פּתיחה
מיר האַלטן אינעם צווייטן טייל פֿון קאַפּיטל י' אין ירמיהו, אין המשך פֿון דער גרויסער תוכחה קעגן עבודה זרה. דער נביא האָט געשטעלט איינס קעגן דאָס אַנדערע צוויי מציאות'ער: פֿון איין זײַט ה' אלוקים אמת, אלוקים חיים ומלך עולם, און פֿון דער אַנדערער זײַט דעם פּסל - אַ שטיק האָלץ באַדעקט מיט גאָלד וואָס האָט אין זיך גאָרנישט קיין ממשות. אין די פּסוקים פֿאַר אונדז גייט דער נביא ווײַטער און ווײַזט אויף אַז דווקא אין איין פּונקט ברעכן זיך אַלע חכמים און אַלע עובדי עבודה זרה צוזאַמען: דאָס אַראָפּברענגען די רעגנס. פֿון דאָרט גייט ער אַריבער צו באַשרײַבן דעם נאָענטן חורבן, צום נביא'ס געשריי איבער דעם בראָך פֿון זײַן פֿאָלק, און צו דער תּפֿילה מיט וועלכער דער קאַפּיטל שליסט זיך.
"נִבְעַר כָּל אָדָם מִדַּעַת" - דער דורכפֿאַל פֿון די חכמים אינעם סוד פֿונעם רעגן
נִבְעַר כָּל אָדָם מִדַּעַת הֹבִישׁ כָּל צוֹרֵף מִפָּסֶל כִּי שֶׁקֶר נִסְכּוֹ וְלֹא רוּחַ בָּם׃ - פֿאַרשטומפּט איז יעדער מענטש אָן דעת, פֿאַרשעמט ווערט יעדער גאָלדשמיד פֿונעם פּסל, וואָרום פֿאַלש איז זײַן געגאָסענער געץ און קיין רוח איז נישטאָ אין זיי.
"נבער כל אדם מדעת" - פֿונעם לשון פֿון "אִישׁ בַּעַר לֹא יֵדָע וּכְסִיל לֹא יָבִין אֶת זֹאת". יעדער מענטש איז פֿאַרשטומפּט פֿון צו באַנעמען זײַן חכמה יתברך, זײַן תבונה און די מעשׂים פֿון הקב"ה. "הוביש כל צורף מפסל" - יעדער גאָלדשמיד וועט זיך שעמען פֿונעם פּסל וואָס ער האָט געמאַכט, צו מאַכן אַ צלם און אים רופֿן אַ גאָט בעת ער האָט אין זיך קיין שום כּוח נישט. צי איז דען דאָ צוווישן אַלע הבלי הגוים איינער וואָס קען אַראָפּברענגען רעגן? וועלכער גוי קען דען מיט דער הילף פֿון זײַן געץ מאַכן רעגענען? דער צורף וואָס איז געזעסן און געשמידט דעם פּסל שעה'ן און לאַנגע טעג - וועט זיך שעמען, ווײַל עס וועט אים קלאָר ווערן "כי שקר נסכו ולא רוח בם".
דער רד"ק, און אויך רש"י, טײַטשן "נסכו" פֿונעם לשון פֿון מסכה, און אַ מסכה מיינט אַ דעקונג, אַ פֿאַרדעק פֿאַרן פּנים. און ווי מיר האָבן פֿריִער געזען, פֿלעגט מען נעמען אַ גרויסן פּסל געמאַכט פֿון האָלץ (ווײַל אַ פּסל וואָס איז כולו זהב איז דאָך זייער טײַער), און מען פֿלעגט אים איבערציִען מיט גאָלד. דאָס האָט געמאַכט אַ דאָפּלטן רושם: ערשטנס אַז דער פּסל איז גאַנץ פֿון גאָלד, און צווייטנס אַז דאָס ברענגט התפעלות און התרגשות בײַ די וואָס זעען אַזאַ ריזיקן פֿאַרגאָלדעטן צלם. און דערויף זאָגט דער נביא: עס וועט אים קלאָר ווערן אַז אומזיסט און מיט ליגן האָט ער באַדעקט זײַן פּסל מיט גאָלד, און קיין שום רוח איז נישטאָ אין אים - נישט פֿאַר קיין צורך און נישט פֿאַר קיין תּועלת האָסטו דאָס געטאָן.
דער מלבי"ם עקלערט: אַלע נאַטור-פֿאָרשער זענען צו פֿאַרשטומפּט פֿון צו וויסן ווי אַזוי הקב"ה האָט אויסגעשטעלט די דאָזיקע געזעצן זיי זאָלן זײַן שטענדיק און אויסגערעכנט מיט אַ געמאָסטענער מאָס, אַז דורך דעם זאָל דער רעגן שטענדיק קומען אין זײַן צײַט לויטן באַדאַרף פֿון דער ערד, מיט אַ מאָס און מיט אַ וואָג. און זײַנע ווערטער זענען זייער אינטערעסאַנט, ווײַל ביזן הײַנטיקן טאָג האָט זיך גאָרנישט געביטן. די פֿאָרשער האָבן נישט קיין שום מאָסשטאַב מיט וואָס זיי זאָלן קענען פֿעסטשטעלן וויפֿל רעגן עס וועט פֿאַלן, וואָס פֿאַר אַ רעגן, אין וואָס פֿאַר אַ מאָס און ווען. זייער יערלעכע פֿאָרויסזאָגונג (תחזית) ענטוישט יאָר נאָך יאָר, און דאָס שטערט זיי נישט אַרויסצוגעבן ווידער אַ יערלעכע תחזית, כאָטש זיי האָבן נישט קיין שום וועג און באַגריף צו באַשטימען אַזעלכע זאַכן, און יעדעס מאָל ווערן זיי איבערראַשט פֿון ס'נײַס.
עס איז באַקאַנט און געדענקט דאָס יאָר פֿון דער איינגאָס-מלחמה (מלחמת המפרץ), וואָס איז געקומען נאָך צוויי יאָר בצורת. די פֿאָרשער האָבן פֿאָרויסגעזאָגט אַ טרוקן יאָר: נאָך צוויי יאָר טריקעניש, גלאָבאַלע דערוואַרעמונג וכדומה - מסתּמא וועלן נישט זײַן קיין רעגנס. אָבער למעשׂה האָבן געגאָסן אַזעלכע רעגנס אַז עס זענען געוואָרן ריזיקע פֿלייצן און טײַכן און מען האָט נישט געקענט פֿאָרן אויף די וועגן אין גאַנצן לאַנד, און אַלע פֿאָרשער האָבן אָנגעפֿילט זייער מויל מיט וואַסער און נישט געגעבן קיין שום הסבר. מען זעט קלאָר אַז ס'איז פֿאַראַן זאַכן וואָס זיי קענען פּשוט נישט וויסן. ווען עס וועט רעגענען, ווי אַזוי עס וועט רעגענען און וויפֿל עס וועט רעגענען - דאָס זענען זאַכן וואָס זענען בלויז און בלויז אונטער זײַן השגחה יתברך. אַנדערע זאַכן קען מען נאָך פֿאָרויסזען און אָפּשאַצן, אָבער אינעם ענין פֿון רעגן האָבן זיי גאָר קיין שום באַגריף נישט.
ווי אַזוי איז עבודה זרה געבוירן געוואָרן: וואָס האָט נישט קיין הסבר - האָט מען אָנגעהאַנגען אין העכערע כּוחות
דער מלבי"ם גייט ווײַטער: ווען די חוקרים האָבן מתבונן געווען אין דעם גאַנג פֿון דער נאַטור, האָבן זיי זיך געמיט צו געבן פֿאַר יעדער זאַך אַ נאַטירלעכן טעם, בפרט פֿאַר די קבועה'דיקע פּעולות וואָס חזר'ן זיך איבער - זריחה און שקיעה, דער חודש און דאָס יאָר, ליקוי חמה און ליקוי לבנה. דאָס זענען מחזור'דיקע ערשײַנונגען, וואָס מען קען וויסן אַז אַלע אַזוי פֿיל יאָר פּאַסירן זיי, און לויטן שטאַנד פֿון דער זון און דער לבנה קען מען פֿאַרטײַטשן ווי אַזוי די ערשײַנונג ווערט באַשאַפֿן. די פֿאָרשער האָבן שטענדיק פּרובירט אַרײַנצושטעלן אַלע כּוחות פֿון דער וועלט אונטער דעם ראַם פֿון דער נאַטור: דרוק פֿון דאָ און דרוק פֿון דאָרטן, דער דריי פֿונעם כּדור הארץ, באַראָמעטרישער דרוק און נאָך אַלערליי הויכע און אויסגעפּוצטע אויסדרוקן - ברענג אַ שטיקל פּאַפּיר און איך וועל דיר אויסרעכענען ווי אַזוי דאָס געשעט, נישטאָ דאָ קיין נס און נישטאָ דאָ גאָרנישט.
אָבער ווען מען קומט צום רעגן - בלײַבן זיי שטעקן. ס'האָט זיך דאָך גאָרנישט געביטן: דער ים איז דער זעלבער ים, די זון איז די זעלבע זון, דער ווינט איז דער זעלבער ווינט. טאָ פֿאַרוואָס איז אַמאָל דאָ רעגן און אַמאָל איז נישטאָ קיין רעגן? וואָס פֿאַר אַ שינוי אין דער נאַטור איז דאָ פֿאָרגעקומען? אויב דו וועסט נעמען אַ בלײַער און פּאַפּיר און אָנהייבן מאַכן אַ חשבון - וועסטו דערצו נישט געפֿינען קיין שום שׂכל'דיקן הסבר. און די זאַכן וואָס זיי האָבן נישט געקענט געבן דערפֿאַר קיין נאַטירלעכע געזעצן, האָבן זיי אָנגעהאַנגען אין פֿאַרבאָרגענע זאַכן און אין העכערע כּוחות - און פֿון דאָרטן האָט זיך פֿאַרקײַקלט צו דינען יענע כּוחות. פֿון וואַנען קומט דער רעגן? קיין נאַטירלעכער הסבר איז נישטאָ, אַ סימן אַז דאָס איז אַ העכערער כּוח, און אויב אַזוי דאַרף מען דינען דעם צלם וואָס איז ממונה אויף די העכערע ענינים. יעדע זאַך וואָס האָט נישט געהאַט קיין הסבר - האָט מען אָנגעהאַנגען אין שדים, אין העכערע כּוחות און אין די כוכבים.
מען דערציילט אַז ווען קאָלאָמבוס איז אָנגעקומען קיין אַמעריקע, האָבן אים די אינדיאַנער געפֿאַנגען און אַרײַנגעלייגט אין תּפֿיסה. קאָלאָמבוס איז געווען אַ גרויסער תּוכן (אַסטראָנאָם) און האָט געוווּסט ווען עס גייט זײַן אַ ליקוי חמה. האָט ער צו זיי געזאָגט: אויב איר לאָזט מיך נישט פֿרײַ, וועל איך מאָרגן צונעמען פֿון אײַך די זון. אויפֿן צווייטן טאָג איז טאַקע געווען אַ ליקוי חמה, און זיי האָבן אים אַרויסגענומען פֿון דאָרטן מיט גרויס כּבֿוד און געמאַכט פֿון אים אַ גאָט. ער האָט געוווּסט לויט זײַנע חשבונות ווען עס וועט זײַן דער ליקוי און לויט דעם האָט ער זיי אָנגעשראָקן, אָבער פֿון זייער זײַט - איז דער מענטש אַ בעל כוחות אלוקיים. און אַזוי אין יעדן ענין און ענין: יעדעס מאָל וואָס זיי האָבן געזען עפּעס וואָס גייט אַרויס פֿונעם נאַטירלעכן ראַם און פֿונעם שׂכל'דיקן הסבר, האָבן זיי דאָס גלײַך מייחס געווען צו געטלעכע כּוחות, און דאָס האָט זיי געבראַכט צו דינען עבודה זרה און בוקן זיך צו די פּסלים.
זאָגט דער מלבי"ם: אָבער איצט זאָגט צו זיי דער נביא, ווען איר וועט זען די חכמת ה' און ווי דער קדוש ברוך הוא איז דער יוצר מטר, וועט איר זען אַז די זאַך איז ניט בהשגה - אַ מענטש קען דאָס ניט באַנעמען און קען דערצו ניט געפֿינען קיין נאַטירלעכן הסבר, און אויך די וואָס גייען נאָך הבל וועלן דאָס ניט קענען אָנהענגען אין זייערע פְּסִילִים. אויך די מענטשן פֿון הבל, וואָס יעדע זאַך הענגען זיי אָן אין די געצן, וועלן דאָ ניט געפֿינען קיין הסבר. "הֹבִישׁ כָּל צֹרֵף מִפָּסֶל" - אויב ער וועט מתפלל זיין צו אים אויף גשמים, וועט ער וויסן אַז שֶׁקֶר נִסְכּוֹ.
און דער מלבי"ם איז מסביר, אַז ער וועט זען אין אים דריי חסרונות: ערשטנס, ער האָט גאָרנישט וואָס צו האָפֿן אַז זיין תפילה זאָל נתקבל ווערן, וואָרעם וואָס די עובדי הבעל זאָגן צו איז ליגן - ס'איז דאָך אַ שטיק האָלץ, דו האָסט עס אויסגעשניצט און באַדעקט מיט גאָלד, פֿון וואַנען זאָל ער האָבן ידיעות און פֿון וואַנען זאָל ער דיר קענען זאָגן אַ וואָרט אין זיין נאָמען? דאָס איז "שֶׁקֶר נִסְכּוֹ". צווייטנס, "וְלֹא רוּחַ בָּם" - עס איז נישטאָ אין אים קיין רוח חיים, און פֿון וואַנען זאָל דער פֶּסֶל עפּעס וויסן, און פֿון וואַנען זאָל ער זיך זאָרגן פֿאַר דיר אויף רעגן אָדער אויף סיי וואָס?
און דער דריטער חסרון: עס זענען פֿאַראַן זאַכן אין דער נאַטור וואָס מ'האָט געהאַלטן פֿאַר אַ כח סגולי, דאָס הייסט אַ זאַך וואָס איר כח איז וווּנדערלעך און מיר האָבן דערפֿאַר ניט קיין נאַטירלעכן הסבר. הײַנט איז שוין דאָ אַן הסבר פֿאַר אַ סך פֿון זיי, און דער ביישפּיל איז דער מאַגנעט. אין יענע צייטן איז דאָס געווען אַ חידושדיקע זאַך. און מיר געפֿינען אַז איינע פֿון די וועגן צו פֿאַרפֿירן די מענטשן צו גיין אין דער חטאת ירבעם איז געווען, אַז מען האָט אויפֿגעהאָנגען די קעלבער דורכן כח פֿונעם מאַגנעט, און זיי זענען געשטאַנען צווישן הימל און ערד. מענטשן וואָס האָבן דאָס געזען האָבן געזאָגט: קוק, עס איז דאָ דאָ אַ רוחניותדיקער כח, קוק ווי דאָס קאַלב שוועבט אין דער לופֿט - און קיינער האָט ניט געוווּסט אַז אַ מאַגנעטישער כח ווירקט אויף זיי און האַלט זיי אין דער לופֿט. אָדער מ'האָט צוגעבונדן שטריק אונטן צו דער ערד און אַ שטאַרקן מאַגנעט פֿון אויבן, און דער געץ איז געצויגן געוואָרן אַרויף און האָט אויסגעזען ווי צוגעבונדן מיט שטריק און ער פֿליט ווי אַ מין לופֿטבאַלאָן - פֿון וואַנען קומט דער כח? אָדער מ'האָט געשטעלט צוויי מאַגנעטן, איינעם אונטן און איינעם אויבן, און ער איז געשטאַנען פּינקטלעך אינמיטן. אַזוי צי אַזוי, זענען געווען זאַכן וואָס מען האָט יעמאָלט אָנגעקוקט ווי סגולותדיק: ווי אַזוי אַרבעט עס? ווייס איך ניט, דאָס איז זיין סגולה, די סגולה פֿונעם מאַגנעט. און אויף דעם זאָגט דער נביא: קום און זע, אויך דאָס איז ניטאָ אין זיי.
"הֶבֶל הֵמָּה" - פיר קעגן פיר
הֶבֶל הֵמָּה מַעֲשֵׂה תַּעְתֻּעִים בְּעֵת פְּקֻדָּתָם יֹאבֵדוּ׃ - זיי זענען הבל, אַ ווערק פֿון פֿאַרפֿירונגען, אין דער צייט פֿון זייער רעכענונג וועלן זיי אונטערגיין.
"הבל המה" - אַלע זייערע מעשים זענען מעשה תעתועים, און עס איז ניטאָ אין זיי קיין שום סגולה. "בעת פקודתם יאבדו" - ווען דער אויבערשטער וועט זיך אומקוקן אויף זיי (וועט זיי פֿורענען), וועלן זיי אונטערגיין.
און דער מלבי"ם איז מדייק: גיב אַכט אַז די זאַכן שטימען פּינקטלעך אַקעגן דעם וואָס איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן אויפֿן קדוש ברוך הוא. עס איז געזאָגט געוואָרן "וה' אלקים אמת" - און דערקעגן ביים פֶּסֶל: "שקר נסכו". עס איז געזאָגט געוואָרן "הוא אלקים חיים" - און דערקעגן: "ולא רוח בם", ס'איז ניטאָ אין אים קיין חיות. עס איז געזאָגט געוואָרן "ומלך עולם" - און דערקעגן: "הבל המה", וואָס איבער זיך אַליין קענען זיי ניט הערשן, און פֿיל מער ניט איבער דער וועלט. עס איז געזאָגט געוואָרן "מקצפו תרעש הארץ" - און דערקעגן: ניט נאָר אַז קיינער שרעקט זיך ניט פֿון זיי, נאָר זיי אַליין וועלן אונטערגיין, "בעת פקודתם יאבדו".
דער רד"ק איז מסביר, און דאָס איז אַזוי ווי מיר האָבן פֿריִער געזען ביי "יאבדו מארעא": "פקודתם" באַטייט ווען דער אויבערשטער וועט זיך אומקוקן אויף בבל (צו באַשטראָפֿן). בבל איז דאָך חרובֿ געוואָרן דורך מדי און פרס, און דעמאָלט איז געקומען די פְּקֻדָּה פֿון די אלילים: "כָּרַע בֵּל קֹרֵס נְבוֹ". בֵּל איז געווען דער גאָט פֿון בבל, אין וועמען זיי האָבן געגלויבט, און אויף זיי שטייט "הָיוּ עֲצַבֵּיהֶם לַחַיָּה וְלַבְּהֵמָה" - מען האָט זייער גאָט צענומען אויף שטיקער און אָנגעלאָדן אויף בהמות, כּדי אים צו צעשמעלצן און ניצן זיין מעטאַל און זיין גאָלד פֿאַר זייערע באַדערפֿענישן.
און אַזוי איז געווען דער סדר: ווען אַן אומה האָט באַזיגט אַן אַנדער אומה, האָט זי תּיכּף פֿאַרטיליקט אירע געצן. און וואָס באַווייזט דאָס? אַז אונדזער גאָט איז שטאַרק און זייער גאָט איז גאָרנישט. דערפֿאַר פֿלעגן זיי תּיכּף נעמען דעם גאָט פֿון דער צווייטער אומה, צוברעכן, צעשטערן, צעקלאַפּן און ניצן זיין גאַנץ גאָלד פֿאַר זייערע צוועקן. דאָס איז וואָס ער זאָגט: "הבל המה מעשה תעתועים" - ווען איך וועל זיך אומקוקן אויף בבל, וועט אויך זיין די פְּקֻדָּה פֿון זייערע אלילים, "בעת פקודתם יאבדו".
דער פירוש פונעם כוזרי: קוק זיך אום און זוך - און דו וועסט געפֿינען די תחבולה
ברענגט דער רד"ק בשם דעם חכם בעל הכוזרי אַן אַנדער פשט אין "בעת פקודתם יאבדו": "פקידה" איז אַ לשון פֿון זוכן און בודק זיין. אויב דו וועסט זיי נאָכפֿאָרשן און זוכן אויף זיי - וועלן זיי ווערן גאָרנישט, ווי אַ געפֿעלשטע זאַך וואָס אויב מ'זוכט דערויף טרעפֿט מען די תחבולה. אָבער דער ענין אלוקי - וואָס מער מ'זוכט דערויף, געפֿינט מען עס ווי גאָלד. מען האָט שוין מאריך געווען דערין ביים לערנען ספר הכוזרי, און ווער עס וויל קען דאָס הערן אויפֿן דיסק, און דאָ וועלן מיר מסביר זיין בקיצור.
ווען עס רעדט זיך פֿון אַ תחבולה און קונצן, לאָמיר נעמען צום ביישפּיל אַ קונצנמאַכער. אַלץ וואָס דער קונצנמאַכער טוט איז אַ מין שווינדל אָדער תחבולה, און קיינער מיינט ניט אַז ער איז אַ גרויסער מכשף. און ווען דער קונצנמאַכער אַנטפּלעקט דיר אין סוף וואָס איז די תחבולה, זאָגסטו: נו, אַ פּשוטער און קלאָרער טריק - נאָכדעם וואָס דו ווייסט שוין. אָבער פֿריִער ווייסטו ניט פֿון וואַנען ער שלעפּט אַרויס טויבן, ווי אַזוי ער שוועבט אין דער לופֿט און ווי ער שניידט קעסטלעך מיט מענטשן אינעווייניק, און אַלע זאַכן זעען אויס זייער וווּנדערלעך. אַזוי אויך דער צלם: מען פּרוּווט מאַכן אַן איינדרוק אַז ער איז משפּיע און ווירקט, אָבער "בעת פקודתם" - ווען דו וועסט אים פֿאָרשן און נאָכקוקן, וועסטו געפֿינען דעם טריק, די פֿאַרדרייטקייט, דעם זיוף און די תחבולה מיט וואָס זיי אַרבעטן. ווידער דער ענין אלוקי - וואָס מער דו וועסט אים נאָכפֿאָרשן, וועסטו געוואָר ווערן אַז ס'איז ריין גאָלד; ניט קיין באַהאַלטענישן, ניט קיין טריקס און ניט קיין טעכניקעס, נאָר ה' אלקים אמת וואָס איז משפּיע פֿאַר אַלע זיינע באַשעפֿענישן, ה' צב-אות שמו.
"לֹא כְאֵלֶּה חֵלֶק יַעֲקֹב"
לֹא כְאֵלֶּה חֵלֶק יַעֲקֹב כִּי יוֹצֵר הַכֹּל הוּא וְיִשְׂרָאֵל שֵׁבֶט נַחֲלָתוֹ יְהֹוָה צְבָאוֹת שְׁמוֹ׃ - נישט ווי די דאָזיקע איז דער חלק פֿון יעקבֿ, וואָרום ער איז דער באַשעפֿער פֿון אַלץ, און ישׂראל איז דער שבֿט פֿון זײַן נחלה, ה' צבֿאות איז זײַן נאָמען.
נישט ווי יענע עבֿודה זרות וואָס זענען דער חלק פֿון די גוים - אַזוי איז דער חלק פֿון יעקבֿ. זאָגט דער רד"ק: דער אויבערשטער איז דער יוצר פֿון אַלץ, און ישׂראל זענען דער שבֿט פֿון זײַן נחלה, און מיר דינען קיינעם אַנדערש נישט נאָר בלויז דעם הקדוש ברוך הוא. און זיי זענען דער שבֿט פֿון זײַן נחלה, ווײַל אין זיי האָט דער הקדוש ברוך הוא אויסדערוויילט פֿאַר אַ נחלה, און זיי זענען זײַן חלק און זײַן נחלה. און הגם מיר זענען פֿאַרטריבן געוואָרן אין גלות פֿון אונדזער לאַנד, האָבן מיר נישט פֿאַרלאָזט אונדזער גאָט - נאָך אַלץ גלייבן מיר אין אים מיט אַן אמונה שלימה, מיר דערקענען און דאַנקען אַז "ה' צבֿאות שמו", דער האַר פֿון די צבֿאות פֿון אויבן און פֿון אונטן, אַז אַלץ איז בלויז און איינציק פֿון אים.
און דער רד"ק באַמערקט אַ וויכטיקע נקודה: די אַלע ווערטער האָט ירמיהו הנביא געשיקט צו די זקני ישׂראל וואָס זענען פֿאַרגלאָלט געוואָרן אין גלות בבֿל, אין דעם ערשטן גלות מיט יהויכין. אַלץ האָט זיך אָנגעהויבן בײַ "כִּדְנָה תֵּאמְרוּן לְהוֹם" - אַזוי זאָלט איר זאָגן צו די גוים וואָס פּרוּוון אײַך איבעררעדן צו עבֿודה זרה. ביז אַהער איז דאָס די רייד וואָס ער גיט איבער צו די זקני ישׂראל צו זאָגן פֿאַר די גוים: אַז זייער גאָט האָט אין זיך קיין שום ממשות נישט, אַז מיר גלייבן נישט אין אים און מיר נעמען אים נישט אָן, און אַז עס איז פֿאַראַן בלויז איין איינציקער גרויסער גאָט אין הימל וואָס ער איז חלק יעקבֿ, ער איז יוצר הכל, און ישׂראל שבֿט נחלתו, ה' צבֿאות שמו. דאָס אַלץ זאָלט איר זאָגן צו די גוים וואָס פּרוּוון אײַך פֿאַרפֿירן צו עבֿודה זרה.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָ קערט זיך דער נבֿיא צוריק צום אָנהייב פֿונעם ענין, וואו ער האָט געזאָגט "אֶל דֶּרֶךְ הַגּוֹיִם אַל תִּלְמָדוּ". און פֿאַרוואָס? ווײַל חלק יעקבֿ איז נישט אין די דאָזיקע. דער הקדוש ברוך הוא האָט אונדז געגעבן רוחניות'דיקע כּוחות, און ער אַליין איז דער יוצר. כּלל ישׂראל גלייבט נישט אין יענע כּוחות וואָס די גוים גלייבן אין זיי, וואָרום אַפֿילו לויט זייער שיטה האַלטן זיי אַליין נישט אַז דער פֿסל איז דער באַשעפֿער - אפֿשר ברענגט ער אַראָפּ השפּעות, אָבער נישט אַז ער איז דער יוצר. און דערצו, זאָגט דער מלבי"ם, אַפֿילו לויט דער מיינונג פֿון זייערע דינער איז יעדער פֿון זיי ממונה בלויז אויף איין זאַך. ווי מיר האָבן פֿריִער גערעדט, האָבן זיי געגלויבט אין פֿיל געטער, און יעדער גאָט איז פֿאַראַנטוואָרטלעך אויף אַ געוויסן תּחום: דער גאָט פֿונעם ים און דער גאָט פֿון דער יבשה, דער גאָט פֿון מלחמה און דער גאָט פֿון ליבע, דער גאָט פֿון שׂנאה און דער גאָט פֿון שלום, און אַזוי ווײַטער - יעדער איז פּונקטלעך פֿאַראַנטוואָרטלעך אויף זײַן אָפּטיילונג. בעת דער אויבערשטער איז דער יוצר פֿון אַלץ.
"וישׂראל שבֿט נחלתו" - און זאָלסט נישט מורא האָבן טאָמער האָט אונדז דער אויבערשטער איבערגעגעבן אונטער זייער רשות און זייער השגחה. כּלל ישׂראל איז נישט אונטערוואָרפֿן אונטער דער מערכה, נאָר בלויז און איינציק אונטער דעם שבֿט נחלתו פֿונעם אייבערשטן. און זײַן נאָמען איז "ה' צבֿאות", דאָס הייסט אַז ער הערשט איבער אַלע צבֿאות צו טאָן מיט זיי ווי זײַן ווילן.
און דער מלבי"ם דײַקט: פֿאַרוואָס שטייט סײַ "חלק יעקבֿ" און סײַ "ישׂראל"? מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל אַז "ישׂראל" איז אַ לשון פֿון שׂררה, און "יעקבֿ" איז אַ לשון פֿון עקבֿ, דאָס הייסט די נידעריקערע מדרגה. אויב אַזוי, אָדער רעדט מען דאָ פֿון די גרויסע לײַט קעגן די וואָס זענען נישט אַזוי גרויס, אָדער רעדט מען פֿון שבֿט יהודה קעגן די עשׂרת השבֿטים וואָס זענען שוין פֿאַרגלאָלט געוואָרן און געפֿינען זיך צווישן די אומות, וואָס קעגן זיי ווערן זיי אָנגערופֿן "יעקבֿ". "לא כּאלה חלק יעקבֿ", און ישׂראל - דאָס זענען שבֿט יהודה - זענען ממש שבֿט נחלתו, ווײַל זיי זענען פֿיל מער פֿאַרבונדן און צוגעבונדן צו אים, און דערפֿאַר זענען זיי זײַן נחלה בפֿרט און עס איז פֿאַראַן אויף זיי אַן השגחה פּרטית.
"אִסְפִּי מֵאֶרֶץ כִּנְעָתֵךְ"
אִסְפִּי מֵאֶרֶץ כִּנְעָתֵךְ יֹשֶׁבֶת בַּמָּצוֹר׃ - קלײַב אײַן פֿון דער ערד דײַן סחורה, דו וואָס זיצט אין דער באַלאַגערונג.
רש"י ערקלערט: "החביאו כנושי מארעא סחורתיך" (באַהאַלט, זאַמל אײַן פֿון דער ערד דײַנע סחורות). "כּנעתך" איז אַ לשון פֿון כּנען, און כּנען איז אַ באַגריף פֿאַר סוחרים - "כְּנַעַן בְּיָדוֹ מֹאזְנֵי מִרְמָה", "לֹא יָדוּר בּוֹ כְּנַעֲנִי". און לויט דעם: אספֿי מארץ כּנעתך - באַהאַלט די סחורה, פֿאַרן שׂונא. און רש"י ברענגט נאָך אַ פֿירש, אַז כּנעתך איז אַ לשון פֿון הכנעה און שפֿלות: דו ירושלים וואָס זיצט איצט אין באַלאַגערונג, זאָלסט זײַן געבויגן און געדריקט מער פֿון דער נידעריקייט פֿון דער ערד, געבוקט און דערנידעריקט - אַזוי וועט זײַן דײַן הכנעה.
דער רד"ק ערקלערט אַז מען רעדט דאָ גאָר נישט וועגן אונדז, נאָר דאָס איז אַ ווענדונג צו בבֿל. איר, בבֿל, שטאָלצירט הײַנט איבער ישׂראל, ווײַל איר זענט די הערשער און ישׂראל איז אונטערגעוואָרפֿן אונטער אײַערע פֿיס, און פֿון דעם זאָגט איר זיי צו דינען עבֿודה זרה און איר צווינגט זיי דערצו. דערפֿאַר זאָגט דער אויבערשטער: אספֿי מארץ כּנעתך - די הכנעה מיט וועלכער דו פֿלעגסט מכניע זײַן די פֿעלקער, זאַמל זי אײַן; דו וועסט מער נישט האָבן דעם כּוח זיי צו מכניע זײַן. און דער לשון "אספֿי" איז ווי "אֱסֹף יָדֶךָ", דאָס הייסט צי צוריק דײַן האַנט, ווי מיר געפֿינען בײַ דעם וואָס האָט געהייסן פֿרעגן אין די אורים ותּומים און האָט געזען אַז עס איז מער נישטאָ קיין צײַט, און האָט צו אים געזאָגט: צי צוריק דײַן האַנט און לאָמיר גיין, מיר וועלן נישט וואַרטן. אַזוי אויך דאָ: בבֿל וואָס איז מכניע ישׂראל, צי צוריק דײַנע הענט פֿון זיי.
און לויטן רד"ק, גייט "יושבת במצור" אויך צוריק אויף בבֿל: "מצור" איז אַ לשון פֿון אַ באַפֿעסטיקטן אָרט, מיט דער שטאַרקייט פֿון זייערע שטעט, גרויסע פֿעסטונגען און טורעמס. דו זיצסט אין מצור און שפּירסט אַז דו ביסט אין אַ באַפֿעסטיקטן אָרט און קיינער וועט דיר גאָרנישט קענען טאָן - זאָלסטו וויסן אַז צום סוף וועט אויך איבער דיר אַריבערגיין דער כּוס פֿון שטראָף, "בַּת בָּבֶל הַשְּׁדוּדָה... אַשְׁרֵי שֶׁיֹּאחֵז וְנִפֵּץ אֶת עֹלָלַיִךְ אֶל הַסָּלַע". דײַן צײַט וועט אויך קומען, ווי מיר ווייסן אַז עס איז געקומען דער סוף פֿון בבֿל דורך פּרס ומדי.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די ווענדונג איז צו בת יהודה: פארוואס בייגסטו זיך און ביסט זיך מכניע צו אנדערע פעלקער? פארוואס בייגסטו זיך צו די צבא השמים? און דאס איז א המשך צו די פריערדיגע רייד, אז דער הקדוש ברוך הוא הערשט איבער אלעם און ס'איז נישטא קיין שום כח אין די עבודה זרות. "אספי מארץ כנעתך" - זיי דיך נישט מכניע צו די דאזיגע פאלשע כוחות און צו די אפגעטער. "ואת היושבת במצור" - ווייל זיי זענען דאך באמת געווען אין א באלאגערונג און אין א נויט - זאמל איין דיין הכנעה כלפי די כוחות; אדרבה, צו וועמען דארף מען זיך בייגן? בלויז צום רבונו של עולם.
"הִנְנִי קוֹלֵעַ אֶת יוֹשְׁבֵי הָאָרֶץ"
כִּי כֹה אָמַר יְהֹוָה הִנְנִי קוֹלֵעַ אֶת יוֹשְׁבֵי הָאָרֶץ בַּפַּעַם הַזֹּאת וַהֲצֵרֹתִי לָהֶם לְמַעַן יִמְצָאוּ׃ - וואָרום אַזוי האָט גאָט געזאָגט: אָט שלײַדער איך אַרויס די באַוואוינער פֿונעם לאַנד דאָס מאָל, און איך וועל זיי דריקן כּדי זיי זאָלן געפֿינען.
"קולע" - לשון פון שליידערן א שטיין מיט א קלע, וואס מען רופט א ראגאטקע. אזוי אויך וועט יעדער גוי און גוי ארויסגעשליידערט ווערן פון זיין ארט, און נישט נאר עם ישראל. און לויטן רד"ק אז דאס איז א ווענדונג צו בבל, איז דער באדייט: טוט אייך נישט גרויסן אויף עם ישראל, ווייל איר זענט אויך עתיד ארויסגעשליידערט צו ווערן פון אייער ארט און גיין אין גלות; פארוואס זאלט איר זיך פילן אזוי דערהויבן העכער עם ישראל? אזוי האט ירמיהו נביאות געזאגט אויך אויף אדום און אויף מואב, און אלע זענען געשלאגן געווארן דורך נבוכדנצר, און דערנאך איז נבוכדנצר אליין געשלאגן געווארן און בבל איז איינגענומען געווארן אין אנהייב פון דער מלוכה פון זיין אייניקל. דער זון פון נבוכדנצר איז געווען אויל מרודך, און זיין אייניקל איז געווען בלשצר, און ווי באקאנט "בֵּיהּ בְּלֵילְיָא קְטִיל בֵּלְאשַׁצַּר" - קומט אויס אז די רואיגקייט און שטילקייט פון בבל איז געווען בלויז צייטווייליג.
"והצרותי להם למען ימצאו" - דערקלערט דער רד"ק אין נאמען פון זיין פאטער: כדי זיי זאלן טרעפן פיל צרות, ביז יעדער איינער פון זיי וועט זאגן "אוי וויי איז מיר" דערויף וואס ישראל ווערט געשלאגן. דאס הייסט, זיי וועלן פארשטיין אז אונזער מצב ווירקט אויך אויף זיי, און אז אונזער ליידן ברענגט ליידן אויך פאר זיי, און דערפאר וועלן זיי זאגן "אוי לי על שברי נחלה מכתי".
דער אבן עזרא ערקלערט אויף אן אנדער אופן: דער אויבערשטער וועט ברענגען אויף זיי שליידערערס (קולעים), און די דאזיגע קולעים וועלן זיי מאכן ענג. די מענטשן וועלן גיין און זיך באהאלטן אין א געוויסן ארט כדי צו אנטלויפן און געראטעוועט ווערן פון די קולעים, און וויבאלד אסאך מענטשן באהאלטן זיך אינעם זעלבן ארט, ווערט דאס ארט זייער ענג. און דאס איז "והצרותי להם" - צוליב די קולעים וואס זוכן זיי, וועלן זיי זיך באהאלטן אין אן ענגן ארט. "למען ימצאו" - און פונקט דאס צונויפנעמען זיך וועט גורם זיין אז די קולעים זאלן זיי געפינען, און דורך דעם וואס זיי וועלן אלע זיין פארזאמלט אויף איין ארט, וועט זיין גרינג פאר די קולעים צו הרגענען יעדן איינעם. זיי זענען אנטלאפן און האבן זיך באהאלטן כדי מען זאל זיי נישט געפינען, אבער דער הקדוש ברוך הוא זאגט: אדרבה, דאס איז "למען ימצאו".
דער מלבי"ם ערקלערט אנדערש, אז די ווענדונג איז צו עם ישראל און נישט צו בבל: וויסט אייך, די גאנצע שלעכטס וואס קומט אויף אייך איז נישט פון די מערכה, און נישט פון די געטשקעס און אפגעטער ווי איר האט געגלייבט, נאר בלויז פונעם אויבערשטן. "הנני קולע" - איך שליידער אייך ארויס ווי מיט א כף הקלע אינדרויסן פון זייער גרענעץ, און דארט וועל איך זיי דריקן. און פארוואס? "למען ימצאו" - כדי זיי זאלן מיר געפינען ווען זיי וועלן מיך זוכן. דא, אין לאנד, זוכן זיי מיך נישט און געפינען נישט; אבער ווען איך וועל זיי פארטריבן אין גלות, וועלן זיי זוכן דעם אויבערשטן, ווי ס'שטייט "וְהֵפִיץ ה' אֶתְכֶם בָּעַמִּים... וּבִקַּשְׁתֶּם מִשָּׁם אֶת ה' אֱלֹהֶיךָ וּמָצָאתָ".
און ווי ס'איז געברענגט אז ירמיהו הנביא האט זיי געזאגט אויף דעם וואס שטייט "עַל נַהֲרוֹת בָּבֶל שָׁם יָשַׁבְנוּ גַּם בָּכִינוּ": חי נפשי, ווען איר וואלט געוויינט אפילו איין געוויין פארן גלות, וואלט איר נישט גלות געגאנגען. זעט מען דאך אז דווקא דארט, אויף די טייכן פון בבל, האבן זיי אנגעהויבן צו וויינען צום אויבערשטן. דווקא דער גירוש און די כף הקלע וואס האט זיי ארויסגעשליידערט צווישן די אומות - זיי האבן זיי געברענגט צו זוכן דעם אויבערשטן.
"אוֹי לִי עַל שִׁבְרִי" - אן אויסערליכער בראך און אן אינערליכע מכה
אוֹי לִי עַל שִׁבְרִי נַחְלָה מַכָּתִי וַאֲנִי אָמַרְתִּי אַךְ זֶה חֳלִי וְאֶשָּׂאֶנּוּ׃ - וויי איז מיר אויף מיין בראך, מיין וואונד איז שווער קראנק געווארן; און איך האב געזאגט: דאס איז דאך א קרענק וואס איך קען פארטראגן.
דער נביא רעדט דא וועגן דער פורעניות פון די באוואוינער פונעם לאנד, און אפילו אויף די אנדערע אומות, און זאגט "אוי לי על שברי". און אויב די פורעניות איז אויף די אנדערע אומות, פארוואס שרייט ער? דער ענטפער איז: ס'איז אמת אז ס'איז דא א פורעניות אויף די אנדערע אומות, אבער ווער כאפט קלעפ ערשט? עם ישראל. זיי זענען די וואס ווערן געשלאגן די ערשטע. "נחלה מכתי" - דאס איז א מכה וואס מאכט א מענטש קראנק. איך האב געמיינט אז דאס איז א קראנקהייט וואס מען קען אויסהאלטן, "ואני אמרתי אך זה חולי ואשאנו", און דא זע איך אז דאס איז א קרענק וואס מען קען נישט אויסהאלטן, ווי ער פירט אויס און זאגט "אהלי שודד".
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער נביא שרייט אויפן בראך פון זיין פאלק, און זאגט: זעט אז דער דאזיגער בראך איז א השגחה'דיגער בראך, פון אים יתברך, מיט השגחה פרטית; זיי זענען אפגעטראטן פונעם אויבערשטן און דערפאר "אוי לי על שברי". און צו דעם בראך זענען פאראן צוויי חסרונות: איינס, אן אויסערליכער בראך; און צווייטנס, "נחלה מכתי" - אן אינערליכע מכה, העכסט ווייטאגליך. ווייל אמאל כאפט א מענטש אן אויסערליכן זעץ, און נו, ס'איז גרינג צו היילן דערפון; אבער אויב די מכה איז אינעווייניג, אויב ס'איז אן אינערליכע קרענק, איז די זאך פיל מער געפערליך. "ואני אמרתי אך זה חולי" - איך האב געמיינט אז איך האב בלויז די דאזיגע קרענק, א פריוואטע קראנקהייט, "ואשאנו", איך וועל דאס קענען אויסהאלטן, ווי דער תרגום יונתן טייטשט "ואסוברנה". אבער איך זע אז איך האב פילע שווערע און ביטערע קראנקהייטן וואס זענען אסאך הארבער, וואס מען קען נישט אויסהאלטן.
אׇהֳלִי שֻׁדָּד וְכׇל מֵיתָרַי נִתָּקוּ בָּנַי יְצָאֻנִי וְאֵינָם אֵין נֹטֶה עוֹד אׇהֳלִי וּמֵקִים יְרִיעוֹתָי׃ - מיין געצעלט איז פֿאַרפֿלינדערט געוואָרן און אַלע מיינע שטריק זענען איבערגעריסן געוואָרן, מיינע קינדער זענען אַוועק פֿון מיר און זענען מער נישטאָ, עס איז מער נישטאָ ווער עס זאָל אויסשפּאַנען מיין געצעלט און אויפֿשטעלן מיינע פֿאָרהאַנגען.
"אהלי שודד" - מען האָט עס צוגענומען און פֿאַרפֿלינדערט פֿון מיר. און אַפֿילו אויב איך וואָלט געוואָלט אויפֿשטעלן אַן אַנדער געצעלט, זענען דאָך "כל מיתרי נתקו" - די שטריק וואָס בינדן דאָס געצעלט זענען שוין איבערגעריסן. און אַפֿילו אויב איך וועל געפֿינען שטריק פֿונסנײַ צו בינדן, "בני יצאוני ואינם" - מיינע קינדער זענען אַוועק פֿון מיר און זענען נישטאָ, און אויב אַזוי "אין נוטה עוד אהלי", עס איז מער נישטאָ קיין סיבה אויסצוציִען דאָס געצעלט. דער פּסוק דערקלערט ווי שווער דער דרויסנדיקער בראָך איז געווען, און ווײַטער וועט ער מסביר זײַן דאָס וואָס שטייט "נחלה מכתי" - דער אינעווייניקסטער בראָך, די אינערלעכע מכה וואָס מאַכט מיך ווי אַ חולה.
"כִּי נִבְעֲרוּ הָרֹעִים"
כִּי נִבְעֲרוּ הָרֹעִים וְאֶת יְהֹוָה לֹא דָרָשׁוּ עַל כֵּן לֹא הִשְׂכִּילוּ וְכׇל מַרְעִיתָם נָפוֹצָה׃ - וואָרום די פּאַסטעכער זענען פֿאַרנאַרישט געוואָרן און דעם אויבערשטן האָבן זיי נישט געזוכט, דערפֿאַר האָבן זיי נישט מצליח געווען, און זייער גאַנצע פּאַשע האָט זיך צעשפּרייט.
דאָס אַלץ - אַז דאָס געצעלט איז פֿאַרפֿלינדערט געוואָרן, די שטריק זענען איבערגעריסן, די קינדער זענען אַוועק און זענען נישטאָ, און עס איז מער נישטאָ ווער עס זאָל אויסשפּאַנען דאָס געצעלט - צוליב וואָס? ווײַל עס זענען נתבער געוואָרן די פּאַסטעכער, מלשון בער און כסיל (פֿאַרנאַרישט), און דערפֿאַר איז מער נישטאָ ווער עס זאָל אויסשפּאַנען דאָס געצעלט. און ווער זענען די פּאַסטעכער? יהויכין און צדקיהו, וואָס זענען געווען די מלכים, און די מלכים ווערן אָנגערופֿן רועים. און אַזוי טײַטשט תרגום יונתן: "אטפשו מלכיא" - די מלכים האָבן זיך געפֿירט מיט נאַרישקייט. "לא השכילו" מיינט זיי האָבן נישט מצליח געווען, ווי עס שטייט געשריבן "וַיְהִי דָוִד לְכָל דְּרָכָיו מַשְׂכִּיל". און וויבאַלד יהויכין און צדקיהו האָבן נישט געזוכט דעם אויבערשטן, האָבן זיי נישט מצליח געווען אין זייער מלוכה, להבדיל פֿון יאשיהו וואָס האָט יאָ געזוכט דעם אויבערשטן און האָט יאָ מצליח געווען. "וכל מרעיתם נפוצה" - דאָס פֿאָלק, די שאָף וואָס זיי האָבן געהיט, האָבן זיך צעשפּרייט אין גלות.
זאָגט דער מלבי"ם: דאָס וואָס זיי האָבן נישט געטאָן מיט שׂכל זייערע מעשׂים אָפּצוהיטן דאָס געצעלט און די שאָף - דאָס איז די סיבה פֿאַרוואָס זייער פּאַשע האָט זיך צעשפּרייט. דאָס הייסט, ווען זייערע מעשׂים וואָלטן געווען פֿאַרראָכטן, וואָלטן דאָס געצעלט און די שאָף געווען געהיט, און זייער צאַן וואָלט זיך נישט צעשפּרייט - דאָס הייסט, עס וואָלט נישט געווען קיין גלות.
"קוֹל שְׁמוּעָה הִנֵּה בָאָה"
קוֹל שְׁמוּעָה הִנֵּה בָאָה וְרַעַשׁ גָּדוֹל מֵאֶרֶץ צָפוֹן לָשׂוּם אֶת עָרֵי יְהוּדָה שְׁמָמָה מְעוֹן תַּנִּים׃ - אַ קול פֿון אַ שמועה זעט, עס קומט, און אַ גרויסער טומל פֿונעם צפֿון-לאַנד, צו מאַכן די שטעט פֿון יהודה פֿאַר אַ וויסטעניש, אַ וווינאָרט פֿאַר תנים.
זאָגט דער רד"ק: דאָס קול וואָס מיר הערן, און אַ גרויסער רעש מיט דערשראָקענע בשׂורות, ווי אַ גערודער וואָס קומט פֿון לאַנד פֿון צפֿון. און וואָס איז יענער רעש? אין יחזקאל (כ"א, כ"ד) ווערט מבואר אַז נבוכדנצר איז אַרויס פֿון זײַן לאַנד און האָט זיך געשטעלט בײַ דער שיידוועג לקסום קסם, דאָס הייסט צו וואַרפֿן אַ גורל: וווּהין זאָל איך איצט גיין, אויף בני עמון צי אויף ירושלים? און דער קסם איז געפֿאַלן אויף ירושלים. און ווי מיר האָבן געזען, פֿלעגן זיי מאַכן אַזעלכע פּראָבעס מיט פֿײַלן וואָס זיי פֿלעגן שיסן צו די פֿיר זײַטן פֿון דער וועלט, און דער פֿײַל האָט געוויזן אויף ירושלים, און נאָך ענלעכע זאַכן. זייער שטייגער איז געווען צו טאָן קסמים און זען אין זיי אַ סימן צו וועלכער ריכטונג צו גיין און וואָס צו טאָן.
"קול שמועה הנה באה" - די שמועה אַז נבוכדנצר איז אַרויס פֿון זײַן אָרט. און נאָך דעם "רעש גדול", ווײַל ער גייט אַרויס מיט אַלע זײַנע חילות און די זאַך מאַכט אַ גרויסן רודער. און וואָס איז זײַן ציל? "לשום את ערי יהודה שממה מעון תנים" - דער גורל איז שוין געפֿאַלן אויף ירושלים, און זײַן פּנים איז אַהין געווענדט. "מעון תנים" - אַן אָרט וווּ די תנים וועלן וווינען; און תנים געפֿינען זיך אין אַ וויסטן אָרט, וווּ עס איז נישטאָ קיין לעבן און עס זענען נישטאָ קיין מענטשן; דאָרט קומען די תנים צו וווינען.
"לֹא לָאָדָם דַּרְכּוֹ"
יָדַעְתִּי יְהֹוָה כִּי לֹא לָאָדָם דַּרְכּוֹ לֹא לְאִישׁ הֹלֵךְ וְהָכִין אֶת צַעֲדוֹ׃ - איך ווייס, ה', אַז דער מענטש איז נישט בעל הבית אויף זײַן וועג, עס איז נישט אין דער כּוח פֿון אַ מענטש וואָס גייט, צו ריכטן זײַנע טריט.
עס זענען פאראן צוויי וועגן צו פארשטיין די דאזיגע רייד. דער רד"ק, בשם זיין פאטער, ערקלערט אז דאס איז געזאגט געווארן בנוגע נבוכדנצר: רבונו של עולם, די פלענער פון נבוכדנצר זענען צו קומען אהער און חרוב מאכן ירושלים און מאכן זי פאר א שממה, א מעון תנים, און ער איז דאך געווען מסופק וואוהין צו גיין און דער קסם האט אים געפירט קיין ירושלים. אבער "ידעתי ה' כי לא לאדם דרכו" - דער באקאנטער "אדם", דאס איז נבוכדנצר. איך ווייס, רבונו של עולם, אז דאס קומט נישט פון אים אליין; נישט ער איז דער וואס באשטימט די אדרעס און נישט ער איז דער וואס פסק'נט וואוהין צו גיין, און די זאך איז נישט אונטער זיין רשות, און אין דיין האנט איז צו ענדערן זיין רצון. "ולא לאיש הולך והכין את צעדו" - און אזוי אויך יעדער מענטש וואס גייט אויפ'ן וועג, איז נישט אין זיין כח צו באשטימען און צוגרייטן זיינע טריט; ער ווייסט נישט וואס עס וועט זיין זיין קומענדיגער טריט, ער ווייסט נישט וואס דער טאג וועט געבערן, און ער ווייסט נישט וויאזוי די זאכן וועלן זיך פירן ווייטער. ער ווייסט וואס ער טוט ווען ער גייט ארויס, אבער איין רגע שפעטער איז עס שוין נישט אונטער זיין קאנטראל, ווייל מה' מצעדי גבר כוננו, און אלעס איז מאתו יתברך, און וואוהין זיינע פיס פירן אים מאת ה' - אהין וועט ער אנקומען.
און אויב אזוי, איז דאס א תפילה וואס דער נביא בעט פאר'ן הקדוש ברוך הוא: אנא, רבונו של עולם, שטעל אפ נבוכדנצר'ן, ברענג אים נישט אהער; וויבאלד די זאך קומט נישט פון אים נאר פון דיר, איז דאך אין דיין האנט און אין דיין כח אים אפצוהאלטן איידער ער קומט אהער.
אזוי קומט אויך אויס פון רש"י, וועלכער ברענגט צוויי פירושים. דער ערשטער פירוש: "לא לאדם דרכו" - דער יצר הרע וואס דו האסט באשאפן אין אים פארקרימט אים פונעם וועג. דער צווייטער פירוש: עס איז נישטא אין קיין שום מענטשנ'ס האנט דער כח מצליח צו זיין אין זיין וועג אויב נישט אויף דיין באפעל, און אויב אזוי איז נישטא קיין כח אין דער האנט פונעם שונא חרוב צו מאכן דיין הויז. לויט דעם שטימט עס ווי די ווערטער פונעם רד"ק, אז ס'איז נישטא אין נבוכדנצר'ס האנט דער כח חרוב צו מאכן דיין הויז נאר אין דיין האנט, און דעריבער, רבונו של עולם, אנא שטעל אים אפ איין רגע פריער.
ווידעראום די מצודת דוד - און אזוי איז אויך משמע פונעם ערשטן פירוש פון רש"י - ערקלערט אז דאס איז א טענה פון בני יהודה: דו, רבונו של עולם, ווייסט דאך אז לא לאדם דרכו, דאס הייסט אז עס איז דא נישטא קיינער וואס האט באמת אנגעגרייט זיין וועג צו גיין אין דעם דרך ה'. "ולא לאיש הולך" - מען וועט נישט געפינען צווישן אונז קיין מענטש וואס איז געגאנגען און אנגעגרייט זיין טריט צו גיין אין דעם דרך הישר, לויט דעם באפעל פונעם אויבערשטן, נאר זיי זענען געגאנגען לויט ווי עס האט זיך געמאכט, לויט דעם צופאל, און זענען נישט געגאנגען אין דעם דרך ה'. און דאס שטימט מיט רש"י'ס ערשטן פירוש, אז דער יצר הרע וואס דו האסט באשאפן אין אים פארקרימט אים פונעם וועג - זיי זענען נאכגעשלעפט געווארן נאך די תאוות פונעם הארץ און זיי האבן נישט קיין שליטה אויף זיך צו גיין אין דעם דרך ה'.
דער מלבי"ם מסביר: "כי לא לאדם דרכו" - די עצם בחירה אין וועלכן וועג צו גיין איז נישט פונעם מענטש נאר פונעם אויבערשטן; און אפילו אויב ער האט שוין אויסגעוועלט א וועג, "לא לאיש הולך והכין את צעדו" - איז אויך דער עצם גאנג און דער פועל'דיגער טריט פון השי"ת. עס זענען דא דא צוויי זאכן: די שטרעבונג און די תכלית, וואוהין איך וויל אנקומען - און דאס איז "לא לאדם דרכו", אז די בחירה אליין איז מיט דער הילף פונעם אויבערשטן; און דער צווייטער שלב, דער פועל'דיגער גאנג - "לאיש הולך והכין את צעדו", אז אויך דאס צוגרייטן דעם טריט איז מאת ה'. און לויט דעם טייטשט דער מלבי"ם אזוי ווי דער רד"ק: אויב אזוי, רבונו של עולם, קענסטו אים דאך צוריקהאלטן; כאטש עס איז אין זיין פלאן צו קומען קיין ירושלים, שיק אים קיין רבת בני עמון, צו יענער צווייטער אדרעס וואס ער איז געווען מסופק - אין דיין האנט איז אים אהין צו שיקן.
און דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם חילוק צווישן "אדם" און "איש": "אדם" באצייכנט דעם מענטש מצד זיין שכל, מצד דעם וואס ער איז א בוחר און א משכיל - אן איש המעלה. און אויף דעם ווערט געזאגט "לא לאדם דרכו": הגם עס דאכט זיך אים אז ער האט געוועלט מיט מחשבה און בכוונה תחילה, זאלסטו וויסן אז דאס איז מאת ה'. ווידעראום "איש" קומט פונעם לשון "יש", וואס יעדער וואס לעבט ווערט אנגערופן איש מצד זיין מציאות, און מען קען דאס ניצן אפילו בנוגע בעלי חיים. און לויט דעם גייט "לא לאיש הולך והכין את צעדו" אויך ארויף אויף בעלי חיים: יעדער יש אין דער בריאה גרייט נישט אליין אן זיינע טריט, נאר זיין טריט איז מאת ה'.
"יַסְּרֵנִי יְהֹוָה אַךְ בְּמִשְׁפָּט"
יַסְּרֵנִי יְהֹוָה אַךְ בְּמִשְׁפָּט אַל בְּאַפְּךָ פֶּן תַּמְעִטֵנִי׃ - שטראף מיר, ה', נאר מיט משפט, נישט מיט דיין צארן, טאמער וועסטו מיר פארמינערן.
דער רד"ק ברענגט פונעם פירוש פון רבינו יונה, אז דער נביא רעדט דא כביכול בשם כלל ישראל. ער זעט ווי נבוכדנצר קומט קיין ארץ יהודה אנצוזייען א חורבן און מאכן אלעס פאר א שממה, און ער זאגט: רבונו של עולם, איך ווייס דאך אז דאס איז א מוסר פאר אונז, און אז דאס איז באשטימט אונז צו מוסר'ן. אויב אזוי בעט איך - מוסר מיר "במשפט", דאס הייסט מיט דין, לויט דער שורת הדין און יושר, און נישט ווי עס קומט זיך ווען עס איז פאראן א גרויסער חרון אף. ווייל ווען עס איז פאראן א גרויסער חרון אף, קען חלילה זיין א מצב וואו מדת הדין פארלענדט אלעס. "אל באפך פן תמעיטני" - טו דאס נישט מיט כעס און צארן, ווייל דעמאלט וועסטו מיך פארמינערן פון צו זיין א פאלק און אן אומה.
דער מלבי"ם ערקלערט: איך בעט אז די יסורים זאלן זיין לויט'ן משפט און לויט דער מאס פונעם חטא, ווייל דער צארן איז נישט מבחין צווישן גוט און שלעכט, און ווען עס איז דא כעס איז נישטא קיין חילוק צווישן צדיקים און רשעים. אבער ווען עס איז מיט א משפט - וועט דער וואס פארדינט אן עונש באקומען, און ווער עס פארדינט נישט וועט נישט באקומען.
"שְׁפֹךְ חֲמָתְךָ עַל הַגּוֹיִם"
שְׁפֹךְ חֲמָתְךָ עַל הַגּוֹיִם אֲשֶׁר לֹא יְדָעוּךָ וְעַל מִשְׁפָּחוֹת אֲשֶׁר בְּשִׁמְךָ לֹא קָרָאוּ כִּי אָכְלוּ אֶת יַעֲקֹב וַאֲכָלֻהוּ וַיְכַלֻּהוּ וְאֶת נָוֵהוּ הֵשַׁמּוּ׃ - גיס אויס דיין גרימצארן אויף די פעלקער וואס האבן דיך נישט געקענט, און אויף די משפחות וואס האבן נישט אויסגערופן אין דיין נאמען, ווייל זיי האבן אויפגעגעסן יעקב'ן, זיי האבן אים אויפגעגעסן און אים פארלענדט, און זיין וואוינונג האבן זיי פארוויסט.
דער המשך פון דער בקשה: רבונו של עולם, אנשטאט דו זאלסט שיקן נבוכדנצר צו אונז, שיק אים קיין רבת בני עמון. מיט אונז פיר זיך מיט משפט, און אויב עס איז פאראן א כעס, א רוגז און א צארן - שפוך חמתך על הגוים אשר לא ידעוך, און אויף די משפחות פון די קעניגרייכן וואס האבן נישט גערופן אין דיין נאמען.
זאגט דער רד"ק: הגם כלל ישראל האט געזינדיגט, זענען זיי נאך אלץ נישט אינגאנצן ארויס פון דיין רשות; זיי האבן זיך דאך נישט אויסגעמישט מיט קיין אנדער פאלק, זיי זענען אפגעזונדערט פון אלע עובדי כוכבים, זיי האלטן נאך אן רוב מצוות, זיי רופן אין דיין נאמען און דאווענען פאר דיר. און הגם זיי דארפן נאך אלץ תשובה און מיר ווייסן אז זיי האבן קאליע געמאכט זייערע מעשים, דאך איז ביי זיי קיין האפענונג נישט פארלוירן געגאנגען, און עס זענען נאך פאראן צווישן זיי חסידים. אויב אזוי, אויב דיין ווילן איז שוין אין צארן און כעס - שפוך חמתך על הגוים אשר לא ידעוך. און וואס מיינט "משפחות"? פעלקער, ווייל א פאלק ווערט אנגערופן א משפחה, ווי עס שטייט "וְאִם מִשְׁפַּחַת מִצְרַיִם לֹא תַעֲלֶה".
"כי אכלו את יעקב" - און הגם די אומות זענען דער שבט אפו פונעם אויבערשטן, ווי עס ווערט געזאגט אויף אשור "שֵׁבֶט אַפִּי", דאס הייסט דער שטעקן פון זיין כעס, און קיינער קען אונז נישט שעדיגן סיידן עס קומט זיך אונז על פי דין פונעם אויבערשטן - מיט דעם אלעם, רבונו של עולם, דו האסט זיך געבייזערט א ביסל, און זיי האבן צוגעהאלפן צו שלעכטס. די דאזיגע פעלקער האבן מחמיר געווען מיט דיין שטראף-שטעקן. און דאס איז די תביעה קעגן די אומות, וואס מיר געפינען אויך ביי פרעה און אין נאך ערטער: לכאורה, אויב אשור איז שבט אפי, האט ער דאך געטאן דעם רצון ה' און עס קומט אים אפילו שכר, ער איז דאך אין די הענט פונעם אויבערשטן - טא פארוואס זאל ער באשטראפט ווערן פארן דאס אויספירן למעשה? דער ענטפער איז, אז זיי האבן מחמיר געווען און צוגעלייגט פון זיך אליין מער שלעכטס ווי עס איז נגזר געווארן.
דער מלבי"ם איז מדייק: "אשר לא ידעוך" - עס זענען פאראן צווישן זיי אזעלכע וואס האבן יא געוואוסט פונעם אויבערשטן, אבער "בשמך לא קראו", אז הגם זיי האבן געוואוסט, האבן זיי נישט אויסגערופן דעם נאמען פונעם אויבערשטן נאר דעם נאמען פונעם בעל. און ער איז נאך מדייק: גיב אכטונג אז דאס עסן ווערט דערמאנט מאל נאך מאל - "אכלו את יעקב ואכלוהו ויכלוהו". ער האט געגעסן, און דערנאך אכלוהו, און דערנאך ויכלוהו. נאכדעם וואס ער האט אים אויפגעגעסן פאר זיין הנאה, האט ער אים אינגאנצן פארניכטעט, און דאס איז דער פאלקאמער אונטערגאנג וואס ווייזט אז דא איז געווען רשעות לשם כליה. ווייל ווען א מענטש עסט, זאגסטו אז דאס איז צוליב א תועלת; אבער ווען ער פארטיליגט - איז דאס פון בייזוויליגקייט, און דערפאר שטייט "ויכלוהו" אינגאנצן, "ואת נוהו השמו".
און דער מלבי"ם זאגט אז מען קען דאס מסביר זיין אויף רבת בני עמון, וואס זענען געווען די פיינט פון יהודה. און די גמרא רופט אן די עמונים און מואבים "שכנים רעים", וואס זיי זענען געווען די וואס האבן געגעבן עצות פאר די גוים ווען צו קומען און אייננעמען כלל ישראל. און נאך א מעגליכקייט, אז די ווערטער גייען אויף נבוכדנצר, וואס איז דריי מאל געקומען אויף ירושלים, ווי חז"ל זאגן: גלו בשבע, גלו בשמונה, וגלו בשמונה עשרה. עס זענען דאך געווען עטליכע גלות'ן: צום ערשט זענען פארטריבן געווארן די צוויי און א האלב שבטים פון יענער זייט ירדן, דערנאך איז שומרון פארטריבן געווארן וואס דאס זענען די עשרת השבטים, און צום סוף איז יהודה פארטריבן געווארן. און אויך אין גלות יהודה זענען געווען מדריגות, און נישט יעדער איז גולה געווארן אויפאמאל: ערשט גלות החרש והמסגר, דערנאך גלות דלת העם, און צום לעצט איז גארנישט איבערגעבליבן, נאך גדליה בן אחיקם. אויב אזוי, "אכלו את יעקב ואכלוהו ויכלוהו" - זענען די דריי גלות'ן קעגן נבוכדנצר.
"שפוך חמתך" - אן ענטפער פאר די יפי נפש
עס זענען פאראן אזעלכע יפי נפש וואס דער פסוק שמעקט זיי נישט. און פון וואו קענען זיי אים? פון דער הגדה של פסח. און מען רעדט נישט פון די וואס האבן זיך געמאכט אן אלטערנאטיווע הגדה אין די קיבוצים און אין אלערליי אזעלכע פלעצער, נאר פון אזעלכע וואס בלייבן כביכול מיט די ארגינעלע טעקסטן, און דאך פרעגן זיי: "שפוך חמתך על הגויים" - וואס עפעס? מיר זענען דאך שוין א קליין גלאבאל שטעטל, און מדינת ישראל ווערט פאררעכנט אלס א טייל פון די וועלט-פעלקער, און פארוואס זאל מען פלוצים אויסגיסן אויף זיי א כעס און זיי פארטיליגן?
ערשטנס, דאס איז סתם זיך שיין מאכן, ווייל ביי דער ערשטער געלעגנהייט וואס זיי קענען אונז פארטיליגן - איז דאס פונקט וואס זיי טוען. און אפילו ווען דו זעסט זיי רעדן "פאליטיקלי קארעקט", ווער עס ווייסט באמת וואס עס ליגט זיי אין הארצן און וואס זיי טוען ווען זיי האבן א שאנס, קען זען: דאס איז פונקט אייראפע. אייראפע רעדט פאליטיקלי קארעקט, אבער מיט זיבעציג יאר צוריק האט זי אונז געוויזן וואס זי קען טאן ווען זי נעמט אראפ די הענטשקעס און רעדט וואס עס קאכט באמת אינעווייניג. היינט פרובירן זיי צו האנדלען קעגן אונז דורכן יו-ען (או"ם) און דורך חרמות און אלערליי וועגן איינצוצוימען אונזערע טריט, אבער ווען זיי וואלטן נאר געקענט - וואלטן זיי פון דאסניי געעפנט די קרעמאטאריומס. און מיר אלע וויסן וויפיל די פאליאקן, וויפיל די אונגארן און די אוקראינער, לכאורה פשוט'ע פריוואטע מענטשן, האבן געהאלפן דער נאצישער מאשין ימח שמם וזכרם אויסצוראטן די אידן, און וויפיל זיי האבן זיך אוועקגעגעבן דערפאר אן קיין שום פראפיט, מסר'ן אויף אידן, איבערגעבן זיי און הרג'נען זיי. זאלסט נישט זיין קיין נאיאיווער.
אבער מעיקרא איז דא בכלל נישט קיין קשיא. ווער עס ליינט וואס דא שטייט, זעט אז גלייך נאך "שפוך חמתך על הגויים אשר לא ידעוך ועל משפחות אשר בשמך לא קראו" ווערט געזאגט "כי אכלו את יעקב ואכלוהו ויכלוהו ואת נוהו השמו". אויף וועלכע גוים רעדט מען דא? אויף די וואס האבן אויפגעגעסן יעקב, אויף די וואס האבן אונז פארטיליגט. אויב עס איז פאראן א גוי ערגעץ אין רוואנדע וואס איך האב קיין שום שייכות נישט מיט אים - וואס גייט ער מיר אן, און פארוואס זאל דער אויבערשטער אויסגיסן אויף אים זיין צארן? מיר האבן דערמיט קיין שום עסק נישט, און פארקערט גאר: עס שטייט דאך אז מען וועט מיך וויסן למגדול ועד קטן, און עס וועט זיין לתקן עולם במלכות ש-די, און רבינו ירוחם ממיר זאגט אז די וועלט וועט נישט זיין בשלימות און פארראכטן ביז דער ווייטסטער און מגושמ'דיגסטער גוי וועט דערקענען דעם אויבערשטן. פארשטייט זיך אז מיר האבן נישט קיין אינטערעס אין פארטיליגן די פעלקער, דאס איז נישט אונזער ציל; אונזער ציל איז אז זיי זאלן אונז נישט שטערן צו דינען דעם אויבערשטן. און ווען מיר בעטן "שפוך חמתך על הגויים", מיינט מען די יעניגע גוים וואס האבן אויפגעגעסן יעקב און חרוב געמאכט זיין וואוינארט, די וואס פייניגן אונז, מוטשען אונז און האבן אונז גערודפ'ט. און ווען דער הקדוש ברוך הוא וועט זיי שטראפן - "וְהִתְגַּדִּלְתִּי וְהִתְקַדִּשְׁתִּי לְעֵינֵי גּוֹיִם רַבִּים". ווען וועט דאס זיין? ווען אינעם גרויסן און שרעקליכן יום הדין וועט קומען דאס פייער און פארטיליגן און פארברענען אלע מציקים און אלע מהרסים און מחריבים פונעם כרם בית יעקב, און דעמאלט וועט באמת נתגדל און נתקדש ווערן שמו יתברך אויף דער וועלט - און דאס איז בעצם אונזער בקשה.
צום סך-הכל:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל שטעלט דער נביא אוועק דעם טיפן אונטערשיד צווישן דעם אויבערשטן און די עבודה זרה'ס: אלע חכמי הטבע זענען צו נאריש צו וויסן דעם סוד פון רעגן, און יעדער גאלדשמיד שעמט זיך מיט זיין געזעצטן אפגאט, וואס איז אינגאנצן א פאלשע פארדעקונג, אן קיין גייסט און אן קיין כח, און אין דער צייט פון פקודה וועט ער אונטערגיין - קעגן דעם אויבערשטן וואס איז אמת, לעבן, מלך עולם און דער באשאפער פון אלץ. "לא כאלה חלק יעקב", און ישראל איז דער שבט פון זיין נחלה, וואס זענען נישט אונטערגעווארפן אונטער די מערכת המזלות נאר בלויז אונטער זיין אייגענער השגחה. פון דא גייט דער נביא אריבער צום קומענדיגן חורבן: אספי כנעתך, איך שליידער ארויס די איינוואוינער פונעם לאנד כדי זיי זאלן מיך געפינען אין גלות, און ער קלאגט אויפן דרויסנדיגן בראך און דער אינעווייניגסטער קלאפ וואס זענען געקומען דערפאר וואס די פירער זענען געווארן נבער און האבן נישט געזוכט דעם אויבערשטן. ער ענדיגט מיט דער הכרה אז "לא לאדם דרכו" - אויך די טריט פון נבוכדנצר זענען בידי שמים; און דעריבער דאווענט ער: יסרני אך במשפט ולא באף, און שפוך חמתך אויף די וואס האבן אויפגעגעסן יעקב, אים פארטיליגט און חרוב געמאכט זיין וואוינארט.