אין דעם טייל פונעם קאפיטל שטעלט זיך ירמיהו אפ אויפן טיפן חילוק צווישן די אפגעטער פון די גוים, וואס האבן אין זיך קיין שום ממשות, און צווישן דעם הייליגן באשעפער וואס ער אליין איז אמת. דער נביא ווייזט אויף די גרויסקייט פונעם בורא פון דריי זייטן: פון דעם עצם וואס ער איז לעבעדיג און נצחי, פון דעם וואס ער אליין האט באשאפן הימל און ערד, און פון דעם וואס ער אליין פירט די וועלט מיט השגחה פרטית און מיט חכמה. לאמיר דורכגיין די פסוקים כסדרן.
וַיהֹוָה אֱלֹהִים אֱמֶת הוּא אֱלֹהִים חַיִּים וּמֶלֶךְ עוֹלָם מִקִּצְפּוֹ תִּרְעַשׁ הָאָרֶץ וְלֹא יָכִלוּ גוֹיִם זַעְמוֹ׃ (י) - און דער אויבערשטער, גאט, איז אמת, ער איז א לעבעדיגער גאט און א מלך עולם, פון זיין כעס ציטערט די ערד, און פעלקער קענען נישט אויסהאלטן זיין צארן.
זאגט רש"י: פארוואס איז ה' אלהים אמת? "ווייל ער איז אלהים חיים ומלך עולם". דאס הייסט, ווער איז ביכולת צו באמת'ן זיינע ווערטער? נאר איינער וואס איז נצחי. א מענטש א בשר ודם - היינט דא און מארגן אין קבר - ווי אזוי קען ער עפעס צוזאגן? נאר דער וואס לעבט און עקזיסטירט אויף אייביג קען זאגן: אלעס וואס איך זאג דיר איז הכל אמת. און היות ער איז א מלך עולם, איז אין זיין האנט אויך מקיים צו זיין און באמת'ן זיינע רייד.
דער רד"ק לייגט צו: די געטער וואס זיי מאכן פאר זיך כדי זיי צו דינען זענען אפגעטער פון שקר און זענען טויט, ס'איז נישטא אין זיי קיין חיות און נישט קיין שום יכולת. אבער ה' אלהים אמת, ער איז דער אדון איבער אלע כוחות, און ער אליין איז אמת, ער קען אלעס און ער משפט'ט אלעס. און אלע אנדערע - זייערע כוחות קומען בלויז פון אים. אפילו די כוכבים, וואס על פי אמת פארמאגן זיי כוחות (אסטראלאגיע און ענליכע זאכן האבן אין זיך אן אמת), קומען די אלע כוחות בלויז פונעם כח פונעם אויבערשטן. זיין הנהגה איז נישט תלוי אין קיין שום אנדערן, נאר אלע אנדערע זענען תלוי אין אים.
פארוואס שטייט "אלהים חיים" בלשון רבים און נישט "אלהים חי"? אזוי שטייט אין די קדמונים, אז עס איז א דרך כבוד צו רעדן בלשון רבים, אזוי ווי "קדושים", און דאס איז א דרך כבוד כלפי דעם אייבערשטן. און לויט דעם פארשטייט מען דעם המשך פונעם פסוק: "מקצפו תרעש הארץ" - אויב ס'איז דא א כעס פונעם אויבערשטן, ציטערט די גאנצע ערד, און דער רעש איז א משל אויפן חורבן פון די יושבי הארץ. "ולא יכילו גוים זעמו" - זיי האבן נישט דעם כח אויסצוהאלטן און בייצושטיין דעם צארן פונעם באשעפער. און פון דעם קען מען פארשטיין אז אלעס קומט פון אים.
און ווי אזוי ווייסט מען דאס? זאגט דער רד"ק: ווייל דער אויבערשטער לאזט וויסן די פורעניות נאך איידער זי קומט. דאס איז א זאך וואס קיינער אויף דער וועלט איז נישט ביכולת צו טון. דאס איז די אייגנארטיקייט פון תורת ה', תורת אמת, און פון עם ישראל: ס'איז נישטא ביי אלע פעלקער קיינער וואס גיט איבער א נבואה. ס'איז געווען איינער, בלעם, און משה רבינו האט געבעטן "ונפלינו אני ועמך" - ס'זאל מער נישט זיין קיין נבואה ביי די גוים, און דער הקדוש ברוך הוא האט אנגענומען זיין בקשה, און זינט דעמאלט איז מער נישטא קיין נבואה ביי די גוים.
ווי לעכערליך איז די זאך: די מוסולמענער רופן מוחמד א "נביא", אבער קיינמאל האט ער נישט געזאגט קיין שום נבואה. ס'איז נישטא קיין איין איינציג ווארט זיינס איבער עפעס וואס גייט פאסירן אין דער צוקונפט. אויך אין דער קריסטנטום איז נישטא אפילו איין נביא אין דער גאנצער היסטאריע, און דאס זעלבע אין דער גאנצער היסטאריע פונעם איסלאם. און בעצם איז נישטא קיין שום נביא, ווייל קיינער שטעלט זיך נישט אין א סכנה צו זאגן וואס ס'וועט זיין איבער צוויי שעה.
מען האט אמאל דערציילט וועגן א פראגראם אין איינע פון די קאנאלן, וואו מען האט געברענגט מענטשן פאראויסצוזאגן די רעזולטאטן פון די בחירות: אסטראלאגן, קאווע-קוקערס, קארטן-לייגערס, שטריק-קוקערס, מיט אלעס מעגליך - און בעיקר אין דיין באנק-קאנטע. דער עיקר זאלסטו ברענגען געלט. יעדער איינער האט אפגעמאכט ווער עס וועט זיין דער ראש הממשלה און ווער עס וועט מאכן א מהפך. א חודש נאך די בחירות האט מען געוויזן די גאנצע פראגראם פון פריש, און מען האט געזען אז דער האט גערעדט שטותים און יענער האט גערעדט שטותים, און גארנישט פון וואס זיי האבן געזאגט איז נישט מקוים געווארן. און מען האט דארט געזאגט אז סטאטיסטיש, אויב וואלסטו אליין געשאצט, וואלסטו געהאט פיל מער שאנסן צו טרעפן ווי יענער "מבין" וואס לייענט אין די קארטן און אין דער קאווע. אויב וואלסטו געווארפן א מטבע, וואלסטו געהאט א גרעסערע שאנס.
איינער האט אמאל געזאגט פאר א רב: כבוד הרב, ס'איז דא איינער, א גרויסער רב, ער זאגט אויף אייך אלעס. האט דער רב אים געענטפערט: מען דארף נישט ער זאל זאגן אויף מיר גארנישט, איך ווייס אלעס וועגן מיר אליין. זאל ער מיר ענדערש זאגן עפעס וואס גייט פאסירן אין דער צוקונפט. גיי זוך אזא איינעם. צו זאגן אויף א מענטש מעשיות - פארציילט ער דאך סתם שטותים. "דו ביסט א גוטער מענטש" - ווייז מיר איינעם וואס וועט זאגן אז ס'איז נישט ריכטיג. "דו האסט ליב צו העלפן אנדערע" - ווייז מיר ווער ס'וועט זאגן אז ס'איז א ליגן. די אלע זאכן וואס זיי גיבן דיר זענען דאך בלויז קאמפלימענטן, זאכן וואס זענען אנגענעם צו הערן, און צום סוף איז דער עיקר זאלסט איבערלאזן דאס געלט.
זאגט דער רד"ק: מען קען דערקענען אז דאס איז פון אים, ווייל ער לאזט וויסן די זאכן פון פאראויס, פאר די פורענות קומט, דורך זיינע קנעכט די נביאים. און אזא זאך איז נישט פאראן ביי קיין שום פאלק אין דער היסטאריע. הקדוש ברוך הוא האט געזאגט אז דאס לאנד וועט זיין א שממה - און דאס לאנד איז געווען א שממה. ער האט געזאגט אז איר וועט גיין אין גלות פון אייער לאנד און צעשפרייט ווערן צווישן אלע פעלקער - און מיר זענען צעשפרייט צווישן אלע פעלקער. ער האט געזאגט אז אלע יארן נאכן כיבוש וועט קיינער נישט מצליח זיין עס צו באזעצן - און דורכאויס צוויי טויזנט יאר האט קיינער נישט מצליח געווען. נבואות נאך נבואות, די תורה איז פול מיט זיי אן א שיעור, און ביי די גוים איז נישט פאראן אפילו קיין איין נבואה. דאס איז דער גרעסטער ראיה אז אלעס איז אין זיין כוח און ממשלה.
דער מלבי"ם דעפינירט: "גדר האמת הוא הסכמת הנאמר על הדבר אל מציאות הדבר עצמו בפועל". דאס הייסט, אמת איז א צופאסונג צווישן דעם וואס מען זאגט אויפן זאך און דער מציאות אליין. מען האט דיר געזאגט אז אינדרויסן גייט א רעגן, ביסט ארויסגעגאנגען און געזען א רעגן - דאס איז אמת.
לויט דעם, זאגט דער מלבי"ם, זענען די עבודה זרה'ס א שקר, ווייל די תארים וואס מען שרייבט זיי צו שטימען נישט מיטן מציאות: מיר ווייסן דאך אז עס איז נישטא אין זיי קיין שום ממשות, נישט קיין כוח משפיע צו זיין און נישט קיין כוח צו ראטעווען. ווידער אלע שבחים וואס מען לויבט דעם בורא עולם שטימען מיטן מציאות: מצד זיך אליין איז ער "אלוהים חיים" - ער איז נישט ווי די געטער פון די גוים וואס זענען טויטע פגרים, "כתומר", ווי א טייטלבוים וואס שטייט און האט אין זיך קיין שום כוח - נאר ער איז דער מקור החיים; און מצד דער הנהגה איז ער "מלך עולם", ער הערשט און געוועלטיגט.
און אויף "מקצפו תרעש הארץ" ערקלערט דער מלבי"ם: די הוברי השמים, די שטערנזעער פון יענעם דור, פלעגן מפרש זיין די אותות וואס מען האט געזען אין הימל. פארן חורבן האבן זיך באוויזן סימנים אין הימל, ווי א מין פייער און א שיסנדיגער פייל און נאך, און עס זענען געווען מענטשן וואס האבן געטענהט אז זיי פארשטייען די סימנים און האבן דערמיט אנגעווארפן א שרעק אויפן פאלק. און עס איז אויך געווען אן ערדציטערניש אין עטליכע לענדער. און אויף דעם זאגט זיי דער נביא: וויסט זאלט איר אז דאס קומט גארנישט פון די כוחות פון די אויבערשטע אותות. אויב די ערד ציטערט - איז דאס פונעם כעס פונעם הקדוש ברוך הוא. באטראכט נישט די שינויים אינעם הימל אדער די ערדציטערניש ווי באזונדערע "סימנים", נאר ווי א דיבור פון ה'. אלעס איז פון אים יתברך, און עס זענען נישטא קיין שום כוחות אויסער אים.
כִּדְנָה תֵּאמְרוּן לְהוֹם אֱלָהַיָּא דִּי שְׁמַיָּא וְאַרְקָא לָא עֲבַדוּ יֵאבַדוּ מֵאַרְעָא וּמִן תְּחוֹת שְׁמַיָּא אֵלֶּה׃ (יא) - אזוי זאלט איר זאגן צו זיי: די געטער וואס האבן נישט באשאפן דעם הימל און די ערד, זאלן אונטערגיין פון דער ערד און פון אונטער די דאזיגע הימלען.
וואס טוט א פסוק אויף ארמית אינמיטן ספר ירמיהו? דאס איז דאך נישט ספר דניאל. זאל דעריבער קומען דער ארמיש-קענער און אונז טייטשן פון ארמית אויף ארמית - דאס איז תרגום יונתן. און אזוי טייטשט ער: "דנא פתגמא איגרתא די שלח ירמיה נביאה לות שאר סבי גלותא די בבבל" - דאס איז דער נוסח פונעם בריוו וואס ירמיהו הנביא האט געשיקט צו די איבעריגע זקני הגולה אין בבל, צו יכניה און צו די גולים מיט אים. און אזוי האט ער צו זיי געזאגט: אויב די כשדים צווישן וועמען איר זיצט וועלן אייך זאגן - דינט עבודה זרה, בית ישראל - זאלט איר זיי אזוי ענטפערן און אזוי זאגן: די עבודה זרה וואס איר דינט, איז א טעות וואס האט נישט קיין שום נויט און קיין שום נוצן. פונעם הימל קענען זיי נישט אראפברענגען קיין רעגן, און פון דער ערד קענען זיי נישט וואקסן לאזן קיין פירות. זיי און זייערע דינער וועלן אונטערגיין פון דער ערד און פארטיליגט ווערן פון אונטער די דאזיגע הימלען.
דאס איז דער פירוש פון "אלהיא די שמיא וארקא לא עבדו": זיי האבן נישט קיין שום כוח פון השפעה, נישט אין הימל און נישט אויף דער ערד. אין הימל ברענגען זיי נישט קיין רעגן, און אויף דער ערד לאזן זיי נישט שפראצן קיין פירות. און דעריבער האט ער געזאגט "כדנה תאמרון להום" - אזוי זאלט איר ענטפערן פאר די כשדים וואס רעדן אייך איין צו עבודה זרה. און פארוואס שטייט דאס בלשון ארמית? ווייל די כשדים זענען געווען ארמים, און מען האט געוואלט רעדן צו זיי אויף זייער שפראך, דערפאר האט ער זיי איבערגעגעבן די ווערטער בלשון ארמית.
לכאורה וואלט געווען פאַסיג אז די ווערטער "כה תאמרו להם" זאלן געזאגט ווערן אויף לשון קודש, ווייל ער רעדט דאך צו אונז, און ערשט דערנאך זאל ער אריבערגיין צו ארמית. זאגט דער רד"ק: באמת וואלט אזוי געפאסט, נאר כדי נישט צוטיילן איין פסוק אז א העלפט זאל זיין לשון קודש און א העלפט ארמית - מען שרייבט נישט קיין זאץ וואס א העלפט איז לשון קודש און א העלפט ארמית - איז אלעס געשריבן געווארן אויף ארמית. נאך באמערקט דער רד"ק דקדוק'דיגע באמערקונגען: "להום" און נישט "להון" - און אזוי געפינען מיר אויך אין ספר עזרא. און דאס ווארט "אלה" איז סיי לשון קודש און סיי ארמית, דעריבער שטייט "תחות שמיא אלה". און "ארקא" מיינט ארץ, ווי חז"ל זאגן אז פיר נעמען זענען דא פאר דער ערד קעגן די פיר תקופות: ארץ, תבל, אדמה און ארקא (מיט א קו"ף און אן אל"ף).
און דער רד"ק שרייבט: עס איז אן אמת אז כלל ישראל האט מער נישט געדינט קיין עבודה זרה זינט זיי זענען געגאנגען אין גלות. און אויב וועסטו פרעגן, זיי האבן זיך דאך געבוקט צום צלם אין די טעג פון נבוכדנצר - זענען זיי דאך געווען אנוסים. און דאך, אין די טעג פון המן האט מען זיי געפאדערט אויף דעם א דין וחשבון, ווי חז"ל זאגן: פארוואס האבן זיך די אידן פון יענעם דור מתחייב געווען כליה? ווייל זיי האבן זיך געבוקט צום צלם. און ווען דער באשעפער וואלט נישט רחמנות געהאט אויף זיי, וואלט די גזירה פארווירקליכט געווארן.
דער מלבי"ם ערקלערט די שארפקייט פון דער טענה: זיי אליין זענען דאך מודה אז ה' האט באשאפן דעם הימל און די ערד. אויב אזוי, וויאזוי רופט איר די געטשקעס מיטן נאמען "אלהים"? וואס האבן זיי דען באשאפן? און אויב וועסטו זאגן: נישט די דאזיגע הימל און ערד, נאר אנדערע וועלטן האבן זיי באשאפן - אויב אזוי, "יאבדו מארעא ומן תחות שמיא אלה": די דאזיגע הימל און ערד האבן זיי דאך נישט געמאכט, וואס האבן זיי צו זוכן דא? זאלן זיי גיין און רוען אין יענע הימלען און יענע ערד וואס זיי האבן יא באשאפן. דו ביסט דאך מודה אז די דאזיגע האט באשאפן דער אלהי האלהים, און אויב אזוי, וואס טוט דא די עבודה זרה? דאס אלעס קומט צו ווייזן ווי לעכערליך זייערע טענות זענען.
אין צוזאמענהאנג מיט דעם פסוק ווערט געברענגט אינעם ספר "משנת החלומות" (בלעטער מ-מא) א מעשה פונעם מקובל הגאון רבי יהודה פתיה זצ"ל. עס ווערט געברענגט אינעם זוהר הקדוש (במדבר רנ"ג) אז עס זענען דא שדים וואס ווערן אנגערופן "שדין יהודאין", און זיי מאכן זיך ווי נביאים, ווי תנאים, ווי ראשונים, ווי דייני ישראל און מפורסמ'דיגע תלמידי חכמים, מיט א גרויסן בארד און אן עטרה אויפ'ן קאפ, אדער ווי צדיקים און חסידים. און אמאל זאגן זיי אז זיי זענען אברהם, יצחק און יעקב, אדער אליהו הנביא און ענליכע זאכן. א מענטש קומט און דערציילט אז אברהם אבינו אדער אליהו הנביא האט זיך באוויזן צו אים, און אלע מיני דמיונות פון דעם סארט. און א מענטש דארף זיי פרעגן צי זיי זענען טאקע די אבות העולם ממש, אדער זייערע נעמען זענען נאר ווי די נעמען פון די אבות, און מען דארף מדקדק זיין אין זייער ענטפער: אויב זיי ענטפערן עפעס נישט קלאר, וואס נייגט אהין און אהער - זאלסטו וויסן אז זיי זענען שדים, און ווער נישט נתפעל פון זייערע רייד. און זיי קענען ווייזן פאר א מענטש א געשטאלט פון א רקיע, פונעם כסא הכבוד און פונעם צבא מרום.
און אזוי דערציילט הרב פתיה: אין יאר תר"ע אינעם חודש תמוז, נאך תפילת מנחה פון שבת, האט מען געברענגט פאר מיר א קינד פון בערך עלף יאר, וואס האט געזאגט אז ער רעדט מיט אליהו הנביא פנים אל פנים, במראה ולא בחידות, און ווען נאר ער וויל רופט ער אים און תיכף קומט אליהו - בתנאי אז עס איז אין א באזונדערן ארט און קיין מענטש שטייט נישט נעבן אים. דאס הייסט, אליהו איז גרייט זיך צו טרעפן מיט אים נאר ביחידות; אויב ס'איז דא נאך איינער, קומט ער נישט. האב איך אים געזאגט: גיי אריין אין דעם חדר און פרעג אים, צי ביסטו באמת אליהו הנביא? און אזוי האט ער געטאן, און יענער האט אים געענטפערט: יא, איך בין באמת אליהו, און פארוואס האט רבי יהודה א ספק דערין?
האב איך געזאגט צום קינד: דאס איז נישט מער ווי א שד יהודי וואס זיין נאמען איז אליהו, און ער איז נישט אליהו הנביא, און דו ביסט ניזוק פון שדין יהודאין. קום און איך וועל מתפלל זיין אויף דיין קאפ די תפילת הניזוקין, און דער אליהו וועט אנטלויפן פון דיר. האט מיר דאס קינד געזאגט: ער איז זיכער אליהו הנביא, און איר טוט אלעס וואס איר קענט, און מיר וועלן זען וועמענס ווארט עס וועט מקוים ווערן. נאכדעם וואס איך האב מתפלל געווען אויף אים צוויי און דריי מאל, איז דאס קינד געגאנגען אין צימער אויספרובירן, און תיכף איז אליהו געקומען ווי זיין פריערדיגן שטייגער. און איך האב זיך זייער געוואונדערט דערויף.
האב איך גענומען דאס קינד און בין געגאנגען צום חכם רבי שמעון אהרן אגסי, וואס איז דעמאלט נאך געווען ביים לעבן, כדי אים צו בודק זיין. נאכדעם וואס ער האט אים בודק געווען, האט ער געזאגט אז דאס איז טאקע אליהו הנביא און נישט קיין שד, אבער איך האב מחולק געווען מיט אים. מיר האבן מסכים געווען צו גיין מוצאי שבת צום חכם רבי יעקב, דער זון פונעם בן איש חי זצ"ל, און אויך ער, נאכדעם וואס ער האט אים אויסגעפרעגט און בודק געווען אין עטליכע זאכן, האט געזאגט אז דאס איז זיכער אליהו הנביא זכור לטוב און ס'איז נישטא קיין שום ספק דערין. איך האב אבער מחולק געווען אויף ביידע און אפגעווארפן זייערע ווערטער, און איך האב געבעטן רשות אים צו בודק זיין נאך איין מאל.
האב איך געזאגט צום קינד: גיי און זאג פאר אליהו אז ער זאל דיר פארטייטשן דעם פסוק אין ירמיהו, "כדנה תאמרון להום אלהיא די שמיא וארקא לא עבדו יאבדו מארעא ומן תחות שמיא אלה", און אויב ער וועט עס פארטייטשן אויף אראביש, דעמאלט איז דא פלאץ מסופק צו זיין און זאגן אז אפשר איז ער טאקע אליהו הנביא און נישט קיין שד. ווייל די שדים קענען דאך ארמית און קענען איבערזעצן דעם פסוק - ווארום אויך פאר די וואס רעדן ארמית ווייזן זיי שלעכטע חלומות און שעפשען זיי אין די אויערן אויף ארמית - נאר דעם פסוק, וואס רעדט בגנותם, ווילן זיי נישט הערן און נישט איבערזעצן אויף אן אנדער שפראך. דאס הייסט, ער האט אים געגעבן א פארהער: א פסוק וואס די שדים האבן נישט ליב. אויב איז דאס אליהו, וואס איז די פראבלעם צו פארטייטשן און מסביר זיין? און אויב איז דאס א שד, וועט דאס אים נישט געפעלן.
ווען דאס קינד האט געבעטן פון אליהו צו פארטייטשן דעם פסוק, האט ער אים געענטפערט: איך קען זיך נישט פארזוימען, ווייל איך דארף גיין שרייבן די זכותים פון כלל ישראל. האב איך געזאגט צום קינד: גיי צוריק און זאג אים אז דאס פארטייטשן דעם פסוק איז א גרויסער מוכרח, ווייל דאס איז דער פארהער זיכער צו מאכן אז דו ביסט טאקע אליהו. האט יענער געענטפערט: איך האב דיר שוין געזאגט אז איך מוז איילן צו גיין. האב איך געזאגט צום קינד: זאג אים, דו האסט דאך שוין אזויפיל גערעדט און אזוי לאנג געשטאנען דא, און ס'איז פיל גרינגער צו פארטייטשן דעם פסוק ווי די אלע אריכות דברים, און די חכמים זענען נישט צופרידן ביז דו וועסט דאס פארטייטשן. ווען דאס קינד האט געזאגט די דאזיגע ווערטער, האט יענער "אליהו" געקאכט פאר כעס און האט געשוואוירן: חי ה' אויב איך וועל זיך נאכאמאל באווייזן צו דיר, וויבאלד איר גלייבט מיר נישט אז איך בין אליהו! און תיכף איז ער אוועקגעגאנגען, און האט זיך מער קיינמאל נישט באוויזן צום קינד.
נאכדעם וואס ער איז אוועק, האבן די חכמים, הרב אגסי און דער זון פונעם בן איש חי, געזאגט: לויט אונזער מיינונג זעט אויס אז דאס איז באמת געווען אליהו הנביא, ווייל דאס איז זיין שטייגער צו שווערן "חי ה'", אזוי ווי עס שטייט: "ויאמר אליהו התשבי מתושבי גלעד אל אחאב חי ה' אלוהי ישראל אשר עמדתי לפניו", און אויך "חי ה' צבאות אשר עמדתי לפניו". און מיר האבן דאך מקובל פון אונזערע רבותינו - "גמירי" - אז שדים זאגן נישט ארויס קיין שם שמים לבטלה, און אויב ער האט געשוואוירן, איז א סימן אז דאס איז דער עכטער אליהו און נישט קיין נאכמאכונג.
האט זיי הרב פתיה געענטפערט: אדרבה, ער איז א שד. ערשטנס, ער האט נישט ארויסגעברענגט קיין שם שמים לבטלה, ווייל ער האט דאך געשוואוירן און מקיים געווען זיין שבועה - ער איז אנטלאפן און האט זיך מער נישט באוויזן. און צווייטנס, מעיקרא איז דא בכלל נישטא קיין שם שמים, ווייל ער האט נישט געזאגט דעם נאמען מיט אותיות הוי"ה אדער אדנ"י, נאר ער האט בלויז געזאגט "חי השם" - און דאס איז בכלל נישט דער שם ה', און ס'איז גארנישט קיין שבועה. ער איז געווען א קלוגער שד! און אויב אזוי איז דאס נישט מער ווי גונב דעת הבריות. און הרב אגסי מיטן זון פונעם בן איש חי האבן אים מודה געווען. קומט אויס פון דעם אז שדים האבן א כח אפצונארן א מענטש און צו פעלשן. און מיר האבן אויך געלערנט, אז דער דאזיגער פסוק רעדט נישט בלויז וועגן די עבודה זרה'ס און אפגאטער וואס האבן גארנישט באשאפן און דערפאר האבן זיי נישט דא קיין מקום, נאר אויך אויף די שדים און אויף אלע כוחות הטומאה בכלל, אויף וועלכע עס ווערט געזאגט "יאבדו מארעא ומן תחות שמיא אלה".
עֹשֵׂה אֶרֶץ בְּכֹחוֹ מֵכִין תֵּבֵל בְּחׇכְמָתוֹ וּבִתְבוּנָתוֹ נָטָה שָׁמָיִם׃ (יב) - ער מאכט די ערד מיט זיין כח, ער גרייט צו די וועלט מיט זיין חכמה, און מיט זיין תבונה האט ער אויסגעשפרייט דעם הימל.
קום און זע דעם חילוק, להבדיל אלף אלפי הבדלות, צווישן דעם הקדוש ברוך הוא און יענע כוחות וואס פארמאגן גארנישט קיין כח. דער אויבערשטער מאכט די ערד מיט זיין כח און זיין גבורה. און וואס איז דער חילוק צווישן "ארץ" און "תבל"? "תבל" איז דער באוואוינטער טייל, בעת וואס "ארץ" איז די גאנצע וועלט בכללות, וואס גרויסע טיילן דערפון זענען בכלל נישט באוואוינט. די וועלט בכללות איז געווען גענוג צו באשאפן מיט כח, אבער כדי צו שאפן א פלאץ וואס איז ראוי פאר יישוב בני אדם דארף מען אויך חכמה: עס מוזן זיין אין יענעם ארט די באדינגונגען וואס מאכן מעגליך דאס לעבן, בראש און בראשון קוואלן פון וואסער און ענליכע זאכן. דערפאר שטייט "מכין תבל בחכמתו". "ובתבונתו נטה שמים" - די הימלען האט ער אויסגעשפרייט איבער זיי מיט זיין תבונה.
און דער מלבי"ם דייקט אינעם לשון: עס שטייט נישט "עשה ארץ" און "הכין תבל" אין לשון עבר, נאר "עושה" און "מכין" אין לשון הווה. און דאס איז אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט, אז דער הקדוש ברוך הוא מחדש בכל יום תמיד מעשה בראשית, מיט א פולקאמער השגחה. יעדן טאג און אין יעדן איינציגן מאמענט מאכט ער די ערד פון דאס ניי.
לְקוֹל תִּתּוֹ הֲמוֹן מַיִם בַּשָּׁמַיִם וַיַּעֲלֶה נְשִׂאִים מִקְצֵה הָאָרֶץ בְּרָקִים לַמָּטָר עָשָׂה וַיּוֹצֵא רוּחַ מֵאֹצְרֹתָיו׃ (יג) - ווען ער לאזט הערן זיין קול גיט ער אן אנגעזאמלטקייט פון וואסער אין הימל, און ער הייבט אויף וואלקנס פונעם עק ערד, בליצן צום רעגן האט ער געמאכט, און נעמט ארויס ווינט פון זיינע אוצרות.
מיר דינען דעם הקדוש ברוך הוא, וואס ער איז דער וואס גיט אן אנגעזאמלטקייט פון וואסער אין הימל, און ער איז "הנותן מטר על פני ארץ" - און נישט די אלילים. זיי פלעגן דינען צו די עבודה זרות כדי זיי זאלן משפיע זיין אויף זיי און אראפברענגען פאר זיי רעגן, און אויף דעם ווערט געזאגט: "היש בהבלי הגויים מגשימים ואם השמים יתנו רביבים?" - ווייז מיר א גוי וואס איז ביכולת אראפצוברענגען רעגן! כלל ישראל פלעגן ארויסגיין, מאכן א תענית, צוריקקומען אהיים - און עס פאלט א רעגן.
און די זאך איז געווען באקאנט אויך פאר די גוים. אסאך מאל פלעגן זיי גזירה'נען גזירות אויף די אידן ביז עס וועט נישט פאלן קיין רעגן, און זיי פלעגן נישט מבטל זיין די גזירה, ווייל זיי האבן געוואוסט אז די אידן וועלן גיין, זיך שטעלן דאווענען און עס וועט פאלן א רעגן. אזוי איז געווען אין ירושלים מיטן פאשא, און אזוי איז געווען אין תימן אין אומצאליגע פעלער: מען פלעגט גזירה'נען אויף זיי, און זיי זענען ארויסגעגאנגען דאווענען, און ביז זיי זענען צוריקגעקומען אהיים האט שוין גערעגנט. צי האבן דען די גוים אזא גאט, וואס איז בכח אראפצוברענגען א רעגן? "ואם השמים יתנו רביבים" - צי גיט דען דער הימל רעגן פון זיך אליין? "הלוא אתה הוא ה' אלוהינו".
זאגט דער רד"ק: מיר, כלל ישראל, זענען מודה אין אים אז מיט זיין כח איז "לקול תיתו המון מים בשמים" - ער איז דער נותן, דאס וואסער פאלט נישט פון זיך אליין און געפינט זיך דארט נישט פון זיך אליין. און וויאזוי? "ויעלה נשיאים מקצה הארץ", ער הייבט אויף די וואלקנס און די דאמפן פונעם עק ערד, אזוי ווי "ואד יעלה מן הארץ והשקה את כל פני האדמה" - און דאס איז בלויז א דאמף. "ברקים למטר עשה" - נאך א פלא, אז פארן רעגן קומט דער בליץ. און דער בליץ איז דאך פייער, און דער רעגן דארף דאך אויסלעשן פייער, און אט קלאפן זיך צוויי וואלקנס צוזאם איינער אינעם צווייטן, און פון די דאזיגע וואסערן קומט ארויס פייער. און דאס אלעס - "ויוצא רוח מאוצרותיו".
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא קומט דער נביא ווייזן די חכמה און די השגחה פרטית פונעם הקדוש ברוך הוא. פריער האט מען גערעדט פונעם כלל: "עושה ארץ בכוחו, מכין תבל בחכמתו" - די הכנה פון גאנצן כדור הארץ און די באזעצטע ערטער, וואס דאס איז נאך כללות'דיג. יעצט רעדט מען אויף א פרטי'דיגן אופן, וואס מען רופט ספעציעל באשטעלט, לויטן געברויך וואס פעלט אויס פאר יענעם ענין. און די זאך וואס שפיגלט דאס אפ דאס מערסטע איז דער רעגן, וואס ער פאלט לויט אונזערע געברויכן און לויט וויפיל מיר דארפן אין יענע צייט, און דאס ווייזט אויף השגחה פרטית.
"המון מים בשמים" - דער מלבי"ם דעפינירט דאס "באוויר הנשימה", אן אויסדרוק וואס ער דערמאנט אפט, און די כוונה איז אינעווייניג אין דער אטמאספערע, דער פלאץ וואו די דאמפן גייען ארויף. "ויעלה נשיאים מקצה הארץ" - דאס זענען די דאמפן וואס גייען ארויף צום ארט פון די וואלקנס, און זיי זענען בעצם טראפנס וואסער. און די לופט איז ריין און קלאר, און דער מלבי"ם זאגט אז די זאך ווערט געטאן דורך "האלקטרי" (עלעקטריציטעט) און דער יסוד האש, וואס צעבלאזט די דאמפן אויף די פליגלען פונעם ווינט. און דאס איז דער בליץ. וואס איז דען א בליץ? עס איז דא אין די וואלקנס פאזיטיווע און נעגאטיווע יאנען, און ווען די לאדונגען באגעגענען זיך, אנטלאדט זיך די עלעקטרישע קראפט אין דער פארם פון א בליץ. און גלייך נאך די דונערן און בליצן גייט די לופט ארויס און די טראפנס פארבינדן זיך און ווערן שווער, און עס פאלט א רעגן. דערפאר קומען אלעמאל נאך א שטורעם פון בליצן און דונערן שטארקע גאסן-רעגנס.
און אט, זאגט דער מלבי"ם, זע פון דער חכמה פונעם אויבערשטן - "ברקים למטר עשה": ווען ער וויל אז דער רעגן זאל פאלן, צעטיילט ער דעם יסוד האש און דעם עלעקטרי, און פון דעם ווערט דער בליץ, און פון דעם גייט ארויס דער יסוד הרוח וואס איז איינגעהאלטן אין די דאמפן, און פון דעם פאלט דער רעגן. זעט מען קלאר אז דער הקדוש ברוך הוא איז דער וואס טוט דאס אלעס און איז משפיע דאס אלעס, און דאס איז נישט פון דעם כח פון די גוים און זייערע אלילים, נאר אן השגחה פרטית פונעם הקדוש ברוך הוא, גענוי לויטן געברויך פונעם ענין און לויט דער מאס וואס מיר דארפן.
אין דעם דאזיגן שטיקל שטעלט ירמיהו דעם אמת קעגן דעם שקר. "וה' אלוהים אמת" - ווייל נאר איינער וואס איז לעבעדיג און אייביג און מלך עולם קען מאכן זיינע ווערטער פאר אמת און זיי מקיים זיין, און דער באווייז אז אלעס איז אין זיין האנט איז די נבואה: ער אליין לאזט וויסן דעם עתיד פון פריער, וואס דאס האט נישט קיין גלייכן ביי קיין שום פאלק. דער גדר פון אמת איז א צופאסונג צווישן וואס עס ווערט געזאגט און דער מציאות, און ביי די עבודה זרות איז נישטא קיין שום צופאסונג. דער ארמישער פסוק איז דער פארטיגער ענטפער פאר די כשדים: א געטליכקייט וואס האט נישט באשאפן הימל און ערד האט נישט קיין ארט אין דעם הימל און ערד, און אויך די כוחות הטומאה זענען אין דעם בכלל. און קעגן זיי - דער הקדוש ברוך הוא עושה ארץ בכוחו ומכין תבל בחכמתו יעדן איינציגן מאמענט פון דאס ניי, און ברענגט אראפ רעגנס מיט א גענויער השגחה פרטית. פון דעם זעט מען אז אלעס איז פון אים, ואין עוד מלבדו.