TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל ז - די נבואה ביים טויער פון בית המקדש - חלק א

לייענען דעם מקור

הקדמה: א נבואה ביים טויער פון בית ה'

קאפיטל ז' אין ירמיהו איז איינע פון די מערסט שארפע און דורכדרינגליכע פרקים אינעם ספר: דער נביא ווערט געשיקט שטיין ביים טויער פון בית המקדש אליין, קעגנאיבער די המונים וואס קומען זיך בוקן און ברענגען קרבנות, און זאגן צו זיי דאס שווערסטע פון אלעם - אז דער עצם בית המקדש, דער עצם קרבן, און דאס אליין וואס מ'קומט אין דער עזרה אריין זענען נישט קיין פארזיכערונג. דער תכלית איז מתקן זיין די מעשים, און כל זמן ס'איז נישטא קיין תיקון, איז דער בית המקדש נישט מער ווי א מערת פריצים. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויטן מלבי"ם, רד"ק און תרגום.

(א) הַדָּבָר אֲשֶׁר הָיָה אֶל־יִרְמְיָהוּ מֵאֵת ה' לֵאמֹר׃ - דאס ווארט וואס איז געווען צו ירמיהו פון ה', צו זאגן:

דער רד"ק באמערקט אויפן אומגעווענליכן אויסדרוק. אין די פריערדיגע פרשיות ווערט שטענדיג געזאגט "כה אמר ה'", און דא פאנגט עס אן "הדבר אשר היה אל ירמיהו מאת ה' לאמר". פארוואס? ווייל די דאזיגע נבואה איז געזאגט געווארן ביים טויער פון בית ה', און דער פסוק לערנט אונז אויס אז אפילו דאס שטיין ביים שער בית ה' אליין איז געווען א באפעל פונעם אויבערשטן. מ'וואלט געקענט מיינען אז די נבואה איז איבערגעגעבן געווארן פאר ירמיהו און ער פון זיין זייט האט געזוכט א צענטראלן פלאץ וואו זי איבערצוגעבן; זאגט דיר דער פסוק: ניין. אויך דאס ארט פון דער נבואה איז באשטימט געווארן מפי הגבורה.

(ב) עֲמֹד בְּשַׁעַר בֵּית ה' וְקָרָאתָ שָּׁם אֶת־הַדָּבָר הַזֶּה וְאָמַרְתָּ שִׁמְעוּ דְבַר־ה' כׇּל־יְהוּדָה הַבָּאִים בַּשְּׁעָרִים הָאֵלֶּה לְהִשְׁתַּחֲוֺת לַה'׃ - שטעל זיך ביים טויער פון בית ה' און רוף דארט אויס דאס דאזיגע ווארט, און זאלסט זאגן: הערט דאס ווארט פון ה', אלע מענטשן פון יהודה וואס קומען אריין אין די דאזיגע טויערן זיך צו בוקן פאר ה'.

"בשער בית ה'" - דער טויער פון בית המקדש, און לויט די ווערטער פונעם רד"ק רעדט זיך דא פונעם מזרח-טויער, דער ספעציעלסטער פון אלע טויערן. "הבאים בשערים האלה" - זיבן טויערן זענען געווען אין דער עזרה: דריי פון צפון, דריי פון דרום, און איינער פון מזרח. דער מלבי"ם ערקלערט אז דער הקב"ה שטעלט דעם נביא דווקא דארט כדי איבערצוגעבן א ספעציעלע נבואה פאר די מענטשן וואס קומען אריין אינעם טויער מקריב צו זיין קרבנות און זיך בוקן. זיי קומען און זענען זיכער אז די השתחוויה איז דער עיקר, אז דאס איז וואס דער אויבערשטער פארלאנגט - און פונקט קעגן דעם איז די נבואה געוואנדן.

היטיבו דרכיכם - דער תנאי, נישט די תוצאה

(ג) כֹּה־אָמַר ה' צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל הֵיטִיבוּ דַרְכֵיכֶם וּמַעַלְלֵיכֶם וַאֲשַׁכְּנָה אֶתְכֶם בַּמָּקוֹם הַזֶּה׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות, דער אלוקי ישראל: פארבעסערט אייערע וועגן און אייערע מעשים, און איך וועל אייך לאזן רוען און וואוינען אין דעם דאזיגן פלאץ.

זאגט דער מלבי"ם: דאס קומען אין דער עזרה איז נישט דער מעשה וואס דער הקב"ה פארלאנגט. דאס איז נישט דער גוטער מעשה וואס ווערט געפאדערט - פארקערט, די גוטע מעשים זענען דער תנאי צום קומען אין דער עזרה אריין. באטראכט נישט דאס עצם ברענגען א קרבן און דאס עצם קומען אין בית ה' אלס דער געוואונטשענער תכלית. דער תכלית איז צו פארבעסערן דעם דרך און פארריכטן די מעשים. דעריבער: קודם כל "היטיבו דרכיכם", און דערנאך "ואשכנה אתכם במקום הזה". ווער עס וויל זיין נאנט צום אויבערשטן, אז די שכינה זאל רוען אין דעם פלאץ, מוז אנהייבן מיט פארבעסערן די וועגן און די מעשים.

און דער רד"ק פרעגט: "ואשכנה אתכם" - זיי וואוינען דאך שוין דארט? און ער ערקלערט: די כוונה איז "איך וועל אייך לאזן בלייבן וואוינען אין דעם דאזיגן פלאץ און איר וועט נישט גיין אין גלות דערפון". דער נביא רעדט דאך די גאנצע צייט וועגן דער גלות וואס שטייט פאר דער טיר; זאגט אים דער הקב"ה - אויב איר וועט פארבעסערן אייערע וועגן און אייערע מעשים, איז נאך פאראן א שאנס אז איר וועט דא פארבלייבן בקביעות און נישט פארטריבן ווערן אין גלות.

"היכל ה' היכל ה' היכל ה' המה" - דער פאלשער בטחון

(ד) אַל־תִּבְטְחוּ לָכֶם אֶל־דִּבְרֵי הַשֶּׁקֶר לֵאמֹר הֵיכַל ה' הֵיכַל ה' הֵיכַל ה' הֵמָּה׃ - פארלאזט אייך נישט אויף די פאלשע ווערטער צו זאגן: דער היכל פון ה', דער היכל פון ה', דער היכל פון ה' זענען זיי!

דאָס איבערחזרן און דריימאָליקייט דאָ איז אַ נושא וואָס אַלע מפרשים שטעלן זיך אָפּ דערויף. מיר וועלן אָנהייבן מיטן תרגום יונתן, אין אַ פרייען טייטש: פאַרלאָזט זיך נישט אויף די ווערטער פון די נביאי השקר וואָס זאָגן - פאַרן היכל ה' דינט איר, פאַרן היכל ה' טוט איר מקריב זיין, פאַרן היכל ה' בוקט איר זיך, דריי מאָל אַ יאָר באַווייזט איר זיך פאַר אים.

דער רד"ק איז מדייק אינעם לשון: "אַל תִּבְטְחוּ לָכֶם אֶל דִּבְרֵי הַשָּׁקֶר" - דער לשון פון בטחון ציט זיך סיי מיטן וואָרט "אֶל" און סיי מיטן וואָרט "עַל", און דאָ שטייט "אֶל דִּבְרֵי הַשָּׁקֶר", און ווייטער (פסוק ח) שטייט "הִנֵּה אַתֶּם בֹּטְחִים... עַל דִּבְרֵי הַשָּׁקֶר".

פרעגט דער מלבי"ם: אויף וואָס איז געווען דער בטחון? די נביאי השקר זאָגן זיי "הֵיכַל ה' הֵיכַל ה' הֵיכַל ה' הֵמָּה" - דאָס הייסט, איר דאַרפט גאָרנישט מורא האָבן, איר האָט דאָך דעם היכל ה'. דער היכל שטייט, און דער היכל איז דאָך דער מקום השכינה, אויב אַזוי קען דאָך נישט זיין אַז דער בית המקדש זאָל חרוב ווערן. איר מיינט אַז וויבאַלד דאָס איז דער היכל ה' און ער איז געבויט געוואָרן לשם ה', מוז דאָך דער הקב"ה רוען אין זיין הויז, און אויב אַזוי פון וואָס דאַרף מען זאָרגן? דערויף ענטפערט דער נביא: "הֵיכַל ה' הֵמָּה" - די גוטע וועגן און די ערלעכע הנהגות, זיי זענען דער היכל ה'. "ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם" - אין זיי ממש. דאָס איז דער היכל ה': ווען מען גייט אין דעם דרך ה' און דער הקב"ה מאַכט רוען זיין שכינה אויף דיר. זאָגט נישט "היכל ה' היכל ה'", ווייל דער רצון ה' איז אַז די "הֵמָּה" אַליין זאָלן זיין דער היכל ה' - אַז די מענטשן אַליין, דורך מתקן זיין זייערע מעשים, זאָלן זיין ראוי צו השראת השכינה.

דער רד"ק ברענגט נאָך אַן הסבר: די מענטשן פלעגן זאָגן פאַר ירמיהו - צוליב אונדזערע שלעכטע מעשים וועט די דאָזיקע שטאָט נישט חרוב ווערן, ווייל "היכל ה' המה". און ער ברענגט אַ ביאור בשם זיין פאָטער: דאָס זאָגן דריי מאָל "היכל ה'" איז מכוון קעגן דעם אולם, היכל און דביר, די דריי הייליקסטע מקומות אינעם בית המקדש. און קעגן דעם איז דאָ דער פסוק "אֶרֶץ אֶרֶץ אָרֶץ" - איר זאָגט היכל ה' דריי מאָל, און דער הקב"ה ענטפערט ארץ ארץ ארץ: נאָכדעם וואָס איר האָט פארשוועכט דעם אָרט און מיט אייערע פארדאָרבענע הנהגות האָט איר אים פאַרוואַנדלט אין אַן אָרט אָן קיין קדושה, איז ער ביי מיר ווי סתם ערד. דאָס איז דער ענטפער פון הקב"ה צו זייער טענה - וויבאַלד איר באַשעמט די היכלות, האָבן זיי שוין מער נישט קיין מעלה און יתרון פון דעם וואָס זיי זענען געבויט געוואָרן לשם ה'.

און די דאָזיקע ווערטער ווערן נאָך מער שאַרף ווען מען קוקט אויף וואָס עס שטייט אין יחזקאל: שווערע און שרעקלעכע זאַכן איבער וואָס זיי האָבן געטאָן אינעווייניק אין בית המקדש, ווען דער הקב"ה פירט דורכן נביא אַ באַזוך און ער זעט די עבודה זרה וואָס זיי האָבן געמאַכט אינעם בית המקדש און די בילדער וואָס זיי האָבן אויסגעקריצט אויף זיינע ווענט - שוידערלעכע זאַכן. זאָגט זיי דער אויבערשטער: מיינט איר דען אַז פאַר דעם אָרט איז געבליבן די מעלה פון "היכל ה'"? ער איז ממש ווי ערד, ווייל איך מאַך נישט רוען מיין שכינה אין אַן אָרט וואָס מען טוט דאָרט אַזעלכע שווערע עבירות.

וואָס איז די פאָדערונג: משפט צווישן אַ מענטש און זיין חבר

(ה) כִּי אִם־הֵיטֵיב תֵּיטִיבוּ אֶת־דַּרְכֵיכֶם וְאֶת־מַעַלְלֵיכֶם אִם־עָשׂוֹ תַעֲשׂוּ מִשְׁפָּט בֵּין אִישׁ וּבֵין רֵעֵהוּ׃ - ווייל נאָר אויב איר וועט פאַרבעסערן אייערע וועגן און אייערע מעשים, אויב איר וועט טאָן גערעכטיקייט צווישן אַ מאַן און זיין חבר.
(ו) גֵּר יָתוֹם וְאַלְמָנָה לֹא תַעֲשֹׁקוּ וְדָם נָקִי אַל־תִּשְׁפְּכוּ בַּמָּקוֹם הַזֶּה וְאַחֲרֵי אֱלֹהִים אֲחֵרִים לֹא תֵלְכוּ לְרַע לָכֶם׃ - אַ גר, אַ יתום און אַן אלמנה זאָלט איר נישט דריקן, און קיין אומשולדיק בלוט זאָלט איר נישט פאַרגיסן אין דעם דאָזיקן אָרט, און נאָך פרעמדע געטער זאָלט איר נישט גיין, צו אייער אייגענער שלעכטס.
(ז) וְשִׁכַּנְתִּי אֶתְכֶם בַּמָּקוֹם הַזֶּה בָּאָרֶץ אֲשֶׁר נָתַתִּי לַאֲבוֹתֵיכֶם לְמִן־עוֹלָם וְעַד־עוֹלָם׃ - דאַן וועל איך מאַכן רוען מיין שכינה מיט אייך אין דעם דאָזיקן אָרט, אין דעם לאַנד וואָס איך האָב געגעבן פאַר אייערע עלטערן, פֿון אייביק ביז אייביק.

וואָס איז אַלזאָ די פאָדערונג למעשה? "אִם עָשׂוֹ תַעֲשׂוּ מִשְׁפָּט בֵּין אִישׁ וּבֵין רֵעֵהוּ" - אַז עס זאָל נישט זיין צווישן אייך קיין גזל און עושק, נישט קיין אונאת ממון און נישט קיין אונאת דברים. און דאַן "וְשִׁכַּנְתִּי אֶתְכֶם בַּמָּקוֹם הַזֶּה": דורך די גוטע מעשים וועט איר אַליין זיין דער היכל ה', די שכינה וועט רוען אין אייך, און "וְשִׁכַּנְתִּי אֶתְכֶם" איז ווי "ושכנתי איתכם" - איך וועל זיין אין צווישן אייך. און מכח דעם וועט איר וואוינען אין דעם לאַנד וואָס דער אויבערשטער האָט געגעבן פאַר אונדזערע אבות פֿון אייביק ביז אייביק: עס וועט אייך זיין דאָ אַ תמידיקע קיום, און עס וועט נישט קומען די גלות וואָס דער נביא וואָרנט אָן וועגן איר די גאַנצע צייט.

און וואָס איז פסוק ו' אינמיטן? זאָגט דער מלבי"ם: דאָס איז אַ מאמר מוסגר (אין קלאַמערן). דער עיקר פאָדערונג איז "תַּעֲשׂוּ מִשְׁפָּט בֵּין אִישׁ וּבֵין רֵעֵהוּ", און זיכער און אַל קל וחומר אַז אַ גר, יתום און אלמנה זאָלט איר נישט עשק'נען, און אַל קל וחומר אַז איר זאָלט נישט פאַרגיסן קיין אומשולדיק בלוט, און אַל קל וחומר אַז איר זאָלט נישט גיין נאָך אלהים אחרים - ווייל אויב איר טוט דאָס, איז דאָס אינגאַנצן קעגן אַלץ וואָס איז פריִער געזאָגט געוואָרן.

די פראַגע איבער דעם סדר פון די דברים - און דער כלל פון "אילת השחר"

עס איז דאָ דאָ אַ שוועריקייט, און דער מלבי"ם אַליין ברענגט עס אַרויף אין "ביאור המילות": דער סדר איז זייער וואונדערלעך. דער כּלל איז אַז ווען דער פּסוק רעכנט אויס עטלעכע זאַכן, גייט ער פֿון דעם קל צום כבד, פֿון דער גרינגערער זאַך צו דער שווערערער. מע דערציילט דאָך נישט אויף אַ מענטש אַז מע האָט אים באַשולדיקט אין רציחה און ער האָט אויך באַקומען אַ קנס אויף פּאַרקירן; נאָר מע הייבט אָן מיט דעם קליינעם קנס, און מע לייגט צו אַז מע האָט אויך אָפּגעשטעלט זײַן בויען, און מע האָט אים אויך געכאַפּט גנבֿענען, און העכער פֿון דעם האָט מען אים נאָך באַשולדיקט אין רציחה. און דאָ איז לכאורה דער סדר פֿאַרקערט: קודם "עשו תעשו משפט בין איש ובין רעהו" - אַ הויכע מדרגה פֿון צדקות, און דערנאָך פֿאַלט עס אַראָפּ צו "גר יתום ואלמנה לא תעשוקו", און גייט נאָך ווײַטער אַראָפּ צו "ודם נקי אל תשפכו" - רציחה, און צום סוף "ואחרי אלוהים אחרים לא תלכו" - עבודה זרה.

פֿאַרענטפֿערט דאָס דער מלבי"ם לויט זײַן ספר "אילת השחר", אַ ספר פֿון כּללים אין דקדוק המקרא, דאָרט אין כּלל ר"א: אַמאָל דרייט דער פּסוק איבער דעם סדר לויט די סיבות און מסובבים, דאָס הייסט, ער שטעלט אויס די זאַכן לויט דעם וואָס ברענגט צו וואָס. למשל: "לא תגנובו ולא תכחשו" - דורך דער גניבֿה קומט מען צו מכחיש זײַן, הגם די הכחשה איז האַרבער פֿון דער גניבֿה. און אַזוי אויך אין יהושע: "לבלתי בוא בגוים... בשם אלהיהם לא תזכירו ולא תשביעו" - דאָס קומען צווישן די גוים שלעפּט מיט זיך דערמאָנען דעם נאָמען פֿון זייערע געטשקעס, און דאָס דערמאָנען שלעפּט מיט זיך שווערן, וואָס דאָס איז נאָך האַרבער. אַזוי אויך דאָ: זאָגט זיי דער נביא, פֿאַרבעסערט אײַערע וועגן און מעשׂים, און ס'איז נישט פֿאַראַן קיין רייד אַז אַ גר, יתום און אַלמנה זאָלט איר נישט באַעוולען, און אַוודאי און אַוודאי זאָלט איר נישט פֿאַרגייסן קיין אומשולדיק בלוט, און אַוודאי און אַוודאי נישט דינען קיין עבודה זרה - נאָר גייט אין דעם גלײַכן וועג, און דאַן "ושיכנתי אתכם במקום הזה".

און דער גר"א טײַטשט אָפּ די ווערטער "בארץ אשר נתתי לאבותיכם למן עולם ועד עולם": איך האָב זי אײַך געגעבן פֿון די טעג פֿון אברהם ביז אייביק - אָבער מיט'ן תּנאי אַז איר וועט גיין אין דעם דרך ה'. אָבער אויב איר וועט אָפּטרעטן פֿון דעם דרך ה', איז דאָ נישט קיין הבטחה אַז דאָס לאַנד וועט אײַך בלײַבן פֿאַר אייביק, נאָר אַזוי ווי דער נביא וואָרנט כּסדר, וועט מען חלילה גיין אין גלות פֿון דאָרט.

בטחון אין אַ ליגן וואָס האָט נישט אַפֿילו קיין תּועלת

(ח) הִנֵּה אַתֶּם בֹּטְחִים לָכֶם עַל־דִּבְרֵי הַשָּׁקֶר לְבִלְתִּי הוֹעִיל׃ - אָט פֿאַרלאָזט איר זיך פֿאַר זיך אויף פֿאַלשע רייד, אָן קיין שום נוצן.

דער מלבי"ם באַטאָנט דאָ דעם שפּיציקן פּונקט: אַמאָל פֿאַרלאָזט זיך אַ מענטש אויף אַ ליגן צוליב עפּעס אַ תּועלת - ער פֿאַרדינט כאָטש עפּעס דערפֿון. מע זאָגט אים: גיי גנבֿע און דו וועסט באַקומען אַזוי און אַזוי פֿיל. ס'איז טאַקע אַן עבֿירה, אָבער ער האָט כאָטש עפּעס דערפֿון. אָבער זיך פֿאַרלאָזן אויף אַ ליגן וואָס ברענגט גאָרנישט קיין תּועלת - וואָס האָסטו פֿאַרדינט? דו האָסט נישט קיין תּועלת און נישט קיין אמת, דו בלײַבסט איבער מיט גאָרנישט מיט נישט. און דאָס איז וואָס דער נביא זאָגט: איר זעט דאָך מיט די אייגענע אויגן אַז ס'איז נישטאָ קיין שום תּועלת אין די דאָזיקע זאַכן, און פֿונדעסטוועגן גייט איר ווײַטער אָן זיך צו פֿאַרלאָזן אויף זיי.

און וואָס איז דער פשט דערפֿון? זיי זענען דאָך נישט געווען קיין שוואַכע קעפּ. נאָר ווען אַ מענטש פֿאַרלאָזט זיך אויף ליגנס, איז עס ווײַל ער פֿאַרשטייט אַז דורך דעם קען ער ווײַטער טאָן וואָס זײַן האַרץ גלוסט. װאָרום אויב איך וועל אָננעמען די ווערטער פֿון נביא, וועל איך דאָך מוזן פֿאַרבעסערן מײַנע וועגן, אויפֿהערן צו לויפֿן נאָך תּאוות, נאָך גשמיות, נאָך תּענוגים - און אַפֿילו עבודה זרה איז געווען אַ מין תּאווה, עפּעס וואָס מענטשן האָבן געלאָפֿן נאָך דעם. דערפֿאַר איז אים בעסער זיך צו פֿאַרלאָזן אויפֿן ליגן אַפֿילו ווען ס'איז נישטאָ דערין קיין שום תּועלת, אַבי נישט צו דאַרפֿן ענדערן זײַנע וועגן.

"ואמרתם נצלנו" - דאָס בית המקדש אַלס היתּר ווײַטער צו זינדיקן

(ט) הֲגָנֹב רָצֹחַ וְנָאֹף וְהִשָּׁבֵעַ לַשֶּׁקֶר וְקַטֵּר לַבָּעַל וְהָלֹךְ אַחֲרֵי אֱלֹהִים אֲחֵרִים אֲשֶׁר לֹא־יְדַעְתֶּם׃ - צי גנבֿענען, מאָרדן און מנאף זײַן, און פֿאַלש שווערן, און רויכערן צום בעל, און גיין נאָך פֿרעמדע געטער וואָס איר האָט נישט געקענט!
(י) וּבָאתֶם וַעֲמַדְתֶּם לְפָנַי בַּבַּיִת הַזֶּה אֲשֶׁר נִקְרָא־שְׁמִי עָלָיו וַאֲמַרְתֶּם נִצַּלְנוּ לְמַעַן עֲשׂוֹת אֵת כׇּל־הַתּוֹעֵבוֹת הָאֵלֶּה׃ - און איר קומט און שטעלט זיך פֿאַר מיר אין דעם דאָזיקן הויז וואָס מײַן נאָמען ווערט אָנגערופֿן דערויף, און איר זאָגט "מיר זענען געראַטעוועט", כּדי ווײַטער צו טאָן אַלע די דאָזיקע תּועבֿות!

מוכיח זײ דער נביא, דערקלערט דער מלבי"ם: מיינט איר דען אַז איר קענט אָנגיין מיט עבֿירות - גנבֿענען, מאָרדן, מנאף זײַן, שווערן פֿאַלש, רויכערן צום בעל, און גיין נאָך אַנדערע געטער - און דערנאָך וועט איר קומען און שטיין אין דעם הויז וואָס מײַן נאָמען רופֿט זיך דערויף און זאָגן "מיר זענען געראַטעוועט", אונדז וועט נישט דערגרייכן קיין שטראָף און עס וועט אונדז נישט טרעפֿן קיין שלעכטס? צוויי פֿאַלשע הנחות זענען דאָ: איינס, אַז ווער סע קומט אין מײַן הויז איז גלײַך ווי ער וואָלט אַרײַן אין אַן עיר מקלט און איך וועל אים שיצן; און צווייטנס, אַז איך וועל נישט חרובֿ מאַכן דאָס הויז צוליב דעם וואָס מײַן נאָמען רופֿט זיך דערויף - ווײַל צי וועט דען דער אייבערשטער חרובֿ מאַכן אַ הויז וואָס זײַן נאָמען רופֿט זיך דערויף?

און נאָך מער פֿון דעם: איר קומט דאָך נישט אין הויז כּדי תּשובֿה צו טאָן, נאָר כּדי ווידער צו טאָן שלעכטס. קומט אויס אַז דאָס הויז איז נישט קיין אָרט פֿון קירובֿ, נאָר אַן אָרט וואָס גיט אַ שטיץ און אַ דעקונג ווײַטער אָנצוגיין מיט די עבֿירות. ווען איר וואָלט געקומען תּשובֿה טאָן - איז דאָך פֿאַראַן אַ טעם אין דעם קיום פֿונ'ם בית המקדש, וואָס איז אַן אָרט וואָס דערוועקט די הערצער. אָבער אַז אַ מענטש קומט כּדי צו באַקומען אַ רוקנביין פֿאַר זײַן קלקול, צו זאָגן "איך בין געווען אין בית המקדש, איך האָב מקריבֿ געווען אַ קרבן, אַלץ איז אין אָרדענונג" - דאָס איז דאָך דער רעכטער היפּוך פֿון דער זאַך.

די זאך איז ענלעך צו יענעם וואס איז געגאנגען צום גלח, און נאכדעם וואס ער האט געענדיגט דעם ווידוי, זאגט אים דער גלח: הונדערט שקלים. האט ער אים געזאגט: איך האב נאר א שטר פון צוויי הונדערט. האט ער אים געזאגט: נישט קיין חילוק, זאל עס שוין זיין אויך פאר קומענדיגע וואך. דאס הייסט: גיי אן ווייטער צו טון עבירות, דו האסט אן אפענעם חשבון פאר דער גאנצער וואך, דו ביסט שוין מתוודה געווען פון פאראויס אויך אויף וואס דו גייסט נאך עובר זיין. און אזוי זענען זיי: מיינט איר דען אז איך דארף א שטייער? אז איר באצאלט א שטייער, מקריב זיין א קרבן, און דאס ערלויבט אייך ווייטער אנגיין? איר פארלאזט זיך אויפן זכות פונעם בית אנצוגיין מיט אלע תועבות, אז ס'איז נישט גענוג וואס לויט אייער מיינונג באקומט איר מחילה אויפן עבר, נאר נאך דערצו א קרעדיט אויפן עתיד - און דאס איז דער טייטש פון "למען עשות את כל התועבות האלה". א מענטש ערלויבט זיך אנצוגיין מיט זיין קלקול, און זאגט: וואס האט ער דען אויף מיר? איך בין דאך געווען אין בית המקדש, איך האב אפילו מקריב געווען א קרבן. גלייך ווי ער קומט צו פארשטאפן דעם מויל פונעם הקדוש ברוך הוא, להבדיל אלף אלפי הבדלות אזוי ווי דער שעיר לעזאזל וואס איז באשטימט צו פארשטאפן דאס מויל פונעם מקטרג. אויף דעם טוט זיי דער נביא מוסר'ן אז די זאכן זענען גאר שווער און הארב.

מערת פריצים

(יא) הַמְעָרַת פָּרִצִים הָיָה הַבַּיִת הַזֶּה אֲשֶׁר־נִקְרָא־שְׁמִי עָלָיו בְּעֵינֵיכֶם גַּם אָנֹכִי הִנֵּה רָאִיתִי נְאֻם־ה'׃ - צי איז דען ווי א הייל פון רויבער געווארן דאס דאזיגע הויז וואס מיין נאמען ווערט אנגערופן דערויף אין אייערע אויגן? אויך איך, אט האב איך דאס געזען, זאגט ה'.

זאגט דער מלבי"ם: איר רעכנט מיין הויז ווי א מערת פריצים, וואו מען באהאלט זיך כדי מען זאל נישט געכאפט ווערן, און דורך דעם בית באהאלט איר כביכול אייערע שלעכטע מעשים. און דער רד"ק פארברייטערט: דער שטייגער פון די פריצים בשעת זיי באגייען שלעכטס איז זיך צונויפצוקומען אינאיינעם אינדרויסן פון שטאט אין איינע פון די היילן, זיך דארט צו באהאלטן פון מענטשן. די גזלנים און אונטערוועלטניקעס האבן תמיד געהאט א הייל אדער א ביידל אינעם וואלד, וואו זיי פלעגן זיך צוזאמנקומען צוטיילן רויב און פלאנעווען זייערע בייזע פלענער. זאגט הקדוש ברוך הוא: מיין הויז איז פארוואנדלט געווארן ווי א מערת פריצים - א פלאץ וואס באהאלט דעם רויבער פון זיינע נאכיאגער. די עבירות ברענגען אז מען זאל אייך נאכיאגן, און איר אנטלויפט צום בית המקדש ווי צו א שוץ-ארט פאר דער גערעכטיקייט.

און נאך מער: אין אייערע אויגן, א מענטש וואס איר זעט זיך בוקן אין דעם הויז ווערט גלייך פאררעכנט פאר א צדיק - "איך האב געזען ווי ער האט זיך דארט געשאקלט, נעו אמות הסיפים, זיין תפילה האט געציטערט וועלטן". אבער זיינע תועבות זענען פארבארגן פון אייערע אויגן. זאגט הקדוש ברוך הוא: הגם פון אייערע אויגן איז דאס באהאלטן, "גם אנוכי הנה ראיתי" - איך ווייס אלע תעלומות, און פאר מיר ווער קען זיך באהאלטן? "אם יסתר איש במסתרים ואני לא אראנו?" וואס איז נישט אפן פאר אייערע אויגן איז אפן פאר מיינע אויגן. און אויב אזוי, אויב איר מיינט אז מיט דעם אלעם וועל איך נישט חרוב מאכן דעם בית - איז א גאנצער טעות אין אייערע הענט.

לכו נא אל שילה

(יב) כִּי לְכוּ־נָא אֶל־מְקוֹמִי אֲשֶׁר בְּשִׁילוֹ אֲשֶׁר שִׁכַּנְתִּי שְׁמִי שָׁם בָּרִאשׁוֹנָה וּרְאוּ אֵת אֲשֶׁר־עָשִׂיתִי לוֹ מִפְּנֵי רָעַת עַמִּי יִשְׂרָאֵל׃ - ווארום גייט דאך צו מיין פלאץ וואס אין שילה, וואס איך האב דארט געמאכט רוען מיין נאמען אנפאנגס, און זעט וואס איך האב איר געטאן צוליב דער שלעכטיקייט פון מיין פאלק ישראל.

גייט צו מיין פלאץ וואס אין שילה, וואס דארט האב איך געמאכט רוען מיין נאמען אנפאנגס - און איך האב עס חרוב געמאכט צוליב דער שלעכטיקייט פון מיין פאלק ישראל. און דער רד"ק לייגט צו: אפילו דער ארון איז גולה געווארן פון דארט און איז געווען אין די הענט פון די פלשתים. און אויב דארט האט הקדוש ברוך הוא נישט חושש געווען, כביכול, פאר זיין כבוד - כל שכן דאס דאזיגע הויז. און דער רד"ק באטאנט אן אינטערעסאנטן פונקט: "וכל שכן הבית הזה שהוא השני, שאין הקביעות כל כך כמו הראשון". מיר וואלטן געמיינט אז דווקא דאס בית פון שלמה איז דאס קביעות'דיגע, זאגט הקדוש ברוך הוא: ניין. א ראיה דערצו פונעם לשון אליין: ביי שילה שטייט "שיכנתי שמי שם", בעת ביי דעם בית המקדש שטייט "נקרא שמי עליו" - און דאס איז ווייניגער. "נקרא שמי עליו" באדייט אז מיין נאמען רוט נישט דערין נאר ווערט אנגערופן דערויף, ווייל די שכינה האט זיך שוין אפגעטאן. און אין שילה, וואו איך האב ממש געמאכט רוען מיין נאמען - און פונדעסטוועגן האב איך עס חרוב געמאכט. צי מיינט איר דען אז איר האט א פארזיכערונג אויף דעם דאזיגן בית?

"השכם ודבר" און "ואקרא" - א שכינה וואס האט זיך דערווייטערט

(יג) וְעַתָּה יַעַן עֲשׂוֹתְכֶם אֶת־כׇּל־הַמַּעֲשִׂים הָאֵלֶּה נְאֻם־ה' וָאֲדַבֵּר אֲלֵיכֶם הַשְׁכֵּם וְדַבֵּר וְלֹא שְׁמַעְתֶּם וָאֶקְרָא אֶתְכֶם וְלֹא עֲנִיתֶם׃ - און איצט, וויבאלד איר האט געטאן די אלע מעשים, זאגט ה', און איך האב גערעדט צו אייך, כסדר פון פרי אן גערעדט, און איר האט נישט געהארכט, און איך האב גערופן צו אייך און איר האט נישט געענטפערט.

איצט איז אייער חטא פיל גרעסער ווי פון די מענטשן פון שילה פון עטליכע זייטן. ערשטנס, איר האט געדארפט זיך לערנען פון שילה - פון דער היסטאריע דארף א מענטש ארויסנעמען מסקנות, און איר האט זיך נישט געלערנט. צווייטנס, "יען עשותכם את כל המעשים האלה": גנב'ענען און רציחה און דאס גלייכן - זאכן וואס זענען נישט געווען דעמאלט אין שילה, און אויף ווייניגער פון דעם האב איך חרוב געמאכט דעם ארט; קל וחומר אויף אייערע מעשים. דריטנס, "ואדבר אליכם השכם ודבר" - דאס איז אויך נישט געווען אין שילה, וואו עס זענען נישט געקומען קיין נביאים זיי צו מוסר'ן. אויב אזוי, פארוואס נעמט איר נישט קיין מסקנות?

און דער מלבי"ם איז מדייק: וואס איז דער חילוק צווישן "רעדן" (לדבר) און "רופן" (לקרוא)? רעדן איז פון דער נאענט, און רופן איז פון דער ווייט - מען רופט צו א מענטש וואס שטייט ווייט אוועק ביים עק. לכתחילה "ואדבר אליכם השכם ודבר", ווייל מיין שכינה האט נאך גערוט אין בית; אבער נאך די שרעקליכע מעשים האט זיך די שכינה דערווייטערט, און דעריבער איצט "ואקרא אתכם" - איך רוף אייך שוין פון דער ווייט, ווייל מיין שכינה איז שוין נישט דארט. און אזוי ווי די גמרא ברענגט: עשר מסעות נסעה שכינה - פונעם כפורת צום כרוב, און פונעם כרוב צום שוועל פונעם בית און אזוי ווייטער. די שכינה איז געגאנגען און זיך דערווייטערט, און ביי א געוויסן שטאפל איז דאס רעדן פארוואנדלט געווארן אין א רופן.

(יד) וְעָשִׂיתִי לַבַּיִת אֲשֶׁר נִקְרָא־שְׁמִי עָלָיו אֲשֶׁר אַתֶּם בֹּטְחִים בּוֹ וְלַמָּקוֹם אֲשֶׁר־נָתַתִּי לָכֶם וְלַאֲבוֹתֵיכֶם כַּאֲשֶׁר עָשִׂיתִי לְשִׁלוֹ׃ - און איך וועל טאָן צום הויז וואָס מיין נאָמען ווערט גערופן אויף אים, וואָס איר פאַרלאָזט זיך אויף אים, און צום אָרט וואָס איך האָב געגעבן פאַר אייך און פאַר אייערע אבות, אַזוי ווי איך האָב געטאָן צו שילה.

און פאַרוואָס וועט דער אויבערשטער זיך אָפּרעכענען מיטן בית המקדש? דער פסוק אַליין גיט דעם טעם: "אשר אתם בוטחים בו". דאָס הויז אַליין איז געוואָרן אייער זיכערקייט ווייטער צו טאָן עבירות; אויף אים פאַרלאָזט איר זיך כדי ווייטער צו קאַליע מאַכן.

ענלעכס צו דעם געפינען מיר ביי משה רבינו וואָס האָט געזאָגט "מחני נא מספרך אשר כתבת". עס איז פאַראַן אַ משל, וואָס זעט אויס אַז זיין מקור איז אין מדרש אָדער אין די ווערטער פון די שפּעטערדיקע: אַ בן מלך וואָס פלעגט קאַליע מאַכן כסדר, און דער פּעדאַגאָג - דאָס הייסט דער מחנך - פלעגט גיין צום מלך און פאַרענטפערן זיין כעס. מאָל נאָך מאָל. ביי אַ געוויסן שלב, ווען דער זון האָט אָנגעמאַכט אַ זייער גרויסן שאָדן, איז דער פּעדאַגאָג געקומען צום מלך און געזאָגט: מיין האַר דער מלך, דו מוזסט מיך אָפּזאָגן. האָט ער אים געפרעגט: פאַרוואָס? האָט ער אים געזאָגט: ווייל דיין זון ערלויבט זיך אַלץ וואָס ער טוט, וויבאַלד עס איז פאַראַן ווער עס זאָל פאַרבעטן דעם טאַטן. אָבער אין דער רגע וואָס איך וועל נישט זיין דאָ, וועט דער זון פאַרשטיין אַז עס איז מער נישטאָ ווער עס זאָל פאַרגליכן די וועגן און פאַרריכטן דאָס קאַליע געמאַכטע, און פון דעם וועט ער ציען די ריכטיקע אויספירן. אַזוי האָט משה רבינו געזאָגט: ריבונו של עולם, מחני נא - זיי פאַרלאָזן זיך אויף מיר אַז איך בין דער פאַרמיטלער, און דעריבער ערלויבן זיי זיך אפילו שווערע עבירות; אויב דו וועסט מיך אויסמעקן, וועלן זיי זיך מער נישט ערלויבן אַזוי קאַליע צו מאַכן.

און אַזוי אויך דאָ: פאַרוואָס וועל איך חרוב מאַכן דאָס הויז? ווייל עס איז כביכול דער גורם - "אשר אתם בוטחים בו", עס איז דאָך היכל ה', דער אויבערשטער וועט דאָך נישט חרוב מאַכן זיין הויז, און צוליב דעם ערלויבט איר זיך צו קאַליע מאַכן. און וואָס מיינט "ולמקום אשר נתתי לכם ולאבותיכם"? דאָס איז כללות ארץ ישראל, ווייל די רייד דאָ איז נישט בלויז אויפן בית המקדש נאָר אויפן גאַנצן לאַנד.

(טו) וְהִשְׁלַכְתִּי אֶתְכֶם מֵעַל פָּנָי כַּאֲשֶׁר הִשְׁלַכְתִּי אֶת־כׇּל־אֲחֵיכֶם אֵת כׇּל־זֶרַע אֶפְרָיִם׃ - און איך וועל אייך אַוועקוואַרפן פון פאַר מיין פּנים, אַזוי ווי איך האָב אַוועקגעוואָרפן אַלע אייערע ברידער, דאָס גאַנצע זרע פון אפרים.

"והשלכתי אתכם מעל פניי" - דאָס איז די גלות, אַזוי ווי איך האָב פאַרגלאָגלט די עשרת השבטים. און דער רד"ק פרעגט: פאַרוואָס רופט ער זיי אָן "אפרים"? ווייל ווען די מלוכה האָט זיך צעטיילט אין די טעג פון שלמה, האָט זי זיך צעטיילט צום קאָפּ פון שבט אפרים - ירבעם בן נבט איז געווען פון שבט אפרים. און זינט דעמאָלט ווערן די עשרת השבטים אָנגערופן "אפרים": "שמוע שמעתי אפרים מתנודד", "הבן יקיר לי אפרים". כאָטש עס רעדט זיך פון צען שבטים, און כאָטש אינדערצווישן האָבן געקעניגט מלכים פון אַנדערע שבטים, איז דער נאָמען געבליבן נאָכן ערשטן, אָריגינעלן.

און דאָס איז אַן אינטערעסאַנטע זאַך, וואָס אויך היינט קלעפּט זיך דער נאָמען פון דער פירמע וואָס איז געווען די ערשטע אַרויסצוגעבן אַ געוויסן פּראָדוקט אויף אייביק: צו אַ קאָמוניקאַציע־אַפּאַראַט רופט מען "פּעלאַפאָן", וואָס דאָס איז דער נאָמען פון אַ פירמע; צו אַ קילער רופט מען "פרידזשידער", וואָס איז דער נאָמען פון אַ פירמע און נישט דער נאָמען פונעם כלי; און צו אַ פאַרב־קראָם רופט מען "טאַמבור", וואָס איז דער נאָמען פון דער פירמע און נישט דער נאָמען פונעם קראָם. וויבאַלד דער ערשטער האָט אַזוי געהייסן, בלייבט מען עס אַזוי רופן אויף אייביק.

"אל תתפלל בעד העם הזה"

(טז) וְאַתָּה אַל־תִּתְפַּלֵּל בְּעַד־הָעָם הַזֶּה וְאַל־תִּשָּׂא בַעֲדָם רִנָּה וּתְפִלָּה וְאַל־תִּפְגַּע־בִּי כִּי־אֵינֶנִּי שֹׁמֵעַ אֹתָךְ׃ - און דו זאָלסט זיך נישט מתפלל זיין פאַר דעם דאָזיקן פאָלק, און זאָלסט נישט אויפהייבן פאַר זיי אַ געזאַנג און אַ תפילה, און זאָלסט זיך נישט בעטן ביי מיר, ווייל איך הער דיך נישט צו.

דער מלבי"ם דערקלערט: איך האָב דיר באַפוילן צו שטיין ביים טויער פון בית ה', אויפן אָרט וואָס זיי קומען זיך בוקן, כדי זיי צו מוסר'ן - אָבער איך האָב דיר נישט באַפוילן מתפלל צו זיין פאַר זיי. און אפילו צו דינען אַלס זייער שליח ציבור, אויך דאָס נישט. און דאָס איז דער סדר פונעם פסוק: "אל תתפלל בעד העם הזה" - דיין אייגענע תפילה; "ואל תשא בעדם רינה ותפילה" - אַלס שליח ציבור, אַזוי ווי דער שליח ציבור זינגט און דער עולם ענטפערט נאָך אים. "ואל תפגע בי" - זאָלסט נישט בעטן אַז איך זאָל טאָן אין דיין זכות.

"ואל תפגע בי": דאָס איז נישט קיין לשון פון פגיעה אינעם זין פון שאָדן, נאָר איינע פון די לשונות פון תפילה, אַזוי ווי "ויפגע במקום". און דער גדר פון פגיעה, זאָגט דער מלבי"ם, איז ווען אַ מענטש בעט זיך פאַר זיך אַליין און פאַרמערט מיט תפילה, תחנונים און בקשות ביז כביכול קען דער הקדוש ברוך הוא אים נישט אָפּזאָגן צוליב די פילע בעטענישן. און ווען ער בעט זיך פאַר זיין חבר - איז זיין כוונה אַז אין זיין זכות זאָל דער אויבערשטער ראַטעווען דעם חבר כאָטש דער חבר איז נישט ראוי דערצו. און דאָס איז "אל תפגע בי" פאַר זיי: פאַרמער נישט מיט תפילה אַז אין דיין זכות זאָל איך זיי ראַטעווען.

"כי אינני שומע אותך" - דער מלבי"ם איז מדייק: אַ לשון פון "שומע" וואָס נאָך אים קומט "את" ווייזט בלויז אויפן הערן דעם קול. עס שטייט נישט "אינני שומע לך" נאָר "אותך" - אפילו דעם קול אַליין הער איך נישט. כביכול זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל פאַרשטאָפּן מיינע אויערן כדי איך זאָל גאָרנישט הערן דעם קול פון דיין תפילה.

א משפחה צוזאמענארבעט פאר עבודה זרה

(יז) הַאֵינְךָ רֹאֶה מָה הֵמָּה עֹשִׂים בְּעָרֵי יְהוּדָה וּבְחֻצוֹת יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - זעסטו דען נישט וואס זיי טוען אין די שטעט פון יהודה און אין די גאסן פון ירושלים.

צוויי זאכן זענען דא דא. ערשטנס, "מה המה עושים" - דער עצם מעשה, גאר הארבע מעשים. צווייטנס, דער אופן פונעם מעשה: "בערי יהודה ובחוצות ירושלים" - אין פרהסיא, און דאס מאכט דעם מעשה פיל מער חמור און פארדארבן. דאס זענען נישט קיין יחידים אין חדרי חדרים, נאר פילע מענטשן און בגלוי.

(יח) הַבָּנִים מְלַקְּטִים עֵצִים וְהָאָבוֹת מְבַעֲרִים אֶת־הָאֵשׁ וְהַנָּשִׁים לָשׁוֹת בָּצֵק לַעֲשׂוֹת כַּוָּנִים לִמְלֶכֶת הַשָּׁמַיִם וְהַסֵּךְ נְסָכִים לֵאלֹהִים אֲחֵרִים לְמַעַן הַכְעִסֵנִי׃ - די קינדער קלייבן צאם האלץ, און די פאטערס צינדן אן דאס פייער, און די פרויען קנעטן טייג צו מאכן כוונים פאר דער מלכת השמים, און צו גיסן נסכים פאר פרעמדע געטער, כדי מיר צו דערצערענען.

קומט און זעט ווי שטארק זיי זארגן פאר זיכוי הרבים אין זייערע עבירות. דאס איז א צוזאמענארבעט, מען נעמט אריין די גאנצע משפחה: די קינדער קלייבן צאם האלץ, די טאטעס צינדן אן, די פרויען קנעטן. און דער מלבי"ם באמערקט: אפילו א מלאכה וואס איין מענטש קען אליין טון, ווי דאס מאכן די כוונים, פלעגן זיי צעטיילן צווישן די אבות, די בנים און די נשים, כדי יעדער זאל האבן א חלק אין דעם מעשה. און דאס אלעס "למען הכעיסני". אגב, מען זעט דא א שיינע ראיה פונעם פסוק אז מען לאזט נישט קיין קינדער זיך אפגעבן מיט פייער: די קינדער האט מען נאר געשיקט צוזאמקלייבן האלץ, און דאס פייער האבן די טאטעס אנגעצינדן.

וואס זענען "כוונים"? דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א צורה וואס איז מכוון קעגן דער מלכת השמים. "מכוונת" מיינט קעגנאיבער: די דאזיגע צורה איז מכוון קעגן דער זון, די קעגן דער לבנה, די קעגן יענעם כוכב. זיי פלעגן ציען כוחות פון יענע כוכבים ומזלות, און כדי צו ציען דעם כח פלעגן זיי מאכן זיין געשטאלט דא אויף דער ערד. און מען זאל וויסן אז ביז היינט זענען נאך פאראן אין אינדיע און אינעם ווייטן מזרח מענטשן וואס באשעפטיקן זיך מיט כוחות הטומאה, און זיי האבן א סארט כישוף וואס הייסט וואודו: מען נעמט א ליאלקע אין דער געשטאלט פון א מענטש און מען שטעכט עס אן, און וויבאלד מען האט געמאכט פאר אים א צלם וואס איז מכוון קעגן אים, קענען זיי אים שעדיגן אפילו פון ווייטנס. עס זענען דא כוחות הטומאה, און כשפים האבן געקענט טון אסאך פעולות. און אזוי אויך דאס מאכן א צורה אין צלם ודמות פון אן עליונ'דיגן רוחניות'דיגן ענין ברענגט אן השפעה, אז יענע רוחניות'דיגע מציאות טוט זיך כביכול אן אין יענער צורה, און דורך דעם קען מען פועל'ן דא אונטן.

און פארוואס פלעגן זיי מקטיר און מנסך זיין צו א פסל וואס זיי אליין האבן יעצט געמאכט מיט די אייגענע הענט - וואס העלפט דאס דען? נאר דער כבוד און די הערצה וואס זיי גיבן אפ פאר דער צורה, זיי אליין באשאפן די השפעה, אז יענע העכערע געשטאלט, יענער רוחניות'דיגער כח, טוט זיך אן אין דער צורה.

און וואס איז די "מלכת השמים"? מלשון זי איז מולכת אין הימל, און צוויי ביאורים זענען דא אין דעם. דער ערשטער ביאור אינעם מלבי"ם: אויב מען קוקט ווער עס הערשט איבער אלע גרמי השמים, איז נישט קיין ספק אז דער שטארקסטער און גרעסטער פון זיי איז די זון, און דערפאר נאך דער זון האבן די מענטשן געבלאנדזשעט מער פון אלעס. די עובדי החמנים פלעגן אויפשטיין פארטאגס, "אחוריהם אל היכל ה' ופניהם קדמה", און זיך בוקן צו דער זון. די זון איז דער מעכטיגער כח, וואס ווארעמט אן און גיט חיות, און דערפאר איז זי אין זייערע אויגן געווען ווי אן אפגאט, גרעסער פון דער לבנה און פון די איבעריגע כוכבים. און דער מלבי"ם לייגט צו אז דאס איז אויך געווען די עבודה פון מולך: פאר דער זון פלעגט מען דינען די עבודה פון מולך, און ביי זיי איז געווען א מולך זכר און א מולך נקבה, ווי עס שטייט אין עמוס קאפיטל ה' "את סכות מלככם ואת כיון צלמיכם", און ווייטער "עשינו לה כוונים להעציבה" - זעט מען אז מלכת השמים איז בבחינת נקבה.

נאך א הסבר: "מלאכת השמים", כאטש עס שטייט אן אן אל"ף ליינט מען עס "מלאכת", און דאס איז מלשון מלאכה אדער מלשון מלאך און שליחות. אדער אז זיי פלעגן טון א מלאכה אים צו דינען, אדער וויבאלד פונקט ווי א מלאך ווערט געשיקט מיט דער שליחות פון זיין משלח, אזוי גייט כביכול דער כח בשם פונעם משלח אנצופירן די אונטערשטע באשעפענישן.

און דער רד"ק ערקלערט דעם פסוק אזוי: די גאנצע צוזאמענארבעט - די קינדער קלייבן צאם, די טאטעס צינדן אן, די פרויען קנעטן - איז געווען צו באקן פארן צוועק פון עבודה זרה. רש"י טייטשט אז "כוונים" איז א דפוס פונעם כוכב, און דער רד"ק טייטשט אז כוונים זענען מיני מאכלים וואס מען פלעגט צוגרייטן און פארלייגן פאר דער מלכת השמים, און ווי עס שטייט "עשינו לה כוונים" און "כיון צלמיכם" - אלעס מלשון א זאך וואס מען ריכט קעגן יענע כוחות. און מסתבר צו זאגן אז יענע פת פלעגט מען מאכן אויף א באזונדערן אופן אז עס זאל זיין דערין א כוונה קעגן יענע רוחניות'דיגע ענינים און קעגן יענעם קרבן, און מען פלעגט מכוון זיין דאס הארץ און דעם שכל עס צו מאכן און פארריכטן גאר גוט. אזוי ווי, להבדיל אלף אלפי הבדלות, א פרוי וואס באקט חלות און זאגט "לכבוד שבת קודש" - אזוי פלעגן זיי זאגן "לכבוד די עבודה זרה", אלעס מיט א גרויסער דביקות, ממש כביכול לשם שמים.

"האותי הם מכעיסים" - אז עס איז נישטא קיין שינוי ביים בורא

(יט) הַאֹתִי הֵם מַכְעִסִים נְאֻם־ה' הֲלוֹא אֹתָם לְמַעַן בֹּשֶׁת פְּנֵיהֶם׃ - דערצערענען זיי דען מיר, זאגט דער אויבערשטער, צי דען נישט זיך אליין, צוליב דער בושה פון זייער פנים.

פרעגט דער מלבי"ם: צי דען אַלע די דאָזיקע מעשים דערצערענען נישט דעם הקב"ה? נאָר דער אויבערשטער איז "לא יתפעל". "לא יתפעל" מיינט אַז קיין שום זאַך ווירקט נישט אויף אים. ווען מען צעברעכט אַ גלאָז - ווערט דאָס גלאָז נתפעל פונעם מעשה; יעדע זאַך וואָס איך טו דערין אַן אַקציע, איז עס דער נפעל. און דער הקב"ה איז אינו נפעל: עס איז נישט מעגלעך צו טאָן אַ מעשה וואָס זאָל גורם זיין אַ שינוי אָדער אַ ריר, כביכול, אין קודשא בריך הוא.

און אויב וועסטו פרעגן: מיר געפינען דאָך כעס, און קומט דאָך אויס אַז דער אויבערשטער ווערט נתפעל פון דעם מענטשנ'ס מעשה? נאָר דער כעס קומט נישט צום אויסדרוק ביים הקב"ה, נאָר אין אַ חרון אף וואָס האָט אָנגעמאַכט אַ רושם - און יענער איז געוואָרן געשעדיקט. אויב אַזוי, וואו איז געווען די התפעלות? ביים חוטא. ביים אויבערשטן איז נישט געווען קיין שום שינוי; ביים חוטא איז פאָרגעקומען אַ שינוי, ווייל ער האָט געטאָן אַן עבירה און "סוס ורוכבו רמה בים". מיר דרוקן דאָס אויס מיט אַ לשון פון כעס ווייל אַזוי איז די תוצאה ביי אונדז: ווען איך בייזער זיך אויף דיר באַקומסטו אַ פּאַטש, און דערפאַר ווען איך זע פרעה באַקומען אַ פּאַטש זאָג איך אַז דער אויבערשטער האָט זיך געבייזערט. אָבער דאָס איז דאָך לשון בני אדם, און מען טאָר נישט טראַכטן אַז ביי אים יתברך איז פאָרגעקומען אַ שינוי אָדער אַ התפעלות. און דאָס איז "האותי הם מכעיסים" - צי איז דען שייך ביי מיר אַ שינוי? "הלוא אותם" - דער פועל יוצא איז ביי זיי, זיי באַקומען דעם כעס, זיי זענען די נפעָלים דערפון, און נישט איך; און דאָס אַלץ איז "למען בושת פניהם", אַז דאָס זאָל זיי ברענגען בושה און שאַדן.

און ווי די ווערטער פונעם רד"ק: ווייל זייערע שלעכטע מעשים וועלן מיר נישט שעדיקן, און זייערע גוטע מעשים וועלן מיר נישט גוטס טאָן. און ווי אליהוא האָט געזאָגט צו איוב: "אם חטאת מה תפעל בו ורבו פשעיך מה תעשה לו", "או מה מידך ייקח", "לאיש כמוך רשעך ולבן אדם צדקתך" - דיין רשעות שאַט דיר, און דיין צדקות ברענגט דיר נוצן.

אַ משל וואָס העלפט זייער צו דאָס פאַרשטיין: שטעלט זיך פאָר אַז מען זאָל מיר זאָגן אַז אין אפריקה איז פאַראַן אַן עדה מוראַשקעס, מיליאָנען מוראַשקעס, וואָס אין זייערע אויגן בין איך זייער גאָט; זיי בוקן זיך צו מיר, דינען מיך, און דאַוונען צו מיר אַ גאַנצן טאָג. וועל איך ווערן פול מיט גאווה? "קוק וויפיל מוראַשקעס שעצן מיך"? עס איז דאָך לאַכעדיק אַפילו צו טראַכטן וועגן דעם. וואָס מאַכט אויס צי מוראַשקעס יאָ צי נישט, מיט איין טריט הרגע איך אַ מיליאָן. און איצט פאַרשטייט: דער יחס צווישן אונדז און די מוראַשקעס איז פיל נענטער ווי דער יחס צווישן קודשא בריך הוא און אונדז, וואָס דאָס איז בכלל אָן שום פאַרגלייך און אָן שום יחס. און ווי נאַריש זענען די וואָס מיינען אַז אויב איך האָב געטאָן אַ מצווה האָב איך כביכול עפּעס געגעבן פאַרן הקב"ה. אויב דו האָסט געטאָן - פאַר זיך האָסטו געטאָן; און אויב דו האָסט נישט געטאָן - האָסטו געשעדיקט זיך אַליין.

און ווער עס כעסט זיך אויפן הקב"ה און טוט מעשים קעגן אים - איז גלייך צו אַ מענטש וואָס בייזערט זיך אויף זיין חבר און הייבט אָן בויערן אַ לאָך אינעם שיף. נאַר איינער, דו ביסט דאָך אַליין אויפן שיף, וואָס בויערסטו? צי דען ווייל יענער האָט דיר דעררודערט וועסטו זיך אַליין שיסן אַ קויל אין קאָפּ? ווען אַ מענטש טוט דעם היפך פון ציווי ה' צוליב כעס - טוט ער בלויז קעגן זיך אַליין. וועסטו טאָן מצוות, גיט דאָס אים יתברך גאָרנישט; וועסטו טאָן עבירות, נעמט דאָס פון אים גאָרנישט אַוועק. דאָס אַלץ איז אַ נפקא מינה פאַר דיר. און וויפיל נאַרישקייט, וויפיל קורצזיכטיקייט און וויפיל פעלן פון פאַרשטאַנד אין דער הנהגה פונעם אויבערשטן ליגט אין אַזאַ מעשה.

אפי וחמתי ניתכת

(כ) לָכֵן כֹּה־אָמַר אֲדֹנָי יֱ־הֹוִה הִנֵּה אַפִּי וַחֲמָתִי נִתֶּכֶת אֶל־הַמָּקוֹם הַזֶּה עַל־הָאָדָם וְעַל־הַבְּהֵמָה וְעַל־עֵץ הַשָּׂדֶה וְעַל־פְּרִי הָאֲדָמָה וּבָעֲרָה וְלֹא תִכְבֶּה׃ - דערפאַר, אַזוי האָט געזאָגט דער ה' אלקים: אָט גיסט זיך אויס מיין צאָרן און מיין גרימצאָרן אויף דעם דאָזיקן אָרט, אויפן מענטש און אויף דער בהמה, און אויפן בוים פונעם פעלד און אויפן פרי פון דער ערד, און זי וועט ברענען און נישט פאַרלאָשן ווערן.

דער אויספיר דערפון איז כעס אויף זיי און בושה פאַר זיי. "ניתכת" באַטייט זיך גיסן, מלשון אויסגיסן און שמעלצן, ווי "ותיתך חמתי ואפי". און דורך דעם וועט דער דאָזיקער אָרט חרוב ווערן, און אַלץ וואָס געפינט זיך דערין - מענטש, בהמה, געוויקסן, פרי העץ און פרי האדמה - וועט אונטערגיין, און דאָס פייער וועט אין אים ברענען כסדר און וועט נישט אויסלאָשן.

און דער מלבי"ם דייקט: ווען אַ מענטש איז קראַנק ברענגט מען אים רפואות, און די רפואה ווערט געמאַכט פון אַ געמיש פון וואָרצלען, גראָזן און פלאַנצן. און דאָ, וויבאַלד דער כעס וועט אויך זיין אויף די געוויקסן און זיי וועלן אויך פאַרפוילט ווערן, וועלן ממילא דער מענטש און די בהמה אומקומען אָן אַ רפואה. און לכאורה, וואָס גייט אונדז אָן די געוויקסן נאָכדעם ווי דער מענטש איז שוין אומגעקומען? נאָר ביים אָנהייב פונעם אומקום, ביים אָנהייב פון דער קראַנקייט, קענען די געוויקסן נאָך דינען אַלס רפואה; און וויבאַלד די געוויקסן וועלן אויך אונטערגיין, וועט גאָר קיין רפואה נישט זיין - און דערפאַר "ובערה ולא תכבה".

צום סך-הכל:

דער נביא איז געשיקט געוואָרן צו שטיין דווקא ביים טויער פון בית ה', צו די וואָס קומען זיך בוקן און מקריב זיין קרבנות, כדי אויסצוראָטן פון שורש דעם פאַלשן בטחון פון "היכל ה' היכל ה' היכל ה' המה". דאָס הויז איז נישט קיין תכלית נאָר אַ תוצאה; די גוטע מעשים זענען דער תנאי, און "היכל ה' המה" - דער מענטש אַליין, דורך פאַרריכטן זיינע וועגן, ווערט אַן אָרט פאַר השראת השכינה. ווען דאָס הויז ווערט פאַרוואַנדלט אין אַ מערת פריצים, אין אַן אָרט וואָס גיט אַ דעקונג אויף ווייטערדיקע תועבות, איז דערין נישט פאַראַן קיין שום רעטונג, נאָר אַדרבה - עס אַליין איז די סיבה פאַר דער פורענות, "אשר אתם בוטחים בו". און שילה באַווייזט אַז עס איז נישטאָ קיין פאַרזיכערונג-פּאָליסע אויף שטיינער. און איבער אַלץ לערנט אונדז דער קאַפּיטל אַ גרויסן יסוד: "האותי הם מכעיסים... הלוא אותם" - אונדזערע מעשים טוען גאָרנישט אויף ביים בורא יתברך; דער גאַנצער כעס און דער גאַנצער שאַדן קומען צוריק צום מענטש אַליין. און אויב אַזוי, מצוות וואָס אַ מענטש טוט - טוט ער פאַר זיך אַליין, און עבירות וואָס ער באַגייט - שעדיקט ער זיך אַליין.