ספר ירמיהו פרק י'. הערט דעם דבר וואָס דער אייבערשטער האָט אויף אייך גערעדט, בית ישראל. אַזוי האָט געזאָגט דער אייבערשטער: צום וועג פון די גויים זאָלט איר אייך נישט צוגעוווינען, און פון די אותות השמיים זאָלט איר נישט אויסשרעקן, ווייל די גויים שרעקן זיך פון זיי. אַזוי האָט געזאָגט דער אייבערשטער: צום וועג פון די גויים זאָלט איר אייך נישט צוגעוווינען, טוט נישט די זאַכן ווי די גויים טוען, און האָט נישט מורא פון וואָס די גויים האָבן מורא.
אויב איר זאָגט צו דינען עבודה זרה אַזוי ווי די גויים פלעגן דינען עבודה זרה, וואָס איז דען אייגנטלעך עבודה זרה? מען דאַרף פאַרשטיין אַז עבודה זרה איז געווען זייער וועג צו ציִען דעם שפע פון די השפעות פון די כוכבים. זיי האָבן געגלייבט, און דער גלויבן האָט אויף וואָס זיך צו שטיצן, אַז אין דער אמת'ן זענען דאָ השפעות פון דער מערכה. מן המערכה מיינט פון די כוכבים, דהיינו אַ געוויסער כוכב סימבאָליזירט שלעכטס, אַ געוויסער כוכב סימבאָליזירט גוטס, צוויי כוכבים וואָס געפינען זיך אין אַ געוויסן אופק שאַפֿן די השפעות איינער אויף דעם אַנדערן. אַסטראָלאָגיע איז אַ זאַך וואָס האָט אין זיך אַ ממש. אָבער ער זאָגט זיי, וויסט אייך, אויב איר טראַכט אַז מיר וועלן גיין דינען די כוכבים, ווייל ווען דו דינסט דעם כוכב ציסטו גוטע השפעות פונעם כוכב, און אויב דו וועסט אים נישט דינען וועט זיך דער כוכב אויף דיר בייז מאַכן און דעמאָלט אוי ואבוי, איז דיר כדאי זייער צו דינען די כוכבים. זאָגט ער, איר דאַרפט נישט מורא האָבן פון די כוכבים.
און פֿאַרוואָס האָבן זיי מורא געהאַט? ער זאָגט, די זון, דאָס ווערט אויך אַגב גערעכנט פֿאַר איינער פון די כוכבים וואָס מען פֿלעגט דינען, די זון האָט אַ ממשלה איבער דער ערד, די תבואות, די פירות, וממגד תבואות שמש. און אויב מיר וועלן זי דינען, וועלן זיך מערן די תבואות. אויב מיר וועלן זי נישט דינען, וועלן פֿעלן די תבואות. נישט נאָר דאָס, ווען די זון געפינט זיך אין אַ מצב פון אַ ליקוי, ליקוי חמה, די מאורות ווערן פֿאַרפֿינצטערט, איז דאָס אַ שלעכטער סימן פֿאַר דער וועלט. איז דאָך לכאורה יאָ פֿאַראַן אַ סיבה זיך צו רעכענען מיט די גרמי השמיים. זאָגט ער זיי, האָט נישט מורא פֿון איר און האָט נישט מורא פֿון די כוכבים. זאָגט דער הייליקער באַשעפֿער, אַלע די כוחות זענען אונטערטעניק צום אייבערשטן, זיי זענען עושי דברו. און אויב דו דינסט דעם האַר, דאַרפֿסטו שוין נישט דינען דעם קנעכט. אַלע די זענען קנעכט צום אייבערשטן, זיי זענען עושי רצונו. די השפעות פֿון קודשא בריך הוא קומען אַראָפ דורך די כוכבים, אָבער נישט אַז דער כוכב האָט אַן אייגענעם כוח. און אויב אַזוי, אין דעם רגע וואָס דו ביסט אונטערטעניק צום האַר, קען דער קנעכט דיר נישט טאָן גאָרנישט. און אויב דער האַר וועט אויף דיר בייז ווערן, וואָס האָסטו דען זיך צו בעטן ביים קנעכט? וואָס וועט דיר העלפֿן דער קנעכט אויב דער האַר איז אויף דיר בייז און וועט באַשליסן ער זאָל האָבן חלילה אַ מארה אין זיינע תבואות? וואָס וועט העלפֿן אַז דו וועסט זיך תפילה טאָן צו דער זון דאָרט, זי זאָל דיר אַראָפשיקן גוטן שפע? דאָס וועט דיר גאָרנישט העלפֿן, ווייל מיטן האַר האָסטו זיך צעקריגט.
וואָס זאָגסטו? אָבער קום זע, עס אַרבעט. ביי די גויים אַרבעט עס. זאָגט זיי דער הייליקער באַשעפֿער, כי יחתו הגויים מהמה. זיי, די גויים, זיי וועלן טאַקע מורא האָבן פֿון זיי, אָבער איר האָט נישט וואָס מורא צו האָבן פֿון זיי. און פֿאַרוואָס? ווייל טאַקע דער וועג פֿון דער הנהגה פֿון די גויים איז דורך די גרמי השמיים. דער הייליקער באַשעפֿער האָט זיי איבערגעלאָזט צו די כוכבים און מזלות. דערקעגן, כלל ישראל, ישראל זענען דאָך העכער פֿונעם מזל, און מיר האָבן נישט קיין השפעה פֿון די כוכבים און מזלות נאָר בלויז פֿונעם אייבערשטן. און עס שטייט דאָרט אַז דער הייליקער באַשעפֿער האָט זיי אָפגעגליטשט צו די גויים, דער הייליקער באַשעפֿער האָט זיי כביכול געלאָזט טועה זיין נאָך די כוכבים און מזלות און זיי אויף זיי געהאָנגען. דערקעגן, מיר כלל ישראל, האָבן נישט קיין שום פֿאַרבינדונג צו די כוכבים און מזלות און דאַרפֿן פֿון זיי גאָרנישט מורא האָבן, נאָר בלויז וויסן אַז אַלץ איז פֿון אים יתברך.
עס האָט דערציילט אַ געוויסער מענטש וואָס האָט געלערנט אַסטראָלאָגיע אַ לאַנגע צייט, און ער איז געגאַנגען צו אַ געוויסן גרויסן אַסטראָלאָג און געבעטן ער זאָל אים אויסמאַפן זיין אַסטראָלאָגישע מאַפע. און דער אַסטראָלאָג האָט אים געמאַכט אַן אַסטראָלאָגישע מאַפע און אָנגעהויבן זאָגן אויף אים זאַכן. און יעדע זאַך וואָס ער האָט אים געזאָגט, האָט ער אים געזאָגט ניין. ער האָט אים געזאָגט דו האָסט געהאַט אַזוי און אַזוי, האָט ער אים געזאָגט ניין. ער האָט דיר געזאָגט אַזוי און אַזוי, ניין. דו האָסט געטאָן אַזוי און אַזוי, ניין. יעדע זאַך ניין. יענער שטייט שוין מיט זיין גאַנצער פרעסטיזש דאָ אין געפֿאַר. וואָס איז דאָס? ער איז איינער וואָס דאַרף וויסן אַלץ און אַלץ לויט אַסטראָלאָגיע און... און דעמאָלט זאָגט ער, זאָג מיר, ביסטו אַ ייד? זאָגט ער אים יאָ. זאָגט ער אים, אויב אַזוי איז לאָז אָפ, נעם אַלץ צוריק, זאָגט ער אים אויף יידן אַרבעט עס נישט. אַזוי האָט ער אים געזאָגט. ער האָט געזאָגט אויף יידן אַרבעט עס נישט. ער זאָגט אים, איך האָב זיך איבערצייגט צו זען אָן אַ שיעור מאָל אַז אַלץ וואָס איך זאָג אַסטראָלאָגיע וכו', זאָגט ער ביי גויים אַרבעט עס איינס צו איינס. אָבער ווען איך קום צו יידן, ישראל זענען העכער פֿונעם מזל. אַ ייד קען דורך אַ תפילה, קען אַ צדיק'ער זיידע אין הימל, קען מיט טויזנט און איין זאַכן וואָס דער הייליקער באַשעפֿער בייט דעם גאַנצן גלגל פֿון דער מערכה. צא מאצטגנינות שלך, האָט דער הייליקער באַשעפֿער געזאָגט צו אברהם. אברם איז נישט מוליד, אברהם איז מוליד. און אויף אברהם שטייט אַז ער איז געווען אַ גרויסער אַסטראָלאָג און האָט געהאַט פֿיל און גרויסע ידיעות. זאָגט אים דער הייליקער באַשעפֿער, כלל ישראל זענען העכער פֿונעם מזל. דער הייליקער באַשעפֿער קען דערהייבן כלל ישראל און זיי אויפֿהייבן אַז די מציאות פֿונעם מזל זאָל אויף זיי גאָר נישט משפיע זיין. און דעריבער מיינט דאָס אַז עס איז אונדז אסור זיך צו רעכענען מיט אַלע די זאַכן און מיט אַלע די חשבונות.
און ער זאָגט, און אַפֿילו אויב דו וועסט טראַכטן אַז ביי די עכו"ם וועט עס העלפֿן אין זייער דינסט, וויס דיר אַז ביי דיר וועט עס נישט העלפֿן. און ביי די עכו"ם ווייסן מיר זיכער אַז עס וועט נישט העלפֿן, ווייל ווער איז דען אַזוי נאַריש צו טראַכטן אַז אויב דו וועסט זיך תפילה טאָן צו דער זון וועט זי דיר עפעס געבן? וועט זי זיך בייטן? די אַסטראָלאָגיע איז דאָך אַ פֿעסטע זאַך. אַסטראָלאָגיע וואָס איז דאָס? דאָס זענען השפעות פֿון די כוכבים, און זייערע באַוועגונגען זענען דאָך פֿעסטע. איז וואָס וועט עס העלפֿן אַז דו וועסט זיך תפילה טאָן צו דער זון? איז זי דען אַ בעל כוח פֿון זיך אַליין? זי איז וואָס מען האָט זי אָנגעלאָדן, דאָס איז וואָס זי איז משפיע. איז וויס דיר אַז אין אמת'ן האָבן אַפֿילו די גויים נישט קיין השפעה פֿון די כוכבים. מכל שכן דו, וואָס דיין מציאות איז העכער פֿון די חוקות הכוכבים, איז געוויס פֿון זיי זאָלסטו נישט מורא האָבן. כי חוקות העמים הבל הוא, כי עץ מיער כרתו מעשה ידי חרש במעצד.
זאָגט דער רד"ק, דער נביא ווענדט זיך צו זיי און זאָגט, קומט זעט וואָס האָט געבראַכט די גויים צו דער דאָזיקער עבודה, אַז פֿון עבודת הכוכבים זענען זיי געקומען צו עבודת הצלמים. פשט פֿון דער זאַך, זיי פֿלעגן דינען כוכבים, אַ כוכב אין הימל. זיי האָבן געגלייבט אַז די השפעה ווערט געצויגן פֿון די כוכבים אַראָפ. און דערנאָך זענען זיי אַראָפגעפֿאַלן און אָנגעהויבן מאַכן אַ צלם, און זיי האָבן גענומען און אויסגעשניצט אין האָלץ און געמאַכט אַ צלם און אים געדינט. ווי זענען זיי געקומען פֿון עבודת הכוכבים, וואָס דאָס איז ערגעץ נאָך אַ העכערע עבודה, ווייל ער דינט אַ געוויסן העכערן כוח, צו עבודת צלם וואָס ער נעמט אַ קלאָץ האָלץ, אַזוי ווי מיר וועלן באַלד זען ווי ער באַשרייבט ווי זיי שאַפֿן דעם דאָזיקן צלם מיט זייערע הענט און נאָך דעם בוקן זיך צו אים. ווי זענען זיי צו דעם געקומען? זאָגט דער רד"ק, די כהנים פֿלעגן זיי זאָגן, דער דאָזיקער צלם ווערט געמאַכט אָנשטאָט דער זון, לכבוד דער זון ווערט ער געמאַכט. און ווער עס דינט דעם צלם, איז ווי ער דינט די זון. אַזוי ווי דער צלם הזהב וואָס נבוכדנצר האָט געמאַכט פֿאַר דער זון, און אַזוי אויך פֿלעגן זיי מאַכן צלמים פֿאַר די איבעריקע כוכבים. און דעמאָלט האָבן זיי זיי צוגעוווינט אין דער זאַך, ביז די המונים האָבן אָנגעהויבן גלייבן אַז דער צלם אַליין טוט בייז און טוט גוט. וואָס אין דער אָנהייב איז געווען אַז דער צלם האָט כביכול געזאָלט ציִען השפעות פֿון דער זון, האָבן זיי אָנגעהויבן גלייבן אַז דער צלם אַליין, ער דאַרף גאָר נישט ציִען פֿון קיין אָרט, טו זיך תפילה צו אים, בוק זיך צו אים, ער וועט אויף דיר משפיע זיין גוטס. און דאָס איז געוויס אַ זאַך וואָס איז אַ הבל און אַ זאַך וואָס האָט נישט קיין ממש. ווייל אָט זאָגט ער דיר, פֿאַרשטיי, דער דאָזיקער צלם איז דאָך האָלץ, און פֿונעם וואַלד האָבן זיי אים אָפגעהאַקט, און ער איז מעשה ידי חרש וואָס האָבן אים צוגעריכט מיט אַ מעצד. דאָס הייסט, ער האָט נישט קיין שום כוח, איז ווי גלייבט איר אין דעם הבל?
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ קומט ער אין דער אמת'ן צו באַשרייבן זיי דעם גנאי פֿונעם צלם פֿון פֿיר צדדים: פֿון צד פֿונעם חומר, דער צורה, דעם פועל און דעם תכלית. און איצט וועט ער דערקלערן. קעגן דעם חומר, זאָגט ער וואָס איז דער דאָזיקער צלם? באַטראַכט, דאָס איז האָלץ. און אַז דו זאָלסט נישט טראַכטן אַז דאָס איז אַן אויסגעצייכנט האָלץ, אַ פּרעסטיזש-האָלץ, ווייל עץ מיער כרתו. סתם אַ שטיקל האָלץ פֿונעם וואַלד. קעגן דעם פועל, זאָגט ער ווי איז דאָס באַשאַפֿן געוואָרן? זע ווער האָט אים באַשאַפֿן, וואָס האָט אים באַשאַפֿן? מעשה ידי חרש. ווער האָט אים באַשאַפֿן? בסך הכל אַ געוויסער מענטש, אַ סטאָליער, ער איז דער וואָס האָט באַשאַפֿן דעם דאָזיקן געץ. טראַכט נישט אַז דאָס איז אַ געץ וואָס איז באַשאַפֿן געוואָרן מיט רוחניות'דיקע הימלישע כוחות. אַ מענטש האָט גענומען און אים אויסגעשניצט, מעשה ידי חרש. און אַז דו זאָלסט נישט טראַכטן אַז ער האָט עס געמאַכט מיט געוויסע ספעציעלע כלים, אַ לייזער-שטראַל. ניין, מיט אַ מעצד. דער מעצד איז אַ ספעציעלער כלי צום שניצן, אַ פשוט'ער כלי, מיט אים האָט ער באַשאַפֿן דעם צלם.
בכסף ובזהב ייפהו, במסמרות ובמקבות יחזקום ולא יפיק. בכסף ובזהב ייפהו, דער וואָס נעמט דעם דאָזיקן געץ און פֿאַרשענערט אים מיט זילבער און גאָלד. זאָגט דער מלבי"ם, דאָ רעדט ער וועגן דער אויסערלעכער צורה. טראַכט נישט אַז דער דאָזיקער געץ איז עפעס אַ פּרעסטיזש-זאַך, ווייל דאָס זילבער און דאָס גאָלד זענען נאָר אויסערלעך, דאָס איז נאָר אַ באַדעק. דאָס זילבער איז נישט דער גוף פֿונעם צלם. און ער איז געווען במסמרות יחזקום. מיט וואָס, וועגן וואָס רעדט ער דאָ? פשט פֿון דער זאַך, זיי פֿלעגן מאַכן אַ באַדעק פֿאַר דער זאַך. ווי פֿלעגן זיי דאָס טאָן? זיי פֿלעגן נעמען אַ בלעך, פֿלאַכן עס לויט יענער זאַך, און דערנאָך צוהעפֿטן עס צו אים. למשל, אויב מען וויל מאַכן אַ האָלץ מיט אויסשניצונגען, פֿלעגן זיי מאַכן דאָס האָלץ מיט די אויסשניצונגען, נאָך דעם נעמען אַ בלעך וואָס דאָס איז געפֿלאַכט גאָלד, און אים אַרויפֿלייגן אויף די אויסשניצונגען, און מיט איידלקייט פֿלעגן זיי אים קלאַפן אַזוי ביז ער וועט באַקומען די צורה פֿון די אויסשניצונגען פֿונעם האָלץ. גוט, נאָך דעם קען דאָס אַראָפפֿאַלן. פֿלעגן זיי עס צוהעפֿטן מיט נעגל. קליינע נעגל פֿלעגן זיי צוהעפֿטן דאָס גאָלד צום האָלץ אַז עס זאָל נישט אַראָפפֿאַלן און נישט אַרויסגיין פֿון אים. איז דאָס איז וואָס ער באַשרייבט ווי פונקט ער האָט באַשאַפֿן דעם צלם. בכסף ובזהב ייפהו, במסמרות ובמקבות, מקבות מיינט אַ האַמער, יחזקום ולא יפיק. וואָס איז ולא יפיק? איז ולא יפיק דערקלערט דער מלבי"ם, דאָס איז אַ לשון פֿון עס זאָל נישט אַרויסגיין. איך דאַרף אַז דאָס גאָלד זאָל נישט אַוועקרוקן פֿון אים, זאָל בלייבן צוגעקלעפט. ווי זאָל ער נישט אַרויסגיין, מלשון נפיק? דורך דעם וואָס ער האָט אים פֿאַרשטאַרקט מיט מקבות און מסמרים.
עס איז דאָ נאָך אַ ביאור, וואָס דער רד"ק ברענגט, אַז לא יפיק מיינט אַ לשון פֿון וועט נישט שטרויכלען. אַז ער זאָל נישט אַרויסגיין פֿון זיין געשטאַלט, וואָס דאָס איז אַ לשון פֿון כישלון, אַזוי ווי פיק ברכיים. אויך רש"י פֿאַרבינדט דאָס מיט פיק ברכיים. אָבער פֿון רש"י איז משמע אַז דאָס 'ולא יפיק' דאָ רעדט נישט וועגן דעם באַדעק, נאָר עס איז משמע פֿון רש"י אַז 'לא יפיק' צילט צוריק אויפֿן געץ אַליין. אַז דעם געץ, פֿלעגט מען אים כלומרשט צוהעפֿטן און פֿאַרשטאַרקן מיט נעגל און מיט מקבות אַז ער זאָל נישט יפיק, די כוונה ער זאָל נישט אַראָפבייגן זיינע קני. ווען ער וועט שטיין, דאַרף מען אַז דער געץ זאָל שטיין. איז כדי ער זאָל נישט יפיק, מלשון פוקה ומכשול, מלשון פיק ברכיים, פֿלעגט מען אים פֿאַרשטאַרקן מיט נעגל אַז ער זאָל שטיין און זיך זען אויפֿרעכט.
כתומר מקשה המה ולא ידברו, נשוא יינשוא כי לא יצעדו. אל תיראו מהם כי לא ירעו וגם היטיב אין אותם. קעגן דער אינערלעכער צורה, זאָגט ער טראַכט נישט אַז עס איז אין אים עפעס אַן אינערלעכער תוכן, אַ כוח צו רעדן. ער זאָגט אָט, קום זע, עס איז אין זיי נישטאָ די צורה פֿון דער נפש המדברת. כתומר מקשה המה ולא ידברו. כתומר מקשה, תומר מיינט ווי אַ טייטלבוים, און זיי האָבן נישט קיין שום יכולת פֿון רעדן. און אַז דו זאָלסט נישט טראַכטן אַז עס איז אין זיי די נפש החיונית וואָס דאָס איז דער כוח פֿון באַוועגונג, ווייל אַ הונט קען אויך נישט רעדן, אָבער ער קען זיך כאָטש באַוועגן. איז אפֿשר ווי די בעלי חיים איז אין זיי דער כוח פֿון באַוועגונג? זאָגט ער דיר וווּ, נשוא יינשוא ולא יצעדו. ווען מען וויל אים נעמען פֿון אָרט צו אָרט, איז ער נישט מסוגל צו גיין אַליין. מען דאַרף אים אויפֿהייבן, נשוא יינשוא. מען דאַרף אים טראָגן כדי אים צו נעמען פֿון אָרט צו אָרט, ער גייט נישט אַליין.
וואָס וועסטו זאָגן? אָבער אפֿשר איז כאָטש פֿאַראַן אין אים אַ תועלת צו טאָן גוטס אָדער שלעכטס? זאָגט ער, האָט נישט מורא פֿון זיי און שרעקט אייך נישט פֿון זיי, ווייל עס איז אין זיי נישטאָ קיין כוח נישט צו טאָן גוטס און נישט צו טאָן שלעכטס. זיי האָבן נישט קיין כוח צו טאָן שלעכטס, איז האָסטו נישט וואָס מורא צו האָבן פֿון זיי. און זאָג נישט אפֿשר פֿון צד עפעס אַ סגולה וואָס איז אין זיי, וועט יאָ זיין אין זיי אַ תועלת צו טאָן גוטס. ווייל זיי האָבן דאָך געגלייבט אין אַלערליי זאַכן אַז ווער עס וועט טאָן אַזוי און אַזוי וועט זען אַזאַ און אַזאַ תועלת. אַזוי ווי להבדיל אַז אין יידישקייט איז דאָ אַז דאָ זאַך איז אַ סגולה פֿאַר אַזוי און אַזוי, אַזוי האָבן זיי יאָ געגלייבט, אפֿשר איז דער דאָזיקער צלם אַ סגולה. עס זענען דאָ מענטשן וואָס לייגן אַ פֿערדשוך אין דער אויטאָ, איינער הענגט אַ שוך, און דער דריטער קנאָבל, דער פֿערטער אַ חמסה, און נאָך אַלערליי אַזעלכע הבלים פֿון פֿאַרשידענע מינים. ווען מענטשן האָבן נישט קיין אמונה אין השם אלוקים אמת, איז זוכן זיי אויסטויש-זאַכן. איז ער הענגט זיך אַלערליי זאַכן וואָס אין זיי גלייבט ער. עס איז נישטאָ אַזאַ מציאות אַז אַ מענטש לעבט אָן אַן אמונה. ער וועט אַלע מאָל זוכן צו גלייבן אין עפעס. איז די דאָזיקע מענטשן גלייבן אין הבלים, ער מיינט אַז דאָס איז אַ סגולה. און אַגב, אַז איר זאָלט נישט טראַכטן, עס קענען זיין זייער געלערנטע מענטשן, און ווי דער סטייפלער זאָגט, די נפש פֿונעם מענטש בענקט אַלע מאָל צו גלייבן אין עפעס, און דעריבער וועלן זיי אַלע מאָל זוכן אין וואָס צו גלייבן. עס איז אַ מאָל געווען, איך האָב אַ מאָל געלייענט אַן אַרטיקל אין יתד, וועגן אַלערליי טעאַטער-אַקטיאָרן, וואָס זיי זענען כלומרשט די סאָסייעטי-מענטשן, ווי פֿון דער עלית, און זיי, יעדער איינער פֿון זיי האָט עפעס אַ סגולה-זאַך. עס איז געווען איינער וואָס זאָגט אַז ער גייט אַלע מאָל מיט אַן אַלטן קאַשקעט-הוט, און אויב ער נעמט אים נישט מיט אויף דער פֿאָרשטעלונג, פֿאַרפֿעלט ער די גאַנצע פֿאָרשטעלונג. איינער קומט מיט אַ אַנטיק וואַליזע פֿון פֿאַר 60 יאָר, און אויב ער קומט נישט מיט איר צו דער פֿאָרשטעלונג, איין מאָל איז ער נישט געקומען מיט איר, האָט ער געהאַט זייער ערנסטע פֿאַרפֿעלערישן. בקיצור, יעדער איינער כאַפט זיך אָן אַן עפעס אַ הבל און גלייבט אין אים. איז אפֿשר וועלן זיי טראַכטן דאָרט, עס קען זיין אַז דאָס איז נישט קיין אלוה, אָבער וואָס זאָל איך דיר זאָגן, ער האָט אַ סגולה, איך האָב באַמערקט דעם דאָזיקן געץ, אַ טאָג וואָס איך שטיי פֿאַר אים זיך צו תפילה טאָן, האָט ער אַ סגולה, האָסטו שפע. זאָגט ער, אויך דאָס האָסטו נישט. וגם היטיב אין אותם. עס איז אין זיי נישטאָ קיין שום תועלת און קיין שום גוטס, אַזוי אַז געוויס איז נישטאָ וואָס מורא צו האָבן פֿון זיי גאָר.
דער רד"ק דערקלערט, כתומר מקשה המה, זאָגט דער רד"ק, אַזוי ווי דער טייטלבוים וואָס ער איז גלייך און אין זיין גוף איז נישטאָ קיין קרימקייט. פשט פֿון דער זאַך, יעדער בוים האָט צווייגן וואָס גייען אַרויס פֿון אים. דער טייטלבוים דערקעגן איז גלאַט ביז אויבן, נאָר אויבן גייען אַרויס די צווייגן. אַזוי אויך מאַכן זיי דעם צלם גלייך, אין דמות אָדם, אויפֿרעכט. און זיי האָבן נישט קיין כוח צו רעדן, ונשוא יינשוא, די כוונה מען הייבט אויף און טראָגט זיי פֿון אָרט צו אָרט, און עס איז אין זיי נישטאָ קיין כוח צו טאָן גוטס, און עס איז אין זיי נישטאָ קיין כוח צו טאָן שלעכטס, נאָר אַזוי ווי מיר האָבן געזאָגט, די גאַנצע זאַך איז געמאַכט פֿון האָלץ און אַ הבל איז דאָס.
מאין כמוך השם, גדול אתה וגדול שמך בגבורה. פֿון דעם וואָס מיר זעען און ווייסן, איז נישטאָ ווי דו, זאָגט דער רד"ק, נישט אין די עליונים און נישט אין די תחתונים. מיר ווייסן אַז דו ביסט גרויס און גרויס איז דיין נאָמען אין גבורה. וואָס איז דאָס אתה און וואָס איז דאָס שמך? זאָגט דער רד"ק, כדי צו לאָזן וויסן אַז ער איז זיין נאָמען און זיין נאָמען איז ער. פשט פֿון דער זאַך, דער נאָמען איז נישט אָפגעטיילט פֿון קודשא בריך הוא, נאָר קודשא בריך הוא און זיין נאָמען זענען איינס. איז דעריבער גדול אתה וגדול שמך בגבורה.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז 'אתה השם' נעמט אַריין אַלע די שלמותן וואָס עס געפינט זיך נישט אַזאַ פֿולקומענער ווי דו. כי גדול אתה. זאָגט דער מלבי"ם, מיטן אויסדרוק גדול האָבן מיר אַ פראָבלעם. ווייל דער אויסדרוק גדול איז אַ סך מאָל אַ פֿאַרהעלטנישמעסיקער אויסדרוק. איך זאָג ער איז גרויס, פֿרעגסטו מיך גרויס פֿאַרהעלטנישמעסיק צו וואָס? איך פֿרעג דיך אַ לאָרי, איז דאָס גרויס? זאָגסטו מיר גרויס. וואָס גרויס? ביי אַן עראָפלאַן איז עס גרויס? ניין, דאָס איז גרויס פֿאַרהעלטנישמעסיק. און אַזוי ווייטער אויף דעם וועג. יעדע זאַך וואָס דו וועסט מיר זאָגן גרויס, איז זי גרויס פֿאַרהעלטנישמעסיק. אויף דעם זאָגט ער, ביים הייליקן באַשעפֿער איז דאָס נישט אַזוי. ווייל כי גדול אתה. ביי דיר איז די גרויסקייט אַן אייגענע גרויסקייט, נישט אין פֿאַרהעלטעניש צו... איך זאָג נישט דו ביסט גרעסער פֿון..., און דעמאָלט זאָג איך, קען זיין אַז אַזוי ווי ער איז גרעסער פֿון..., איז דאָ עמעצער וואָס איז נאָך גרעסער פֿון אים. אָבער אויב איך זאָג ער איז גרויס אין זיך, דאָס הייסט דאָס איז אַ גרויסקייט וואָס זיין גרויסקייט איז אַן אייגענע און עס איז נישטאָ עפעס גרעסער פֿון אים. דאָס איז וואָס עס מיינט גדול אתה אין זיך אַליין און נישט אויף אַ פֿאַרהעלטנישמעסיקן אופן צו אַנדערע. און אויך, נאָר דו ביסט גרויס. פשט פֿון דער זאַך, היות ווי דו ביסט די ראשית הסיבות און די אחרית המסובבים. פשט פֿון דער זאַך, אדון עולם אשר מלך בטרם כל יציר נברא, ואחרי ככלות הכל לבדו ימלוך נורא. דו ביסט די ראשית פֿאַר אַלץ און דו ביסט אויך די אחרית פֿאַר אַלץ.
וגדול שמך בגבורה. זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ עמעצער וואָס איז גרויס אין זיך אַליין, אָבער עס גייען נישט אַרויס פֿון אים קיין פעולות אַרויס. למשל, אַ מענטש וואָס איז אַ גרויסער חכם, ער קען פֿאַרשטיין אַלץ וואָס קומט פֿאָר, אָבער דאָס איז נישט בהכרח אַז ער וועט קענען שאַפֿן. דאָס הייסט, אַיינשטיין למשל, וואָס לאָמיר זאָגן צום ענין האָט אַנטרעטלט דעם אַטאָם, נישט בהכרח אָדער געוויס נישט, קען שאַפֿן אַן אַטאָם. צו פֿאַרשטיין אַ געוויסע זאַך און זי שאַפֿן, זענען צוויי פֿאַרשידענע זאַכן. איך קען פֿאַרשטיין אַ זאַך און נישט בהכרח שאַפֿן די זעלבע זאַך. הייַנט האָבן וויסנשאַפֿטלער אויסגעפֿירט צו פֿאַרשטיין דעם גוף פֿונעם מענטש גאַנץ גוט, אָבער נישט אויסגעפֿירט צו שאַפֿן אַפֿילו איין טראָפן בלוט. דאָס הייסט, צו פֿאַרשטיין אַ געוויסע זאַך איז נישט בהכרח אויך אַ כוח צו שאַפֿן די זעלבע זאַך. זאָגט דער מלבי"ם, איז עס איז דאָ עמעצער גרויס אין חכמה און ער דערגרייכט אַלע די זאַכן, פֿאַרשטייט זיי, אָבער ער האָט נישט קיין כוח זיי אויפֿצוהאַלטן און זיי צו באַשאַפֿן. און עס איז דאָ ווער עס איז גרויס זיין נאָמען, אָבער ער איז נישט גרויס אין זיך אַליין. אַזוי ווי אַ גרויסער גיבור, און ער איז נישט גרויס פֿון צד זיך אַליין נאָר פֿון צד זיינע גבורות, וואָס מען הערט אויף אים און מען ווייס פֿון אים. זאָגט ער ביים הייליקן באַשעפֿער איז דאָס נישט אַזוי. ביים הייליקן באַשעפֿער זאָגן מיר גדול אתה פֿון צד זיך אַליין, גדול אתה פֿון צד דיין חכמה ווייל דו ביסט דער מקור החכמה. וגדול שמך, דאָס רעדט וועגן דער גבורה און וועגן דער יכולת. דער מלבי"ם דערקלערט מיט מער פירוט און זאָגט, עס איז דאָ געווען וואָס פֿלעגן מאָלן דעם הייליקן באַשעפֿער, כביכול אים באַשרייבן, ווי אַ חכם וואָס האָט אָנגעאָרדנט אַלץ וואָס מיר זעען אין דער וועלט, אָבער ער האָט כביכול נישט דעם כוח אַרויסצוברענגען די זאַכן צום פועל. און דעריבער האָבן זיי באַשריבן אַז ער האָט העלפֿער. דאָס הייסט, ער איז ווי אַן אויבער-פֿאַרוואַלטער, ער איז ווי אַ פֿאַבריקאַנט, לאָמיר עס דעפֿינירן צום ענין, אַזוי ווי דו האָסט געבויט אַ פֿאַבריק, אָבער איצט ברענגסטו אַרבעטער כדי זיי זאָלן אַרבעטן אויף די פֿאָרעם-ליניעס. כביכול דער הייליקער באַשעפֿער האָט באַשאַפֿן די וועלט, אָבער צום ענין פֿון דער הנהגה פֿון דער וועלט, האָט דער הייליקער באַשעפֿער געבראַכט אַ זון און אַ לבֿנה און כוכבים וואָס זאָלן פֿירן, אַז זיי האָבן געגלייבט אַז די גאַנצע הנהגה ווערט געטאָן דורך די כוכבים. און דעריבער האָבן זיי געגלייבט אין פֿיל אלוהויות, כדי כביכול צו ציִען השפעה פֿון יעדן אלוה לויט זיין ענין. עס איז דאָ אַן אל פֿונעם ים, ווען מען איז אַרויסגעגאַנגען אויפֿן ים פֿלעגט מען זיך תפילה טאָן צו אים, פּאָסיידאָן, פֿאַר דעם וואָס האָט אַ מאָל געגעסן טונע. און עס זענען דאָ נאָך אַלערליי אלוהויות, זיי האָבן געגלייבט אין ליבע און אין שנאה און אין מלחמה וכולי וכולי. און צו יעדן אלוה פֿלעגט מען זיך תפילה טאָן און אים דינען, ווען מען איז נצרך געווען אַ ישועה פֿון אים. פֿאַרוואָס? ווייל זיי האָבן געגלייבט אַז כאָטש דער הייליקער באַשעפֿער איז אלוהי האלוהים, ער איז איבער אַלץ, אָבער ער פֿאַרנעמט זיך נישט בפועל מיט דער פֿאַרוואַלטונג פֿון דער וועלט, מיט דער הנהגה פֿון דער וועלט. דאָס האָט ער כביכול איבערגעגעבן צו די אונטערשטע פֿירער. אַזוי אויך ווער עס האָט געהערט אונדזער דיסק אויף איוב, דאָס זענען געווען די עיקר טענות פֿון איוב. אַז דער הייליקער באַשעפֿער איז אַן אל אמת, ער האָט באַשאַפֿן די וועלט באמת און בצדק, אָבער די הנהגה איז איבערגעגעבן ביד איש אוויל. די הנהגה איז איבערגעגעבן אין די הענט פֿון די וואָס טוען אַן עוול, און זיי זענען די כוכבים. און דעמאָלט פרובירן זיינע חברים זיך צו קריגן מיט אים און זאָגן אים, אויב דו טענה'סט אַז השם איז אַ צדיק, נאָר ער האָט איבערגעגעבן די הנהגה אין די הענט פֿון רשעים, וואָס זיי זענען די הנהגה פֿון די כוכבים, איז נאָך אַ מאָל האָסטו כביכול געמאַכט פֿון קודשא בריך הוא אַ רשע, ווייל ער האָט איבערגעגעבן די הנהגה צו אַזעלכע נישט-ראויע. אויף דעם דרייט זיך אַ חלק פֿונעם וויכוח דאָרט. איז אויף יעדן פֿאַל, זאָגט דער מלבי"ם, זיי האָבן געגלייבט אַז כביכול השם איז דער בעל החכמה, און ער איז דער וואָס האָט געבויט די וועלט און באַשאַפֿן די וועלט, אָבער ער האָט נישט דעם כוח אַרויסצוברענגען די זאַכן צום פועל און דעריבער האָבן זיי געגלייבט אין פֿיל כוחות. און עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס האָבן געגלייבט פֿאַרקערט, אַז דער הייליקער באַשעפֿער האָט אַ גבורה און נישט קיין חכמה. פשט פֿון דער זאַך, השם האָט די יכולת אַרויסצוברענגען אַלץ, אָבער ער דאַרף יועצים. ער האָט נישט קיין חכמה, נאָר ער דאַרף וואָס מען רופֿט זיך אַן עצה האַלטן כדי צו זען אַזוי ווי צו טאָן יעדע זאַך. און וואָס גיט אים אַן עצה? די אותות השמיים כביכול, זיי זענען די וואָס ווייזן אים, זיי זענען די וואָס העלפֿן אים, וועלכע גזירות צו גזרן, וועלכע עצות, זיי זענען זיינע יועצים. און פֿון די דאָזיקע סיבות פֿלעגן זיי דינען אָדער צו די כוכבים, ווייל זיי האָבן געגלייבט אַז די כוכבים זענען די וואָס ברענגען אַרויס צום פועל, אָדער צו די יועצים, צו די אותות השמיים. אַזוי ווי ער האָט זיי געזאָגט, מאותות השמיים אל תחתו. פּלוצעם זעט מען עפעס אַ ליקוי לבנה אָדער חמה, פּלוצעם זעט מען עפעס סימנים אין הימל, און מען פֿלעגט דערפֿון אַרויסציִען אַלערליי מסקנות. ווייל זיי האָבן געגלייבט אַז כביכול דער הייליקער באַשעפֿער איז אָדער נישט חכם גענוג און דעמאָלט העלפֿן די אותות השמיים אים, אָדער ער איז חכם אָבער ער האָט נישט קיין כוח אַרויסצוברענגען צום פועל און דעמאָלט העלפֿן די כוכבים אים. און דעריבער זענען זיי געגאַנגען און געדינט די דאָזיקע כוחות ווייל זיי האָבן געטראַכט אַז דער הייליקער באַשעפֿער איז ווי נצרך צו זיי. קעגן דעם זאָגט ער, כי גדול אתה. גדול אתה אין חכמה, אָנצואָרדענען אַלע די זאַכן. דאָס איז פֿון דעם וואָס דער הייליקער באַשעפֿער איז נישט נצרך צו קיין יועצים, ער איז אַ חכם פֿון זיך אַליין. און אויך גדול שמך בגבורה, די גבורה איז די הנהגה. ער איז אויך נישט נצרך צו די כוכבים כדי צו פֿירן, נאָר פֿון זיך אַליין האָט ער דעם כוח, די יכולת און די גבורה אַרויסצוברענגען אַלץ און צו פֿירן אַלץ אַליין, אַזוי אַז ער האָט נישט קיין העלפֿער נישט אין עצה און נישט אין גבורה.
און אויב אַזוי, מי לא ייראך מלך הגויים, כי לך יאתה, כי בכל חכמי הגויים ובכל מלכותם מאין כמוך. מי לא יירא, ווער וועט נישט מורא האָבן פֿאַר דיר, מלך הגויים. נאָך דעם וואָס אַלץ גייט אַרויס פֿון דיר, אויך די עצה, אויך די גבורה, אַלץ פֿון דיר, איז אויב אַזוי פֿון וועמען איז ראוי מורא צו האָבן? נאָר פֿונעם הייליקן באַשעפֿער. לך יאתה. סיי צום ענין פֿון דער חכמה, סיי צום ענין פֿון דער גבורה, ווייל עס איז נישטאָ ווי דו. דאָס הייסט, אין זייער גאַנצער מלכות ווייסן זיי אַז עס איז נישטאָ ווי דו. די חכמים, זיי דערגרייכן דיין חכמה. די מלכים, דערגרייכן דיין יכולת. און דעריבער זאָגט ער, לייגט מערק, בכל חכמי הגויים ובכל מלכותם. און באַלד וועלן מיר זען אַ מער אויספֿירלעכן ביאור אין רד"ק. איז זיי ווייסן טאַקע אַז נאָר צו דיר קומט די יראה.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז יאות איז אַ זאַך וואָס ער איז מסכים צו זיין חבר לויט תנאים וואָס זענען צווישן זיי. אַזוי ווי למשל, בזאת יאותו לנו האנשים. וואָס, מיט וואָס וועלן זיי אונדז יאות זיין? דורך דעם וואָס זיי וועלן זיין נימולים וכולי, מיט דעם וועלן זיי אונדז יאות זיין. וואָס איז יאות? אַז ער איז מסכים צו אים לויט עפעס אַ הסכם, מיר וועלן טאָן ברית מילה און דעמאָלט וועלן מיר קענען חתונה האָבן איינער מיטן אַנדערן. דאָס איז אויך פֿאַרבונדן מיט עמעצן וואָס דערנעענטערט זיך צו זיין חבר. עמעצער וואָס דערנעענטערט זיך צו זיין חבר, מלשון אתא. אתא איז געקומען. איז יאות איז צו טאָן, מיר זענען נאותים צו אייך, דאָס הייסט מיר שאַפֿן אַ קרבה צווישן אונדז, מיר דערנעענטערן זיך צו אייך. און וואָס די דאָזיקע זאַך קומט אויסצודריקן דאָ, זאָגט ער, יעדע יראה פֿון יעדער זאַך קומט סוף כל סוף צו קודשא בריך הוא. דאָס איז די כוונה דאָ כי לך יאתה. דאָס הייסט, אויב איך זע אַ מענטש וואָס ער איז אַ גרויסער גיבור און האַלט אַ שווערד, איז פֿון וועמען האָב איך מורא? פֿון דער שווערד אָדער פֿון דעם וואָס האַלט זי? געוויס פֿון דעם וואָס האַלט זי. וואָס קען די שווערד טאָן? ליגט זי אין אַרון, האָט זי נישט געשאַדט. ווי, פֿאַרוואָס שאַדט זי? ווייל עס איז איצט דאָ עמעצער וואָס האַלט זי. קומט אויס אויב אַזוי, אַז אויב איך פֿאַרשטיי אַז עס איז דאָ אַן ערשטער פועל'דיקער כוח, איז די גאַנצע יראה איז נאָר פֿון אים. ווייל ער איז אין דער אמת'ן ווי אַ גיבור וואָס האַלט אין זיין האַנט אַלץ וואָס איז אין דער וועלט. דאָס איז וואָס ער זאָגט, מי לא ייראך מלך הגויים כי לך יאתה. יעדע יראה איז ראוי צו זיין צו דיר. וואָס איז יאתה? מלשון געקומען. ווייל יעדע זאַך וואָס דו שרעקסט זיך פֿון איר, פֿון וואַנען קומט זי? וואָס איז איר מקור? פֿון קודשא בריך הוא. אַזוי ווי עס ווערט געבראַכט דאָרט וועגן דעם חסיד, ברענגט חובת הלבבות, וואָס איז געשלאָפֿן אין דער מדבר. און מען האָט אים געפֿרעגט, האָסטו נישט מורא צו שלאָפֿן אין אַן אָרט פֿון חיות רעות און שלאַנגען שרפים און עקרבים? האָט ער געזאָגט, איך שעם זיך פֿאַרן הייליקן באַשעפֿער אַז ער זאָל מיך זען מורא האָבן פֿון אַן אַנדערן. איך שעם זיך פֿאַרן הייליקן באַשעפֿער אַז ער זאָל זען אַז איך האָב מורא פֿון עמעצן אַחוץ אים. דאָס הייסט, דער אמת'ער מענטש ווייס אַז אין דער אמת'ן איז די אמת'ע יראה נאָר פֿון קודשא בריך הוא. איז אויב אַזוי, אַלע די זאַכן וואָס עס איז דאָ וואָס מורא צו האָבן פֿון זיי, זענען זיי אַלע נאָר אַ כלי אין דער האַנט פֿון השם, אַזוי ווי אַ שווערד אין דער האַנט פֿונעם גיבור. איז זיי אַלע קומען צו אים, דאָס איז לך יאתה. די גאַנצע יראה קומט צו אים, ווייל סוף כל סוף פֿון אים נעמט זי זיך און פֿון אים גייט זי אַרויס.
דער רד"ק זאָגט, כי לך יאתה. זאָגט דער רד"ק, לך יאתה די מלוכה. דאָס הייסט, די מלוכה דאַרף מען מייחס זיין נאָר צו קודשא בריך הוא. כי בכל חכמי הגויים ובכל מלכותם מאין כמוך. פשט פֿון דער זאַך, די חכמי הגויים, לאָמיר עס דעפֿינירן אַזוי, די גויים האָבן זיך צעטיילט אין נבערים און חכמים. והחכמה בגויים תאמין. אָבער רוב דעלמא זענען געווען נבערים, דאָרפֿישע מענטשן, בורים, וואָס בנקל האָט מען זיי געקענט אָפנאַרן און אויף זיי אַרבעטן. און דעריבער ווען איך קום צו רעדן וועגן די וואָס ווייסן דעם אמת, רעד איך וועגן די חכמים צווישן זיי. וועגן זיי רעד איך. און דעריבער זאָגט ער, מי לא ייראך מלך הגויים כי לך יאתה די מלוכה, כי בכל חכמי הגויים ובכל מלכותם מאין כמוך. די חכמי הגויים, זיי ווייסן טאַקע אַז אינעם געץ איז נישטאָ גאָרנישט. און אויב זיי דינען אים, איז נאָר ווייל זיי גלייבן אַז ער ציט כוחות פֿון די כוכבים, פֿון די עליונע כוחות. אָבער זיי דינען אים נישט פֿון זיך אַליין. זיי האָבן נישט קיין אמונה אַז אינעם געץ אַליין איז דאָ אַ כוח. און אַף על פי כן, אויך אין דעם איז דאָ אַ חטא. וואָס וועסטו זאָגן? אָבער ער ווייס דאָך אַז דאָס איז פֿון אַן עליונע כוח. זאָגט ריכטיק, אָבער דער הייליקער באַשעפֿער איז רם השם ושפל יראה. דער הייליקער באַשעפֿער זאָגט אים, מאַך אַ צלם וכל תמונה מיט מיר. וואָס איז מיט מיר? זאָגן חז"ל, אַפֿילו צו דינען מיך. און דאָס איז געווען דער חטא פֿונעם חטא העגל. אַז זיי זענען געגאַנגען און געמאַכט אַ צלם כדי צו דינען דעם הייליקן באַשעפֿער. און דער הייליקער באַשעפֿער זאָגט, צו מיר דאַרף מען זיך נישט ווענדן דורך שמשים, דורך פֿאַרמיטלער. צו מיר וועסטו זיך ווענדן אויף אַ דירעקטן אופן. איז די חכמי הגויים האָבן כאָטש שוין געהאַט עפעס אַ ידיעה אַז דער צלם פֿון זיך אַליין איז נישט קיין בעל כוח, אָבער נאָך אַלץ האָבן זיי געטעה'ט אין דעם וואָס זיי האָבן געטראַכט אַז דער צלם איז עפעס אַ פֿאַרמיטלער צווישן זיי און השם, צווישן זיי און די עליונע כוחות. און אויף דעם זאָגט ער, אויך בכל מלכותם. פֿאַרוואָס? ווייל די מלכים זענען אין רוב חכמים. אויך זענען מיט זיי חכמים. איז איך רעד וועגן די חכמים אָדער וועגן די מלכים, ווייל די מלכים זענען אָדער געווען חכמים אָדער האָבן זיי געהאַט חכמה'דיקע יועצים. און זיי ווייסן אַז די אמת'ע מלוכה לך יאתה. פֿאַרוואָס? ווייל די מלכות פֿון אַ מענטש הערט אויף. די מלכות פֿון אַ מענטש ענדיקט זיך ווען עס איז. דערקעגן דיין מלכות איז אַ מלכות כל עולמים. דעם הייליקן באַשעפֿערס מלכות איז אַן אינסופֿ'דיקע מלכות לנצח נצחים. דעריבער זאָגט ער, מי לא ייראך מלך הגויים כי לך יאתה, כי בכל חכמי הגויים ובכל מלכותם מאין כמוך. סיי זייערע חכמים און סיי זייערע מלכים, ווייסן דעם אמת אַז עס איז נישטאָ ווי דו. אָבער די נבערים, וואָס טוט מען, זיי האָט מען אָפגענאַרט, און זיי אין זייער גרויסן סכלות גייען און דינען דעם צלם און טראַכטן אַז ער איז אַ בעל כוח פֿון זיך אַליין.
ובאחת יבערו ויכסלו, מוסר הבלים עץ הוא. ובאחת יבערו. באחת יבערו עכו"ם. יבערו איז אַ לשון פֿון בער, אַ לשון פֿון כסיל, יבערו ויכסלו. אין איין זאַך ווערן זיי אַ בחינה פֿון בער און כסיל. און וואָס איז די אחת? דער מוסר הבלים פֿון זייער האָלץ, זיי מוטשען זיך אויף אים אויף דער דאָזיקער שטות, אויף דעם צלם וואָס ער האָט געמאַכט פֿון האָלץ, זיי פֿאַרשטייען נישט אַז די דאָזיקע זאַך וואָס דו מוטשעסט זיך אויף איר איז אַ הבל, עס איז אין איר נישטאָ קיין ממש. יענער וואָס דו מאַטערסט זיך פֿאַר אים, איז אין אים נישטאָ קיין שום תועלת. דער רד"ק דערקלערט אַז די חכמי העכו"ם ווערן כאחת יבערו ויכסלו. זיי שטופן כביכול דאָס פֿאָלק און מאַטערן דאָס פֿאָלק און צווינגען דאָס פֿאָלק צו דינען די געצן. און די דאָזיקע געצן, אַזוי ווי מיר האָבן געזען, איז אַ הבל, דאָס איז האָלץ באַשלאָגן מיט זילבער און גאָלד, עס האָט נישט קיין כוח צו טראָגן זיך אַליין, עס האָט נישט קיין רוח חיות, עס איז אין אים נישטאָ גאָרנישט, געמאַכט פֿון דער שפֿל'סטער זאַך צווישן די באַשעפֿענישן וואָס דאָס איז דער דומם. וואָס איז דער נידעריקסטער פֿון די דריי נמצאים: חי, צומח און דומם. זאָגט דער רד"ק, ער איז דער נידעריקסטער פֿון זיי. איז אָט, דאָס איז די זאַך וואָס דו מאַטערסט דאָס פֿאָלק, וואָס? מוסר הבלים, מוסר צו דינען דעם הבל וואָס איז האָלץ. דאָס איז די שפֿל'סטע און נידעריקסטע זאַך.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס וואָס זיי פֿלעגן דינען דאָס האָלץ, איז נישט פֿון צד וואָס זיי לייקענען כביכול די חכמת השם, די יכולת השם. ווייל אַלע האָבן דאָך געגלייבט אַז עס איז דאָ אַן אלוה וואָס איז אלוהי האלוהים. און זאָגט דער מלבי"ם, אַזוי ווי עס שטייט אין יעדן אָרט מוקטר מוגש לשמי ושמי נורא בגויים. און די גויים האָבן געגלייבט, און מען זעט דאָס אין עטלעכע ערטער אינעם נביא, אַז די גויים האָבן געגלייבט אין אלוהי האלוהים. דאָס הייסט, זיי האָבן געגלייבט אַז עס איז דאָ אַ רוחניות'דיקער עליונע כוח וואָס איז איבער אַלץ. נאָר אַזוי ווי מיר האָבן גערעדט עטלעכע מאָל, זיי האָבן געהאַלטן אַז דער דאָזיקער אלוה איז אַזוי רם און נישא אַז ער פֿאַרנעמט זיך נישט מיט קלייניקייטן. ער פֿאַרנעמט זיך נישט מיט ערדישע ענינים, ער פֿאַרנעמט זיך נישט מיט וואָס פֿעלט דיר און וואָס דו דאַרפֿסט. און צום דעם דאַרפֿסטו זיך ווענדן צו די כוכבים, און צום דעם דאַרפֿסטו זיך ווענדן צו די גרמי השמיים און צו אַלע די שליחים כביכול פֿונעם הייליקן באַשעפֿער, וואָס זיי זענען די וואָס פֿירן דאָ. ווייל השם איז רם ונישא צו פֿיל צו זיך פֿאַרנעמען מיט דער גאַנצער נידעריקער גשמיות. מיר האָבן שוין גערעדט אויף דעם עטלעכע מאָל אין דער פֿאַרגאַנגענהייט וועגן דעם הבל אין דער דאָזיקער טענה און מיר האָבן זי אָפגעפֿרעגט, אָבער מיר וועלן דאָס נישט איבערחזרן. אויף יעדן פֿאַל, ער זאָגט די דאָזיקע זאַך, דאָס האָבן זיי געטאָן מתוך סכלות. און וואָס איז די סכלות? ווייל זיי זאָגן מוסר הבלים עץ הוא. פשט פֿון דער זאַך, הערט ווי דער מלבי"ם דערקלערט דעם פסוק. זאָגט דער מלבי"ם, זיי האָבן געזאָגט, די הנהגה וואָס גייט אַרויס פֿונעם הייליקן באַשעפֿער איז אַן עליונע הנהגה, רוחניות'דיק, הויך, פֿונעם השם וואָס איז בלתי בעל תכלית. בלתי בעל תכלית מיינט אָן אַ סוף. דער אינסופֿ ברוך הוא. אויף יעדן פֿאַל, די הנהגה פֿון דער וועלט איז נישט גלייך, ווייל די הנהגה פֿון דער דאָזיקער וועלט איז אדרבה, אַ הנהגה פֿון אַ וועלט וואָס איז בעל תכלית. דאָס הייסט, די דאָזיקע וועלט איז אַ פֿאַרגייענדיקע וועלט, אַ חולפֿ'דיקע וועלט, אַן עולם השקר, אַ וועלט וואָס איז נישט נצחי. אויב אַזוי, איז נישט ראוי אַז עס זאָל זיין אַ כוח וואָס איז בלתי בעל תכלית, די כוונה אינסופֿ, אַ פֿירער פֿון אַ וועלט וואָס איז יש סוף. עס איז נישט ראוי פֿאַר עמעצן דערהויבן און נישא צו פֿירן אַ וועלט וואָס איז שפֿל און נידעריק. פֿאַר עמעצן נצחי צו פֿירן אַ וועלט וואָס איז זמני. איז וואָס מיינט דאָס? דאָס מיינט אַז פֿאַר דער זמני'שער וועלט דאַרף אויך זיין אַ זמני'שער פֿירער. און אויב השם איז אינסופֿ, פֿירט ער אינסופֿ'דיקע וועלטן. און אויב מיר זענען אַ וועלט יש סוף, און אַ זמני'שע וועלט, און אַן ערדישע און גראָבע וועלט, איז דאַרפֿן מיר אַ פֿירער בהתאמה. איינער אַזוי ווי ביבי, יאָ, אַ פֿירער יאָ וואָס פֿאַסט אונדז. ווי יענער האָט געזאָגט, דור בזמנו, פני הדור כפני הכלב. זאָגט דאָס איז וואָס מיר דאַרפֿן, דאָס דאַרף מען נישט, מען דאַרף בעסער, אָבער דאָס איז אין דער אמת'ן וואָס פֿאַסט אונדז. זעט אַז די דאָזיקע טענה איז שוין געווען פֿון דעמאָלט אָן. זיי האָבן געטענה'ט, דו ביסט גערעכט, השם איז אלוהי האלוהים, ער איז עליון, ער איז רם, ער איז נישא. אָבער די דאָזיקע גראָבע, מאַטעריעלע וועלט, דאָ פֿאַסט טאַקע אַז אויך אַ צלם זאָל זי פֿירן. אויך האָלץ וואָס האָט אין אים נישט קיין ממש. פֿאַרוואָס? דו טענה'סט אָבער דאָס איז גראָב, דאָס איז ערדיש. ריכטיק, די דאָזיקע וועלט איז ערדיש. אָבער דאָס איז זמני. ריכטיק, אויך די דאָזיקע וועלט איז זמני. דאָס הייסט, זיי האָבן פֿאַרשטאַנען אדרבה, אַז די גראָבע מציאות דאָ פֿון דער וועלט פֿאַסט אַ נידעריקע און גרינגע הנהגה לויט דער מציאות פֿון דער וועלט וואָס די דאָזיקע וועלט איז אַ הבל און האָט אין איר נישט קיין ממש. און דעריבער האָבן זיי געהאַלטן אַז מוסר פֿון די הבל'דיקע זאַכן איז דער האָלצענער געץ. דאָס הייסט, די דאָזיקע וועלט איז נישט ראוי צו אַ העכערן מוסר, נישט ראוי צו אַ מער דערהויבענעם פֿירער. און דאָס איז מתוך וואָס יבערו ויכסלו. דער בער איז מתוך אַ פֿעלן פֿון וויסן, מתוך אַ פֿעלן פֿון לימוד. כסיל, אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט עטלעכע מאָל, דאָס קען זיין אַ גרויסער אינטעליגענטער מענטש, מיט פֿיל און וווּנדערלעכע ידיעות, אָבער ער איז נאָכגעיאָגט פֿון אַ תאווה. איז זיי, סיי פֿון צד דעם בער אין זיי, דעם פֿעלן פֿון וויסן, סיי פֿון צד דער כסילות, וואָס דאָס איז דער רצון און דער שטרעבן צו תאוות, מתוך דעם קומען זיי און טענה'ן אדרבה, עס איז ראוי פֿאַר דער שפֿל'ער וועלט צו זיין געפֿירט דורך שפֿל'ע כוחות, וואָס זיי זענען די צלמים און די געצן. איז אַלץ וואָס דו וועסט מיר געפֿינען טענות און ראיות אַז זיי, אַלע די דאָזיקע זאַכן זענען שפֿל, פֿאַרשטאַרקט דאָס מיך נאָר אין דער טענה. ריכטיק, ריכטיק, דו ביסט גערעכט, זיי זענען זייער שפֿל. פֿאַר דער שפֿל'ער וועלט פֿאַסן זיי. דאָס איז וואָס פֿאַסט. מען דאַרף שפֿל, ווייל די וועלט איז שפֿל. דו רעדסט וועגן השם רם ונישא, ער פֿאַסט נישט צו אַ שפֿל'ער, פֿאַרגייענדיקער און חולפֿ'דיקער וועלט.
כסף מרוקע מתרשיש יובא וזהב מאופז, מעשה חרש וידי צורף, תכלת וארגמן לבושם, מעשה חכמים כולם. ער זעצט איצט פֿאָר און באַשרייבט די נידעריקייט פֿון די געצן. ער זאָגט כסף מרוקע, אַזוי ווי מיר האָבן דערקלערט, פֿלעגט מען פֿלאַכן די גאָלד-בלעכער, פֿלאַכן די בלעכן כדי מיט זיי צו באַדעקן דעם געץ. און זיי פֿלעגן זיך נאָך מטריח זיין, זאָגט דער רד"ק, צו ברענגען גוט זילבער פֿון תרשיש און גאָלד פֿון אופז. תרשיש זאָגט דער תרגום יונתן אַפֿריקע. און אופז זאָגט דער תרגום יונתן איז אופיר. אַפֿילו וואָס זיי וווינען אין ווייטקייט פֿון די דאָזיקע ערטער, פּערזענלעכער אימפּאָרט, פֿלעגן זיי אימפּאָרטירן דאָס זילבער און דאָס גאָלד. און נישט נאָר דאָס, זיי פֿלעגן זיי אויך אָנטאָן געשטיקטע, תכלת, ארגמן. דאָס הייסט, פֿאַר זייערע געצן פֿלעגן זיי מאַכן אַ לבוש, פֿלעגן זיי ווי אָנטאָן אין פּרעסטיזש-בגדים, פֿלעגן זיי אויך אָנטאָן פּרעסטיזש-תכשיטים וואָס זיי פֿלעגן קויפֿן פֿאַרן צלם און פֿאַרן געץ. און דאָס אַלץ איז געווען כדי צו ווייזן די המונים די שיינקייט פֿון אים, ווייל דאָס איז געווען דער וועג צו ציִען די המונים. ווען ער קומט און זעט אַ געוואַלדיקן צלם, אַ ריזיקן, שטייענדיקן, און ער איז אין גאַנצן פֿון גאָלד, און זעט אים אָנגעטאָן אין געוויסע פּרעסטיזש-בגדים, האָט אים דאָס אַזוי געגעבן צו זען אין אים עפעס אַן עליונע כוח, עפעס אַ געוואַלדיקע עוצמה. דאָס אַלץ איז געווען כדי צו ציִען די המונים צו עבודת הצלמים. דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס איז אַ המשך פֿונעם פֿריערדיקן פסוק. מיר האָבן דאָך געזען אינעם פֿריערדיקן פסוק אַז זיי האָבן געטענה'ט אדרבה, דער געץ, דער צלם, איז דער ראוי'ער צו דער הנהגה דאָ אין דער נידעריקער און שפֿל'ער וועלט. קעגן דעם קומט ער און זאָגט זיי, ווי זאָגט איר אַז דער געץ צלם איז דער ראוי'ער, ער איז דער פֿירער? מען זעט דאָך אַז אַפֿילו וואָס זיי באַשלאָגן דעם געץ מיט גאָלד און מיט זילבער, זאָגט ער זע דאָך, עס איז אין אים נישטאָ קיין חשיבות. מען ברענגט אים פֿון תרשיש, טראַכט נישט אַז דאָס איז עפעס וואָס איז אַראָפ ענני שמיא. בסך הכל פֿון וואַנען האָט מען אים געבראַכט? פֿון תרשיש. דאָס איז גאָלד וואָס מיר ווייסן פֿון וואַנען מען האָט עס געבראַכט. דאָס גאָלד פֿון אופז. אויפֿן זילבער פֿלעגט מען מאַכן גאָלד, דאָס איז מעשה חרש. עס איז אין אים נישטאָ קיין יתרון נישט פֿון צד דעם אָרט און נישט פֿון צד דעם פועל. וואָס איז חרש? אַ סטאָליער. ער איז דער מענטש וואָס זיין תפקיד איז געווען צו לייטן און צוהעפֿטן דאָס זילבער צום האָלץ. און אויך דער תכלת און ארגמן לבושם, מעשה חכמים. וואָס טראַכטסטו, דער תכלת און דער ארגמן דאָרט, פֿון וואַנען איז דאָס אַראָפ פֿון הימל? דאָס איז מעשה חכמים. דאָס זענען מענטשן וואָס זענען בסך הכל בקי אין וועבן און זיי האָבן געוועבט די בגדי תכלת און דעם ארגמן. איז זיי האָבן נישט קיין שום מעלה פֿון אלוהות. אַגב, דער מלבי"ם שטייט דאָ אויפֿן שינוי, מעשה חרש וידי צורף. זאָגט וואָס איז דער חילוק? דעם צורף'ס תפקיד איז געווען צו צרפֿן דאָס זילבער. וואָס איז צו צרפֿן? צו צרפֿן מיינט צו רייניקן. דעם צורף'ס תפקיד איז געווען צו רייניקן דאָס זילבער. ער פֿלעגט עס צעשמעלצן און אַראָפנעמען פֿון אים די סיגים. זילבער, גאָלד, נישט קיין חילוק. דער חרש דערקעגן, איז געווען דער מענטש וואָס מאַכט דעם כלי. דער יוצר ווערט גערופֿן חרש. עס איז דאָ אַ חרש עץ, עס איז דאָ אַ חרש מתכת, עס איז דאָ אַ חרש זהב. דער יוצר ווערט גערופֿן חרש. און דעריבער קעגן דעם כסף מרוקע האָט ער געזאָגט מעשה חרש, ווייל זיי פֿלעגן פֿלאַכן און זיי פֿלעגן טאָן די פעולה פֿון אָנטאָן דאָס זילבער אויפֿן האָלץ. און קעגן זיין צריפֿה, זיין רייניקונג, קעגן דעם האָט ער דערמאָנט דעם צורף, וואָס ער צרפֿט און רייניקט דאָס גאָלד ביז עס וועט זיין אופז. וואָס איז אופז? טייער גאָלד, פז. יקרה מפז. וואָס דאָס איז דאָס מער משובח'דיקע, דאָס מער טייערע גאָלד.