פתיחה: א קאפיטל פון בזיון, פון בלינדקייט און פון פארשטאפטקייט
קאפיטל ח' אין ירמיהו ציט ווייטער דעם חוט פון תוכחה פון די פריערדיגע קאפיטלעך, און הייבט עס אויף מיט א מדריגה. דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט א שוידערליכער באשרייבונג פון ביזוי המתים - ארויסנעמען ביינער פון די קברים און זיי צעשפרייטן אויפ'ן פנים פון דער ערד קעגן די זעלבע צבא השמים וואס מ'האט געדינט; עס גייט ווייטער מיט א באשרייבונג פון דער פארשטאפטקייט פונעם פאלק, וואס איז נישט ביכולת תשובה צו טון באמת; און עס קומט צום שורש פון דער פראבלעם: א דור וואס האט פארביטן די תורת ה' מיט געפילן פונעם הארץ און מיט מענטשליכער חכמה, און דערפאר איז נישטא ביי זיי נישט קיין דרך פון תשובה און נישט קיין דרך פון מוסר. מיר וועלן גיין לויט'ן סדר פון די פסוקים, בעיקר לויט די פירושים פונעם מלבי"ם, און לעבן אים דער רד"ק און דברי חז"ל.
ארויסנעמען די ביינער פון די קברים
בָּעֵת הַהִיא נְאֻם־יְהֹוָה יוֹצִיאוּ אֶת־עַצְמוֹת מַלְכֵי־יְהוּדָה וְאֶת־עַצְמוֹת שָׂרָיו וְאֶת־עַצְמוֹת הַכֹּהֲנִים וְאֵת עַצְמוֹת הַנְּבִיאִים וְאֵת עַצְמוֹת יוֹשְׁבֵי־יְרוּשָׁלַ͏ִם מִקִּבְרֵיהֶם׃ - אין יענער צייט, זאגט דער אויבערשטער, וועט מען ארויסנעמען די ביינער פון די מלכי יהודה, און די ביינער פון זיינע שרים, און די ביינער פון די כהנים, און די ביינער פון די נביאים, און די ביינער פון די איינוואוינער פון ירושלים, פון זייערע קברים.
וּשְׁטָחוּם לַשֶּׁמֶשׁ וְלַיָּרֵחַ וּלְכֹל צְבָא הַשָּׁמַיִם אֲשֶׁר אֲהֵבוּם וַאֲשֶׁר עֲבָדוּם וַאֲשֶׁר הָלְכוּ אַחֲרֵיהֶם וַאֲשֶׁר דְּרָשׁוּם וַאֲשֶׁר הִשְׁתַּחֲווּ לָהֶם לֹא יֵאָסְפוּ וְלֹא יִקָּבֵרוּ לְדֹמֶן עַל־פְּנֵי הָאֲדָמָה יִהְיוּ׃ - און מען וועט זיי אויסשפרייטן פאר דער זון און פאר דער לבנה און פארן גאנצן צבא השמים, וואס זיי האבן זיי ליב געהאט, און וואס זיי האבן זיי געדינט, און וואס זיי זענען נאכגעגאנגען נאך זיי, און וואס זיי האבן זיי געפרעגט, און וואס זיי האבן זיך געבוקט צו זיי; זיי וועלן נישט איינגעזאמלט ווערן און זיי וועלן נישט באגראבן ווערן, ווי מיסט אויפ'ן פנים פון דער ערד וועלן זיי זיין.
די צוויי פסוקים זענען איין שטיק, ווייל דער ערשטער פסוק האט נישט קיין באדייט אן דעם צווייטן. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אין יענער צייט וועט מען ארויסנעמען די ביינער פון די מלכי יהודה, די ביינער פון די שרים, די ביינער פון די כהנים, די ביינער פון די נביאים - די כוונה איז אויף די נביאי השקר - און די ביינער פון די יושבי ירושלים, די רשעים וואס האבן געדינט עבודה זרה, מען וועט זיי ארויסנעמען פון זייערע קברים און זיי וועלן ליגן ווי מיסט אויפ'ן פנים פון דער ערד. דער נביא קומט דא ווייזן די גרויסקייט פון דער צרה: ביים סוף פונעם פריערדיגן קאפיטל שטייט "והיתה נבלת העם הזה למאכל לעוף השמים ולבהמת הארץ ואין מחריד" - די פויגלען וועלן עסן די מתים און ס'וועט נישט זיין ווער עס זאל זיי באגראבן. און דא לייגט דער נביא צו: מער פון דעם, אפילו די וואס זענען שוין יא באגראבן געווארן, וועט מען זיי ארויסנעמען פון זייערע קברים און זיי ווארפן ווי מיסט אויפ'ן פנים פון דער ערד.
פרעגט דער רד"ק: מיר האבן דאך פסוקים וואס באשרייבן דעם חורבן פון ירושלים אין ספר מלכים, און דארט זעען מיר נישט אז די כשדים האבן ארויסגענומען די ביינער פון די מלכים, די שרים, די כהנים און די נביאים פון זייערע קברים. וואו איז דעריבער מקוים געווארן די דאזיגע נבואה? ענטפערט דער רד"ק: וויסן זאלסטו, כאטש וואס דער כתוב האט דאס נישט מפרסם געווען און נישט דערציילט, וויבאלד דער נביא האט מתנבא געווען אויף זיי אז אזוי וועט זיין - איז אזוי טאקע געווען. נישט אלע פרטים פונעם חורבן האט דער נביא שפעטער אויפגעשריבן, אבער אז מען האט א מפורש'ע נבואה אז אזוי וועט זיין, זאלסטו וויסן אז דאס איז געווען די מציאות, און אין יענער צייט האט מען ארויסגענומען די ביינער פון די מלכי יהודה פון זייערע קברים און זיי זענען געלעגן ווי מיסט אויפ'ן פעלד.
פינף סארטן עבודה זרה
וואס איז דער באדייט פון דער אריכות: "אשר אהבום ואשר עבדום ואשר הלכו אחריהם ואשר דרשום ואשר השתחוו להם"? ערקלערט דער מלבי"ם אז זיי האבן געהאט פארשידענע סארטן עבודה זרה איינע אנדערש פונעם צווייטן. ס'איז געווען אפגעטער וואס זיי האבן ליב געהאט, ווייל זיי האבן מייחס געווען צו זיי דעם שפע, דאס גוטס און די הצלחה. און פונעם צווייטן זייט זענען געווען אפגעטער וואס פון זיי האבן זיי מורא געהאט, ווייל זיי האבן מייחס געווען צו זיי דאס שלעכטס, די צרות, די מלחמות, די מגיפה און די ארימקייט; און פאר די דאזיגע אפגעטער פלעגן זיי מקריב זיין אפילו מענטשליכע קרבנות, כדי איינצושטילן זייער כעס. לויט זייער פארדרייטער תפיסה בארואיגט זיך דער שלעכטער גאט נישט ביז ער זעט בלוט - און דערפאר "נעם א קרבן און שווייג". דאס איז "אשר עבדום", אן עבודה פון מורא.
און עס זענען געווען אפגעטער דורך וועלכע זיי האבן געוואלט וויסן עתידות, זיך באנוצן מיט זיי אלס א כח וואס דורך דעם וועלן זיי וויסן וואס ס'גייט געשען - און דאס איז "ואשר דרשום". און עס זענען דא "אשר הלכו אחריהם", וואס זיי פלעגן זיי צושריבן געוויסע טבע'ס און הנהגות און מדות, און זענען נאכגעגאנגען נאך זיי, דאס הייסט זיי האבן זיך אנגענומען מיט די זעלבע הנהגות. און טייל האבן זיך נאר געבוקט צו זיי, און דאס איז "ואשר השתחוו להם". אויף אלע פון זיי ווערט געזאגט "לא יאספו ולא יקברו": חשוב'ע מענטשן פלעגט מען איינזאמלען צו מכובד'יגע קבורה-ערטער אין טייערע ארונות, און דא נישט נאר וואס מען וועט זיי נישט איינזאמלען צו קיין חשוב'ן ארט, נאר אפילו א פשוט'ן קבר אריינצולייגן זייער קערפער אין דער ערד וועט מען פאר זיי נישט מאכן.
פארוואס אמאל גייט 'השתחוו' פאר 'עבדו' און אמאל פארקערט
דער מלבי"ם שטעלט זיך דא אויפ'ן שינוי לשון: אמאל שטעלט דער פסוק פריער "עבדום" פאר "השתחוו להם", און אמאל שטעלט ער פריער השתחוויה פאר עבודה, ווי למשל "לא תשתחוה להם ולא תעבדם". און דער כלל איז לויט'ן סארט עבודה זרה. ווען ס'רעדט זיך פון דער זון, דער לבנה, די שטערנס און דער צבא מעלה - איז דער סדר קודם השתחוויה און דערנאך עבודה, ווייל זיך בוקן צו זיי איז גרינגער: מען זעט און אנערקענט זייער דערהויבנקייט, די זון איז א דערהויבענע זאך און די כוכבים זענען א דערהויבענע זאך, און אזוי ווי מען אנערקענט זייער דערהויבנקייט איז גרינג זיך צו בוקן. אבער זיי צו דינען און זיי איבערבעטן - דאס איז שוין שווערער, און דערפאר לייגט דער כתוב צו: נישט נאר וואס זיי האבן זיך געבוקט, נאר אפילו זיי האבן געדינט און זיך משתדל געווען זיי צופרידנצושטעלן.
ווידער ביי אן ערדישע עבודה זרה, וואס א מענטש האט זיך אויסגעשניצט א צלם אדער א פסל, איז גרינגער עס צו דינען, ווייל די פאדערונגען דערפון זענען דאך נישט הויך; אבער זיך בוקן דערצו איז שווער, ווייל עס איז נישט קיין דערהויבענע און געהויבענע זאך - צו דער זון בוקט מען זיך ווייל מען זעט דערין א כוח עליון, אבער דאס איז דאך א שטיק האלץ וואס מען האט אויסגעשניצט. דעריבער דערמאנט דער פסוק דארט קודם די גרינגערע עבודה: "עבדום", און דערנאך דעם חידוש - "והשתחוו להם".
און פון דער אנדערער זייט, אינעם נעגאטיוון זין, ווען דער נביא קומט צו פארדאמען, גייט ער פון שווערערן צום גרינגערן. און דעריבער דא, ביי צבא השמים, הייבט ער אן "אשר אהבום" - די ליבשאפט איז א העכערע מדרגה; דערנאך "אשר עבדום", ווייל די עבודה איז פון יראה, ווייניגער ווי אהבה; דערנאך "אשר דרשום", ווי א דורש באוב וידעוני און ווי איינער וואס פרעגט זיך נאך ביי בעל זבוב, וואס גייט באקומען ידיעות אויף דער צוקונפט; דערנאך די וואס זענען בלויז נאכגעגאנגען נאך זיי; און צום סוף די וואס האבן זיך בלויז געבוקט צו זיי, ווייל די השתחוויה - ווען עס רעדט זיך פון דער זון און דער לבנה און צבא השמים - איז דער גרינגסטער חלק. דאס איז דער טעם פארוואס דא שטייט פריער די עבודה און ערשט דערנאך די השתחוויה.
"בעוון חיים מתים נחטטין"
ברענגט דער רד"ק: אויף יהויקים ווערט געזאגט "לא יהיה לו יושב על כיסא דוד ונבלתו תהיה מושלכת לחורב ביום ולקרח בלילה" - און דאס איז ענליך צו דעם וואס ווערט דא געזאגט "לא יקברו לדומן על פני האדמה יהיו". און אזוי איז טאקע געווען ביי יהויקים, און אזוי איז געווען מיט זיין שאַרבן, וואס מען האט נישט באוויזן צו באגראבן - יעדעס מאל וואס מען האט אים באגראבן איז ער ווידער ארויפגעקומען, און מען האט אים נישט געקענט באגראבן ביז מען האט אים פארברענט. און אזוי ווערט אויך געזאגט אויף פושעי ישראל אז זיי וועלן ליגן ארויסגעווארפן אין די גאסן פון ירושלים.
און חז"ל האבן געזאגט: "בעוון חיים מתים נחטטין". יעדעס מאל וואס עס איז דא חיטוט שכבי - וואס מען נעמט ארויס מתים פון זייערע קברים - ווערט מען ווידער קאנפראנטירט מיט דעם מאמר חז"ל: די מתים זענען דאך שוין געשטארבן, פארוואס גראבט מען זיי אויס? זאגן חז"ל: צוליב די עבירות פון די לעבעדיגע. נישט צוליב זייערע אייגענע עבירות, נאר צוליב אונזערע עבירות. און וואס איז דער מקור? "והייתה יד ה' בכם ובאבותיכם" - ווי אזוי באבותיכם, זיי זענען דאך שוין נישט צווישן די לעבעדיגע? נאר צוליב אייערע עבירות וועט די יד ה' שלעגן אין אייך און אויך אין אייערע עלטערן, אז מען וועט זיי אויסגראבן און ארויסנעמען פון קבר.
"ונבחר מוות מחיים" - לכאורה א סתירה
וְנִבְחַר מָוֶת מֵחַיִּים לְכֹל הַשְּׁאֵרִית הַנִּשְׁאָרִים מִן־הַמִּשְׁפָּחָה הָרָעָה הַזֹּאת בְּכׇל־הַמְּקֹמוֹת הַנִּשְׁאָרִים אֲשֶׁר הִדַּחְתִּים שָׁם נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ - און דער טויט וועט זיין מער אויסגעקליבן ווי דאס לעבן ביי דעם גאנצן איבערגעבליבענעם רעשט פון דער דאזיגער שלעכטער משפחה, אין אלע איבערגעבליבענע ערטער וואו איך האב זיי פארטריבן, זאגט דער אויבערשטער צבאות.
די גמרא ברענגט דעם פסוק "לא יאספו ולא יקברו" אלס א מקור דערצו אז עס וועט זיין א מציאות אז מען וועט זיי גארנישט באגראבן, און פרעגט א קשיא פונעם פסוק פאר אונז: אויב די מתים ווערן אויסגעגראבן פון זייערע קברים און האבן קיין מנוחה נישט אפילו נאכ'ן טויט, ווי אזוי איז מעגליך אז א מענטש זאל בעפארצוגן דעם טויט איבער'ן לעבן? ניחא ווען מען וואלט געזאגט אז די שטראף פון חיטוט עצמות איז א כפרה פאר די מתים - דעמאלט פארשטייט מען אז א מענטש זאל ענדערש וועלן דעם טויט און זאגן "לכל הפחות וועט מיר דאס זיין א כפרה". אבער דער רד"ק שטעלט קלאר אז דא איז דאס נישט קיין כפרה, און דאך שטייט "ונבחר מוות". אויב אזוי, וואס פארא זין האט צו וועלן דעם טויט, אז דער טויט וועט דיר דאך נישט ראטעווען פון די צרות, און אפילו אין קבר אריין וועט מען דיך נאכיאגן?
דערפאר ערקלערט די גמרא: "נבחר מוות" מיינט אז דער טויט איז בעסער פאר רשעים ווי איידער זיי זאלן לעבן דא אויף דער וועלט און זינדיגן און אריינפאלן אין גיהנום. צו וועמען זענען די ווערטער געזאגט געווארן? צו א מענטש וואס זינדיגט און טוט עבירות אויף דער וועלט. וואס וואלט געווען בעסער פאר אים - אז זיין שליא וואלט זיך איבערגעדרייט [ער זאל נישט געבוירן ווערן] אדער אז ער איז געקומען אויף דער וועלט? אוודאי אז די שליא וואלט זיך איבערגעדרייט, ווייל כל זמן דו ביסט נישט געקומען אויף דער וועלט האסטו נישט געזינדיגט און וועסט נישט באקומען קיין עונש. און נישט נאר דאס, נאר אפילו אויב ער לעבט שוין - איז בעסער פאר אים אז ער זאל שטארבן בדמי ימיו, ווייל יעדן טאג וואס מען שניידט אים אפ שניידט מען אים אפ פונעם גיהנום, ווייל יעדן טאג וואס ער לעבט לייגט ער צו נאך שייטלעך האלץ אנצוהייצן דארט אויבן. און אפילו אויבן אויף יענער וועלט זענען זיי עתיד צו פרעגן: פארוואס האסטו מיר געגעבן אזא אריכות ימים? יעדן טאג וואס איך האב געלעבט האב איך צוגעלייגט עבירות, און ווען דו וואלסט מיך צוגענומען פריער וואלסטו מיר פארקירצט דעם גיהנום. אויף די רשעים איז אלזא געזאגט געווארן "ונבחר מוות מחיים".
און אויף דעם ווערט געזאגט "ולא יקברו לדומן על פני האדמה יהיו". "לדומן" - פאר מיסט. און ווי אזוי? וויבאלד זיי וועלן ליגן אויסגעשפרייט אויפ'ן פנים פון דער ערד, וועלן זיי פוילן, און א זאך וואס ווערט פארפוילט אויף דער ערד ווערט מיסט, און דעריבער "יהיו לדומן".
און אויף די לעבעדיגע וואס בלייבן איבער זאגט דער רד"ק: פון דעם גרויסן צער וואס זיי וועלן האבן אין גלות וועלן זיי ענדערש וועלן דעם טויט ווי דאס לעבן. דאס פאלק צו וועלכן זיי וועלן פארטריבן ווערן וועט זיין א גרויזאם און שרעקליך פאלק, וואס וועט זיי פייניגן מיט אזעלכע שווערע יסורים ביז זיי וועלן זאגן טוב מותנו מחיינו. און ווער עס ווייסט וואס ס'איז פארגעקומען אין די יארן פונעם חורבן, ווייסט אז די דאזיגע שוידערליכע זאך איז פארווירקליכט געווארן: נישט ווייניג מענטשן זענען אנגעקומען צו אזעלכע מצבים אז זיי זענען געגאנגען און זיך אנגעכאפט אין די עלעקטרישע פלויטן, השם יצילנו ולא תקום פעמיים צרה, כדי צו מאכן א סוף צום שוידער. די שרעקליכע מציאות וואס מען האט דארט איבערגעלעבט, וואס קיין מענטשליכער שכל קען דאס נישט באנעמען, האבן זיי שוין נישט געקענט דערטראגן.
"לכל השארית הנשארים מן המשפחה הרעה הזאת" - די וואס האבן געדינט עבודה זרה. און מען זאל נישט זאגן אז נאר אין ארץ ישראל, דעריבער שטייט "בכל המקומות הנשארים אשר הדחתים שם". און דאס איז אויך דער תירוץ פון רש"י און דעם מלבי"ם אויף דער קשיא פון דער גמרא: כאטש זיי וועלן זען דעם בזיון פון די מתים, וועלן זיי זאגן "נבחר מוות מחיים", ווייל די ליידן ביים לעבן וועלן זיין אזוי שרעקליך אז א מענטש וועט זאגן: בעסער זאל מען אויסגראבן מיינע ביינער נאכ'ן טויט איידער צו ליידן דא ביים לעבן. און אין אלע מקומות פונעם גלות וועלן זיי האבן אזא צער און ליידן אז זיי וועלן ענדערש וועלן דעם טויט איבער'ן לעבן.
"הֲיִפְּלוּ וְלֹא יָקוּמוּ" - דריי ביאורים
וְאָמַרְתָּ אֲלֵיהֶם כֹּה אָמַר יְהֹוָה הֲיִפְּלוּ וְלֹא יָקוּמוּ אִם־יָשׁוּב וְלֹא יָשׁוּב׃ - און זאלסט זאגן צו זיי: אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט, צי וועלן זיי פאלן און נישט אויפשטיין? צי וועט ער זיך אומקערן און נישט צוריקקערן?
רש"י ערקלערט: "היפלו ולא יקומו" - איז דען גוט פאר זיי זיך אראפצואווארפן אין א מצב פון וואו עס איז מער נישטא קיין אויפשטאנד? "אם ישוב ולא ישוב" - דא איז פאראן א נבואה קעגן זיי: איר זענט אנגעקומען צו אזא שרעקליכן מצב, אז אפילו אויב איר וועט וועלן תשובה טון פון אייער שלעכטס, וועט דער קדוש ברוך הוא שוין נישט צוריקציען פון זיין גזירה. די גזירה איז שוין נגזר געווארן און פארזיגלט.
דער רד"ק פארבינדט דעם פסוק צום נעקסטן פסוק, "מדוע שובבה העם הזה", און ערקלערט עס אויפן וועג פון א שאלה: פאר וואס האלטן זיי זיך אן אין זייערע שלעכטע מעשים מיט אזא עקשנות און ווילן נישט תשובה טון? צי דען "אם ישוב ולא ישוב" - צי אויב איר וועט תשובה טון, וועט דער קדוש ברוך הוא נישט צוריקציען פון זיין צארן? איז דען אמאל נגזר געווארן אויף זיי א גזירה וואס נאכדעם איז נישט געווען קיין אויפשטאנד? מען איז דאך עטליכע מאל אין דער פארגאנגענהייט דורכגעפאלן, און דערנאך האבן זיי פארבעסערט זייערע מעשים און געזען אז דער קדוש ברוך הוא האט חרטה געהאט אויפן שלעכטן און האט אייך אויסגעלייזט. לויט דעם איז דאס א פארקערטער ביאור פון רש"י: רש"י זאגט אז אפילו אויב איר וועט תשובה טון וועט דער אויבערשטער נישט צוריקציען פון זיין כעס, און דער רד"ק זאגט אויפן אופן פון א קשיא - עס איז דאך זיכער אז אויב איר טוט תשובה, וועט ער צוריקציען.
דער מלבי"ם ערקלערט, און אזוי איז אויך דער צווייטער פירוש אין רש"י, אז דאס איז א תלונה פונעם קדוש ברוך הוא אויף זיי: דאס דאזיגע פאלק איז געפאלן אן קיין תקומה. און פארוואס? "אם ישוב ולא ישוב" - אויב ער טוט שוין יא תשובה, צי קערט ער זיך דען נישט דערנאך צוריק צו זיין שלעכטס? ער טוט תשובה און קערט זיך צוריק צו פארדארבן, ער טוט תשובה און פארדארבט נאכאמאל, און אזוי גייט עס ארום און ארום. זייער תשובה איז בלויז אויסערליך, זי איז נישט קיין אמת'ע און זי איז צייטווייליג, און דערפאר איז נישטא קיין תקומה צו זייער מפלה. ווען דו וואלסט תשובה געטון און פארראכטן - וואלט די זאך געווען ערלעדיגט; אבער אויב דו האסט תשובה געטון און ביסט צוריקגעגאנגען קאליע מאכן, און נאכאמאל תשובה געטון און נאכאמאל פארדארבן, ווערט די זאך קיינמאל נישט געענדיגט, און עס איז נישטא קיין שאנס.
"מְשֻׁבָה נִצַּחַת" - די תשובה וואס איז א תרמית
מַדּוּעַ שׁוֹבְבָה הָעָם הַזֶּה יְרוּשָׁלַ͏ִם מְשֻׁבָה נִצַּחַת הֶחֱזִיקוּ בַּתַּרְמִית מֵאֲנוּ לָשׁוּב׃ - פאר וואס האט דאס דאזיגע פאלק פון ירושלים זיך אומגעקערט מיט אן אייביגן צוריקקער, זיי האבן זיך אנגעכאפט אין באטרוג, זיי האבן זיך אנטזאגט תשובה צו טון.
"שובבה" איז מלשון שיבה (צוריקקערן זיך), אזוי ווי "עמי תלואים למשובתי". און די "משובה נצחת" - אז זיי קערן זיך אום לנצח, די גאנצע צייט. ער קערט זיך אום צום אויבערשטן און קערט זיך צוריק צו עבירות, ער טוט תשובה און גייט צוריק צו עבירות, און עס קומט אויס אז דאס פאלק שטייט קיינמאל נישט אויף א גוטן וועג פאר א לענגערע צייט. און פארוואס איז דאס אזוי? "החזיקו בתרמית" - אפילו אין דער שעה וואס זיי האבן תשובה געטון איז זייער תשובה נישט געווען קיין אמת'ע, נאר א תשובה פון רמאות און פאלשקייט.
הִקְשַׁבְתִּי וָאֶשְׁמָע לוֹא־כֵן יְדַבֵּרוּ אֵין אִישׁ נִחָם עַל־רָעָתוֹ לֵאמֹר מֶה עָשִׂיתִי כֻּלֹּה שָׁב בִּמְרוּצָתָם כְּסוּס שׁוֹטֵף בַּמִּלְחָמָה׃ - איך האב זיך צוגעהערט און אויסגעהערט, נישט ריכטיג רעדן זיי, קיינער טוט נישט קיין חרטה אויף זיין שלעכטס צו זאגן: וואס האב איך געטון? יעדער קערט זיך אום אין זייער געלויף, אזוי ווי א פערד וואס גיסט זיך אריין אין דער מלחמה.
וויאזוי שטימט דער משל מיט דעם וואס מיר האבן באשריבן? ערקלערט דער מלבי"ם: א פערד וואס באגעגנט דעם פיינט אין א מלחמה, לויפט ער צומאל צוריקוועגס ווי איינער וואס אנטלויפט און ציט זיך צוריק - אנטלויפט ער דען אהיים? ניין. זיין צוריקציען זיך איז כדי צוזאמצושטעלן די כוחות פון פריש פאר נאך אן אטאקע. עס דאכט זיך דיר אז דו האסט אים פארטריבן, אבער למעשה איז זיין צוריקציען בלויז אן הכנה צום אנגריף. אזוי זאגט דער אויבערשטער: כאטש דו זעסט זיי תשובה טון - "לא כן ידברו", עס איז נישטא אין זייער מויל קיין אויפריכטיגע רייד, "אין איש נחם על רעתו לאמור מה עשיתי". און דאס וואס "כולו שב במרוצתם" - איז דאס ווי א פערד וואס שטראמט אין דער מלחמה, וואס ציט זיך צוריק בלויז כדי ווידער אנצוגרייפן. זיי טוען תשובה כדי נישט צו ליידן קיין צרות און דערנאך אנצוגיין מיט זייערע שלעכטע מעשים, און נישט קיין אמת'ע תשובה אויף נישט צוריקצוגיין און פארדארבן.
"לא כן ידברו" - די לבנ'ישע שפראך
און וואס מיינט "לא כן ידברו"? יעקב אבינו איז געקומען צו לבן מיט א טענה: "פארוואס, אין דער פרי און אט איז זי לאה, האב איך דען נישט פאר רחל דיין אינגערע טאכטער געארבעט ביי דיר?" און וואס האט אים לבן געענטפערט? "לא יעשה כן במקומנו לתת הצעירה לפני הבכירה". גלייך ווי ער וואלט אים געזאגט: ביי אונז ווען מען זאגט "לא" מיינט מען נישט "ניין", און ווען מען זאגט "כן" מיינט מען "ניין". דו האסט נאך נישט דערקענט די שפראך - דו דארפסט פארשטיין אז ווען מען זאגט דיר ניין, פארשטיי יא, און ווען מען זאגט יא, פארשטיי ניין. "לא יעשה כן במקומנו". און דאס איז וואס עס שטייט דא "הקשבתי ואשמע לוא כן ידברו" - ווי ווייט עס איז געווארן איינגעווארצלט ביי זיי די לשון פון שקר.
די חסידה, דער תּור און דער עגור - עת און מועד
גַּם־חֲסִידָה בַשָּׁמַיִם יָדְעָה מוֹעֲדֶיהָ וְתֹר וְסִיס וְעָגוּר שָׁמְרוּ אֶת־עֵת בֹּאָנָה וְעַמִּי לֹא יָדְעוּ אֵת מִשְׁפַּט יְהֹוָה׃ - אפילו די חסידה אין הימל ווייסט אירע באַשטימטע צייטן, און דער תּור, דער סיס און דער עגור האָבן געהיט די צייט פון זייער קומען, אָבער מיין פאָלק ווייסט נישט דעם משפט פון ה'.
קומט דער נביא און זאָגט: זעט ווי כלל ישראל זענען ערגער פון די בעלי חיים. די וואַנדער־פייגל, זאָגט דער מלבי"ם, פילן ווען דער ווינטער קומט און ווען דער שניי פאַלט, און ווייסן אַז ווען אַלץ איז באַדעקט מיט שניי האָבן זיי נישט וואָס צו געפינען צו זייער שפייז, און זיי האָבן נישט קיין אַנדער ברירה נאָר צו גיין צו די וואַרעמע לענדער כדי צו געפינען דאָרט זייער עסן; און ווען דער פרילינג קומט, קערן זיי זיך צוריק צו זייערע לענדער. זיי ווייסן ווען צו גיין און ווען צוריקצוקומען. אָבער כלל ישראל פאַרשטייען נישט די רעה וואָס דער אויבערשטער ברענגט אויף זיי, זיי פאַרשטייען נישט אַז עס איז פאַראַן דערצו אַן עת און אַ זמן, און זיי קערן זיך נישט אום ווען די צייט קומט. די חסידה און דער עגור ווייסן די צייט און דעם זמן ווען מען דאַרף זיך אומקערן, אָבער כלל ישראל ווייסן נישט די צייט ווען מען דאַרף תשובה טאָן און זיך אומקערן צום אויבערשטן.
און פאַרוואָס איז פאַראַן די דאָפּלטקייט - "ידעה מועדיה" פון איין זייט און "שמרו את עת בואנה" פון דער צווייטער זייט? דערקלערט דער מלבי"ם לויטן דקדוק פון לשון הקודש, און מיר האָבן דאָס שוין עטלעכע מאָל דערמאָנט, אַז עס איז פאַראַן אַ חילוק צווישן "עת" און "מועד". "עת" איז דער נאַטירלעכער זמן, די באַשטימטע נאַטירלעכע צייט פון אַ זאַך; בעת "מועד" איז נישט קיין צייט וואָס איז תלוי אין דער נאַטור, נאָר אַ צייט וואָס איז תלוי אין אַן הסכמה און באַשטימונג - "למועד אשר קבענו", מיר האָבן באַשטימט פאַר זיך אַ געוויסע צייט.
דער תּור, דער סיס און דער עגור קערן זיך שטענדיק אום אין דער קבועה'דיקער צייט - ראש חודש ניסן, עת האביב, די צייט ווען די קעלט הערט אויף. זיי טוישן דאָס קיינמאָל נישט, און דערפאַר ווערט אויף זיי געזאָגט "שמרו את עת בואנה". לעומת זה, די חסידה קומט פריער אָדער שפּעטער לויטן וועטער: זי קען גענוי דערקענען דעם מצב פון דער לופט, וואָרום נישט שטענדיק הערשט ראש חודש ניסן דער זעלבער וועטער - אַמאָל ציען זיך די ווינטער־טעג אַריין אין ניסן און אַמאָל פריערט דער פרילינג אויס, און אַ סך דערפון איז אויך תלוי אינעם עיבור השנה. דערפאַר שטייט "חסידה בשמים ידעה מועדיה" - זי האָט אַ באַזונדערן מועד וואָס ווערט באַשטימט לויט די וועטער־אומשטענדן און דער וואַרעמקייט. מיט פּשוטע ווערטער: דער תּור, דער סיס און דער עגור זענען אויסגעשטעלט לויטן לוח, און די חסידה איז אויסגעשטעלט לויטן באַראָמעטער. ביי זיי איז דאָס אַ "עת", און ביי איר איז דאָס אַ "מועד".
און וואָס איז דער נמשל? "ועמי לא ידעו את משפט ה'". זאָגט דער מלבי"ם: אויך ביי די משפטי ה' איז פאַראַן אַן עת און אַ מועד. עס איז פאַראַן אַ "בעתה", ווי מיר ווייסן לגבי דער גאולה; און ס'איז פאַראַן אַ מועד וואָס דער הקדוש ברוך הוא פריערט אים צו - די גאולה דורך זכותים, אָדער די פורעניות צוליב דעם וואָס ס'איז נתמלא געוואָרן די סאה. דער מועד ענדערט זיך, פונקט ווי ביי דער חסידה ענדערט עס זיך לויטן מצב. און אָט, דאָס פאָלק, נישט בלויז וואָס זיי ווייסן נישט דעם מועד און היטן זיך נישט טאָמער וועט דער אויבערשטער פריער ברענגען די רעה ווייל זיי האָבן צוגעלייגט שלעכטע מעשים און זייער מאָס איז פול געוואָרן פאַר דער צייט - נאָר אפילו פונעם "עת", פונעם פאַרגליכענעם קבועים'דיקן זמן וואָס דער נביא זאָגט זיי אָן אויף דער רעה, היטן זיי זיך גאָרנישט. דער תּור, דער סיס און דער עגור האָבן געהיט זייער עת, "ועמי לא ידעו את משפט ה'" - זיי האָבן גאָר קיין מורא נישט פונעם משפט ה' און טוען נישט קיין תשובה.
"אֵיכָה תֹאמְרוּ חֲכָמִים אֲנַחְנוּ"
אֵיכָה תֹאמְרוּ חֲכָמִים אֲנַחְנוּ וְתוֹרַת יְהֹוָה אִתָּנוּ אָכֵן הִנֵּה לַשֶּׁקֶר עָשָׂה עֵט שֶׁקֶר סֹפְרִים׃ - ווי קענט איר זאָגן: "מיר זענען קלוג, און די תורה פון ה' איז מיט אונדז"? פאַרװאָר, זעט, צום פאַלשן (אומזיסט) האָט געאַרבעט דער שרייבפעדער, פאַלש זענען די סופרים.
דערקלערט דער רד"ק: איר זאָגט אַז איר זענט חכמים אין די חכמות חיצוניות, און דערצו זאָגט איר אַז תורת ה' איז ביי אייך, זי איז אָנגעשריבן ביי אייך. זאָגט זיי דער נביא: אויב תורת ה' איז ביי אייך און איר פירט זי נישט אויס, וואָס העלפט עס אַז זי ליגט ביי אייך געשריבן? "לשקר עשה עט" - צי האָט דען דער הקדוש ברוך הוא געמאַכט די פעדער פון די סופרים, דעם קולמוס מיט וואָס די תורה איז געשריבן געוואָרן, לשקר, דאָס הייסט אומזיסט? "לשקר" מיינט בחינם, פונקט ווי "לשקר עבדתי" - אומזיסט האָב איך געאַרבעט. צי האָט דען דער אויבערשטער אומזיסט אָנגעשריבן זיין תורה, כדי איר זאָלט זי באַהאַלטן אין אַן אַרכיוו און אינעם ספרים־שאַנק ווי אַ טויטער אות און נישט ווי עפּעס וואָס איז מחייב? אויב איר היט זי - איז זי דאָך נישט געשריבן אומזיסט נאָר צום תועלת; אָבער אויב נישט - קומט דאָך אויס אַז זי איז אָנגעשריבן געוואָרן לשקר און אומזיסט.
דער מלבי"ם לערנט דאָס אָפּ אויף אַן אַנדער אופן: יענער דור האָט געטענהט אַז די תורה און די מצוות זענען עפּעס וואָס ליגט אינעם מענטשנ'ס שכל, וואָס קומט נישט דורך קבלה און נישט דורך נבואה. לויט זייער שיטה איז די תורה נישט עפּעס וואָס קומט צום מענטש פון אינדרויסן, זי איז נישט געשריבן אין אַ ספר מיט טינט, נאָר זי געפינט זיך אין זיין שכל און אין די געפילן פון זיין האַרץ. און ווען מען הערט אַזעלכע רייד, דערמאַנט מען זיך אין די טענות פון דעם סאָרט אין אַלע דורות: פרעג דעם נוצרי וואָס זענען זיינע באַווייזן אויף דער מציאות פון דעם אָותו האיש און דעם וואָס ער איז גלייך ווי אַ בן רוח הקודש - האָט ער דאָך נישט קיין שום עכטע ראיה, אויסער איין פסוק וואָס זיי חזר'ן וואָס איז בכלל נישט נוגע, "הנה העלמה הרה ויולדת בן", און מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם אין ספר ישעיה. און צום סוף זאָגט ער: "איך פיל אים אין מיין האַרץ". איז דען אַ געפיל אַ ראיה? אַנדערע פילן דאָך אינגאַנצן אַנדערע זאַכן! געפילן קענען דאָך אַ מענטש נאַרן, אָפּנאַרן און צומישן. ווען מען קומט אויפווייזן עפּעס רעדט מען פון הוכחות, פון ראיות און פון פאַקטן - און ער רעדט מיט דיר וועגן געפילן.
און דאָס איז וואָס דער נביא זאָגט זיי, לויטן מלבי"ם: "איכה תאמרו חכמים אנחנו" - איר טענהט אַז די חכמה געפינט זיך ביי אונדז אין דער נאַטור און אינעם שכל, "ותורת ה' איתנו" - אין דער נאַטור פון דער נפש און אינעם שכל. אָבער אויב אַזוי, "אכן לשקר עשה עט" - די פעדער מיט וועלכער דער אויבערשטער האָט געשריבן די תורה, די תורה וואָס איז מקובל ביי אונדז פון אים, איז לויט אייער וועג געוואָרן לשקר; "שקר סופרים" - אַלע נביאים וואָס האָבן אָנגעשריבן ספרים על פי ה' דורך נבואה, איר לייקנט זיי אַלעמאָל אָפּ. קומט דאָך אויס אַז איר זאָגט אַז עס איז נישטאָ קיין תורה מן השמים און נישטאָ קיין ספרי נביאים מן השמים, ווייל אַלץ פיל איך אין מיין האַרץ.
און דאָס איז דאָס שרעקלעכסטע פון אַלץ: אויב אַלץ גייט לויט דעם וואָס מען פילט אין האַרצן, וועט יעדער איינער דינען דעם אויבערשטן לויט זיינע אייגענע געפילן. און מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם אינעם ספר הכוזרי, אַז דאָס איז געווען איינע פון די טענות פונעם חבר צום מלך כוזר. דער פילאָסאָף האָט געטענהט: דין די גאָטהייט אַזוי ווי דו פאַרשטייסט, און ס'איז נישט קיין חילוק וועלכע גאָטהייט דו וועסט אויסקלייבן, יעדער לויט זיין געפיל. האָט אים דער חבר געענטפערט: דו אַליין האָסט דאָך געזען אַז ס'איז נישט אַזוי, וואָרום דו האָסט זיך געשטאַרקט אין דער עבודה אין וועלכער דו ביסט געווען צוגעבונדן, און פונדעסטוועגן זענען די חלומות צוריקגעקומען ווידער און ווידער: "כוונתך רצויה אך מעשיך אינם רצויים" (דיין כוונה איז געוואָלט, אָבער דיינע מעשים זענען נישט געוואָלט). עס איז פאַראַן אַ מעשה וואָס איז רצוי, עס איז פאַראַן אַ געפאדערטע פעולה, און דאָס איז נישט תלוי אינעם האַרצן און נישט אין דעם ווי אַזוי איך פאַרשטיי און פיל.
אוי וויי אויב ס'איז אַזוי, וואָרום דעמאָלט האָט מען געגעבן די תורה אין יעדנ'ס אייגענע הענט, און יעדער איינער וועט דינען וועמען ער וויל און ווי אַזוי ער וויל. און דער הקדוש ברוך הוא, ווי דער אויסדרוק פֿון איינשטיין, שפּילט נישט קיין קוביא (ער שפּילט נישט קיין גורלות). ער האָט באַשאַפֿן די וועלט, ער האָט זי פּלאַנירט, און ווען ער האָט זי געפּלאַנט, האָט ער באַשאַפֿן אַ פּינקטלעכן פּלאַן ווי אַזוי אַ מענטש קען זיך מקרב זיין צו אים, און וואָס איז דער וועג אים צו דינען און אויף וואָס פֿאַראַ גענויעם אופן. מען האָט שוין מאריך געווען דערין אינעם ספר הכוזרי: ס'איז נישטאָ דאָ קיין פּלאַץ פֿאַר השערות און נישט פֿאַר קיין "מיר דאַכט זיך". אויב דער הקדוש ברוך הוא האָט געגעבן אַ תורה - האָט ער געגעבן אַן אויסגעשטעלטן פּלאַן פֿון עבודה, און ס'איז בכלל נישט קיין ענין פֿון וואָס איך פֿיל און וואָס איך טראַכט. און אַ סך מאָל הערט מען אַזעלכע אויסדרוקן פֿון ווייטע מענטשן, און מען שטוינט אויף דער פֿאַרדרייטקייט: "איך פֿיל אַז ס'קען נישט זיין אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָל מְצַוֶוה זיין אַזאַ זאַך, און דערפֿאַר האַלט איך...". וועמען אינטערעסירט וואָס דו האַלטסט און וואָס דו פֿילסט? דער הקדוש ברוך הוא האָט אָנגעשריבן וואָס ער וויל. אויב ס'איז דאָ אַ וויכוח צי ער האָט עס אָנגעשריבן - לאָמיר אויפֿווייזן; מען קען אויפֿווייזן וואָס ער האָט געשריבן, און אַז ער האָט עס געשריבן, און אַז ער שטייט הינטער זיין מסמך. אָבער די געפֿילן לאָז פֿאַר זיך אַליין.
און דאָס זעלבע איז אַפילו ביי אַ זאַך וואָס מען גלייבט אין דעם. מען האָט שוין פֿאָרגעלייגט די ווערטער פֿון רש"י אין פרק חלק אין מסכת סנהדרין, אויף דעם וואָס האָט נישט קיין חלק לעולם הבא: "האומר אין תחיית המתים מן התורה". לכאורה גלייבט ער דאָך יאָ אין תחיית המתים, ער זאָגט נאָר אַז ס'שטייט נישט אין דער תורה! און דערויף זאָגט רש"י אַ געוואַלדיקן וואָרט: "מה לנו ולהאמנתו" - וואָס גייט אונדז אָן זיין גלויבן? וועמען אינטערעסירן דיינע אמונות? אויב ס'שטייט נישט אין דער תורה, קענסטו סתם גלייבן אין הבלים; און אויב ס'שטייט אין דער תורה - איז דאָס אַ מסמך פֿונעם בורא עולם. אַז אַ מענטש זאָל זאָגן "מיר דאַכט זיך אַז ס'וועט זיין" - וואָס איז דאָס נוגע? אויב ס'שטייט געשריבן און ס'איז דאָ דערויף מקורות - איז עס אמת; און אויב נישט - איז דאָס וואָס מיר דאַכט זיך גאָרנישט ווערט. און דאָס איז וואָס דער נביא זאָגט: לויט אייער וועג "לשקר עשה עט שקר סופרים", אַלץ וואָס דער אויבערשטער האָט אָנגעשריבן און איבערגעגעבן דורך סופרים און נביאים - אַלץ איז לויט אייך פֿאַלש, ווייל אַלץ ווענדט זיך אין האַרצן. און דאָס איז דאָך מאָדנע: אויב ס'זענען פֿאַראַן געשריבענע זאַכן, טו וואָס דער אויבערשטער הייסט, און דאָס פֿאָדערט זיך פיל מער פֿון דעם וואָס ס'דאַכט זיך דיר.
"וְחׇכְמַת מֶה לָהֶם" - וואָס איז חכמה
הֹבִישׁוּ חֲכָמִים חַתּוּ וַיִּלָּכֵדוּ הִנֵּה בִדְבַר־יְהֹוָה מָאָסוּ וְחׇכְמַת מֶה לָהֶם׃ - די חכמים זענען פאַרשעמט געוואָרן, זיי האָבן געציטערט און זענען געפאַנגען געוואָרן; זעט, אינעם וואָרט פונעם אויבערשטן האָבן זיי פאַראַכט, און וואָס פאַראַ חכמה האָבן זיי?
דער רד"ק גייט לויט זיין שיטה: זיי האָבן געטאָן אַ פאַלשקייט ווען זיי האָבן געמיינט אַז די חכמת התורה וועט זיי נישט העלפן, און בהכרח וועלן זיי זיך שעמען און זען אַז ווען איך וואָלט זיך פאַרנומען מיט דער תורה וואָלט זי מיך געראַטעוועט, און וויבאַלד איך האָב פאַרלאָזט די תורה - האָט דאָס אַלץ געברענגט אויף זיי די צרות. זיי האָבן נישט געוואָלט דאָס וואָרט פונעם אויבערשטן און האָבן נישט געוואָלט לערנען תורה, און וואָס האָט זיי אויפגעטאָן זייער חכמה? לויטן רד"ק האָבן זיי אָנגענומען די תורה בלויז ווי אַ לימוד־מאַטעריאַל פאַר אַן עקזאַמען, און נישט ווי עפּעס וואָס איז מחייב. צי דאַרף דער לערער פאַר געאָמעטריע זיין אַ דרייעק? אַזוי האָבן זיי געטראַכט: ווער ס'לערנט תנ"ך איז נישט מחויב אים צו היטן, ער לערנט עס פּונקט ווי איינער לערנט פילאָסאָפֿיע. אויף דעם ווערט געזאָגט "וחכמת מה להם": וואָס האָט זיי געברענגט די דאָזיקע חכמה, אויב זי איז נישט קיין תורת חיים און נישט עפּעס וואָס מען בויט אויף איר דאָס גאַנצע לעבן, נאָר בלויז אַן עיונ'דיקע חכמה? דערפאַר "הובישו חכמים חתו וילכדו" - זיי זענען צובראָכן געוואָרן און געפאַנגען געוואָרן, ווען זיי האָבן איינגעזען אַז דאָס איז נישט נאָך אַ חכמה, נאָר עפּעס וואָס מען מוז לעבן לויט איר.
דער מלבי"ם איז דאָ מאריך, און דאָס איז דער מהלך וואָס ער גייט אין אים לענגאויס דעם גאַנצן ספר משלי, און מען האָט דאָס שוין איבערגעחזרט אָן אַ שיעור מאָל. דאָרט ווערט קלאָר וואָס איז דער ענין פֿון חכמה, און פאַרוואָס שלמה המלך רעדט אַ גאַנצן צייט קעגן דעם כסיל און קעגן דעם אוויל, און וואָס דער חילוק איז צווישן זיי. און לכאורה איז אין דעם אַ מין גאוה: דו ביסט אַ גרויסער חכם, דער אויבערשטער האָט דיר געגעבן חכמה און ס'איז נישט געווען קיין חכם ווי שלמה - צי דאַרפסטו דערפאַר מזלזל זיין אין אַלע מענטשן? נאָר מען האָט שוין מסביר געווען באריכות אַז אַ "כסיל" מיינט נישט אין אונדזער באַגריף אַ מענטש מיט אַ נידעריקן שכל. אַ כסיל קען זיין אַ דאָקטאָר, אַ פּראָפֿעסאָר, אַ דעקאַן אין אַן אוניווערסיטעט - און ער איז אַ גמורים'דיקער כסיל. וואָס איז דער גדר פֿון אַ כסיל? אַ מענטש וואָס פירט נישט אויס למעשה אין זיין לעבן די חכמה וואָס ער ווייסט. ער קען זיין אַ גרויסער פיקח און דאָך בלייבן אַ כסיל; ווייל אַ כסיל איז ווי אַ צוקער־קראַנקער וואָס עסט איצט אַ גרויסע קרימ־טאָרט, כאָטש ער ווייסט אַז איבער עטלעכע מינוט וועלן קלינגען די סירענעס פֿון אַן אַמבולאַנס אים אָפּצופירן אין שפּיטאָל. ער לעבט אויפן שׂכלדיקן שטאפּל פֿון אַ קינד, וואָרום בלויז אַ קינד טוט אַ זאַך כאָטש ער ווייסט אַז גלייך דערנאָך וועט ער באַקומען אַ שטאַרקע קלעפּ - און דאָך טוט ער עס.
און דער מלבי"ם ערקלערט אין משלי אַז "חכמה" איז די ידיעה און די הבחנה צווישן גוט און שלעכט אינעם שטח פֿון מוסר. און גיט אַכט: אין עניני הנהגה און מדות האָבן מיר נישט קיין "מופתי הדעת", כלשון המלבי"ם, דאָס הייסט ס'איז נישטאָ קיין ראַציאָנעלער באַווייז וואָס איז דער ריכטיקער וועג ווי אַזוי זיך צו פירן. אין עניני מוסר קענען זיין זייער שווערע וויכוחים. קוקט אויפן וויכוח צווישן רעכטס און לינקס: צי דאַרף מען קעמפֿן מיט אַלע כוחות, אָדער עפֿענען די מחסומים און פֿאַרגרינגערן פֿאַר זיי? דער דאָזיקער וויכוח צעטיילט נישט בלויז אונדז נאָר די גאַנצע וועלט, צווישן דער רעכטער און לינקער השקפה. ס'איז נישטאָ קיינער וואָס קען ברענגען אַ קלאָרן באַווייז אַז אויפן מוסר'ישן געביט איז דאָס דער ריכטיקער וועג.
לאָמיר נעמען אַ ביישפּיל. אַמאָל, ביי אַ חוג בית מטעם דעם ארגון ערכים אין באר שבע, איז צוגעגאַנגען אַ וועלטלעכער בחור און געזאָגט: כבוד הרב, דער אמת איז אַז איך היט די עשרת הדיברות. האָט מען אים געפרעגט: ווייסטו אַז אין די עשרת הדיברות שטייט נישט צו מחלל שבת זיין? דאָס איז געווען אַן איבערראַשונג פֿאַר אים; מען ווייסט נישט ווי אַזוי ער האָט געציילט צען, אָבער מסתמא אין אַ וועלטלעכער שולע ווייסט מען דאָס אויך נישט פאָרזיכטיק. ער האָט בעיקר געמיינט "לא תרצח". זאָגט ער: איך בין אַ מוסר'ישער מענטש, איך בין הומאַן. האָט מען אים געזאָגט: מען קען דיר פאָרלייגן אַ מוסר'ישע פראַגע? האָט ער געענטפערט: ביטע. האָט מען אים געזאָגט: שטעל דיר פֿאָר אַן אינגאַנצן היפּאָטעטישע מעשׂה, מען רעדט נישט וועגן דיר - דיין חבֿרטע, אַ מיידל פֿון זיבעצן יאָר, קומט און דערציילט דיר אַז זי איז אין אַן ערוואַרטונג. וואָס טוסטו? ער האָט געטראַכט און ווידער געטראַכט, און איז געווען גענוג אינטעליגענט צו ענטפֿערן: איר האָט מיך פֿאַרלעגנהייט געמאַכט, איך האָב נישט קיין ענטפֿער.
און באמת, יעדן ענטפער וואָס ער וואָלט געגעבן וואָלט מען געקענט אָפּוואַרפֿן. אויב ער וואָלט געזאָגט "איך וועל איר הייסן מאַכן אַן אַבאָרט" - ביסטו דאָך אַ מערדער; אַ קינד וואָס פּאַסט דיר נישט האַרגעסטו? און אויב ער וואָלט געווען זיבעצן יאָר אַלט און וואָלט דיר נישט געפּאַסט, וואָלסטו אים אויך אַריינגעשאָסן אַ קויל אין קאָפּ? איז דען דאָס אַ לייזונג, אַז ווער ס'פּאַסט אונדז נישט הרגעט מען אים? און אויב מען זאָגט: חס ושלום, זאָל זי שוואַנגערן און געבוירן - ווייסטו דען וואָס דו טוסט איר אָן? אַ מיידל פֿון זיבעצן יאָר, דו צעשטערסט איר דאָס לעבן! און אויב מען נעמט דאָס קינד און מען גיט עס אַוועק ערגעץ, וועט ער אויסוואַקסן אַן אומגליקלעכער אין עפּעס אַ בית יתומים, און זי וועט אייביק געדענקען אַז זי האָט אים אַוועקגעוואָרפֿן און וועט לעבן איר גאַנץ לעבן מיט שולדגעפֿילן. נו, ענטפֿער מיר אַ וועלטלעכן מוסר'ישן ענטפֿער: וואָס איז דאָ מוסר'יש? וועלכער וועג איז דער מוסר'ישער וועג? ס'איז נישטאָ קיין ענטפֿער! און פֿאַרוואָס איז נישטאָ קיין ענטפֿער? ווייל ס'איז נישטאָ קיין מופת הדעת אין מוסר, ס'איז נישטאָ קיין ראַציאָנעלער באַווייז וואָס ס'איז ריכטיק צו טאָן. טאָ וואָס טוט מען? מען עפֿנט אַ שולחן ערוך. וואָס דער אויבערשטער האָט געזאָגט - דאָס טוט מען. דאָס הייסט חכמה. חכמה איז נישט דאָס וואָס דו פֿאַרשטייסט, חכמה איז וואָס דער אויבערשטער האָט געזאָגט.
און מען קען ווייזן נאָך פיל מוסר'ישע דילעמעס. ווער ס'ווייסט די מעשׂה פֿון שיירת הל"ה, וואָס אַלע זענען אומגעקומען, ווייסט ווי אַזוי ס'איז געווען: אַן אַראַבישער פּאַסטוך האָט באַמערקט די שיירה, און ס'האָט זיך אָנגעהויבן אַ וויכוח צווישן זיי צי מען זאָל אים הרגענען צי נישט. איינער האָט געטענה'ט: ער איז דאָך נישט קיין קעמפֿער, וואָס עפּעס אים הרגענען? און דער דאָזיקער "יפה נפש" האָט אומגעברענגט אַלעמען, וואָרום יענער אַראַבער איז געגאַנגען און מודיע געווען אין זיין דאָרף, מען האָט פֿאַר זיי אָנגעגרייט אַן איבערפאַל און מען האָט אַלעמען אויסגעהרגעט, און קיינער איז נישט געבליבן. יאָרן שפּעטער האָט מען באַוויזן צו דערקענען די קערפּערס פֿון אַלע אומגעקומענע, ווען רבי אריה לוין האָט געמאַכט דעם גורל הגר"א אין אַ שול אין ירושלים ביי לעכט־שייַן.
מוסר'ישע פּראָבלעמען קען מען נישט לעזן פֿון זיך אַליין. אין אַ מוסר'ישער פֿראַגע, זאָגט דער מלבי"ם, מוז מען האָבן חכמה - אַ וועג וואָס קומט פֿונעם אויבערשטן דורך מסורה און נבואה, פֿון אים יתברך דירעקט. די געזעצן פֿון חכמה זענען אַלע געגעבן געוואָרן פֿונעם אויבערשטן דורך אַ נביא און זענען פֿאַרשריבן געוואָרן אינעם ספר התורה. און ווער ס'האָט פֿאַראַכט דאָס וואָרט פֿונעם אויבערשטן - ביי אים פֿעלן די יסודות אויף וועלכע די חכמה שטיצט זיך, ווייל דער יסוד פֿון חכמה איז לויט דער תורה און נישט לויט דיין אייגענעם שׂכל.
און די וואָס זאָגן "מיר דאַרפֿן נישט קיין תורה, די תורה איז אינעווייניק, אין האַרצן" - זאָלן זיי אונדז ווייזן ווי אַזוי זיי פסק'ענען מוסר'ישע פֿראַגעס! דער איינער פסק'נט אַזוי און יענער פסק'נט פאַרקערט, און וואו איז די ריכטיקע הכרעה? זאָלט איר וויסן אַז אַפילו היטלער ימ"ש האָט געטענה'ט אַז ער איז מאָראַליש. ער האָט געטענה'ט אַז די נאַטור ווייזט אַז דער שטאַרקער באַזיגט דעם שוואַכן, און דאָס איז וואָס ברענגט פֿאָראויס די נאַטור לויט דער פֿאַרדרייטער טעאָריע פֿון דאַרווין; און ס'איז דאָ איין פֿאָלק, בלויז איין פֿאָלק, אַזוי חוצפה'דיק וואָס שטעלט זיך קעגן דער נאַטור - ער איז שוואַך, און שוין יאָרן לאַנג עקשנ'ט ער זיך צו בלייבן לעבן. ס'איז נישטאָ אַזאַ זאַך, תמיד פֿאַלט דער שוואַכער: די ערשטע הירשקע וואָס ווערט געכאַפּט דורכן לייב איז די שוואַכסטע פֿונעם סטאַדע, און אַזוי ווערט די סטאַדע שטאַרקער און נאָר די שטאַרקע בלייבן און געבוירן ווייטער. און דערפֿאַר, אויב זיי פֿאַרשטייען נישט - וואָס די נאַטור טוט נישט, וועט דער נאַצי טאָן. ער איז געווען זיכער אַז ער איז מוסר'יש און אַז ער האָט מוסר'ישע יסודות אויף וואָס זיך צו שטיצן.
און דאָס איז וואָס דער מלבי"ם זאָגט: "הובישו חכמים" - נאָכדעם וואָס זיי האָבן פֿאַראַכט דאָס וואָרט פֿון ה', "וחכמת מה להם"? פֿון וואַנען וועלן זיי באַקומען די חוקי החכמה, ווער וועט זיי דאָס לאָזן וויסן, אַז דאָס איז אַ זאַך וואָס מע קען נישט דערגרייכן פֿון זיך אַליין און מען דאַרף אַ מסר אלוקי כּדי צוצוקומען צו די ריכטיקע חוקים? זייער חכמה איז אַ חכמה אנושית, און זי איז באַגרענעצט, זי קען נישט אַרומנעמען אַלץ און קען נישט געבן קיין ענטפֿערס אויף יעדער זאַך. אויב אין דבר ה' האָבן זיי געמיאסט - איז זייער חכמה אַ חכמה בטלה וואָס האָט נישט קיין שום ממשות, און דערפֿאַר "הובישו חכמים חתו וילכדו".
דער שטראָף: "לָכֵן אֶתֵּן אֶת־נְשֵׁיהֶם לַאֲחֵרִים"
לָכֵן אֶתֵּן אֶת־נְשֵׁיהֶם לַאֲחֵרִים שְׂדוֹתֵיהֶם לְיוֹרְשִׁים כִּי מִקָּטֹן וְעַד־גָּדוֹל כֻּלֹּה בֹּצֵעַ בָּצַע מִנָּבִיא וְעַד־כֹּהֵן כֻּלֹּה עֹשֶׂה שָּׁקֶר׃ - דערפֿאַר וועל איך געבן זייערע ווײַבער צו אַנדערע, זייערע פֿעלדער צו יורשים (פֿרעמדע פֿאַרנעמער), װאָרום פֿון קליין ביז גרויס גלוסט יעדער נאָך באַגער, פֿון נביא ביז כּהן טוט יעדער פֿאַלשקייט.
נאָך אַלע שווערע באַשרײַבונגען - "ואין איש נחם על רעתו לאמור מה עשיתי", "כולו שב במרוצתם כסוס שוטף במלחמה", "חסידה בשמים ידעה מועדיה ועמי לא ידעו את משפט ה'", "לשקר עשה עט שקר סופרים" - קומט דער שטראָף: "לכן אתן את נשיהם לאחרים".
און דער מלבי"ם דערקלערט פֿאַרוואָס זיי האָבן נישט קיין תּקנה: ווער עס איז נישט אַרײַנגעפֿאַלן אין דעם נעץ פֿון כּפֿירה, כאָטש ער האָט חטאים וואָס קומען פֿון תּאווה, קען מען אים מוסר'ן און אויפֿווײַזן, און דער מוסר פֿון די נביאים און די תּוכחה פֿון דער תּורה קענען אים ענדערן. אָבער דאָ רעדט מען פֿון כּופֿרים, און זיי לייקענען אַפֿילו אין נבואה - ווי אַזוי קען מען זיי פֿאַרריכטן? אַפֿילו אויב דו וועסט זאָגן אַז זייער חטא איז אַ חטא פֿון תּאווה, פֿאָדערט זיך דאָך אַ וועג צו עפֿענען זייערע אויגן. דורכן וועג פֿון דער תּורה? ער גלייבט דאָך נישט אין דער תּורה. דורך די נביאים? ער גלייבט נישט אין די נביאים. עס איז נישטאָ קיין זאַך וואָס זאָל אים עפֿענען די אויגן צו זען אַז ער איז קראַנק מיט אַ חולי הנפֿש, און דערפֿאַר דאַכט זיך אים אַז ער איז בריא אולם.
וַיְרַפּוּ אֶת־שֶׁבֶר בַּת־עַמִּי עַל־נְקַלָּה לֵאמֹר שָׁלוֹם שָׁלוֹם וְאֵין שָׁלוֹם׃ - און זיי היילן דעם בראָך פֿון מײַן פֿאָלקס טאָכטער גרינגשעציק, זאָגנדיק: שלום, שלום! ווען עס איז נישטאָ קיין שלום.
דאָס איז "וירפו את שבר בת עמי על נקלה": עס דאַכט זיך אים אַז עס איז בכלל נישטאָ קיין פּראָבלעם, און וואָס פֿאַר אַ בראָך איז דען דאָ? און דערפֿאַר היילט ער עס מיט קלות, על נקלה, און ער פֿאַרשטייט נישט די גרויסקייט פֿון דער צרה אין וועלכער ער געפֿינט זיך.
הֹבִישׁוּ כִּי תוֹעֵבָה עָשׂוּ גַּם־בּוֹשׁ לֹא־יֵבֹשׁוּ וְהִכָּלֵם לֹא יָדָעוּ לָכֵן יִפְּלוּ בַנֹּפְלִים בְּעֵת פְּקֻדָּתָם יִכָּשְׁלוּ אָמַר יְהֹוָה׃ - צי שעמען זיי זיך פֿאַר דעם וואָס זיי האָבן געטאָן אַ תּועבֿה? זיי שעמען זיך גאָרנישט און וויסן ניט פֿון קיין כּלימה, דערפֿאַר וועלן זיי פֿאַלן צווישן די געפֿאַלענע, אין דער צײַט פֿון זייער רעכענונג (פּקודה) וועלן זיי זיך שטרויכלען, האָט ה' געזאָגט.
און אויב דו וועסט זאָגן אַז זיי וועלן וועלן אויסגעהיילט ווערן דורך דעם מוסר פֿון די נביאים, אַז זיי וועלן זיך שעמען פֿון זייערע שלעכטע מעשים - אויף דעם גייט דער נביא ווײַטער: "הובישו כי תועבה עשו, גם בוש לא יבושו והיכלם לא ידעו". אויב דו ווילסט אַז זיי זאָלן זיך שעמען פֿאַר זייערע מתועב'דיקע מעשים - וועט דאָס אויך נישט העלפֿן. "בוש לא יבושו, והיכלם לא ידעו" - זיי פֿאַרשטייען גאָרנישט אַז מע דאַרף זיך שעמען. וואָרום כּדי צו פֿאַרשטיין אַז מע דאַרף זיך שעמען, מוז מען פֿאַרשטיין אַז עס איז פֿאַראַן אַ ריכטיקער דרך און איך גיי נישט אין אים; אָבער אויב פֿון דײַן שטאַנדפּונקט איז בכלל נישטאָ קיין ריכטיקער דרך - ווי אַזוי וועסטו פֿאַרשטיין אַז עס איז דאָ מיט וואָס זיך צו שעמען?
צום סך-הכּל:
דער קאַפּיטל הייבט זיך אָן מיט אַן עקסטרעמען בזיון - דאָס אַרויסנעמען די ביינער פֿון די מלכים, די שׂרים, די כּהנים, די נביאי השקר און די יושבי ירושלים פֿון זייערע קבֿרים, און זיי אויסשפּרייטן פֿאַר יענע כּוכבֿים ומזלות וואָס מען האָט געדינט מיט ליבשאַפֿט, מיט יראה, מיט פֿאָרשן, מיט גיין נאָך זיי און מיט בוקן זיך; און אַזוי ווײַט וועט דערגרייכן די צרה אַז די איבערגעבליבענע וועלן אויסקלײַבן טויט איידער לעבן. פֿון דאָרט גייט דער נביא צום שורש: אַ פֿאָלק וואָס קערט זיך כּסדר צוריק צו פֿאַרדאַרבן, וואָס זייער תּשובֿה איז תּרמית און אַ צוריקציען זיך ווי אַ פֿערד וואָס ציט זיך צוריק כּדי ווידער אָנצופֿאַלן; אַ פֿאָלק וואָס די חסידה, דער תּור, דער סיס און דער עגור ווייסן זייער באַשטימטע צײַט און זייער עת, און ער ווייסט נישט דעם משפּט פֿון ה'; אַ פֿאָלק וואָס האָט פֿאַרטוישט די תּורה שבּכתבֿ מיט די געפֿילן פֿונעם האַרצן און מיט מענטשלעכער חכמה, און דערפֿאַר האָט ער נישט אין דער האַנט קיין כּלי צו מכריע זײַן אין די שאלות פֿון מוסר און אויך נישט קיין כּלי זיך צו שעמען און תּשובֿה טאָן. פֿון דאַנען איז דער גרויסער לקח: די חכמה איז נישט דאָס וואָס איך פֿאַרשטיי, פֿיל אָדער טראַכט - די חכמה איז וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט געזאָגט אין זײַן תּורה. ווער עס האָט פֿאַראַכט דאָס וואָרט פֿון ה' - "וחכמת מה להם", און ווער עס האָט נישט קיין מאָסשטאַב מבּחוץ, וועט קיינמאָל נישט וויסן אַז ער איז קראַנק, און דערפֿאַר וועט ער אויך נישט זוכן קיין רפֿואה.