פתיחה
אין דעם חלק פון קאפיטל ט' גייט ירמיהו ווייטער מיט דער תוכחה און מיט דער נבואת הפורענות, און גייט אריבער פון דעם צו דער באשרייבונג פון דער גרויסער קינה וואס שטייט פאר צו קומען. דורכאויס די פסוקים לערנט אונז דער נביא אן עיקר יסוד: די צרות זענען נישט קיין מקרה, זיי "וואקסן נישט אליין ארויף", נאר אלעס איז מיט א גאנצער השגחה פונעם אויבערשטן. פון דעם קומט ער צו די געהויבענע פסוקים "אל יתהלל חכם בחכמתו", וואס לערנען אונז וואס איז דער אמת'ער תכלית פון די כלים וואס דער מענטש האט באקומען.
לענה ומי ראש: מידה כנגד מידה אין רוחניות
לָכֵן כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל הִנְנִי מַאֲכִילָם אֶת הָעָם הַזֶּה לַעֲנָה וְהִשְׁקִיתִים מֵי רֹאשׁ׃ - דעריבער, אזוי האט געזאגט ה' צבאות אלוקי ישראל: אט גיב איך צו עסן דעם דאזיגן פאלק לענה (א ביטער גראז), און איך וועל זיי געבן צו טרינקען פארסמ'טע וואסער (מי ראש).
רש"י טייטשט אז לענה איז א ביטער גראז. אויף "מי ראש" זענען פאראן וואס ערקלערן אז דאס איז דער גיפט פון א שלאנג, דאס וואסער וואס קומט ארויס פון זיין קאפ; און אנדערע ערקלערן אז דאס איז דער זאפט וואס מען קוועטשט אויס פון א גאר ביטער גראז וואס הייסט "ראש", און די פליסיגקייט וואס גייט ארויס פון אים ווערט אזוי גערופן. סיי אזוי און סיי אזוי איז דער נמשל א סם המות: די צרות וועלן זיין אזוי ביטער ווי לענה און ווי ראש.
דער מלבי"ם ערקלערט די זאכן אויפן רוחניות'דיגן אופן: פונקט ווי זיי האבן געשפייזט זייער נפש מיט ביטערע שפייזן, דאס הייסט מיט פארסמ'טע אמונות וואס פארדארבן די נפש, אזוי אויך כנגד דעם וועלן זיי האבן לענה און מי ראש. וואס דו האסט אריינגענומען אין דיין קאפ (ראש) אלע ערליי דברי הבל, כנגד דעם וועט קומען דער ראש און לענה, און דאס איז דער קלקול.
וַהֲפִצוֹתִים בַּגּוֹיִם אֲשֶׁר לֹא יָדְעוּ הֵמָּה וַאֲבוֹתָם וְשִׁלַּחְתִּי אַחֲרֵיהֶם אֶת הַחֶרֶב עַד כַּלּוֹתִי אוֹתָם׃ - און איך וועל זיי צעשפרייטן צווישן די גוים וואס נישט זיי און נישט זייערע עלטערן האבן געקענט, און איך וועל שיקן נאך זיי דאס שווערד ביז איך וועל זיי פארטיליגן.
אויך דא איז דאס א מידה כנגד מידה: פונקט ווי זיי האבן געדינט עבודה זרה וואס נישט זיי און נישט זייערע עלטערן האבן געקענט אדער זיך פארגעשטעלט, אזוי וועלן זיי זיין צעשפרייט צווישן די גוים וואס נישט זיי און נישט זייערע עלטערן האבן געקענט. און דאס וואס שטייט "עד כלותי אותם", ערקלערט דער רד"ק: ביז ס'וועט פארטיליגט ווערן דער רוב פון זיי. ווייל ס'איז דאך פאראן אן הבטחה אז כלל ישראל וועט קיינמאל נישט אינגאנצן אונטערגיין, מוז מען זאגן אז די כוונה איז נישט אויף אן אינגאנצענער כליה נאר אויף דער כליה פונעם רוב.
רופט די מקוננות און שיקט צו די חכמות
כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת הִתְבּוֹנְנוּ וְקִרְאוּ לַמְקוֹנְנוֹת וּתְבוֹאֶינָה וְאֶל הַחֲכָמוֹת שִׁלְחוּ וְתָבוֹאנָה׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: טראכט זיך גוט אריין און רופט די קלאג-פרויען (מקוננות) און זיי זאלן קומען, און צו די קלוגע פרויען שיקט און זיי זאלן קומען.
"התבוננו" - טראכט זיך אריין אין דער פורענות וואס גרייט זיך צו קומען. און ער איז מדייק אינעם לשון: עס שטייט נישט סתם "למקוננות" (צו מקוננות), נאר "לַמְקוֹנְנוֹת", מיט א פתח אונטערן למ"ד וואס שטייט אנשטאט דעם ה"א הידיעה: די באקאנטע, געאיבטע און מערסט פראפעסיאנעלע מקוננות צווישן זיי. וויבאלד ס'איז דא דא אויף וואס צו קלאגן אן ערנסטע קינה, רופט די וואס זענען ספעציאליזירט דערין. און אזוי אויך "החכמות" זענען די וואס זענען מומחים אין דברי הספד און קינה.
און וואס פונקטליך דארף מען זיך מתבונן זיין? ערקלערט דער מלבי"ם: די הריגות און דער אומקום וואס שטייען פאר זיי זענען נישט ענליך צו אנדערע צייטן פון צרות און אומגליקן. דער שטייגער פון א מקוננת איז צו קלאגן אויף די נפטרים, אויף די וואס לעבן שוין מער נישט; דער וואס בלייבט איבער קלאגט אויף דעם וואס איז אוועק. אבער דא וועט די קינה זיין אנדערש, דער עיקר וועט זיין אויף די וואס בלייבן לעבן און נישט אויף די וואס גייען אוועק. און אדרבה, ס'איז גאר מעגליך אז דער מצב פון די וואס זענען שוין אוועק איז פארהעלטניסמעסיג בעסער קעגן די צרות וואס ווארטן אפ אויף די וואס קומען נאך. דעריבער זאגט דער פסוק "התבוננו": טראכט זיך אריין אין אייערע מעשים, זוכט נישט צו וויינען אויף די מתים וואס זענען שוין געשטארבן, ווייל איר קענט דאך נאך ענדערן אייער וועג. די מקוננות וואס זענען געוואוינט צו קלאגן אויף די טויטע וועלן יעצט קומען קלאגן אויף אייך.
אבער די חכמות דארף מען נישט ברענגען כדי צו קלאגן, נאר פארקערט: די חכמות וועלן געבן עצה און חכמה ווי אזוי צו אפהיטן די לעבעדיגע אז זיי זאלן נישט שטארבן, ווי אזוי צו ראטעווען דאס פאלק. זיי זענען די וואס וועלן אפשר געפינען א רפואה פארן צוקונפטיגן מצב.
און פארוואס שטייט "קראו" צו די מקוננות, בעת צו די חכמות שטייט "שלחו"? און נאך, פארוואס ווערט דער לשון פון קומען איבערגעחזרט צוויי מאל, "ותבואינה" און דערנאך "ותבואנה", און מען זאגט נישט אויף אלע איין ביאה? ערקלערט דער מלבי"ם: די מקוננות זענען געווען מצוי אין יעדער שטאט. מקוננות זענען ווי א מין חברא קדישא פון היינטיגע צייטן להבדיל; פונקט ווי ביי א חתונה באשטעלט מען א כלי זמר, אזוי פלעגט מען ביי א לוויה באשטעלן מקוננות, און אין דער משנה געפינען מיר אז עס פלעגן קומען חלילים, באזונדערע ניגונים פון קינה. און פונקט ווי א בית עולם איז מצוי אין יעדן ארט, אזוי זענען די מקוננות מצוי אין יעדן געגנט, דערפאר איז גענוג מיט "קראו" און זיי קומען גלייך. אבער די חכמות געפינען זיך נישט אין יעדן ארט, זיי זענען ווייניג אין לאנד און צעשפרייט, דעריבער שטייט "שלחו", א באזונדערע שליחות. פון דא נעמט זיך אויך דער כפל לשון פון דער ביאה: די מקוננות קומען גלייך וויבאלד זיי זענען דא אין געגנט, בעת צו די חכמות וועט נעמען צייט ביז די שליחים וועלן אנקומען און ביז זיי וועלן קומען פון ווייטנס, און דאס איז א ביאה בפני עצמה.
דאס אויג און דאס אויגנלעדל: אויף וועמען וויינט מען
וּתְמַהֵרְנָה וְתִשֶּׂנָה עָלֵינוּ נֶהִי וְתֵרַדְנָה עֵינֵינוּ דִּמְעָה וְעַפְעַפֵּינוּ יִזְּלוּ מָיִם׃ - און זיי זאלן צואיילן און אויפהייבן אויף אונז א געוויין, און אונזערע אויגן זאלן אראפלאזן טרערן, און אונזערע אויגנלעדלעך זאלן פליסן וואסער.
ווען די מקוננות וועלן זיך באראטן מיט די חכמות, וועלן זיי נישט וויינען אויף די מתים, ווייל יענע זענען שוין אוועקגעפארן פון דא און געפינען זיך אין אן ארט פון מנוחה. "ותשאנה עָלֵינוּ נהי": נהי איז א לשון פון קלאגן און וויינען, און זיי וועלן פארשטיין אז אויף דעם וואס איז געבליבן דא און דער גאנצער ליידן שטייט נאך פאר אים, אויף אים דארף מען וויינען. און זוימט אייך נישט, נאר "ותמהרנה", אזוי ווי א חולה וואס געפינט זיך א מינוט פארן סוף וואס מען איילט זיך צו רופן א דאקטער אפשר וועט ער אים ראטעווען. ווארום די מקוננות און די חכמות קומען כדי צו ענדערן די לעבעדיגע, אנצוזאגן פארן פאלק וואס עס וועט זיין מיט זיי, און אפשר ווען דאס פאלק וועט הערן די רייד וועלן זיי תשובה טון.
דער מלבי"ם איז מדייק אינעם חילוק צווישן דאס אויג און דאס אויגנלעדל: די אויגנלעדלעך באצייכענען די פארמאכטע אויגן. ווען מיר וועלן עפענען די אויגן און זען די חללים וואס ליגן פאר אונז, אונזערע קרובים וואס זענען מער נישטא, דעמאלט "תרדנה עינינו דמעה". אבער "ועפעפינו יזלו מים" איז ווען מיר מאכן צו די אויגן און קוקן נישט אויף די מתים פאר אונז, נאר מיר טראכטן און פארטיפן זיך אויף פאראויס, אויף זיך אליין. און ווען מיר וועלן פארשטיין דעם מוסר השכל, וואס די צוקונפט האלט אפ פאר אונז, דארט וועט שוין נישט זיין בלויז א טרער, נאר וואסער וואס גיסט זיך אן אויפהער ווי אן אפענער קראן. און פארוואס? זאגט דער מלבי"ם: ווייל מיר וועלן זען מיט שכל אז עס איז בעסער דער טויט פון די דאזיגע לעבן פון בושה און שפאט. חס ושלום בעסער און אויסגעוועלט איז די מיתה מער ווי די שווערע צוקונפט אויף וועלכער דער נביא האט נבואה געזאגט, אז ירושלים וועט ווערן א הויפן שטיינער און א וואוינארט פאר וועלף. און ווען מיר וועלן פארשטיין וואס עס גייט זיין, וועלן מיר וויינען אויף זיך אליין פיל מער ווי מיר וויינען אויף די וואס זענען שוין נישט דא.
"כי קול נהי נשמע מציון"
כִּי קוֹל נְהִי נִשְׁמַע מִצִּיּוֹן אֵיךְ שֻׁדָּדְנוּ בֹּשְׁנוּ מְאֹד כִּי עָזַבְנוּ אָרֶץ כִּי הִשְׁלִיכוּ מִשְׁכְּנוֹתֵינוּ׃ - ווייל א קול געוויין הערט זיך פון ציון: ווי זענען מיר בארויבט געווארן, מיר האבן זיך זייער געשעמט, ווייל מיר האבן פארלאזט דאס לאנד, ווייל מען האט אראפגעווארפן אונזערע וואוינונגען.
און פארוואס דווקא "מציון"? ערקלערט דער רד"ק: באמת האט מען געהערט א קול געוויין אויך פון די אנדערע פלעצער וואס זענען איינגענומען געווארן, נאר אזוי לאנג ווי ציון, דאס הייסט ירושלים, שטייט נאך אויף איר פלאץ, האט מען נאך געטראכט אז די מעשה איז נישט פארטיג; מיר וועלן אנטלויפן און זיך ראטעווען און זיך באהאלטן אין ציון, און שפעטער וועלן די איבעריגע שטעט צוריקגעבויט ווערן. אזוי האט פאסירט אין די צייטן פון סנחריב, וואס ער האט איינגענומען אלעס אויסער ירושלים, און ירושלים איז געווען פאר זיי אן ארט פון שוץ, און נאכדעם וואס ער האט נאכגעלאזט פון זיי זענען זיי צוריקגעגאנגען און זיך באזעצט אין די אנדערע פלעצער. אבער דא, וויבאלד ציון איז אויך איינגענומען געווארן, הערט זיך א קול קינה און א קול בכיה: "איך שודדנו", דער חורבן איז אינגאנצן און מיר האבן מער קיין שום תקומה. "בושנו מאוד כי עזבנו ארץ", ווייל אזוי לאנג ווי ירושלים עקזיסטירט האבן מיר נאך געזאגט אז מיר וועלן בלייבן אין לאנד, און יעצט האבן מיר אינגאנצן פארלאזט דאס לאנד.
דער אויסדרוק "כי השליכו משכנותינו" איז שווער צו פארשטיין, ווייל לכאורה וואלט געדארפט שטיין "כי הושלכנו ממשכנותינו". און אויף דעם זענען פאראן עטליכע ביאורים. איין ביאור: די הייזער אליין האבן אונז ארויסגעווארפן אינדרויסן, אזוי ווי עס שטייט "ולא תקיא הארץ אתכם", אז כביכול דאס לאנד ברעכט אויס און ווארפט ארויס; אזוי האבן אונזערע הייזער אונז ארויסגעשפיגן. און דער רד"ק זאגט, עס איז נישטא קיין גרעסערע בושה ווי דאס אז א מענטש איז געצוואונגען און מוז ארויסגיין פון זיין הויז. א צווייטער ביאור, וואס איז מער מסתבר לויטן פשוטו של מקרא: די שונאים האבן אונז ארויסגעווארפן פון אונזערע וואוינונגען אינדרויסן. און רש"י טייטשט: מען האט אונזערע משכנות אראפגעווארפן צו דער ערד, דאס הייסט חרוב געמאכט אונזערע הייזער.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צו די פריערדיגע: דאס וואס מען האט געזאגט צו שיקן נאך די חכמות און די מקוננות, איז נישט צוליב דעם רויב וואס איז שוין אריבער, אויף וועלכן מען הייבט אויף א קול געוויין "איך שודדנו". נישט דאס איז דער עיקר בראך און נישט דאס איז דער עיקר געוויין. דער עיקר קלאג איז נישט אויף די מתים, נאר אויף די לעבעדיגע, וואס פאר זיי ווארט א שווערע צוקונפט. איר פילט זיך זיכער מיט דעם וואס איר לעבט נאך, און אויף דעם ווערט געזאגט "בושנו מאוד כי עזבנו ארץ": איר וועט נאך גיין אין גלות אריין. און נישט צו א נאנטן ארט, נאר "כי השליכו משכנותינו", און א לשון פון השלכה מיינט שטענדיג אויף ווייט, ווי דער פסוק זאגט "וישליכם אל ארץ אחרת". נישט סתם א גלות צו א נאנט פלאץ פון וואו מען קומט גלייך צוריק, נאר א ווארפן צו וואוינען אין א ווייטן ארט. קומט אויס אז אויף דער בושה און אויף די צרות וואס קומען אויף די לעבעדיגע דארף מען וויינען און קלאגן, און נישט אויף די מתים, וואס זייער ענין איז שוין פאראיבער.
"ולמדנה בנותיכם נהי"
כִּי שְׁמַעְנָה נָשִׁים דְּבַר יְהֹוָה וְתִקַּח אׇזְנְכֶם דְּבַר פִּיו וְלַמֵּדְנָה בְנוֹתֵיכֶם נֶהִי וְאִשָּׁה רְעוּתָהּ קִינָה׃ - וואָרום הערט אויס, פֿרויען, דאָס וואָרט פֿון ה', און זאָל אייער אויער אויפֿנעמען דאָס וואָרט פֿון זײַן מויל, און לערנט אויס אייערע טעכטער געוויין, און יעדע פֿרוי איר חבֿרטע אַ קינה.
פֿאַרוואָס ווענדט זיך דער נבֿיא צו די פֿרויען? זאָגט דער רד"ק: ווײַל דער מספד און דער געוויין איז מערסטנס בײַ פֿרויען, וואָס זיי האָבן אַ ווייכער האַרץ ווי מענער. תמיד, מיר זאָלן נישט וויסן פֿון קיין שום צרה, בשעת אַ לוויה אָדער אין אַ צײַט פֿון אַן אומגליק, זענען די פֿרויען ווייכבאַרציק און זיי וויינען דאָס ערשטע.
און דער מלבי"ם לייגט צו: הערט אויס, איר פֿרויען וואָס קלאָגן, וואָרום דאָס וואָרט פֿון ה' איז דאָס וואָס וועט אײַך אויסלערנען ווי אַזוי צו קלאָגן און טראָגן אַ קינה. ביז איצט לייגט איר אָן אַלץ וואָס ס'געשעט אויף מקרה, און ממילא איז אייער געוויין נישט קיין ריכטיקער און פּאַסיקער געוויין, ווײַל לויט אייער באַגריף איז אַלץ צופֿעליק. אָבער ווען איר וועט פֿאַרשטיין אַז אַלץ וואָס געשעט דאָ איז פֿאָראויס באַשטימט, דעמאָלט וועט איר וויסן ווי צו קלאָגן כראוי. לויט דעם וואָס איר וועט הערן פֿונעם דבר ה', אַזוי זאָלט איר לערנען אייערע טעכטער געוויין.
און פֿאַרוואָס פֿאַר די טעכטער נהי און פֿאַר אַ פֿרוי קינה? דערקלערט דער מלבי"ם אַז אַזוי איז געווען דער סדר פֿון דער קינה: די פֿאַרהייראַטע פֿרויען פֿלעגן זאָגן די קינה, דאָס הייסט די רייד פֿון צער, און די קליינע מיידלעך פֿלעגן ענטפֿערן נהי, ווי אַ מין בית און פּזמון. זיי פֿלעגן זאָגן אַ שטיקל קינה און די קליינע פֿלעגן ענטפֿערן נאָך זיי מיט אַ קול פֿון געוויין. דעריבער "לַמֵּדְנָה בְנוֹתֵיכֶם נֶהִי", זיי אויסצולערנען צו ענטפֿערן געוויין, "וְאִשָּׁה רְעוּתָהּ קִינָה", זי זאָל לערנען איר חבֿרטע צו זאָגן די קינה כראוי. און דעריבער הייבט ער אָן "שְׁמַעְנָה נָשִׁים דְּבַר ה'": הערט צו צו דעם וואָס דער אויבערשטער שטייט אײַך צו זאָגן, ווײַל ער וועט אײַך לערנען אויף וואָס צו קלאָגן און אויף וואָס פֿאַראַ אופֿן, און דאָס וועט אַרויסברענגען די גרויס פֿון דער צרה וואָס קומט.
"כִּי עָלָה מָוֶת בְּחַלּוֹנֵינוּ": דער טעות אין דער קינה
כִּי עָלָה מָוֶת בְּחַלּוֹנֵינוּ בָּא בְּאַרְמְנוֹתֵינוּ לְהַכְרִית עוֹלָל מִחוּץ בַּחוּרִים מֵרְחֹבוֹת׃ - וואָרום דער טויט איז אַרויפֿגעגאַנגען אין אונדזערע פֿענצטער, ער איז געקומען אין אונדזערע פּאַלאַצן, אָפּצושנײַדן דאָס עולל פֿון דרויסן, בחורים פֿון די גאַסן.
דער מלבי"ם ברענגט דאָ אַרויס דעם נוסח פֿון דער קינה אין מויל פֿונעם פֿאָלק, און ווײַזט אָן דעם חסרון וואָס ליגט דערין. איר זאָגט "עָלָה מָוֶת", גלײַך ווי דער טויט איז אַליין אַרויפֿגעקומען, ווי אַ צופֿעליקע זאַך, און איר שרײַבט דאָס נישט צו צום קודשא בריך הוא. און נאָך מער, "בְּחַלּוֹנֵינוּ", גלײַך ווי ער איז געקומען באַהאַלטענערהייט. דער וואָס קומט אַרײַן בגלוי קומט דורכן טיר, און דער וואָס גייט אַרײַן דורכן פֿענצטער קומט ווי אַ גנבֿ; און אַזוי קלאָגט איר אַז דער טויט איז אַרויפֿגעשטיגן צו די פֿענצטער און פֿון דאָרט אַרײַן אין די פּאַלאַצן אָפּצושנײַדן עוללים און בחורים.
און דער מלבי"ם איז מדייק: "עוֹלָל מִחוּץ, בַּחוּרִים מֵרְחֹבוֹת". רחובות זענען דער שטח פֿונעם מאַרק, און דאָרט געפֿינען זיך די בחורים; און "חוץ" איז דער שטח הינטער די הײַזער, וואָס ווערט אָנגערופֿן בלשון חז"ל מוקצה, און דאָרט פֿלעגן זיך געוויינטלעך געפֿינען די עוללים, די קליינע זייג-קינדער. יעדער איינער ווערט באַצייכנט לויט זײַן אָרט.
און דער רד"ק דערקלערט אַז דער אַרמון איז אַ הויכער הויז, און ווען מען שליסט אירע טירן איז אוממעגלעך אַרײַנצוגיין אינעווייניק. און אויב וועסטו זאָגן, ס'איז דאָך דאָ פֿענצטער אינעם פּאַלאַץ, איז אָבער צוליב דער הויכקייט פֿונעם פּאַלאַץ אויך דורך די פֿענצטער שווער אַרײַנצוקומען, ווײַל זיי זענען הויך. און פֿון דעם טעם פֿלעגט מען אַפֿילו לאָזן די פֿענצטער פֿונעם פּאַלאַץ אָפֿן, ווײַל מען האָט עס גערעכנט פֿאַר אַ זיכערן אָרט, וואָרום ווער וועט דען דערגרייכן צו אַזאַ הויכן פֿענצטער. און דער כּתוב קומט זאָגן: זע ווי דער טויט האָט זיך געפֿונען אַ וועג דווקא דורך דעם אָרט וואָס איז געבליבן אָפֿן, דאָס פֿענצטער, און פֿון דאָרט איז ער אַרײַנגעדרונגען אין די פּאַלאַצן. און דאָס קומט אויסדריקן די איבערראַשונג, אַז די צרה איז געקומען פֿון אַן אָרט פֿון וואַנען מען האָט נישט ערוואַרטעט. און כאָטש די נבֿיאים האָבן זיי פֿאָראויס געוואָרנט, לייגט דער רד"ק צו, האָבן זיי נישט געהאָרכט און נישט געגלייבט אַז די צרה וועט זײַן אַזוי גרויס און שווער.
"דַּבֵּר כֹּה נְאֻם ה'": אַלץ איז פֿון אים יתברך
דַּבֵּר כֹּה נְאֻם יְהֹוָה וְנָפְלָה נִבְלַת הָאָדָם כְּדֹמֶן עַל פְּנֵי הַשָּׂדֶה וּכְעָמִיר מֵאַחֲרֵי הַקֹּצֵר וְאֵין מְאַסֵּף׃ - רעד, אַזוי זאָגט ה', און עס וועט פֿאַלן די נבלה פֿונעם מענטש ווי מיסט אויפֿן אויבנפֿלאַך פֿונעם פֿעלד, און ווי אַ גאַרב הינטערן שניידער, און קיינער קלײַבט עס נישט אײַן.
לויטן דרך פֿונעם מלבי"ם, זאָגט זיי דער נבֿיא: איר קענט נישט קלאָגן, דעריבער וואַרט אויפֿן דבר ה' און ער וועט אײַך לערנען. און וואָס איז דער טעות אין אייער קינה? וואָס איר האָט געזאָגט אַז דער טויט איז אַרויפֿגעגאַנגען אין אונדזערע פֿענצטער, גלײַך ווי ער איז אַ באַזונדערע באַשעפֿעניש וואָס קומט ווי אַ גנבֿ. אויף דעם זאָגט דער כּתוב: "דַּבֵּר כֹּה נְאֻם ה'", זאָגט אין דער קינה אַז אַזוי האָט ה' געזאָגט. דער קדוש ברוך הוא אַליין האָט געשיקט דעם משחית, און דער משחית איז נישט געקומען פֿון זיך אַליין; ס'איז נישט קיין "עָלָה מָוֶת בְּחַלּוֹנֵינוּ", עפּעס אַ מקרה וואָס האָט אונדז געטראָפֿן, נאָר אַלץ איז מאת ה'. און אויך נישט דורך פֿענצטער בהצנע, נאָר בגלוי פֿאַר אַלעמען: "וְנָפְלָה נִבְלַת הָאָדָם כְּדֹמֶן עַל פְּנֵי הַשָּׂדֶה".
יעדער וואס ליינט דעם פסוק קען נישט אנדערש ווי צו זען פאר זיינע אויגן די בילדער פון דער שוידערליכער שואה אין אייראפע. "וכעמיר מאחרי הקוצר ואין מאסף", אז ס'איז טאקע נישט געווען ווער ס'זאל צוזאמנעמען די נבלות פון די מענטשן.
און דער מלבי"ם ערקלערט פארוואס ער האט גענוצט צוויי משלים, סיי עמיר (שניטן) און סיי דומן (מיסט). דומן איז מיסט, און עמיר איז די ווייץ וואס דער קוצר שניידט. דער עמיר ווערט טאקע געשניטן און אפגעריסן פון זיין קוואל פון חיות, אבער נאכדעם זאמלט מען עס איין אהיים און מען באנוצט זיך דערמיט. אבער דער דומן פאלט אויפן פעלד, קיין שניידער טוט נישט אין דעם קיין שום פעולה און קיינער זאמלט עס נישט איין, און עס בלייבט ליגן אויף זיין ארט. קומט דער פסוק זאגן: פון איין זייט וועט זייער נבלה פאלן ווי אן עמיר, אז דער שניידער וועט קומען און שניידן בכוונה און נישט פער צופאל. און אויב דו וועסט זאגן, מ'זאמלט דאך כאטש דעם שניט איין שפעטער, און זיי וועלן קומען צו קבורה, אויף דעם זאגט ער: בנוגע זייער קבורה וועלן זיי זיין ווי דומן אויפן פעלד, וואס קיינער וועט זיי נישט איינזאמלען צו קבורה.
"אל יתהלל חכם בחכמתו"
כֹּה אָמַר יְהֹוָה אַל יִתְהַלֵּל חָכָם בְּחׇכְמָתוֹ וְאַל יִתְהַלֵּל הַגִּבּוֹר בִּגְבוּרָתוֹ אַל יִתְהַלֵּל עָשִׁיר בְּעׇשְׁרוֹ׃ - אזוי האט גאט געזאגט: זאל זיך א חכם נישט בארימען מיט זיין חכמה, און זאל זיך דער גבור נישט בארימען מיט זיין גבורה, זאל זיך אן עושר נישט בארימען מיט זיין עשירות.
כִּי אִם בְּזֹאת יִתְהַלֵּל הַמִּתְהַלֵּל הַשְׂכֵּל וְיָדֹעַ אוֹתִי כִּי אֲנִי יְהֹוָה עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי נְאֻם יְהֹוָה׃ - נאר מיט דעם זאל זיך בארימען דער וואס בארימט זיך: פארשטיין און וויסן מיך, אז איך בין גאט וואס טוט חסד, משפט און צדקה אויף דער ערד, וואס אין די זאכן האב איך באגערט, זאגט גאט.
דער תרגום יונתן ערקלערט דעם פסוק נישט אין שייכות מיט דער פורענות: "לא ישתבח שלמה בר דוד חכימא בחכמתיה, ולא ישתבח שמשון בר מנוח גיבורא בגבורתיה, ולא ישתבח אחאב בר עמרי עתירא בעותריה" (זאל זיך שלמה בן דוד דער חכם נישט בארימען מיט זיין חכמה, און זאל זיך שמשון בן מנוח דער גבור נישט בארימען מיט זיין גבורה, און זאל זיך אחאב בן עמרי דער עושר נישט בארימען מיט זיין עשירות). דריי גרויסע מענטשן וואס יעדער פון זיי איז געווען גרויס אין זיין ענין: שלמה אין חכמה, שמשון אין גבורה, און אחאב בן עמרי אין עשירות, און אפילו זיי זאלן זיך נישט בארימען דערמיט.
און אין שייכות צו די פסוקים פאר אונז: זאגט זיי דער קדוש ברוך הוא, אויב עס זענען דא צווישן אייך חכמים זאלן זיי זיך נישט בארימען צו זאגן "זארגט זיך נישט, יעדער צרה וואס וועט קומען וועלן מיר וויסן ווי אזוי ארויסצוקריכן דערפון, אלעס איז אונטער קאנטראל און מיר וועלן זיך קענען אן עצה געבן מיט אלע שוועריגקייטן", און אלערליי גרויסהאלטערישע רייד. זאלן זיי זיך נישט בארימען מיט זייער חכמה, ווייל זי וועט זיי גארנישט העלפן, וויבאלד זיי האבן דאך נישט דערקענט דעם אויבערשטן און זענען נישט געגאנגען אין זיינע וועגן, און וואס וועט זיי העלפן זייער חכמה? און אויב עס זענען דא צווישן אייך גיבורים, זאלן זיי זיך נישט בארימען מיט זייער גבורה, ווייל זי וועט זיי נישט ראטעווען פון טויט און פון געפענגעניש. און אויב עס זענען דא צווישן אייך עשירים, וואס זענען זיכער אז מיט זייער געלט קענען זיי אלעס קויפן, אפילו די פרייהייט און אפילו דאס לעבן, זאל זיך דער עושר נישט בארימען מיט זיין עשירות, ווייל זיין עשירות וועט אים נישט אויסלייזן פון דער שווערד, און סוף כל סוף וועט ער און זיין רייכטום אונטערגיין.
און פארוואס האט ער דערמאנט דווקא די דריי זאכן? זאגט דער רד"ק: ווייל דאס זענען די זאכן וואס זענען געוואוינט צו העלפן און ראטעווען. דער חכם ווערט אסאך מאל געראטעוועט מיט זיינע קלוגע שטיק און חכמה, אזוי ווי עס שטייט אז ס'איז דארט געווען א חכם און ער האט געראטעוועט די שטאט מיט זיין חכמה. דער גבור קען זיכער געראטעוועט ווערן מיט זיין גבורה. און דער עושר לייזט אפטמאל אויס זיין נפש מיט זיין געלט פון דער האנט פונעם שונא. דעריבער לאזט זיי דער נביא וויסן, אז כאטש דער שטייגער פון דער וועלט איז צו געראטעוועט ווערן דורך די דריי זאכן, אבער ווען דער אויבערשטער לאזט וויסן איבער דער קומענדיגער צרה, קען זיך קיין מענטש נישט ראטעווען דערפון.
ביאור המלבי"ם: די תכלית פון חכמה, גבורה און עשירות
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק מיט דעם וואס איז פריער געזאגט געווארן: דער נביא האט זיי געזאגט, וויסט אייך אז די מיתה און די צרות און אומגליקן זענען נישט "עלה מות בחלונינו" אויף א צופעליגן אופן, נאר כה אמר ה', נאם ה', אז אלעס איז מיט א פולער השגחה פון אים יתברך. און פון דא קומט דער טעם פון "אל יתהלל חכם בחכמתו": כדי זיי זאלן וויסן אז עס איז נישטא קיין חכמה, קיין תבונה, קיין עצה און קיין גבורה קעגן דעם אויבערשטן. דאס וואס א מענטש מיינט אז ער וועט זיך ראטעווען מיט חכמה און תחבולות, אדער מיט עשירות, געלט און גבורה, אויב דער אויבערשטער האט באשלאסן אויף אים א שלעכטס וועט גארנישט העלפן. און וויבאלד "דבר כה נאם ה' ונפלה נבלת האדם" איז ארויסגעגאנגען פון מויל פונעם אויבערשטן, איז זיכער אז אלע תחבולות וואס א מענטש חכמ'ט זיך אויסצוטראכטן קעגן דער גזירה פונעם אויבערשטן וועלן נישט העלפן.
"כי אם בזאת יתהלל המתהלל": אויב עס איז פאראן א מציאות אז א מענטש זאל זיך קענען בארימען מיט חכמה, מיט גבורה און מיט עשירות, איז עס נאר ווען ער נוצט זיי אויס צו א גוטער תכלית, אלס א כלי פאר עבודת ה'. האסטו אויסגענוצט די חכמה פאר "השכל וידוע אותי" - געוואלדיג שיין, דו האסט גענומען די חכמה וואס דער אויבערשטער האט דיר געגעבן און איר אויסגענוצט פאר דער תכלית פאר וועלכער זי איז באשטימט געווארן.
און פאר וואס איז די חכמה באשטימט געווארן? כדי צו ערפינדן אן אטאם-באמבע? כדי צו ערפינדן א נייע שיטה אויסצופילן לאטא? מען האט געוויזן אז ס'איז ערפינדן געווארן א מאשין וואס לייזט אויף דעם אונגארישן קובוס אין צוויי סעקונדעס. איז דען פאר דעם באקומען געווארן שכל, אז א מענטש זאל ארבעטן חדשים לאנג און בויען אזא מאשין? און וואס איז דא זיך צו באוואונדערן, א רעכנער לייזט דאך אויך אויס מאטעמאטישע פראבלעמען אין א ברוכטייל פון א סעקונדע; א מאשין טוט דאס. און דער מענטש גייט און פארשווענדט זיין צייט און זיין חכמה אויף הבלים און אויף נארישקייטן. זאגט דער קדוש ברוך הוא: ווייסטו פאר וואס די חכמה איז באשטימט געווארן? "כי אם בזאת יתהלל המתהלל, השכל וידוע אותי", אז ווער ס'האט באקומען חכמה זאל זיך פארטיפן מיט איר אין עבודת ה' און אין השגת אלוקות, און דורך די געזעצן פון חכמה צוקומען צו וויסן דעם אויבערשטן.
און אזוי אויך ביי גבורה און עשירות: "עושה חסד משפט וצדקה בארץ". ביי גבורה, פון איין זייט וועט ער טאן משפט פאר די געדרוקטע, ראטעווען אן עשוק מיד עושקו; מיטן כח הגבורה און מיט דער ממשלה וואס ער פארמאגט וועט ער ראטעווען די וואס ווערן פארטרעטן אונטער דער האנט פון די שטארקערע פון זיי, און ס'קומט אויס אז די גבורה ווערט א כלי פאר עבודת ה'. און מיטן עשירות וועט ער טאן חסד און צדקה. קומט אויס אז די כלים וואס דער קדוש ברוך הוא האט אים געגעבן, זיי אליין האבן אים מקרב געווען צו זיין עבודה. און דערפאר פירט ער אויס: "כי באלה חפצתי נאום ה'", דאס איז די תכלית וואס איז געוואלט פאר אים, אז דו זאלסט נוצן אלע כלים וואס ער האט דיר געגעבן צו משיג זיין רוחניות.
בדרך דרוש: מיט וואס בארימסטו זיך?
דער מלבי"ם לייגט צו א ביאור בדרך דרוש. א מענטש וואס רימט זיך מיט חכמה, מיט גבורה אדער מיט עשירות, מיט וואס רימט ער זיך? מיט עפעס וואס איז בכלל נישט ער. ווארום די חכמה, וואס האסטו געטאן דערפאר? ביסט דאך געבוירן א חכם. דער קדוש ברוך הוא האט דיר געבוירן מיט א שכל, מיט א געוואלדיגן כח הניתוח, מיט א כח ההבנה, מיט א זכרון און מיט א כח העמקה. דו וואלסט געקענט געבוירן ווערן מיט א שוואכן שכל פון זעכציג, און ביסט געבוירן געווארן מיט הונדערט און זעכציג, און דו האסט גארנישט געטאן דערפאר. און אזוי אויך די גבורה: ס'זענען דא מענטשן וואס פון זייער טבע זענען זיי גיבורים, צוויי מעטער און צוואנציג הויך און אלעס מוסקלען. קען זיין ער האט עס א ביסל אנטוויקלט, אבער מצד זיך איז ער אזוי געבוירן געווארן, בבחינת חפצא מער ווי בבחינת גברא. און וואס האט ער געטאן דערפאר? אזוי איז ער געבוירן געווארן. און עשירות, ווייסן מיר דאך אלע אז די גזירה קומט פון אים יתברך, ווארום א מענטש קען איבערלייגן אלע זיינע כוחות זיין גאנץ לעבן צו פארדינען געלט און עס וועט אים גארנישט ארויסקומען, און קעגן דעם זענען פאראן אזעלכע וואס האבן גארנישט אריינגעלייגט און ס'איז אויף זיי נגזר געווארן עשירות, ווי חז"ל זאגן אז אויף דער טיפה ווערט נגזר וואס ס'וועט זיין מיט איר נאך איידער דער קנעצל קומט ארויס אויף דער וועלט, און צי ער וועט זיין אן עשיר אדער אן עני ווערט באשטימט פון פריער.
אויב אזוי, וואס האט דער מענטש זיך צו בארימען דערמיט? און אפילו אויב ער האט צוגעלייגט פון זיך, סוף כל סוף איז דער טבע אליין אים געגעבן געווארן מאת ה': א טבע מיט א נטיה צו חכמה, צו גבורה, צו עשירות. דאס אלעס געהערט דאך נישט צו אים נאר ס'איז א פקדון אין זיין האנט, און דער וואס איז ראוי צו ווערן געלויבט מיט דעם איז דער קדוש ברוך הוא וואס האט זיי געגעבן. די תהילה פאסט נישט פאר דיר.
אבער ווען א מענטש נוצט די דריי עלעמענטן כדי צו וויסן דעם אויבערשטן, צו טאן חסד משפט וצדקה, דאס איז שוין תלוי נאר אין זיין בחירה. איך האב באקומען עשירות, אבער וואס איך טו דערמיט איז שוין ריין מיין אייגענע בחירה אן דעם וואס דער קדוש ברוך הוא זאל זיך אריינמישן, ווארום אויב ער וואלט זיך אריינגעמישט, אויף וואס קומט מיר שכר? אויב האב איך מחליט געווען צו טאן מיט מיין עשירות צדקה, איז דאס מיין בחירה. אויב האב איך מחליט געווען צו לערנען מיט מיין חכמה תורה און משיג זיין אלוקות, איז דאס מיין בחירה. אויב האב איך מחליט געווען מיט מיין גבורה צו ראטעווען אן עשוק מיד עושקו, איז דאס מיין בחירה. און דערפאר "בזאת יתהלל המתהלל", דא ביסטו באמת ראוי צו תהילה, ווייל דו האסט געטאן א זאך וואס געהערט צו דיר, און דאס איז די גוטע בחירה פונעם עשירות, פון דער חכמה און פון דער גבורה.
"כי באלה חפצתי": א וואונדערליכער חידוש בענין הבחירה
דער מלבי"ם איז מדייק: ביים קדוש ברוך הוא איז נישט שייך צו זאגן אז ער איז חפץ אין א זאך, ווארום אין דער מינוט וואס דער אויבערשטער וויל א זאך, הוא אמר ויהי, און תיכף עקזיסטירט די זאך. ביי מיר קען מען זאגן אז איך בין חפץ אין א געוויסער זאך, און איך האב אפגעשפארט געלט און געגאנגען און עס געקויפט, וואס דער חפץ איז איין זאך און די תוצאה איז אן אנדערע זאך. אבער דער קדוש ברוך הוא, זיין רצון און זיין דעת איז אלעס איינס, און אין דער רגע וואס ער איז חפץ ווערט די זאך תיכף געטאן.
אין וואס איז די זאך נישט אזוי? נאר בנוגע צו דער בחירה חפשית פונעם מענטש. דארט האט דער קדוש ברוך הוא כביכול אראפגעשטעלט א מחיצה און א שטערונג: פון איין זייט איז ער זייער חפץ אז דו זאלסט זיין א צדיק, און פון דער צווייטער זייט ווערט זיין חפץ נישט תיכף נתקיים בלויז מיט זיין רצון, ווייל אויב יא, וואו איז דען דיין בחירה חפשית? דא האט דער קדוש ברוך הוא געמאכט א חציצה צווישן דעם רצון און דעם אויספיר בפועל, און ער זאגט: איך בין זייער חפץ אז דו זאלסט מקיים זיין מצוות און זיין א צדיק, אבער דאס איז שוין תלוי אין דיר.
קומט אויס, זאגט דער מלבי"ם, אז דווקא דא איז שייך צו זאגן "כי באלה חפצתי נאום ה'". אין אלע אנדערע זאכן איז נישט שייך צו זאגן "חפצתי", ווייל פון דער מינוט וואס ער איז חפץ ווערט עס תיכף געטאן; אבער אין די דאזיגע זאכן בלייבט עס בלויז בגדר חפץ, ווייל דער אויספיר איז אינגאנצן איבערגעגעבן אין דיין האנט, כדי אז דורך דעם זאלסטו זוכה זיין לחיי העולם הבא. נאר אין די זאכן, ווי אזוי צו נוצן די כלים אויף א פאזיטיוון אדער נעגאטיוון אופן, זאגט דער קדוש ברוך הוא "אין דעם בין איך חפץ", און אויב דו טוסט אזוי, בזאת יתהלל המתהלל. ווייל דאס איז א בחירה חפשית וואס געהערט נאר צו דיר, און דערפאר ביסטו ראוי זיך צו בארימען דערמיט, און אויף דעם קומט דיר שכר אן קיין נהמא דכיסופא, ווייל אויף דעם האסטו זיך באמת געפלאגט. זאגט דער אויבערשטער "באלה חפצתי", אבער עס ליגט אין דיין האנט צי דער חפץ ה' וועט מקוים ווערן צי נישט.
"השכל וידוע": צוויי אופנים פון ידיעה
דער מלבי"ם ערקלערט דא, לויט זיין שטייגער אין עטליכע פלעצער, דעם חילוק צווישן "השכל" און "ידוע". די השכלה איז פון פריער אויף שפעטער (מן המוקדם אל המאוחר): איך פארשטיי די זאכן פון זייער אנהויב און איך שאץ לויט דעם וואס עס וועט זיין ווייטער. ווידער די דעת איז דורך די חושים אדער מופתים, פון שפעטער צוריק צו פריער (מן המאוחר אל המוקדם): איך זע די תוצאה און פון איר ווייס איך וואס עס איז געווען צום ערשט. נאר אויף דעם וועג איז נישט מוכרח אז איך זאל זיין גערעכט, ווייל ס'איז מעגליך אז איך וועל יעצט זען א זאך און מחמת חסרון אין דעת וועל איך מיינען אז פריער האט עס אויסגעזען אנדערש, און איך וועל נישט ארויסברענגען די ריכטיגע מסקנות.
א משל אויף דעם: פארשער האבן אונטערזוכט א שטאלעקטיטן-הוילקייט (מערת נטיפים) און זענען געקומען צו דער מסקנה אז די מערה עקזיסטירט שוין א מיליאן יאר, לויטן טעמפא ווי שנעל די נטיפים וואקסן. זענען געקומען מענטשן און האבן מעיד געווען פאר זיי אז מיט פופציג יאר צוריק האבן זיי געקענט די מערה און ס'איז דארט גארנישט געווען. און וואס האט זיך ארויסגעשטעלט? אז אמאל איז דארט פון אויבן געלאפן א טייך, און דער טעמפא פונעם שטראם איז געווען געוואלדיג, און דעמאלט האט דער נטיף צוגעלייגט א צענטימעטער יעדן טאג; היינט אבער, ווען ס'איז שוין נישטא קיין וואסער, לייגט ער צו א צענטימעטער איינמאל אין צען יאר. זיי האבן אויסגערעכנט לויטן היינטיגן טעמפא און האבן געטאפלט, און זענען אנגעקומען צו הונדערטער, טויזנטער און מיליאנען יארן. זעט מען דאך אז זיי זענען געקומען צו דער מסקנה מן המאוחר אל המוקדם, אבער נישט לויט די ריכטיגע מאסשטאבן און נישט מיט די ריכטיגע כלים, און דערפאר איז די מסקנה פאלש. א מענטש קען אלעמאל ארויסדרינגען מן המאוחר אל המוקדם, אבער אסאך מאל וועט דאס זיין בלויז בגדר א שאצונג און נישט בגדר אן אבסאלוטער ידיעה אינעם עצם הדבר.
"ופקדתי על כל מול בערלה"
הִנֵּה יָמִים בָּאִים נְאֻם יְהֹוָה וּפָקַדְתִּי עַל כׇּל מוּל בְּעׇרְלָה׃ - זע, עס קומען טעג, זאגט דער אויבערשטער, און איך וועל פקוד זיין יעדן באשניטענעם צוזאמען מיט דעם ערל.
עַל מִצְרַיִם וְעַל יְהוּדָה וְעַל אֱדוֹם וְעַל בְּנֵי עַמּוֹן וְעַל מוֹאָב וְעַל כׇּל קְצוּצֵי פֵאָה הַיֹּשְׁבִים בַּמִּדְבָּר כִּי כׇל הַגּוֹיִם עֲרֵלִים וְכׇל בֵּית יִשְׂרָאֵל עַרְלֵי לֵב׃ - אויף מצרים און אויף יהודה, און אויף אדום און אויף בני עמון און אויף מואב, און אויף אלע וואס וואוינען אין די ווייטע עקן פונעם מדבר, ווייל אלע פעלקער זענען ערלים, און דאס גאנצע הויז פון ישראל זענען ערלי לב [פארשטאפטע הערצער].
"הנה ימים באים", דאס הייסט אז זיי זענען שוין נאנט צו קומען, ווי די ווערטער פונעם רד"ק. און דער נביא דערמאנט דא אלע פעלקער וואס נבוכדנצר האט חרוב געמאכט; און אויך ער און זיין זרע האבן צום סוף געליטן א מפלה, לייגט דער רד"ק צו, ווייל זיי האבן באמת געפייניגט און געטון זייער שלעכט פאר כלל ישראל.
און וואס מיינט "ופקדתי על כל מול בערלה"? "מול" מיינט געמלט. און די ווערטער "ופקדתי על כל" דינען דא צוויי מאל: ופקדתי על כל מול, און ופקדתי על כל וואס איז בערלה. אזוי ווי עס שטייט "שלא שם חלקנו כהם ולא [שם] גורלנו ככל המונם", וואו דאס ווארט "שם" גייט ארויף אויף ביידע. אזוי ערקלערן סיי דער רד"ק און סיי דער מלבי"ם, אז דער לשון גייט ארויף אויף ביידע: עס וועלן קומען טעג און איך וועל פקוד זיין [שטראפן] די געמלטע און די ערלים צוזאמען.
און דער פסוק רעכנט אויס: על מצרים ועל יהודה ועל אדום ועל בני עמון ועל מואב ועל כל קצוצי פאה היושבים במדבר. ערקלערט דער רד"ק אז ישראל, מלכות אפרים, האט מלך אשור שוין חרוב געמאכט, און דערפאר ווערט אפרים נישט דערמאנט דא, נאר "על מצרים ועל יהודה", ווייל יהודה איז נאך נישט געווען חרוב און איר האט נבוכדנצר חרוב געמאכט. און ווער זענען די "קצוצי פאה היושבים במדבר"? לויטן רד"ק זענען דאס קדר און די קעניגרייך פון חצור וואס נבוכדנצר האט געשלאגן, ווי ירמיהו נבוא'ט ביים סוף פונעם ספר. און "קצוצי פאה" מיינט די וואס וואוינען ביים עק, ביים ראנד; פאה מיינט א ווינקל און אן עק, ווי דער לשון "לפאת צפון", "לפאת נגב", און דאס זענען די וואס וואוינען אין די ווייטע עקן, אין די אפגעזונדערטע ערטער. און צוליב דעם ווערן אויך די פאות פונעם קאפ אנגערופן פאות, ווייל זיי געפינען זיך אין די עקן פונעם קאפ. און קדר זענען די ישמעאלים.
"כי כל הגויים ערלים וכל בית ישראל ערלי לב": דא טוט דער פסוק מבאר זיין דאס וואס עס איז פריער געזאגט געווארן וועגן דעם מול און דער ערלה. איך וועל פקוד זיין אויף די גוים וואס זיי זענען ערלים, און איך וועל פקוד זיין אויף ישראל, וואס הגם זיי זענען געמלט זענען זיי אבער בגדר פון ערלי לב; זייער ברית מילה איז נאר פון אינדרויסן, ער באשניידט זיין פלייש אבער זיין הארץ בלייבט פארשטאפט ווי פריער.
און דער רד"ק באטאנט, מען זאל נישט מיינען אז דער הקדוש ברוך הוא שטראפט די גוים צוליב דעם וואס זיי זענען ערלים, ווארום זיי זענען דאך נישט באפוילן געווארן אויף ברית מילה, און וואס פעלט זיי צו שטראפן דערפאר. נאר די כוונה איז אז די אומבאשניטענע גוים און די געמלטע אידן זענען כביכול איינס: ביי די גוים איז דא אן ערלת בשר און ביי כלל ישראל אן ערלת לב, און דעריבער וועל איך פקוד זיין סיי אויף די און סיי אויף די. די גוים וועט ער שטראפן צוליב זייערע עבירות, ווי דער רד"ק האט פריער געשריבן אז זיי האבן שטארק געפייניגט די אידן, אבער אויך ישראל וועלן זיין אינעם זעלבן חשבון, ווייל כביכול זענען זיי נישט אנדערש פון זיי. און אויב דו וועסט זאגן, מיר זענען דאך יא געמלט? זענט איר דאך נאך אלץ ערלי לב.
און דער רד"ק טייטשט: די מילת הבשר וועט זיי גארנישט העלפן, און עס איז ביי זיי כאילו זיי וואלטן זיך נישט געמלט. ווארום די מילת הבשר איז געגעבן געווארן פאר א ברית און פאר אן אות, צו זיין אן עם סגולה פון אלע פעלקער צו דינען דעם אויבערשטן, "לברית עולם להיות לך לאלקים ולזרעך אחריך", און דער אות איז איינגעקריצט געווארן אין זייער פלייש כדי זיי זאלן שטענדיג געדענקען אז זיי זענען אפגעזונדערט פון די פעלקער. און וואס טוען זיי? טראץ זייער ברית מילה מישן זיי זיך אויס מיט די גוים און לערנען זיך אפ פון זייערע מעשים. און אויב אזוי זענען זיי דאך ממש ווי זיי, און דער משפט פון ישראל וועט חלילה זיין אזוי ווי דער משפט פון די גוים.
און דער מלבי"ם טייטשט "קצוצי פאה" אויף אן אנדערן אופן: דאס זענען בני קטורה און בני ישמעאל, וואס בני קדר און בני ישמעאל שניידן אפ די פאה פון זייער קערפער, דאס הייסט אז זיי זענען אויך באשניטן. און "פאה" מיינט דא נישט דעם עק פונעם מדבר, אזוי ווי דער רד"ק און רש"י האבן געטייטשט אז דאס זענען די אפגעזונדערטע ביים ראנד פונעם מדבר וואס וואוינען אין די עקן פונעם מדבר, נאר די פאה פונעם קערפער, דער עק פונעם גוף, וואס דאס איז די מילה. קומט אויס אז אויף אלעמען וועט דער הקדוש ברוך הוא פקוד זיין: סיי אויף די געמלטע צווישן די אומות, און סיי אויף ישראל, וואס כאטש זייער מילה איז מער בשלימות, ווייל זיי מאכן מילה ופריעה, איז אבער דאך פאראן ביי זיי די ערלת הלב, און אויף דעם דארף מען זיי שטראפן.
קעגן דער בארואיגונג פון די אצטגנינים
דער מלבי"ם ערקלערט אז די סמיכות פונעם פסוק צום אנהייב פונעם קומענדיגן קאפיטל, "אל דרך הגויים אל תלמדו ומאותות השמים אל תחתו כי יחתו הגויים מהמה", קומט אונז לערנען קעגן וואס די דאזיגע ווערטער זענען געזאגט געווארן. די אצטגנינים פלעגן זאגן אז נבוכדנצר וועט הערשן נאר איבער די ערלים און נישט איבער די געמלטע, און דאס איז געווען די פאלשע האפענונג וואס האט זיי בארואיגט: זייט נישט באזארגט.
און מיר האבן שוין אנגעוויזן עטליכע מאל דערויף, אז די נביאי השקר פלעגן תמיד בארואיגן דאס פאלק: דער שונא וועט נישט קומען, דער בית המקדש וועט שיצן אויף אונז, דער הקדוש ברוך הוא האט ליב זיין פאלק און ער וועט זיי היטן און ראטעווען. דאס איז געווען זייער וועג אפצוקילן און מבטל צו זיין די ווערטער פון די נביאים. ווען די נביאים האבן אויפגעוועקט צו תשובה, האבן די נביאי השקר פארשלעפערט דאס פאלק און זיי בארואיגט אז מען דארף נישט חושש זיין, און מען דארף נישט תשובה טאן, און מען דארף זיך נישט דערשרעקן פון שווערע פאראויסזאגונגען, אז די רבנים האבן ליב אנצושרעקן מיט גוג ומגוג, און עס וועט זיין בסדר, און מיר האבן א וואונדערליך פאלק און אונזער יוגנט איז הערליך און אלעס איז בסדר. אויך דעמאלט זענען געווען אמצעי תקשורת.
דערויף קומט דער נביא און זאגט: וויסט, נאם ה', אז ער וועט פוקד זיין סיי אויף די מולים און סיי אויף די ערלים צוגלייך. און אויב איר וועט טענה'ן אז מיר זענען דאך מולים, וואס העלפט די מילה אויב איר זענט ערלי לב? ווי אזוי וועט אייך ראטעווען אייער מילה ווען ערלת הלב איז נאך אלץ אין אייך? און דעריבער זאלט איר נישט גלייבן די ווערטער פון די אצטגנינים, ווייל צום סוף וועט קומען נבוכדנצר און אזוי וועט ער טאן.
צום סך הכל:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל לערנט אונז ירמיהו אז די פורענות איז מדה כנגד מדה: פאר דעם וואס זיי האבן פארפירט זייער נפש מיט פארסמ'טע אמונות וועט זיי דער אויבערשטער שפייזן מיט לענה און מי ראש, און פאר דעם וואס זיי האבן געדינט פרעמדע געטער וואס זיי האבן נישט געקענט, וועלן זיי צעשפרייט ווערן צווישן פעלקער וואס זיי האבן נישט געקענט. און העכער אלעם לערנט אונז דער נביא ווי אזוי מען דארף ריכטיג קלאגן: נישט צו וויינען בלויז אויף די מתים, נאר אויף די לעבעדיגע וועמענס צוקונפט איז ביטער שווער; און נישט צו זאגן "עלה מות בחלונינו" כאילו עס איז א צופאל, נאר "דבר כה נאם ה'", אז אלעס איז מיט א גאנצער השגחה. און דערפון נעמט זיך אז מען טאר זיך נישט רימען מיט חכמה, מיט גבורה און מיט עשירות, וועלכע קענען נישט ראטעווען פון דער גזירה פונעם אויבערשטן און זענען אפילו נישט דעם מענטשנ'ס אייגנטום, נאר א פקדון אין זיין האנט. דער אמת'ער שבח איז אין דער בחירה: צו פארשטיין און וויסן דעם אויבערשטן מיט חכמה, צו טאן משפט מיט גבורה, און חסד מיט צדקה מיט עשירות, "כי באלה חפצתי נאם ה'" - א באגער וואס זיין פארווירקליכונג איז איבערגעגעבן בלויז אין אונזערע הענט. און צום לעצט ווארנט דער נביא זיך נישט צו לאזן פארשלעפן פון די פאלשע בארואיגונגען: דער אויבערשטער וועט פוקד זיין די מולים און די ערלים צוגלייך, ווייל די מילת הבשר העלפט גארנישט פאר דעם וואס בלייבט א ערל לב.