פתיחה
אין דעם חלק פון קאפיטל ט' גייט ירמיהו ווייטער מיט דער תוכחה און מיט דער נבואת הפורענות, און גייט אריבער פון איר צו דער שילדערונג פון דער גרויסער קינה וואס שטייט פאר צו קומען. דורכאויס די פסוקים לערנט אונז דער נביא א צענטראלן יסוד: די צרות זענען נישט קיין מקרה, זיי "וואקסן נישט ארויף פון זיך אליין", נאר אלעס איז מיט א פולקאמער השגחה פון הקדוש ברוך הוא. פון דעם קומט ער צו צו די געהויבענע פסוקים "אל יתהלל חכם בחכמתו", וואס לערנען אונז וואס איז דער אמת'ער תכלית פון די כלים וואס דער מענטש האט באקומען.
לענה און מי ראש: מידה כנגד מידה אין רוחניות
לָכֵן כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל הִנְנִי מַאֲכִילָם אֶת הָעָם הַזֶּה לַעֲנָה וְהִשְׁקִיתִים מֵי רֹאשׁ׃ - דעריבער, אזוי האט געזאגט ה' צבאות דער גאט פון ישראל: אט שפייז איך זיי, דאס דאזיגע פאלק, מיט לענה (ביטערע קרייטער), און איך וועל זיי אנטרונקען מיט מי ראש (ביטער פארסמ'ט וואסער).
רש"י טייטשט אז לענה איז א ביטער גראז. אויף "מי ראש" זענען פאראן וואס טייטשן אז דאס איז דער גיפט פון א שלאנג, דאס וואסער וואס קומט ארויס פון זיין קאפ (ראש); און אנדערע טייטשן אז דאס איז די געקוועטשטע זאפט פון א גאר ביטער גראז וואס הייסט "ראש", און די פליסיגקייט וואס גייט ארויס פון דעם ווערט אזוי גערופן. סיי ווי סיי איז דער נמשל א סם המות: די צרות וועלן זיין ביטער ווי לענה און ווי ראש.
דער מלבי"ם ערקלערט די זאכן אויפן רוחניות'דיגן אופן: אזוי ווי זיי האבן געשפייזט זייער נפש מיט ביטערע שפייזן, דאס הייסט מיט גיפטיגע אמונות וואס פארדארבן די נפש, אזוי קעגנאיבער דעם וועלן זיי האבן לענה און מי ראש. דאס וואס דו האסט אריינגענומען אין דיין קאפ אלערליי דברי הבל, קעגנאיבער דעם וועט קומען דער ראש און די לענה, און דאס איז דער קלקול.
וַהֲפִצוֹתִים בַּגּוֹיִם אֲשֶׁר לֹא יָדְעוּ הֵמָּה וַאֲבוֹתָם וְשִׁלַּחְתִּי אַחֲרֵיהֶם אֶת הַחֶרֶב עַד כַּלּוֹתִי אוֹתָם׃ - און איך וועל זיי צעשפרייטן צווישן די פעלקער וואס זיי און זייערע עלטערן האבן נישט געקענט, און איך וועל שיקן נאך זיי דאס שווערד ביז איך וועל זיי אויסראטן.
אויך דא איז עס מידה כנגד מידה: אזוי ווי זיי האבן געדינט עבודה זרה (אלוהים אחרים) וואס זיי און זייערע עלטערן האבן נישט געקענט און נישט געוואוסט, אזוי וועלן זיי צעשפרייט ווערן צווישן פעלקער וואס זיי און זייערע עלטערן האבן נישט געקענט. און דאס וואס עס שטייט "עד כלותי אותם", ערקלערט דער רד"ק: ביז ס'וועט אויסגיין רוב פון זיי. ווייל עס איז דאך פאראן אן הבטחה אז עם ישראל וועט קיינמאל נישט אונטערגיין, ממילא מוז מען זאגן אז די כוונה איז נישט אויף א פולשטענדיגער כליה, נאר אויף דער כליה פון רוב פאלק.
רופט צו די מקוננות און שיקט צו די חכמות
כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת הִתְבּוֹנְנוּ וְקִרְאוּ לַמְקוֹנְנוֹת וּתְבוֹאֶינָה וְאֶל הַחֲכָמוֹת שִׁלְחוּ וְתָבוֹאנָה׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: טראכט זיך גוט אריין און רופט צו די קלאג-פרויען (די מקוננות) און זיי זאלן קומען, און צו די קלוגע פרויען שיקט און זיי זאלן קומען.
"התבוננו" - טראכט זיך אריין אין דער פורענות וואס דערנענטערט זיך צו קומען. און ער איז מדייק אינעם לשון: עס שטייט נישט סתם "למקוננות", נאר "לַמְקוֹנְנוֹת", מיט א למ"ד וואס דינט ווי א ה"א הידיעה: די באקאנטע, געאיבטע און מומחה'דיגע מקוננות. וויבאלד ס'איז פאראן דא אויף וואס צו קלאגן אן ערנסטע קינה, רופט די וואס זענען מומחים אין דער זאך. און אזוי אויך "החכמות" זענען די וואס האבן א חכמה און מומחיות אין דברי הספד און קינה.
און אויף וואס פונקטליך דארף מען זיך מתבונן זיין? ערקלערט דער מלבי"ם: דער הרג און אבדון וואס שטייט פאר זיי איז נישט ענליך צו אנדערע צייטן פון צרות און אסונות. דער שטייגער פון א מקוננת איז צו קלאגן אויף די נפטרים, אויף די וואס לעבן שוין מער נישט; דער וואס בלייבט לעבן באוויינט דעם וואס איז אוועק. אבער דא וועט די קינה זיין אנדערש, דער עיקר וועט זיין אויף די וואס בלייבן און נישט אויף די וואס זענען אוועק. און אדרבה, ס'איז זייער מעגליך אז דער מצב פון די וואס זענען אוועק איז פיל בעסער אין פארגלייך צו די צרות וואס ווארטן אפ אויף די איבערגעבליבענע. דעריבער זאגט דער נביא "התבוננו": טראכט זיך אריין אין אייערע מעשים, זוכט נישט צו וויינען אויף די מתים וואס זענען שוין געשטארבן, ווייל איר קענט דאך נאך אלץ פאררעכטן אייער וועג. די מקוננות וואס זענען געוואוינט צו קלאגן אויף די מתים, וועלן יעצט קומען קלאגן אויף אייך.
אָבער די חכמות פֿעלט נישט אויס צו ברענגען כדי צו קלאָגן, נאָר פֿאַרקערט: די חכמות וועלן געבן אַן עצה און חכמה ווי אַזוי צו היטן די לעבעדיקע זיי זאָלן נישט שטאַרבן, ווי אַזוי צו ראַטעווען דאָס פֿאָלק. זיי זענען די וואָס וועלן אפֿשר געפֿינען אַ רפֿואה פֿאַר דעם קומענדיקן מצבֿ.
און פֿאַרוואָס שטייט "קראו" בײַ די מקוננות, בעת בײַ די חכמות שטייט "שלחו"? און נאָך מער, פֿאַרוואָס ווערט דער לשון פֿון קומען געדאָפּלט צוויי מאָל, "ותבואינה" און דערנאָך "ותבואנה", און מען זאָגט נישט אויף ביידע איין ביאה? ערקלערט דער מלבי"ם: די מקוננות זענען געווען מצוי אין יעדער שטאָט און שטאָט. מקוננות זענען געווען כּעין די הײַנטיקע חבֿרא קדישא, להבֿדיל; פּונקט ווי צו אַ חתונה רופֿט מען אַ קאַפּעליע, אַזוי פֿלעגט מען בײַ אַ לוויה באַשטעלן אַ קאַפּעליע פֿון מקוננות, און אין דער משנה געפֿינען מיר אַז מען פֿלעגט ברענגען חלילים, באַזונדערע ניגונים פֿון קינה. און אַזוי ווי אַ בית הקבֿרות געפֿינט זיך אין יעדן אָרט, אַזוי זענען די מקוננות פֿאַראַן אין יעדן געגנט, דערפֿאַר איז גענוג "קראו" און זיי קומען גלײַך. אָבער די חכמות זענען נישט מצוי אין יעדן אָרט, זיי זענען ווייניק אין לאַנד און צעשפּרייט, דערפֿאַר שטייט "שלחו", אַ באַזונדערע שליחות. פֿון דאַנען קומט אויך די כּפֿלות פֿונעם לשון ביאה: די מקוננות קומען גלײַך ווײַל זיי זענען דאָ אין דער נאָענט, בעת פֿאַר די חכמות וועט נעמען צײַט ביז די שליחים וועלן אָנקומען און ביז זיי וועלן קומען פֿון דער ווײַטנס, און דאָס איז דאָך אַ ביאה בפֿני עצמה.
דאָס אויג און דאָס אויגנלעדל: אויף וועמען מען וויינט
וּתְמַהֵרְנָה וְתִשֶּׂנָה עָלֵינוּ נֶהִי וְתֵרַדְנָה עֵינֵינוּ דִּמְעָה וְעַפְעַפֵּינוּ יִזְּלוּ מָיִם׃ - און זיי זאָלן זיך צואײַלן און אויפֿהייבן אויף אונדז אַ געוויין, און אונדזערע אויגן זאָלן פֿאַרפֿלייצט ווערן מיט טרערן, און אונדזערע אויגנלעדער זאָלן רינען מיט וואַסער.
ווען די מקוננות וועלן זיך באַראָטן מיט די חכמות, וועלן זיי נישט וויינען אויף די מתים, וואָראם יענע זענען שוין אַוועק פֿון דאַנען און געפֿינען זיך אין אַן אָרט פֿון מנוחה. "ותשנה עָלֵינוּ נהי": דער נהי איז אַ לשון פֿון קינה און געוויין, און זיי וועלן פֿאַרשטיין אַז אויף דעם וואָס איז דאָ געבליבן און אַלע ליידן שטייען נאָך פֿאַר אים, אויף אים דאַרף מען וויינען. און זאָלט זיך נישט זאַמען, נאָר "ותמהרנה", ווי בײַ אַ חולה וואָס שטייט אַ רגע פֿאַרן סוף וואָס מען אײַלט זיך צו רופֿן דעם דאָקטער אפֿשר וועט ער אים ראַטעווען. וואָראם די מקוננות און די חכמות קומען כדי צו ענדערן דאָס לעבן, מודיע צו זײַן דעם פֿאָלק וואָס ס'איז עתיד צו זײַן מיט זיי, און אפֿשר ווען דאָס פֿאָלק וועט הערן די דברים וועלן זיי תּשובֿה טאָן.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צװישן דעם אויג און דאָס אויגנלעדל: די אויגנלעדער באַצייכענען די פֿאַרמאַכטע אויגן. ווען מיר וועלן עפֿענען די אויגן און זען די חללים וואָס ליגן פֿאַר אונדז, אונדזערע קרובֿים וואָס זענען מער נישטאָ, דעמאָלט "תרדנה עינינו דמעה". אָבער "עפעפינו יזלו מים" איז ווען מיר וועלן פֿאַרמאַכן די אויגן און נישט קוקן אויף די מתים פֿאַר אונדז, נאָר טראַכטן און קלערן פֿאָראויס, אויף זיך אַליין. און ווען מיר וועלן פֿאַרשטיין דעם מוסר השכּל, וואָס די צוקונפֿט האַלט אין זיך פֿאַר אונדז, דאָרט וועט שוין נישט זײַן בלויז אַ טרער, נאָר וואַסער וואָס רינט אָן אויפֿהער ווי פֿון אַן אָפֿענעם קראַן. און פֿאַרוואָס? זאָגט דער מלבי"ם: ווײַל מיר וועלן זען מיט שׂכל אַז דער טויט איז בעסער פֿון די דאָזיקע שאַנדפֿולע לעבנס. חס ושלום איז דער טויט בעסער און פֿאָרגעצויגן פֿון דער שווערער צוקונפֿט וואָס דער נבֿיא האָט פֿאָרויסגעזאָגט, אַז ירושלים וועט ווערן פֿאַרוואַנדלט אין הויפֿנס שטיינער און אַ וווינאָרט פֿאַר וועלף. און ווען מיר וועלן באַגרײַפֿן וואָס ס'גייט געשען, וועלן מיר וויינען אויף זיך פֿיל מער ווי מיר וויינען אויף די וואָס לעבן שוין נישט.
"כי קול נהי נשמע מציון"
כִּי קוֹל נְהִי נִשְׁמַע מִצִּיּוֹן אֵיךְ שֻׁדָּדְנוּ בֹּשְׁנוּ מְאֹד כִּי עָזַבְנוּ אָרֶץ כִּי הִשְׁלִיכוּ מִשְׁכְּנוֹתֵינוּ׃ - װײַל אַ קול פֿון קלאָג איז געהערט געוואָרן פֿון ציון: ווי זענען מיר פֿאַרוויסט געוואָרן! מיר שעמען זיך זייער, װײַל מיר האָבן פֿאַרלאָזט דאָס לאַנד, װײַל מען האָט פֿאַרטריבן אונדזערע וווינונגען.
און פֿאַרוואָס דווקא "מציון"? דערקלערט דער רד"ק: עס איז אמת אַז אַ קול פֿון געוויין איז אויך געהערט געוואָרן פֿון די אַנדערע שטעט וואָס זענען אײַנגענומען געוואָרן, נאָר כּל זמן ציון, דאָס איז ירושלים, איז געשטאַנען אויף איר אָרט, האָט מען נאָך געטראַכט אַז די זאַך איז נישט פֿאַרענדיקט; מיר וועלן אַנטלויפֿן און זיך ראַטעווען און געפֿינען אַ שוץ אין ציון, און שפּעטער וועלן די איבעריקע שטעט צוריק אויפֿגעבויט ווערן. אַזוי איז טאַקע געווען אין די צײַטן פֿון סנחריבֿ, וואָס האָט אײַנגענומען אַלץ אויסער ירושלים, און ירושלים איז געווען פֿאַר זיי אַ מקום משׂגבֿ, און נאָכדעם ווי ער האָט אָפּגעלאָזט פֿון זיי זענען זיי צוריקגעקומען און זיך באַזעצט אין די איבעריקע ערטער. אָבער דאָ, אַזוי ווי אויך ציון איז אײַנגענומען געוואָרן, הערט זיך אַ קול קלאָג און אַ קול געוויין: "איך שודדנו", דער חורבן איז גאָר אינגאַנצן און מיר האָבן מער קיין קיום נישט. "בושנו מאוד כי עזבנו ארץ", ווײַל כּל זמן ירושלים איז געשטאַנען האָבן מיר נאָך געמיינט אַז מיר וועלן בלײַבן אין לאַנד, און איצט האָבן מיר פֿאַרלאָזט דאָס לאַנד אינגאַנצן.
דער אויסדרוק "כי השליכו משכנותינו" איז שווער, וואָראם לכאורה וואָלט מען געדאַרפֿט זאָגן "כי הושלכנו ממשכנותינו". און עס זענען דאָ דערויף עטלעכע ביאורים. איין ביאור: די משכּנות אַליין האָבן אונדז אַרויסגעוואָרפֿן אויף דרויסן, ווי עס שטייט "ולא תקיא הארץ אתכם", אַז כּבֿיכול דאָס לאַנד שפּײַט אויס און וואַרפֿט אַרויס; אַזוי אויך האָבן אונדזערע הײַזער אונדז אַרויסגעשטויסן אויף דרויסן. און דער רד"ק זאָגט, עס איז נישטאָ קיין גרעסערע בושה פֿון דעם וואָס אַ מענטש איז געצוואונגען און מוז פֿאַרלאָזן זײַן אייגן הויז. דער צווייטער ביאור, וואָס איז מסתּבר מער לויטן פּשוטו של מקרא: די שׂונאים האָבן אונדז אַרויסגעוואָרפֿן פֿון אונדזערע משכּנות אויף דרויסן. און רש"י טײַטשט: אונדזערע משכּנות האָבן זיי אַראָפּגעוואָרפֿן צו דער ערד, דאָס הייסט זיי האָבן חרובֿ געמאַכט אונדזערע הײַזער.
דער מלבי"ם פֿאַרבינדט דעם פּסוק מיט די פֿריִערדיקע: דאָס וואָס מען האָט געהייסן שיקן נאָך די חכמות און מקוננות, איז נישט צוליב דעם חורבן וואָס איז שוין פֿאַרבײַ, אויף וואָס מען הייבט אָן אַ קול קינה "איך שודדנו". נישט דאָס איז דער עיקר בראָך און נישט דאָס איז דער עיקר געוויין. דער עיקר קינה איז נישט אויף די מתים, נאָר אויף די וואָס לעבן נאָך, פֿאַר וועמען עס שטייט גרייט אַ ביטערע צוקונפֿט. איר פֿילט זיך זיכער מיט דעם וואָס איר לעבט, און אויף דעם ווערט געזאָגט "בושנו מאוד כי עזבנו ארץ": איר זענט עתיד צו גיין אין גלות. און נישט צו אַ נאָענטן אָרט, נאָר "כי השליכו משכנותינו", און אַ לשון פֿון השלכה איז תּמיד אויף ווײַט אַוועק, ווי דער עניין פֿון "וישליכם אל ארץ אחרת". נישט סתּם אַ גלות צו אַ נאָענטן אָרט פֿון וואַנען מען קערט זיך שנעל צוריק, נאָר אַן אַרויסוואַרפֿן צו וווינען אין אַ ווײַטן אָרט. קומט אויס, אַז אויף דער בושה און אויף די צרות וואָס קומען אויף די לעבעדיקע דאַרף מען וויינען און מספּיד זײַן, און נישט אויף די מתים, וועמענס עניין איז שוין פֿאַרענדיקט.
"ולמדנה בנותיכם נהי"
כִּי שְׁמַעְנָה נָשִׁים דְּבַר יְהֹוָה וְתִקַּח אׇזְנְכֶם דְּבַר פִּיו וְלַמֵּדְנָה בְנוֹתֵיכֶם נֶהִי וְאִשָּׁה רְעוּתָהּ קִינָה׃ - ווארום הערט אויס, פרויען, דאס ווארט פון ה', און זאל אייער אויער אויפנעמען דאס ווארט פון זיין מויל, און לערנט אויס אייערע טעכטער א געוויין, און איין פרוי איר חבר'טע א קינה.
פאר וואס ווענדט זיך דער נביא צו די פרויען? זאגט דער רד"ק: ווייל די קלאגע און דאס געוויין איז מערסטנס ביי די פרויען, ווייל זיי האבן א ווייכער הארץ מער ווי די מענער. שטענדיג, מיר זאלן נישט וויסן פון קיין שום צרה, בשעת א לוויה אדער אין א צייט פון אן אסון, זענען די פרויען די וואס האבן א ווייכער הארץ און זיי וויינען די ערשטע.
און דער מלבי"ם לייגט צו: הערט אויס, איר קלאגעדיגע פרויען, ווייל דאס ווארט פון ה' וועט אייך אויסלערנען ווי אזוי צו מאכן א געוויין און א קינה. ביז איצט טוט איר תולה זיין אלץ וואס ס'פאסירט אין א מקרה, און ממילא איז אייער געוויין נישט קיין ריכטיג געוויין און נישט ראוי, ווייל לויט אייער בליק איז דאך אלעס צופעליג. אבער ווען איר וועט פארשטיין אז אלץ וואס קומט דא פאר איז א פלאנירטע זאך, דעמאלט וועט איר וויסן ווי אזוי צו קלאגן כראוי. לויט דעם וואס איר וועט הערן פון דאס ווארט פון ה', אזוי זאלט איר לערנען אייערע טעכטער דאס געוויין.
און פאר וואס פאר די טעכטער "נהי" (געוויין) און פאר א פרוי "קינה"? ערקלערט דער מלבי"ם אז אזוי איז געווען דער סדר פון דער קינה: די געהייראטע פרויען פלעגן זאגן די קינה, דאס הייסט די אויסדרוקן פון צער, און די קלענערע פלעגן ענטפערן מיט א געוויין, אזוי ווי א סטראפע און א פזמון. זיי פלעגן זאגן א שטיקל קינה און די מיידלעך פלעגן ענטפערן נאך זיי א קול פון בכיה. דערפאר שטייט "למדנה בנותיכם נהי", אויסצולערנען זיי צו ענטפערן מיט א געוויין, "ואישה רעותה קינה", אז זי זאל אויסלערנען איר חבר'טע צו זאגן די קינה כראוי. און דערפאר הייבט ער אן "שמענה נשים דבר ה'": הערט אויס וואס ה' גייט אייך זאגן, ווייל ער וועט אייך אויסלערנען אויף וואס מען דארף קלאגן און אויף וואספארא אופן, און דאס וועט ארויסברענגען די גרויסקייט פון דער קומענדיגער צרה.
"כי עלה מות בחלונינו": דער טעות אינעם קלאגע-געזאנג
כִּי עָלָה מָוֶת בְּחַלּוֹנֵינוּ בָּא בְּאַרְמְנוֹתֵינוּ לְהַכְרִית עוֹלָל מִחוּץ בַּחוּרִים מֵרְחֹבוֹת׃ - ווארום דער טויט איז ארויפגעקראכן אין אונזערע פענסטערס, ער איז אריינגעקומען אין אונזערע פאלאצן, אומצוברענגען דאס עולל פון דרויסן, די בחורים פון די גאסן.
דער מלבי"ם ברענגט דא דעם נוסח פון דער קינה וואס איז געווען אין מויל פונעם עם, און ווייזט אויף דעם חסרון דערפון. איר זאגט "עלה מות", כאילו דער טויט איז אליין ארויפגעקומען, ווי א צופעליגע זאך, און איר לייגט דאס נישט צו צום קודשא בריך הוא. און נאך מער, "בחלונינו", כאילו ער איז געקומען באהאלטענערהייט. איינער וואס קומט אריין אפן גייט דורך דער טיר, און ווער ס'גייט דורכן פענסטער קומט ווי א גנב; און אזוי טוט איר קלאגן, אז דער טויט איז ארויפגעשטיגן צו די פענסטערס און פון דארט אריינגעדרונגען אין די פאלאצן אפצוהאקן עוללים און בחורים.
און דער מלבי"ם דרוקט אפ: "עולל מחוץ, בחורים מרחובות". די רחובות זענען דער פלאץ פונעם מארק, און דארט געפינען זיך די בחורים; און "חוץ" איז דער חלק הינטער די הייזער, וואס ווערט אנגערופן אין לשון חז"ל מוקצה, און דארט פלעגן זיך געוויינלעך דרייען די עוללים, די קליינע קינדער וואס זייגן נאך. יעדער ווערט אנגעצייכנט לויט זיין ארט.
און דער רד"ק ערקלערט אז דער ארמון איז א הויכער הויז, און ווען מען פארמאכט זיינע טירן קען מען נישט אריינגיין אינעווייניג. און אויב דו וועסט פרעגן, עס זענען דאך פאראן פענסטערס אינעם ארמון? נאר צוליב דער הויכקייט פונעם ארמון איז אויך דורך די פענסטערס שווער אריינצוקומען, ווייל זיי זענען זייער הויך. און צוליב דעם פלעגט מען אפילו לאזן די פענסטערס פונעם ארמון אפן, ווייל עס איז פאררעכנט געווארן פאר א פארזיכערטן ארט, ווארום ווער קען דען דערגרייכן צו אזא הויכן פענסטער. און דער פסוק קומט זאגן: זע ווי דער טויט האט געפונען זיין וועג דווקא דורך דעם ארט וואס איז געבליבן אפן, דער פענסטער, און פון דארט האט ער חודר געווען אין די ארמונות. און דאס קומט ארויסברענגען די איבערראשונג, אז די צרה איז געקומען פון אן ארט וואס מען האט נישט ערווארטעט. און כאטש די נביאים האבן זיי געווארנט, לייגט דער רד"ק צו, האבן זיי נישט צוגעהערט צו זיי און נישט געגלייבט אז די צרה וועט זיין אזוי גרויס און שווער.
"דבר כה נאם ה'": אלעס איז פון אים יתברך
דַּבֵּר כֹּה נְאֻם יְהֹוָה וְנָפְלָה נִבְלַת הָאָדָם כְּדֹמֶן עַל פְּנֵי הַשָּׂדֶה וּכְעָמִיר מֵאַחֲרֵי הַקֹּצֵר וְאֵין מְאַסֵּף׃ - רעד: אזוי זאגט ה', און עס וועט פאלן די נבלה פונעם מענטש ווי מיסט אויפן פלאך פונעם פעלד, און ווי א גארב נאכן שניידער, און קיינער קלויבט עס נישט אויף.
לויטן וועג פונעם מלבי"ם, זאגט צו זיי דער נביא: איר קענט נישט קלאגן, דערפאר ווארט אויף דאס ווארט פון ה' און ער וועט אייך אויסלערנען. און וואס איז דער טעות אין אייער קינה? וואס איר האט געזאגט אז דער טויט איז ארויפגעקראכן אין אונזערע פענסטערס, כאילו ער איז א באזונדערע בריאה וואס קומט ווי א גנב. דערויף זאגט דער פסוק: "דבר כה נאום ה'", זאג אין דער קינה אז אזוי האט ה' געזאגט. דער קדוש ברוך הוא אליין האט געשיקט דעם משחית, און דער משחית איז נישט געקומען פון זיך אליין; עס איז נישט קיין "עלה מות בחלונינו", אן ענין פון א מקרה וואס איז אונז געשען, נאר אלעס איז מאת ה'. און אויך נישט דורך פענסטערס באהאלטענערהייט, נאר אפן פאר יעדנ'ס אויגן: "ונפלה נבלת האדם כדומן על פני השדה".
יעדער וואס ליינט דעם פסוק קען נישט אנדערש ווי צו זען פאר די אויגן די בילדער פון דער שוידערלעכער שואה אין אייראפע. "וכעמיר מאחרי הקוצר ואין מאסף", אז ס'איז טאקע נישט געווען ווער עס זאל איינזאמלען די נבילות פון די מענטשן.
און דער מלבי"ם ערקלערט פארוואס ער נוצט צוויי פארגלייכן, סיי עמיר (א בינטל תבואה) און סיי דומן (מיסט). דער דומן איז אפפאל, און דער עמיר איז די ווייץ וואס דער שניידער שניידט. דער עמיר ווערט טאקע אפגעשניטן און אפגעריסן פון זיין מקור פון חיות, אבער דערנאך זאמלט מען עס איין אהיים און מען נוצט עס אויס. בעת דער דומן פאלט אויפן פעלד, קיין שניידער טוט גארנישט מיט אים און קיינער קלויבט אים נישט אויף, נאר ער בלייבט ליגן אויף זיין ארט. קומט דער פסוק זאגן: פון איין זייט וועט זייער נבילה פאלן ווי אן עמיר, אז דער שניידער וועט קומען און שניידן בכוונה און נישט בדרך מקרה. און אויב דו וועסט זאגן, דעם שניט קלויבט מען דאך כאטש אויף שפעטער, און זיי וועלן קומען צו קבורה, אויף דעם זאגט ער: בנוגע זייער קבורה וועלן זיי זיין ווי דומן אויפן פעלד, וואס קיינער וועט זיי נישט איינזאמלען צו קבורה.
"אל יתהלל חכם בחכמתו"
כֹּה אָמַר יְהֹוָה אַל יִתְהַלֵּל חָכָם בְּחׇכְמָתוֹ וְאַל יִתְהַלֵּל הַגִּבּוֹר בִּגְבוּרָתוֹ אַל יִתְהַלֵּל עָשִׁיר בְּעׇשְׁרוֹ׃ - אַזוי האָט דער אייבערשטער געזאָגט: דער חכם זאָל זיך נישט באַרימען מיט זײַן חכמה, און דער גיבור זאָל זיך נישט באַרימען מיט זײַן גבורה, דער עושר זאָל זיך נישט באַרימען מיט זײַן עשירות.
כִּי אִם בְּזֹאת יִתְהַלֵּל הַמִּתְהַלֵּל הַשְׂכֵּל וְיָדֹעַ אוֹתִי כִּי אֲנִי יְהֹוָה עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי נְאֻם יְהֹוָה׃ - נאָר מיט דעם זאָל זיך באַרימען דער וואָס באַרימט זיך: פֿאַרשטיין און וויסן מיך, אַז איך בין דער אייבערשטער וואָס טוט חסד, משפט און צדקה אויף דער ערד, וואָרום אין די זאַכן האָב איך באַגערט, זאָגט דער אייבערשטער.
תרגום יונתן ערקלערט דעם פסוק שלא בהקשר הפורענות: "לא ישתבח שלמה בר דוד חכימא בחכמתיה, ולא ישתבח שמשון בר מנוח גיבורא בגבורתיה, ולא ישתבח אחאב בר עמרי עתירא בעותריה". דריי גרויסע לייט וואס יעדער איז געווען גרויס אין זיין ענין: שלמה אין חכמה, שמשון אין גבורה, און אחאב בן עמרי אין עשירות, און אפילו זיי טארן זיך דערמיט נישט בארימען.
און לויטן המשך פון די פסוקים פאר אונז: זאגט זיי הקדוש ברוך הוא, אויב עס זענען דא צווישן אייך חכמים, זאלן זיי זיך נישט בארימען צו זאגן "זארגט נישט, יעדע צרה וואס וועט קומען וועלן מיר וויסן ווי אזוי ארויסצוגיין דערפון, אלעס איז אונטער קאנטראל און מיר וועלן זיך אן עצה געבן מיט אלע שוועריקייטן", און נאך אזעלכע גרויסהאלטערישע רייד. זאלן זיי זיך נישט בארימען מיט זייער חכמה, ווייל זי וועט זיי גארנישט העלפן, וויבאלד זיי האבן דאך נישט געקענט דעם אייבערשטן און נישט געגאנגען אין זיינע וועגן, און וואס וועט זיי זייער חכמה נוצן? און אויב זענען פאראן צווישן אייך גיבורים, זאלן זיי זיך נישט בארימען מיט זייער גבורה, ווייל זי וועט זיי נישט ראטעווען פון טויט און פון געפענגעניש. און אויב זענען פאראן צווישן אייך עשירים וואס זענען זיכער אז מיט זייער געלט קענען זיי אלעס קויפן, אפילו די פרייהייט און דאס לעבן, זאל דער עושר זיך נישט בארימען מיט זיין עשירות, ווייל זיין עשירות וועט אים נישט אויסלייזן פון דער שווערד, און צום סוף וועלן ער און זיין עשירות אונטערגיין.
און פארוואס דערמאנט ער דווקא די דריי? זאגט דער רד"ק: ווייל דאס זענען די זאכן וואס זענען געווענליך מסוגל צו העלפן און ראטעווען. דער חכם ווערט אסאך מאל געראטעוועט דורך די תחבולות פון זיין קלוגשאפט און חכמה, ווי עס שטייט אז עס איז דארט געווען א חכם און ער האט געראטעוועט די שטאט מיט זיין חכמה. דער גיבור קען זיכער געראטעוועט ווערן דורך זיין גבורה. און דער עושר לייזט אפטמאל אויס זיין לעבן מיט זיין געלט פון דער האנט פונעם שונא. דעריבער לאזט זיי דער נביא וויסן, אז כאטש דער שטייגער פון דער וועלט איז צו ווערן געראטעוועט דורך די דריי זאכן, אבער ווען דער אייבערשטער זאגט אן די קומענדיגע צרה, קען קיין מענטש זיך נישט ראטעווען דערפון.
די מעשה פון הרב שך: דאס עשירות פארזיכערט גארנישט
הרב שך האט אמאל דערציילט, אז ווען ער האט זיך פארלאבט, איז זיין צוקונפטיגער שווער געווען א מענטש גארנישט קיין עושר, נאר גאר אן ארימאן, און זיי האבן אפילו נישט געהאט קיין מעגליכקייט צו דינגען א דירה. וואס האבן זיי געטאן? מען האט אוועקגעשטעלט א דיקט אינמיטן צימער אין שווער'ס הויז: פון איין זייט זיין שווער מיט זיין ווייב, און פון דער צווייטער זייט הרב שך מיט זיין ווייב. אין יענע צייטן פלעגן די מצוינים אין די ישיבות באקומען "קעסט" און א נדן, און געווענליך האט א גרויסער גביר זיך אונטערגענומען אויסצוהאלטן דעם חתן אויף זיין טיש פאר יארן לאנג. האט הרב שך דערציילט, אז אין די ערשטע טעג נאכדעם וואס מען האט געשלאסן דעם ווארט, האט ער מורא געהאט צו קומען אין ישיבה, טאמער וועט מען אים פרעגן מיט וועמען ער האט זיך משדך געווען און וויפיל ער האט באקומען, און וואס וועט ער זיי ענטפערן? דעריבער איז ער די ערשטע טעג נישט געקומען אין ישיבה, נאר ער איז געזעסן און געלערנט אין עפעס א בית מדרש. און אזוי האט ער אנגעהויבן זיין לעבן, ברוך ה'.
און ער האט ווייטער דערציילט: ווען די מלחמה האט אנגעהויבן פלאקערן אין אייראפע, איז זיינע חברים וואס האבן ברוך ה' באקומען גוטער, הייזער און א פולקאמען סידור, געווען זייער שווער זיך אויפצוהייבן און אנטלויפן, ווייל זיי האבן געדארפט פארלירן זייער גאנץ פארמעגן. "ווידער איך און מיין פרוי", זאגט הרב שך, "ווען מיר האבן געהערט אז דער מצב הייבט אן צו ווערן געפערליך און די ערד ברענט אונטער די פיס, האבן מיר מיטגענומען איין רענצל, ווייל דאס איז אלעס וואס מיר האבן פארמאגט. אלע אונזערע בגדים האבן מיר אריינגעלייגט אין איין רענצל, מיר האבן זיך איינגעפאקט, געפארן און געראטעוועט געווארן". און אלע זיינע חברים, ה' יצילנו, זענען פארבליבן אין דעם גיא ההריגה.
די ווערטער האט ער געזאגט פאר א בחור וואס האט זיך געזוימט מיט שידוכים ווייל ער האט געווארט אויף איינעם וואס זאל אים געבן א פולן סידור און אים פינאנציעל פארזיכערן. האט ער אים געזאגט: דו מיינסט אז דאס איז וואס א מענטש דארף? קוק נאר, דווקא איך, וואס האב דאס נישט געזוכט, דאס איז וואס האט געראטעוועט מיין לעבן. און איך זאג נישט אז דאס עשירות איז געווען די סיבה צו זייער טויט, אבער אויף יעדן פאל פארשטיי און זע, אז עשירות פארזיכערט דעם מענטש גארנישט. ווען עס דארף עפעס פאסירן מיט א מענטש, וועט אים זיין געלט נישט ראטעווען, און ס'איז גאר מעגליך אז פונקט פארקערט: דווקא דער מאנגל אין געלט וועט זיין די סיבה פון זיין הצלה. אויב אזוי, זיך צו פארזוימען מיט שידוכים צוליב געלט איז זיכער נישט קיין ריכטיגער חשבון.
ביאור המלבי"ם: די תכלית פֿון חכמה, גבורה און עשירות
דער מלבי"ם פֿאַרטײַטשט דעם פּסוק אין שײַכות צו דעם וואָס שטייט אויבן: דער נבֿיא האָט זיי געזאָגט, וויסט אַז די מיתה, די צרות און די אומגליקן זענען נישט "עלה מות בחלונינו" אויף אַ צופֿעליקן אופֿן, נאָר כה אמר ה', נאם ה', אַז אַלץ איז מיט אַ פֿולער השגחה מאת ה' יתברך. און פֿון דאַנען קומט דער טעם פֿון "אל יתהלל חכם בחכמתו": כּדי זיי זאָלן וויסן אַז אין חכמה ואין תבונה ואין עצה ואין גבורה לנגד ה'. דאָס וואָס אַ מענטש טראַכט זיך צו ראַטעווען מיט חכמה און תּחבולות, אָדער מיט עשירות, ממון און גבורה - אויב דער אויבערשטער האָט געמשפּט אויף אים שלעכטס, וועט גאָרנישט העלפֿן. און וויבאַלד "דבר כה נאם ה' ונפלה נבלת האדם" איז אַרויס פֿון דעם אויבערשטנס מויל, איז דאָך זיכער אַז אַלע תּחבולות וואָס אַ מענטש קלוגט זיך אויס קעגן דער גזירה פֿון השי"ת וועלן גאָרנישט אויפֿטאָן.
"כי אם בזאת יתהלל המתהלל": אויב עס איז פֿאַראַן אַ מציאות אַז אַ מענטש זאָל זיך קענען רימען מיט חכמה, מיט גבורה און מיט עשירות, איז עס נאָר ווען ער ניצט זיי אויס פֿאַר אַ גוטער תּכלית, ווי אַ כּלי פֿאַר עבֿודת ה'. האָסט אויסגעניצט די חכמה, "השכל וידוע אותי" - געוואַלדיק שיין, האָסט גענומען די חכמה וואָס דער אויבערשטער האָט דיר געגעבן און איר אויסגעניצט פֿאַר דער תּכלית פֿאַר וואָס זי איז באַשאַפֿן געוואָרן.
און פֿאַר וואָס איז דען די חכמה באַשאַפֿן געוואָרן? אויסצוטראַכטן אַן אַטאָם-באָמבע? אויסצוגעפֿינען אַ נײַע שיטה ווי אַזוי צו שפּילן לאָטאָ? מען האָט אַ מאָל געוויזן אַז עס איז אויסגעטראַכט געוואָרן אַ מאַשין וואָס לײזט דעם אונגאַרישן וואָרפֿל (רוביקס קוב) אין צוויי סעקונדעס. צי דערפֿאַר האָט מען באַקומען שׂכל, אַ מענטש זאָל אַרבעטן חדשים לאַנג צו בויען אַזאַ מאַשין? און וואָס איז דאָ זיך צו באַגײַסטערן, אַ רעכנ-מאַשינקע לייזט אויך אויס מאַטעמאַטישע חשבונות אין נול פּונקט נול סעקונדעס; אַ מאַשין טוט דאָס. און דער מענטש גייט און פֿאַרשווענדט זײַן צײַט און זײַן חכמה אויף הבלים און שטותים! זאָגט דער קדוש ברוך הוא: ווייסטו פֿאַר וואָס די חכמה איז באַשאַפֿן געוואָרן? "כי אם בזאת יתהלל המתהלל, השכל וידוע אותי", אַז ווער עס האָט באַקומען חכמה זאָל זיך פֿאַרטראַכטן מיט איר אין עבֿודת ה' און אין השגת אלוקות, און דורך די געזעצן פֿון חכמה זאָל ער צוקומען צו וויסן דעם אויבערשטן.
און דאָס זעלבע איז מיט גבורה און עשירות: "עושה חסד משפט וצדקה בארץ". מיט גבורה, פֿון איין זײַט וועט ער מאַכן משפּט פֿאַר די פֿאַרטריקטע, ער וועט ראַטעווען דעם עשוק פֿון זײַן עושק; מיטן כּוח פֿון דער גבורה און דעם כּוח הממשלה וואָס ער פֿאַרמאָגט וועט ער ראַטעווען די וואָס ווערן געטראָטן אונטער די פֿיס פֿון די וואָס זענען שטאַרקער פֿון זיי, און פֿון דעם קומט אויס אַז די גבורה ווערט אַ כּלי פֿאַר עבֿודת ה'. און מיטן עשירות וועט ער טאָן חסד און צדקה. קומט אויס אַז די כּלים וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט אים געגעבן, זיי אַליין האָבן אים דערנענטערט צו זײַן עבֿודה. און דערפֿאַר פֿירט דער פּסוק אויס: "כי באלה חפצתי נאם ה'", דאָס איז די געוואָלטע תּכלית פֿאַר אים, אַז דו זאָלסט נוצן אַלע כּלים וואָס ער האָט דיר געגעבן צו דערגרייכן רוחניות.
בדרך דרוש: מיט וואָס רימסטו זיך?
דער מלבי"ם לייגט צו אַ ביאור בדרך דרוש: אַ מענטש וואָס רימט זיך מיט חכמה, מיט גבורה אָדער מיט עשירות, מיט וואָס רימט ער זיך דען? מיט עפּעס וואָס איז בכלל נישט ער אַליין! וואָרום די חכמה, וואָס האָסטו געטאָן דערפֿאַר? ביסט געבוירן געוואָרן אַ חכם. דער קדוש ברוך הוא האָט דיך געבוירן מיט אַ הויכן שׂכל, מיט אַ געוואַלדיקן כּוח פֿון ניתוח און אַנאַליז, מיט אַ כּוח פֿון הבנה, מיט אַ זכּרון און אַ כּוח פֿון העמקה. דו וואָלסט געקענט געבוירן ווערן מיט אַ קליינעם שׂכל פֿון זעכציק און ביסט געבוירן געוואָרן מיט אַ הונדערט און זעכציק, און דו האָסט גאָרנישט געטאָן דערצו. און פּונקט אַזוי איז מיט דער גבורה: עס זענען דאָ מענטשן וואָס פֿון נאַטור אויס זענען זיי גוברים, הויך צוויי מעטער און צוואַנציק און פֿול מיט מוסקלען. מעגלעך ער האָט עס אַ ביסל אַנטוויקלט, אָבער מצד עצמו איז ער אַזוי געבוירן געוואָרן, בבחינת חפצא מער ווי בבחינת גברא. און וואָס האָט ער געטאָן דערפֿאַר? ער איז אַזוי געבוירן געוואָרן. און עשירות - מיר אַלע וויסן דאָך אַז די גזירה קומט מאת ה' יתברך, וואָרום אַ מענטש קען אָנווענדן זײַנע כּוחות זײַנע אַלע יאָרן צו קריגן עשירות און עס וועט אים גאָרנישט געלונגען, און קעגן דעם זענען פֿאַראַן אַזעלכע וואָס האָבן גאָרנישט אָנגעשטרענגט און מען האָט פֿאַר זיי אָנגעשריבן עשירות, ווי חז"ל זאָגן אַז אויף דער טיפּה ווערט פֿאַרגזירט וואָס עס וועט פֿון איר ווערן נאָך איידער דאָס קינד קומט אַראָפּ אויף דער וועלט, און צי ער וועט זײַן אַן עשיר צי אַן עני ווערט פֿריִער באַשטימט.
אויב אַזוי, פֿאַר וואָס זאָל זיך אַ מענטש רימען מיט דעם? און אַפֿילו אויב ער האָט צוגעלייגט פֿון זיך, סוף־כּל־סוף איז דער טבֿע אַליין אים געגעבן געוואָרן פֿונעם אויבערשטן: אַ טבֿע מיט אַ נייגונג צו חכמה, צו גבורה, צו עשירות. דאָס אַלץ געהערט דאָך נישט צו אים נאָר עס איז אַ פּקדון אין זײַן האַנט, און דער וואָס עס פּאַסט זיך צו באַרימען דערמיט איז דער קדוש ברוך הוא וואָס האָט עס געגעבן. די תּהילה פּאַסט נישט פֿאַר דיר!
אָבער ווען אַ מענטש ניצט אויס די דאָזיקע דרײַ זאַכן כּדי צו וויסן דעם אויבערשטן, צו טאָן חסד, משפּט און צדקה, דאָס ווענדט זיך דאָך בלויז אין זײַן אייגענער בחירה. איך האָב באַקומען עשירות, אָבער וואָס איך טו דערמיט איז שוין ריין מײַן אייגענע בחירה אָן דעם קדוש ברוך הוא'ס זיך־אַרײַנמישן, ווײַל ווען דער אויבערשטער וואָלט זיך אַרײַנגעמישט, פֿאַר וואָס וואָלט מיר געקומען שׂכר? אויב איך האָב באַשלאָסן צו טאָן צדקה מיט מײַן געלט, איז דאָס מײַן בחירה; אויב איך האָב באַשלאָסן צו לערנען תּורה מיט מײַן חכמה און משיג זײַן אלקות, איז דאָס מײַן בחירה; אויב איך האָב באַשלאָסן מיט מײַן גבורה צו ראַטעווען אַן עשוק פֿון זײַן עושק, איז דאָס מײַן בחירה. און דערפֿאַר "בזאת יתהלל המתהלל", דאָ ביסטו באמת ראָוי צו דער תּהילה, ווײַל דו האָסט געטאָן אַ זאַך וואָס געהערט צו דיר, און דאָס איז די גוטע בחירה פֿון דעם עשירות, פֿון דער חכמה און פֿון דער גבורה.
"כי באלה חפצתי": אַ געוואַלדיקער חידוש אינעם ענין פֿון בחירה
דער מלבי"ם איז מדייק: בײַם קדוש ברוך הוא פּאַסט נישט צו זאָגן אַז ער גלוסט (חפץ) נאָך עפּעס, ווײַל אין דער רגע וואָס דער אויבערשטער וויל אַ זאַך, "הוא אמר ויהי", און די זאַך ווערט גלײַך אַ מציאות. בײַ אַ מענטשן קען מען זאָגן אַז ער גלוסט נאָך אַ געוויסער זאַך, האָט ער אָפּגעשפּאָרט געלט, איז ער געגאַנגען און עס געקויפֿט, ווײַל דאָס באַגערן איז איין זאַך און די תּוצאה איז אַ צווייטע זאַך. אָבער דער קדוש ברוך הוא, זײַן רצון און זײַן דעת איז אַלץ איינס, און אין דער רגע וואָס ער וויל, ווערט די זאַך גלײַך געטאָן.
אין וואָס איז עס נישט אַזוי? בלויז בנוגע דער בחירה חופֿשית פֿונעם מענטש. דאָרט האָט דער קדוש ברוך הוא כּבֿיכול געשטעלט אַ שלאַקבוים און אַ מחיצה: פֿון איין זײַט וויל ער זייער שטאַרק דו זאָלסט זײַן אַ צדיק, אָבער פֿון דער צווייטער זײַט ווערט זײַן רצון נישט אויסגעפֿירט גלײַך מיט זײַן ווילן, ווײַל אויב יאָ, וווּ איז דען דײַן בחירה חופֿשית? דאָ האָט דער קדוש ברוך הוא געמאַכט אַ צווישנשייד צווישן דעם רצון און דעם אויספֿיר בפֿועל, און ער זאָגט: איך וויל זייער שטאַרק דו זאָלסט מקיים זײַן מצוות און זײַן אַ צדיק, אָבער דאָס ווענדט זיך שוין אין דיר.
קומט אויס, זאָגט דער מלבי"ם, אַז דווקא דאָ פּאַסט צו זאָגן "כי באלה חפצתי נאום ה'". אין אַלע אַנדערע זאַכן פּאַסט נישט צו זאָגן "חפצתי", וואָרום פֿון דעם מאָמענט וואָס דער אייבערשטער וויל, ווערט עס באַלד געטאָן; אָבער אין די דאָזיקע ענינים בלײַבט עס בלויז בגדר חפץ (אַ רצון), װײַל די אויספֿירונג איז אינגאַנצן איבערגעגעבן אין דײַנע הענט, כּדי דורך דעם זאָלסטו זוכה זײַן צו חיי עולם הבא. נאָר אין די דאָזיקע זאַכן, ווי אַזוי צו נוצן די כּלים אויף אַ גוטן אָדער שלעכטן אופֿן, זאָגט דער הקדוש ברוך הוא "אין דעם האָב איך פֿאַרלאַנגט", און אויב דו וועסט אַזוי טאָן, דעמאָלט "בזאת יתהלל המתהלל". וואָרום דאָס איז אַ בחירה חופשית וואָס געהערט נאָר צו דיר, און דערפֿאַר ביסטו ראוי זיך צו באַרימען דערמיט, און אויף דעם קומט זיך דיר שׂכר אָן קיין נהמא דכיסופא, װײַל אויף דעם האָסטו זיך באמת אָנגעשטרענגט. זאָגט דער אויבערשטער: "באלה חפצתי", אָבער עס ליגט אין דײַנע הענט צי דער חפץ ה' וועט מקוים ווערן צי נישט.
"השכל וידוע": צוויי אופנים פֿון ידיעה
דער מלבי"ם באַלײַכט דאָ, ווי זײַן שטייגער אין עטלעכע ערטער, דעם חילוק צווישן "השכל" און "ידוע". די השכלה איז פֿונעם פֿריִערדיקן צום שפּעטערדיקן: מען פֿאַרשטייט די זאַכן פֿון זייער אָנהייב און פֿון דעם שאַצט מען אָפּ וואָס עס וועט זײַן ווײַטער. ווידער די דעת איז דורך די חושים אָדער מופתים (באַווײַזן), פֿונעם שפּעטערדיקן צום פֿריִערדיקן: מען זעט אַ תּוצאה און פֿון איר ווייסט מען וואָס איז געווען פֿריִער. נאָר אויף דעם אופֿן איז נישט קיין מוכרח אַז מען וועט זײַן גערעכט, וואָרום ס'איז מעגלעך אַז מען זעט אַ זאַך איצט, און פֿון אַ מאַנגל אין דעת מיינט מען אַז פֿריִער האָט עס אויסגעזען אַנדערש, און מען וועט נישט צוקומען צו ריכטיקע מסקנות.
אַ משל אויף דעם: פֿאָרשער האָבן אונטערזוכט אַ טראָפּשטיין־הויל (מערת נטיפים) און זענען געקומען צום באַשלוס אַז די מערה עקזיסטירט שוין אַ מיליאָן יאָר, לויטן קצב פֿונעם וואוקס פֿון די נטיפים. זענען געקומען מענטשן און האָבן געצייגט פֿאַר זיי, אַז מיט פֿופֿציק יאָר צוריק האָבן זיי געקענט די מערה און ס'איז דאָרט גאָרנישט געווען! און וואָס האָט זיך אַרויסגעשטעלט? אַז אַמאָל פֿלעגט דאָרט פֿליסן אַ שטאַרקער טײַך פֿון אויבן, און דער קצב פֿונעם פֿלוס איז געווען ריזיק, און דעמאָלט פֿלעגט דער נטיף צוקומען מיט אַ סענטימעטער יעדן טאָג; אָבער הײַנט, ווען דאָס וואַסער איז אויסגעגאַנגען, וואַקסט ער בלויז איין סענטימעטער אין צען יאָר. האָבן זיי גערעכנט לויטן קצב פֿון אונדזערע טעג, געטאָפּלט און געפֿילפֿאַכט, און זענען אָנגעקומען צו הונדערטער, טויזנטער און מיליאָנען יאָרן. זעט מען דאָך אַז זיי זענען צוגעקומען צו אַ מסקנא פֿונעם שפּעטערדיקן צום פֿריִערדיקן, אָבער נישט לויט די ריכטיקע מאָסן און נישט לויט די ריכטיקע כּלים, און דערפֿאַר איז די מסקנא פֿאַלש. תּמיד קען אַ מענטש אַרויסדרונגען פֿונעם שפּעטערדיקן צום פֿריִערדיקן, אָבער אָפֿטמאָל וועט עס בלײַבן בלויז בגדר אַן אָפּשאַצונג, און נישט בגדר אַן אַבסאָלוטע ידיעה אין דער זאַך גופֿא.
"ופקדתי על כל מול בערלה"
הִנֵּה יָמִים בָּאִים נְאֻם יְהֹוָה וּפָקַדְתִּי עַל כׇּל מוּל בְּעׇרְלָה׃ - זע, טעג קומען, זאָגט גאָט, און איך וועל אָפּרעכענען מיט יעדן באַשניטענעם צוזאַמען מיטן ערל.
עַל מִצְרַיִם וְעַל יְהוּדָה וְעַל אֱדוֹם וְעַל בְּנֵי עַמּוֹן וְעַל מוֹאָב וְעַל כׇּל קְצוּצֵי פֵאָה הַיֹּשְׁבִים בַּמִּדְבָּר כִּי כׇל הַגּוֹיִם עֲרֵלִים וְכׇל בֵּית יִשְׂרָאֵל עַרְלֵי לֵב׃ - אויף מצרים און אויף יהודה, און אויף אדום און אויף בני עמון און אויף מואב, און אויף אַלע וואָס שערן די פאה (אָדער: וואָס וווינען אין די עקן) וואָס זיצן אין מדבר; װײַל אַלע פֿעלקער זענען ערלים, און דאָס גאַנצע הויז פֿון ישׂראל זענען פֿאַרשטאָפּט דאָס האַרץ (ערלי לב).
"הנה ימים באים", דאָס הייסט זיי זענען שוין נאָענט צו קומען, ווי דער רד"ק זאָגט. און דער נביא דערמאָנט דאָ אַלע אומות וואָס נבוכדנצר האָט חרובֿ געמאַכט; און אויך ער און זײַנע קינדער זענען געשלאָגן געוואָרן צום לעצט, פֿירט אויס דער רד"ק, ווײַל זיי האָבן באמת געפּלאָגט און געטאָן דאָס ערגסטע צו כּלל ישׂראל.
און וואָס באַטײַט "ופקדתי על כל מול בערלה"? "מול" מיינט אַ נימול (אַ באַשניטענער). און די ווערטער "ופקדתי על כל" דינען דאָ צוויי מאָל: "ופקדתי על כל מול", און "ופקדתי על כל אשר בערלה" (איך וועל פֿאָדערן פֿון יעדן נימול, און איך וועל פֿאָדערן פֿון יעדן וואָס איז אַן ערל). פּונקט ווי "שלא שם חלקנו כהם ולא [שם] חלקנו וגורלנו ככל המונם", וואָס דאָס וואָרט "שׂם" גייט אַרויף אויף ביידע. אַזוי טײַטשן סײַ דער רד"ק און סײַ דער מלבי"ם, אַז דער לשון גייט אַרויף אויף ביידע צוזאַמען: עס וועלן קומען טעג און איך וועל רעכענען סײַ מיט די נימולים און סײַ מיט די ערלים אין איינעם.
און דער פּסוק רעכנט אויס בפרטות: אויף מצרים און אויף יהודה, און אויף אדום און אויף בני עמון און אויף מואב, און אויף אַלע קצוצי פאה וואָס זיצן אין מדבר. דער רד"ק ערקלערט, אַז ישׂראל, דאָס הייסט מלכות אפרים, האָט שוין דער מלך פֿון אשור חרובֿ געמאַכט, און דערפֿאַר ווערט אפרים דאָ נישט דערמאָנט, נאָר "על מצרים ועל יהודה", װײַל יהודה איז דעמאָלט נאָך נישט געווען חרובֿ און איר האָט נבוכדנצר חרובֿ געמאַכט. און ווער זענען די "קצוצי פאה היושבים במדבר"? לויטן רד"ק זענען דאָס קדר און ממלכת חצור וואָס נבוכדנצר האָט געשלאָגן, ווי ירמיהו נבֿאת זיך אין סוף פֿונעם ספר. און "קצוצי פאה" מיינט די וואָס וווינען בײַם עק; "פאה" באַטײַט אַ ווינקל און אַן עק, ווי אין לשון "לפאת צפון", "לפאת נגב", און זיי זענען די וואָס זיצן אין די ווײַטע עקן. און פֿאַר דעם זעלבן טעם ווערן אויך אָנגערופֿן די פּאות פֿונעם קאָפּ "פּאות", װײַל זיי געפֿינען זיך בײַ די עקן פֿונעם קאָפּ. און קדר, דאָס זענען די ישמעאלים.
"כי כל הגויים ערלים וכל בית ישראל ערלי לב": דאָ ערקלערט דער פּסוק וואָס ס'איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן וועגן דעם מול און דער ערלה. איך וועל אָפּרעכענען מיט די גוים וואָס זענען ערלים, און איך וועל אָפּרעכענען מיט ישׂראל, וואָס הגם זיי זענען נימולים זענען זיי אָבער בגדר "ערלי לב"; זייער מילה איז בלויז פֿונדרויסן, ער האָט באַשניטן זײַן פֿלייש אָבער זײַן האַרץ איז געבליבן ערל ווי פֿריִער.
און דער רד"ק באַטאָנט, זאָלסט נישט מיינען אַז דער הקדוש ברוך הוא מאָנט פֿון די גוים דערפֿאַר וואָס זיי זענען ערלים, וואָרום זיי זענען דאָך נישט באַפֿוילן געוואָרן אויף מילה, און וואָס שייך זיי צו באַשטראָפֿן דערויף? נאָר די כוונה איז, אַז די ערל'ישע גוים און די באַשניטענע ייִדן זענען כביכול איינס: בײַ די גוים איז פֿאַראַן ערלת בשר און בײַ ישׂראל ערלת לב, און דערפֿאַר וועל איך אָפּרעכענען סײַ מיט די און סײַ מיט די. די גוים וועט ער באַשטראָפֿן צוליב זייערע עבֿירות, ווי ער האָט פֿריִער געשריבן אַז זיי האָבן שטאַרק געפּלאָגט ישׂראל, אָבער אויך ישׂראל וועלן זײַן אין דער פּקודה (שטראָף), ווײַל כביכול זענען זיי נישט אַנדערש פֿון זיי. און אויב וועסטו זאָגן: מיר זענען דאָך באַשניטן? זענט איר אָבער נאָך אַלץ ערלי לב!
און דער רד"ק טייטשט: די מילת הבשר וועט זיי גארנישט העלפן, און זיי זענען פונקט ווי זיי וואלטן זיך נישט געמלט. ווייל די מילת הבשר איז געגעבן געווארן אלס א ברית און אן אות, צו זיין א סגולה מכל העמים צו דינען דעם אויבערשטן, "לברית עולם להיות לך לאלוהים ולזרעך אחריך", און דער אות איז פארחתמ'עט געווארן אין זייער פלייש כדי זיי זאלן שטענדיג געדענקען אז זיי זענען נבדל פון די אומות. און וואס טוען זיי? טראץ זייער מילה מישן זיי זיך אויס מיט די גוים און לערנען זיך אפ פון זייערע מעשים. און אויב אזוי זענען זיי דאך פונקט ווי זיי, און דער דין פון כלל ישראל וועט חלילה זיין ווי דער דין פון די גוים.
און דער מלבי"ם טייטשט "קצוצי פאה" אויף אן אנדערן אופן: דאס זענען בני קטורה און בני ישמעאל, וואס בני קדר און בני ישמעאל שניידן די פאה פון זייער קערפער, דאס הייסט אז אויך זיי מאכן א מילה. און "פאה" מיינט דא נישט די עק פונעם מדבר, ווי דער רד"ק און רש"י האבן געטייטשט אז דאס זענען די אפגעזונדערטע וואס זיצן ביי די עקן פונעם מדבר, נאר די פאה פונעם גוף, דער עק פונעם גוף, וואס דאס איז די מילה. קומט אויס אז אויף אלעמען וועט דער קדוש ברוך הוא פוקד זיין: אויף די געמלטע צווישן די אומות, און אויך אויף ישראל, וואס כאטש זייער מילה איז מער בשלימות, ווייל זיי מאכן סיי מילה און סיי פריעה, איז נאך אלץ פארהאן ביי זיי די ערלת הלב, און אויף דעם דארף מען אויף זיי פוקד זיין.
קעגן דער בארואיגונג פון די אצטגנינים
דער מלבי"ם ערקלערט אז די סמיכות פונעם פסוק צום אנהייב פונעם קומענדיגן קאפיטל, "אל דרך הגויים אל תלמדו ומאותות השמים אל תחתו כי יחתו הגויים מהמה", קומט אונז לערנען קעגן וואס די ווערטער זענען געזאגט געווארן. די אצטגנינים פלעגן זאגן אז נבוכדנצר וועט הערשן נאר איבער די ערלים און נישט איבער די נימולים, און דאס איז געווען די אילוזיע וואס האט זיי בארואיגט: זייט נישט באזארגט.
און מיר האבן שוין אנגעוויזן עטליכע מאל דערויף, אז די נביאי השקר פלעגן שטענדיג בארואיגן דאס פאלק: דער שונא וועט נישט קומען, דער בית המקדש וועט אונז שיצן, דער קדוש ברוך הוא האט ליב זיין פאלק און ער וועט זיי היטן און ראטעווען. דאס איז געווען זייער וועג אפצוקילן און מבטל צו זיין די רייד פון די נביאים. ווען די נביאים האבן אויפגעוועקט צו תשובה, האבן די נביאי השקר פארשלאפערט דעם עולם און זיי בארואיגט אז מ'דארף נישט מורא האבן און מ'דארף נישט תשובה טון און מ'דארף זיך נישט דערשרעקן פון שווערע נבואות, אז די רבנים האבן ליב צו שרעקן מיט גוג ומגוג, און אלעס וועט זיין בסדר, און מיר האבן א וואונדערבאר פאלק און אונזער יוגנט איז הערליך און אלעס איז פיין. אויך דעמאלט זענען געווען מידיא-מיטלען.
דערויף קומט דער נביא און זאגט: וויסט, נאום ה', אז ער וועט פוקד זיין סיי אויף די געמלטע און סיי אויף די ערלים צוגלייך. און אויב איר וועט טענה'ן אז מיר זענען דאך געמלט, וואס נוצט די מילה אויב איר זענט ערלי לב? וויאזוי וועט אייך אייער מילה ראטעווען ווען עס איז נאך אלץ פארהאן ביי אייך די ערלת הלב? דעריבער זאלט איר נישט גלייבן די רייד פון די אצטגנינים, ווייל צום סוף וועט נבוכדנצר קומען און אזוי טון.
צום סך-הכל:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל לערנט אונז ירמיהו אז די פורענות איז מידה כנגד מידה: צוליב וואס זיי האבן פארסמ'ט זייער נפש מיט גיפטיגע אמונות וועט זיי דער אויבערשטער שפייזן מיט לענה און מי ראש, און צוליב וואס זיי האבן געדינט געטער וואס זיי האבן נישט געקענט וועלן זיי צעשפרייט ווערן צווישן גוים וואס זיי קענען נישט. און העכער אלעם לערנט אונז דער נביא וויאזוי מען דארף קלאגן ווי עס פאסט: נישט צו וויינען בלויז אויף די מתים, נאר אויף די לעבעדיגע וועמענס צוקונפט איז שווער; און נישט צו זאגן "עלה מוות בחלונינו" כאילו עס איז א מקרה, נאר "דבר כה נאום ה'", אז אלעס איז מיט א גאנצער השגחה. און דערפון נעמט זיך אז מען טאר זיך נישט בארימען מיט חכמה, מיט גבורה און מיט עושר, וואס זיי ראטעווען נישט פון דער גזירת ה' און זענען אפילו נישט דעם מענטשנ'ס אייגנטום, נאר א פקדון אין זיינע הענט. דער אמת'ער רום איז אין דער בחירה: צו פארשטיין און קענען דעם אויבערשטן מיט חכמה, צו טון משפט מיט גבורה, און חסד מיט צדקה מיטן עושר, "כי באלה חפצתי נאום ה'" - א באגער וואס זיין פעולה ליגט בלויז אין אונזערע הענט. און צום לעצט ווארנט דער נביא נישט איינצושלאפן אויף די פאלשע בארואיגונגען: דער אויבערשטער וועט פוקד זיין סיי אויף די געמלטע און סיי אויף די ערלים צוגלייך, ווייל די מילת הבשר העלפט גארנישט פאר דעם וואס בלייבט אן ערל לב.