ספר ירמיה פרק ז'. "הדבר אשר היה אל ירמיהו מאת השם לאמור. עמוד בשער בית השם וקראת שם את הדבר הזה ואמרת שמעו דבר השם כל יהודה הבאים בשערים האלה להשתחוות להשם". דער רד"ק זאגט: לייגט אַ קוק, דא שטייט געשריבן "הדבר אשר היה אל ירמיהו". אין די פריערדיקע פרשיות האבן מיר נישט געזען אַזאַ אויסדרוק, שטענדיק שטייט "כה אמר השם". זאגט דער רד"ק: היות ווי די נבואה איז געווען אין שער בית השם, "עמוד בשער בית השם", דעריבער זאגט ער "הדבר אשר היה אל ירמיהו מאת השם לאמור", אויך דאס שטיין אין שער בית השם, אויך דאס איז מאת השם לאמור. "מאת השם לאמור", זאג "עמוד בשער בית השם". מ'האט געקענט מיינען אַז די נבואה איז געגעבן געווארן מאת השם און ירמיהו האט געזוכט אַ צענטראלן פּלאץ זי איבערצוגעבן. זאגט ער דיר: ניין, אויך "עמוד בשער בית השם", אויך דאס איז געווען אַ באַפֿעל מאת האלוקים.
און וואס זאגט אים דער הייליקער באשעפער "עמוד בשער בית השם", די כוונה איז אין שער בית המקדש, מ'רעדט דא זאגט דער רד"ק וועגן דעם מזרחדיקן שער וואס איז דער באזונדערער פֿון אַלע שערים. "וקראת שם את הדבר הזה ואמרת שמעו דבר השם כל יהודה הבאים בשערים האלה". "הבאים בשערים האלה", דא שטייט אַז זיבן שערים זענען געווען אין דער עזרה. דריי אין צפון, דריי שערים אין דרום און איינער אין מזרח. זאגט ער אים "עמוד בשער בית השם", היות ווי ער וויל דא געבן אַ באזונדערע נבואה זאגט דער מלבי"ם, צו די מענטשן וואס קומען אין שער כדי מקריב צו זיין קרבנות. און גלייך וועלן מיר זען אַז די נבואה באציט זיך צום בית המקדש. ער זאגט זיי: הערט דעם דבר השם, איר וואס קומט אין די שערים האלה און איר מיינט, צו וואס קומט איר אהין? "להשתחוות להשם". איר מיינט אַז דאס בוקן זיך איז דער עיקר, דאס איז וואס דער אויבערשטער בעט.
"כה אמר השם צבאות אלוהי ישראל, היטיבו דרכיכם ומעלליכם ואשכנה אתכם במקום הזה". "כה אמר השם צבאות אלוהי ישראל היטיבו דרכיכם ומעלליכם". דאס קומען אין דער עזרה זאגט דער מלבי"ם, זאגט זיי דער נביא, דאס איז נישט דער מעשה וואס דער הייליקער באשעפער בעט. דאס איז נישט דער גוטער מעשה וואס דער אויבערשטער פֿאדערט. די גוטע מעשים זענען דער תנאי צום קומען אין דער עזרה. דאס הייסט, באצי זיך נישט צום עצם הקרבת הקרבן און דעם קומען אין בית השם ווי דער געוואונטשענער תכלית. דאס איז נישט דער תכלית. דער תכלית איז דאס פֿאַרבעסערן דעם וועג, דער תכלית איז דאס פֿאַרריכטן די מעשים. און דעריבער זאגט ער זיי "היטיבו דרכיכם", קודם כל פֿאַרבעסערט אייערע מעשים, און דעמאלט "ואשכנה אתכם במקום הזה". דעמאלט וועל איך מאכן אַז איר זאלט וווינען אין דעם דאזיקן פּלאץ. און די באדייטונג פֿון די ווערטער איז, אויב דו ווילסט זיין אין קרבת אלוקים אין דער בחינה פֿון "אשכנה אתכם במקום הזה" אַז דעם הייליקן באשעפֿערס שכינה זאל רוען דא אין דעם פּלאץ, דעמאלט דבר ראשון "היטיבו דרכיכם ומעלליכם". און דעמאלט "ואשכנה אתכם", זאגט דער רד"ק, וואס דען, זיי וווינען דאך שוין? זאגט דער רד"ק, די כוונה איז: איך וועל אייך שטעלן אין אייער וווינען אין דעם פּלאץ און איר וועט נישט גלות ווערן פֿון אים. דאס הייסט, דער נביא רעדט דא די גאנצע צייט וועגן דעם וואס זיי וועלן גלות ווערן. אבער אויב איר וועט פֿאַרבעסערן אייערע דרכים ומעלליכם איז נאך דא אַ צ'אַנס אַז איך וועל אייך נאך מאכן וווינען אין דעם פּלאץ, דהיינו איר וועט בלייבן דא בקביעות און נישט גלות ווערן.
"אל תבטחו לכם אל דברי השקר לאמור, היכל השם, היכל השם, היכל השם המה". די דאפּלטקייט און די דרייפֿאכקייט דא איז אַ ענין וואס אַלע מפֿרשים באהאנדלען. זאגט דער נביא: פֿאַרלאזט אייך נישט אויף דעם דבר השקר. די נביאי השקר זאגן אייך "היכל השם, היכל השם, היכל השם המה". וואס איז די באדייטונג פֿון דעם? קודם כל וועלן מיר לייענען דעם תרגום יונתן. איך וועל אים איבערזעצן. פֿאַרלאזט אייך נישט אויף די ווערטער פֿון די נביאי השקר וואס זאגן: פֿאַר היכל השם דינט איר, פֿאַר היכל השם שעכט איר, פֿאַר היכל השם בוקט איר זיך, דריי מאל אין יאר ווערט איר געזען פֿאַר אים. דאס איז דער תרגום. זאגט דער רד"ק: דא שטייט "אל תבטחו לכם אל דברי השקר". ביטחון גייט מיט'ן ווארט "אל" און מיט'ן ווארט "על". און ער זאגט: איר פֿאַרלאזט אייך "אל דברי השקר". און דא איז אַ פסוק "הנה אתם בוטחים על". זאגט דער מלבי"ם: אויף וואס איז געווען דער ביטחון? די נביאי השקר זאגן זיי "היכל השם, היכל השם, היכל השם המה". דהיינו די נביאי השקר זאגן: איר האט נישט וואס צו זארגן, איר האט דעם היכל השם. דער פירוש איז: דער היכל עקזיסטירט און דער דאזיקער היכל איז דער מקום השכינה, איז האט איר נישט וואס צו זארגן שמא זאל דער בית חרוב ווערן. "היכל השם, היכל השם". דערקלערט דער מלבי"ם אַז איר מיינט אַז פֿון דעם צד וואס ער איז היכל השם און ער איז געבויט געווארן לשם השם און דורך דעם וועט מן ההכרח דער הייליקער באשעפער וווינען אין זיין בית, און אויב אַזוי וואס איז דא צו זארגן? דער הייליקער באשעפער וועט אונדז נישט פֿאַרלאזן, וואס, ער וועט חרוב מאכן דעם בית המקדש? זאגט ער זיי: ניין, "היכל השם המה", אייערע גוטע דרכים, די גראדע הנהגות, "היכל השם המה", זיי זענען דער היכל השם. "ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם". ממש "בתוכם". ווייסטו וואס דאס איז היכל השם? ווען דו גייסט אין דרך השם און דער הייליקער באשעפער רוט זיין שכינה אויף דיר, דאס איז היכל השם. זאגט נישט "היכל השם, היכל השם", היות ווי וואס דער אויבערשטער זאגט איז "היכל השם המה", איך וויל אַז זיי אַליין זאלן זיין דער היכל השם. די מענטשן אַליין דורך דעם פֿאַרבעסערן די מעשים און פֿאַרריכטן די דרכים זאלן זיי אַליין זיין ראוי צו השראת השכינה.
אַ נאך אַ הסבר זאגט דער רד"ק אַז זיי, די מענטשן, פֿלעגן זאגן צום נביא, צו ירמיהו, פֿלעגן זיי אים זאגן: פֿון וועגן די עוונות פֿון אונדזערע שלעכטע מעשים וועט די דאזיקע שטאט נישט חרוב ווערן. "היכל השם, היכל השם, היכל השם המה". ער ברענגט אַ ביאור בשם זיין פֿאטער, אַז זיין פֿאטער דערקלערט אַז די דרייפֿאכקייט וואס דא שטייט דריי מאל "היכל השם" קומט כנגד דעם אולם, דעם היכל און דעם דביר, דאס זענען דריי געהייליקטע ערטער אין בית המקדש. און כנגד דעם זאגט דעם רד"ק'ס פֿאטער, איז אויך דא אַ פסוק וואס זאגט "ארץ ארץ ארץ". וואס איז דאס אַנטקעגן דעם? איר זאגט "היכל השם, היכל השם", דער אויבערשטער וועט נישט חרוב מאכן, דאס איז אַ הייליקער פּלאץ. זאגט דער אויבערשטער "ארץ ארץ ארץ", דער דאזיקער פּלאץ ווערט באטראכט פֿאַר מיר ווי ערד. נאכדעם וואס איר האט אים פֿאַרשוועכט, נאכדעם וואס איר מיט אייערע פֿאַרדארבענע הנהגות האט אים פֿאַרוואנדלט צו זיין אַ פּלאץ אן קדושה, איז ער שוין ווי סתם ערד. "ארץ ארץ ארץ", דאס איז דעם אויבערשטערס תשובה אויף וואס זיי האבן געטענהט "היכל השם, היכל השם המה", היות ווי איר בזה'ט די היכלות. אַזוי ווי די זאכן קומען פֿאר אין ספֿר יחזקאל, דאס זענען שווערע און שרעקלעכע זאכן וועגן דעם וואס מ'פֿלעגט טאן אינעווייניק אין בית המקדש, און דער הייליקער באשעפער מאכט מיט'ן נביא דארט אַ סיור און ער זעט דארט די צלמים וואס מ'פֿלעגט מאכן אינעווייניק אין בית המקדש און די צירונגען וואס מ'פֿלעגט אויסקריצן אויף זיינע ווענט, שרעקלעכע זאכן. איז זאגט ער זיי: איר מיינט אַז דער דאזיקער פּלאץ האט נאך אַ מעלה פֿון היכל השם? דער דאזיקער פּלאץ ווערט באטראכט "ארץ ארץ ארץ", ער איז ווי ממש ערד אן קיין מעלה און יתרון אויף דעם עצם וואס ער איז געבויט געווארן לשם השם, היות ווי דער הייליקער באשעפער רוט שוין נישט זיין שכינה אין דעם פּלאץ וואו איר טוט אַזעלכע שווערע עבירות.
"כי אם היטיב תיטיבו את דרכיכם ואת מעלליכם. אם עשו תעשו משפט בין איש ובין רעהו. גר יתום ואלמנה לא תעשוקו. ודם נקי אל תשפכו במקום הזה. ואחרי אלוהים אחרים לא תלכו לרע לכם. ושיכנתי אתכם במקום הזה בארץ אשר נתתי לאבותיכם למן עולם ועד עולם". זאגט זיי דער נביא "כי אם היטיב תיטיבו את דרכיכם ואת מעלליכם", וואס איז בעצם די בקשה? וואס איז די פֿאדערונג? איר וועט פֿאַרבעסערן אייערע דרכים ומעלליכם, ווי אַזוי? "אם עשו תעשו משפט בין איש ובין רעהו". אויב איר וועט טאן משפט בין איש ובין רעהו אַז ס'זאל נישט זיין צווישן אייך אַן ענין פֿון גזל און עושק און הונאה און הונאת דברים. און דעמאלט "ושיכנתי אתכם במקום הזה", דורך אייערע גוטע מעשים אַליין, איר אַליין וועט זיין דער היכל השם. אַזוי ווי מיר האבן דערקלערט, די שכינה וועט רוען אין אייך און "ושיכנתי אתכם במקום הזה" ווי "ושכנתי איתכם". זאגט דער הייליקער באשעפער: איך וועל זיין צוזאמען מיט אייך, איך וועל זיין אין אייך. און דורך דעם צוזאגט ער זיי אַז איר וועט וווינען דא אין דעם ארץ אשר נתתי לכם למן עולם ועד עולם. דורך דעם וועט איר האבן דא אַ תמידיקן קיום און ס'וועט נישט זיין דער גלות וואס דער נביא וואָרנט די גאנצע צייט, וואס דער נביא רעדט די גאנצע צייט דערוועגן, ס'וועט נישט זיין דער גלות.
אין דער מיט דערמאנט ער, איך האב דאך איבערגעשפּרונגען אַ פסוק, "גר יתום ואלמנה לא תעשוקו ודם נקי אל תשפכו במקום הזה ואחרי אלוהים אחרים לא תלכו לרע לכם". זאגט דער מלבי"ם, דאס איז אַ מאמר מוסגר. דהיינו ער זאגט זיי: אויב איר וועט גיין אין דרך השם, וועט איר טאן משפט בין איש ובין רעהו, און וודאי און מכל שכן אַז גר יתום ואלמנה לא תעשוקו, וואס דאס זענען עבירות, און כל שכן אַז איר וועט נישט פֿאַרגיסן דם נקי, און נאך אַ כל שכן אַז אחרי אלוהים אחרים לא תלכו, די כוונה איר וועט נישט גיין נאך עבודה זרה. ווארום אויב איר וועט טאן די דאזיקע זאכן איז וודאי אַז דאס איז פֿאַרקערט פֿון וואס איך האב געזאגט בתחילה. נאר וודאי אַז איך רעד אַז "היטיב תיטיבו את דרכיכם", אַז איר זאלט טאן גוטע מעשים, און דעמאלט דורך דעם זאגט דער הייליקער באשעפער "שיכנתי אתכם במקום הזה בארץ אשר נתתי לאבותיכם למן עולם ועד עולם".
בעצם איז דא אַ שוועריקייט פֿאַר'ן מלבי"ם דא, און איך וועל דערקלערן די שוועריקייט. דער מלבי"ם אַליין אין דעם חלק פֿון ביאור המילים, דערקלערט דער מלבי"ם אַז די סדר דא איז זייער אַ תמוה'דיקע. מיר ווייסן דאך שטענדיק, ווען דער פסוק דריקט אויס עטלעכע און עטלעכע זאכן גייט ער שטענדיק פֿון גרינגן צום שוועריקן. מיר האבן דערוועגן גערעדט עטלעכע מאל. מיר ווילן נישט דערציילן וועגן עמעצן עפעס, איך זאג נישט אַז דעם דאזיקן מענטש האט מען באשולדיקט אין רציחה און ער האט אויך געקראגן אַ פּאַרקינג רעפּארט. נאר איך הייב אן פֿון דעם פּאַרקינג רעפּארט און איך זאג דיר: און אַחוץ דעם האט מען אים אויך אפֿגעשטעלט די בנייה, און אַחוץ דעם האט מען אים אויך אַ מאל געכאפּט גנבענדיק, און מעבר לכך האט מען אים אויך באשולדיקט אין רציחה. דאס וועט שטענדיק גיין אויף דעם וועג און נישט אויף'ן פֿאַרקערטן וועג. און ווי אַזוי איז דעריבער מעגלעך אַז ער זאגט דא "כי אם היטיב תיטיבו דרכיכם ואת מעלליכם אם עשו תעשו משפט בין איש ובין רעהו", דא רעדט מען וועגן דרגות, איר וועט שוין זיין צדיקים. "גר ויתום ואלמנה לא תעשוקו", דא הייבט מען פּלוצלינג אן אַראפצוגיין. איר וועט נישט עושק זיין גר יתום ואלמנה. יעצט גייט ער נאך מער אַראפ "ודם נקי אל תשפכו במקום הזה", מ'רעדט שוין וועגן רציחה. און נאכדעם רעדט מען "ואחרי אלוהים אחרים לא תלכו לרע לכם", די כוונה מ'רעדט שוין וועגן עבודה זרה. דא פּלוצלינג האט ער אנגעהויבן פֿאַרקערן די סדר. און די דאזיקע זאך איז לכאורה נישט לויט דער ריכטיקער און פּאסיקער סדר ווי געוויינטלעך. זאגט דער מלבי"ם, דער מלבי"ם האט אַ ספֿר וואס הייסט אילת השחר, און דער דאזיקער ספֿר איז אַ ספֿר פֿון כללים אין דקדוק המקרא. און ער זאגט אַז אַ מאל, דארט אין כלל ר"א, אַ מאל איז פֿאַרקערט די סדר לויט די סיבות ומסובביהן. די כוונה לויט די סיבות און די מסובבים וואס האבן געגרינגט די יענע סיבות. צום ביישפּיל, ס'שטייט "לא תגנובו ולא תכחשו". "לא תגנובו" און דורך "לא תגנובו" "לא תכחשו". ווארום "תכחשו" איז מער חמור פֿון גניבה. אין יהושע "לבלתי בוא בגויים בשם אלוהיהם לא תזכירו ולא תישבעו". דהיינו "לבלתי בוא בגויים", איר וועט נישט קומען אין די גוים, און דורך דעם, נישט מער חמור, אויך "בשם אלוהיהם לא תזכירו". און דורך דעם וואס "בשם אלוהיהם תזכירו" קענט איר אויך קומען צו זיך שווערן וואס דאס איז נאך מער חמור. און דעמאלט זאגט ער אַז אַזוי אויך דא וועט זיין דער ביאור ביי אונדז. איז אויך וואס דא שטייט אַז בתחילה האט ער געזאגט "היטיב תיטיבו את דרכיכם ואת מעלליכם", ער זאגט כביכול אין מאמר מוסגר "גר יתום ואלמנה לא תעשוקו", כביכול און ס'דארף נישט געזאגט ווערן אַז וודאי גר יתום ואלמנה לא תעשוקו, און נאך מער דעם, איר וועט פֿאַרגיסן דם נקי, און נאך מער דעם, אַז איר וועט דינען אלוהים אחרים וואס וודאי אַז דאס דארף נישט געזאגט ווערן, נאר גייט אין דרך הישר און דעמאלט "ושיכנתי אתכם במקום הזה בארץ אשר נתתי לאבותיכם". דער גר"א דערקלערט, "בארץ ונתתי לאבותיכם למן עולם ועד עולם", זאגט ער, די כוונה איז אַז איך האב זי אייך געגעבן פֿון די טעג פֿון אברהם, איך האב זי אייך געגעבן עד עולם, בתנאי אַז איר וועט גיין אין דרך השם. אבער אויב איר וועט אפּ טרעטן פֿון דרך השם, איז אויף דעם איז נישטא קיין הבטחה אַז דאס לאנד וועט זיין אייערס לעולם, נאר אַזוי ווי דער נביא מודיע שטענדיק, חלילה וועלן זיי גלות ווערן פֿון אים.
"הנה אתם בוטחים לכם על דברי השקר לבלתי הועיל". "הנה אתם בוטחים על דברי השקר", זאגט דער מלבי"ם, אַ מאל פֿאַרלאזט זיך אַ מענטש אויף אַ שקר בעבור אַ תועלת. ער פֿאַרדינט עפעס. איז נו, איז איך זאג, אַפֿילו אַז ס'איז שקר האט ער כאטש זיך פֿאַרלאזט אויף דעם תועלת וואס וועט אים קומען פֿון דעם שקר. אבער זיך צו פֿאַרלאזן אויף שקר און ס'איז אויך נישטא קיין תועלת אין אים, וואס איז דער ענין? וואס האסטו פֿאַרדינט מיט דעם? דאס הייסט, צום ביישפּיל, אַ מענטש, מ'צוזאגט אים אַז אויב ער וועט גיין און טאן אַזאַ און אַזאַ עבירה וועט ער קראגן אַזוי און אַזוי. מ'האט אים געזאגט: גיי גנבע און דעמאלט וועט ער דיר געבן אַזוי און אַזוי. גוט, איז כאטש זאגט ער: איך גיי טו אַ עבירה אבער ס'איז מיר ארויסגעקומען פֿון דעם עפעס. איך וועל האבן פֿון דעם אַ תועלת. אבער ווען מ'זאגט אַ מענטש: גיי גנבע און ער פֿאַרלאזט זיך אויף אַ שקר, אַז אין וואס? און ער האט נישט קיין שום הבטחה, "לבלתי הועיל", איז וואס האסטו פֿאַרדינט פֿון דעם? איז האסטו נישט קיין תועלת, זאלסטו זאגן, גוט איך האב געגנבעט כאטש האב איך געלט. האסטו נישט קיין תועלת און דאס איז אויך אַ דבר שקר, איז ביסטו געבליבן אן קיין שום זאך. אויף דעם זאגט ער "הנה אתם בוטחים לכם על דברי השקר לבלתי הועיל", איר זעט אַז ס'איז נישטא קיין תועלת אין די יענע זאכן און פֿון דעסטוועגן פֿאַרלאזט איר זיך ווייטער אויף די יענע דברי שקר. דער הסבר איז וואס איז בעצם דער פשט פֿון די זאכן? זיי זענען דאך נישט געווען מענטשן רפֿי שכל. וואס איז דעריבער פשט הדברים? פשט הדברים איז אַז ווען אַ מענטש פֿאַרלאזט זיך אויף דברי שקר איז דאס פֿון וועגן וואס אין דעם פֿאַרשטייט ער אַז ער קען ווייטער טאן ווי ער וויל. ווארום אויב איך וועל מקבל זיין דעם נביא'ס ווערטער דארף איך פֿאַרבעסערן מיינע דרכים. איך דארף אפּשטעלן די יאג נאך די תאוות, נאך דער גשמיות, נאך די הנאות, נאך עבודה זרה, דאס איז געווען אַ סארט תאוה. ס'איז געווען אַ זאך וואס מענטשן פֿלעגן לויפֿן צו אים. איז אויב איך הער דעם נביא'ס ווערטער דארף איך אפּשטעלן דעם פֿאַרדארבענעם וועג. היות ווי אַזוי, דעריבער פֿאַרלאזט ער זיך אויף דברי שקר אַפֿילו אַז דאס איז בלתי הועיל. פֿאַרוואס? כדי ער זאל נישט דארפֿן ענדערן זיינע דרכים.
זאגט זיי דער נביא "הגנוב רצוח ונאוף והישבע לשקר וקטר לבעל והלוך אחרי אלוהים אחרים אשר לא ידעתם. ובאתם ועמדתם לפניי בבית הזה אשר נקרא שמי עליו ואמרתם ניצלנו למען עשות את כל התועבות האלה". זאגט דער מלבי"ם, דער נביא מוכיח זיי: צי מיינט איר אַז איר וועט אנהאלטן אין אייערע עבירות, "גנוב, רצוח, נאוף, הישבע לשקר, קטר לבעל, הלוך אחרי אלוהים אחרים אשר לא ידעתם", "ובאתם ועמדתם לפניי בבית הזה", און איר וועט אנקומען דא צום בית המקדש "אשר נקרא שמי עליו" און וועט זאגן "ניצלנו", ס'וועט אונדז נישט דערגרייכן קיין עונש, ס'וועט אונדז נישט טרעפֿן קיין שום צרה. און איר מיינט, א', אַז ווער ס'קומט צו מיין בית איז דאס ווי אַ עיר מקלט, איך וועל צודעקן אויף דעם ווער ס'קומט צו מיין בית. און דבר שני מיינט איר אַז איך וועל נישט חרוב מאכן דעם בית, און פֿאַרוואס? היות ווי מיין נאמען איז אויף אים, "בבית הזה אשר נקרא שמי עליו", וועט דער אויבערשטער חרוב מאכן דעם בית וואס זיין נאמען איז אויף אים גערופֿן? און נאך מער דעם זאגט ער: איר קומט נישט צום דאזיקן בית כדי חוזר בתשובה צו זיין, נאר כדי ווידער צו טאן שלעכטס. איז קומט אַרויס, אויב אַזוי, אַז מיין בית זאגט דער הייליקער באשעפער, ס'איז נישט אַ פּלאץ פֿאַר קירוב, נאר ס'איז אַ פּלאץ וואס גיט דיר אַ גיבוי ווייטער צו טאן עבירות. ווארום אויב וואלטסטו געקומען אַהער כדי צו שובן בתשובה, איז דא אַ טעם איבערצולאזן דעם בית המקדש, ווארום דער בית המקדש איז נאך אַ פּלאץ וואס אויף אַן אופֿן פֿון אַן ארט גורם נאך מענטשן אַ התעוררות. אבער אויב דו קומסט צו דעם בית כדי צו קראגן אַ רוח גבית פֿאַר דיין קלקול, פֿאַר דיינע שלעכטע מעשים, זאגסטו: איך בין געווען אין בית המקדש, איך האב שוין מקריב געווען אַ קרבן, אַלץ איז געארדנט, ס'איז אין ארדענונג. אַזוי ווי אַ מענטש גייט צום גלח, אַ מאל איז איינער געגאנגען צום גלח, נאכדעם וואס ער האט פֿאַרענדיקט זיין ווידוי, זאגט ער אים: 100 שקלים. זאגט ער אים: איך האב נאר אַ צעטל פֿון 200. זאגט ער אים: מאכט נישט אויס, ס'זאל זיין אויך אויף קומענדיקע וואך. גיי טו ווייטער עבירות, האסטו יעצט אַן אפֿענעם חשבון פֿאַר די גאנצע וואך, דו האסט זיך שוין מתוודה געווען מראש אויך אויף וואס דו וועסט אין דער צוקונפֿט עובר זיין. ביסט געארדנט. איר קומט אַהער אויף וואס? איר מיינט אַז איך דארף אַ שטייער? דו צאלסט מיר אַ שטייער, ביסט מקריב אַ קרבן און דאס איז דיר גורם ווייטער צו גיין, איר פֿאַרלאזט אייך אויף די זכות הבית ווייטער צו טאן אַלע תועבות, ביז איר זאגט אַז נישט נאר וואס איך דערגרייך דורך דעם בית מחילה אויף'ן פֿאַרגאנגענעם, נאר איר אויך אויף'ן צוקונפֿט, דאס איז וואס דא שטייט "למען עשות את כל התועבות האלה". איר פֿילט אַז דורך דעם וואס איר זענט געווען אין בית המקדש האט איר געקראגן אַ קרעדיט ווייטער צו טאן עבירות. איר דערלויבט אייך ווייטער אנצוגיין אין אייער קלקול. וואס רעדסטו? איך בין דאך נאר געווען אין בית המקדש, אַפֿילו האב איך מקריב געווען אַ קרבן. וואס רעדסטו? וואספֿאַר תלונות האט ער אויף מיר? וואס, איך, ער מיינט אַז כלומרשט אַלץ איז אין ארדענונג, ער מיינט ווי ער קומט צום הייליקן באשעפער אויסצושווייגן עמעצן און, להבֿדיל אלף אלפֿי הבֿדלות, ווי אין דער בחינה פֿון אַראפצוּווארפֿן אַזוי ווי ס'שטייט לשטן, ס'איז דא אַזאַ בחינה פֿון שעיר לעזאזל כדי צו פֿאַרשטאפּן זיין מויל. וואס מיינסטו אַז אַזוי קומסטו צום הייליקן באשעפער? איך בין שוין געווען אין בית המקדש איז בין איך געארדנט, איך קען ווייטער טאן עבירות. אויף דעם מוכיח זיי דער נביא אַז די דאזיקע זאכן זענען חמור ביותר.
"המערת פריצים היה הבית הזה אשר נקרא שמי עליו בעיניכם? גם אנוכי הנה ראיתי נאום השם". "המערת פריצים", זאגט דער מלבי"ם, איר באטראכט מיין בית ווי אַ מערת פריצים וואו זיי באהאלטן זיך דארט אין דעם פּלאץ כדי מ'זאל זיי נישט כאפּן. און דורך דעם בית באהאלט איר כביכול אייערע שלעכטע מעשים. דער רד"ק דערקלערט מער, ער זאגט: דער דרך פֿון די פריצים ווען זיי טוען די שלעכטע זאכן איז זיך צונויפֿצוקלייבן צוזאמען אויסן שטאט אין איינער פֿון די מערות זיך צו באהאלטן דארט פֿון די בני אדם. דהיינו ווען די רויבער, ווען די מענטשן פֿון דעם עולם תחתון, אַלע די וואס זיי גייען און האבן געראבירט די בריות, האבן זיי שטענדיק געהאט אַ סארט מערה, אַ סארט בייטל אין עפעס אַ וועלדל וואו דארט פֿלעגן זיי זיך צונויפֿקלייבן אויסצוטיילן דעם שלל, וואו דארט פֿלעגן זיי זיך צונויפֿקלייבן אויסצוצייכענען זייערע תוכניות. ער זאגט: מיין בית איז געווארן ווי אַ מערת פריצים. נאכדעם וואס אַ מענטש פֿאַרענדיקט דעם שוד איז דא אַ פּלאץ, אַ מערת פריצים, וואו דארט פֿלעגט מען זיך צונויפֿקלייבן. איז כביכול דער דאזיקער בית איז אַ מערת פריצים וואס דינט צו באהאלטן דעם רויבער פֿון די וואס יאגן זיך נאך אים. איז אַזוי אויך זענען דא עבירות, די דאזיקע עבירות זענען גורם אַז מ'זאל זיך יאגן נאך אייך. ניין ניין איך בין געגאנגען, אַנטלאפֿן צום בית המקדש. איך האב אַ מערת פריצים זיך צו באהאלטן דארט פֿון'ם געזעץ. ער זאגט: דער דאזיקער בית איז דאך געווען אין אייערע אויגן ווי אַ מערת פריצים. אויב איר זעט דארט אַ מענטש בוקט זיך אין דעם בית, זאגט איר: הער, דאס איז אַ צדיק, ער איז געקומען צום בית המקדש, איך האב געזען ווי ער האט זיך דארט געשאקלט, איך זאג דיר, ס'האבן זיך געבאָוועט די אמות הסיפֿים. אמת, איך, זיין תפֿילה, וועלטן האט זי צעטרייסלט. אבער זיינע תועבות זענען פֿאַרבארגן פֿון אייערע אויגן. זאגט דער הייליקער באשעפער: כאטש פֿון אייערע אויגן איז דאס פֿאַרבארגן, זאגט דער הייליקער באשעפער, אבער הנה איך זע ווירקלעך, איך ווייס תעלומות, איז פֿאַר מיר ווער וועט זיך באהאלטן? דאס איז וואס ער זאגט דא, "המערת פריצים היה הבית הזה אשר נקרא שמי עליו בעיניכם? גם אנוכי הנה ראיתי נאום השם". די יענע וואס איר אין אייערע אויגן מיינט אַז זיי זענען געקומען כדי מתפֿלל צו זיין, זיי זענען צדיקים, דאס איז נאר אויסצונארן די אויגן. זאגט דער הייליקער באשעפער: אבער מיינע אויגן נארט ער נישט אויס. "הנה ראיתי נאום השם". "הרי הנסתר איש במסתרים ואנוכי לא אראנו?" איז מיינט איר אַז איך זע נישט זיינע שלעכטע מעשים? וואס פֿאַר אייערע אויגן איז נישט גלוי, פֿאַר מיינע אויגן איז גלוי. און אויב אַזוי זאגט דער הייליקער באשעפער: אויב איר מיינט אַז מיט אַלץ דעם וועל איך נישט חרוב מאכן דעם בית, האט איר אַ גאנצן טעות.
"כי לכו נא אל מקומי אשר בשילה אשר שיכנתי שמי שם בראשונה וראו את אשר עשיתי לו מפני רעת עמי ישראל". ער זאגט זיי: גייט צו מיין מקום אשר בשילה, דארט האב איך געלאזט רוען מיין נאמען בראשונה און האב אים חרוב געמאכט, דעם מקדש שילה, מפני רעת עמי ישראל. און דער רד"ק צוגיט: דער ארון איז פֿון דארט גלות געווארן, ער איז געווען ביי די פּלשתים. פֿאַרוואס האט דער הייליקער באשעפער נישט חושש געווען פֿאַר זיין כבֿוד? "היכל השם, היכל השם", דער הייליקער באשעפער וועט זיכער היטן דעם דאזיקן פּלאץ. ער זאגט: און כל שכן דער דאזיקער בית וואס ער איז דער צווייטער, וואס ס'איז נישטא די קביעות אַזוי ווי דער ערשטער. דאס הייסט, דאס איז אַ מערקווערדיקע זאך, ער וויל טענהן אַז אין שילה איז געווען מער קביעות ווי אין דעם דאזיקן בית וואס ער רעדט מיט זיי איצט וועגן בית המקדש, וואס לכאורה וואלטן מיר געזאגט אַז בית שלמה איז דער קבֿוע'דיקער. זאגט דער הייליקער באשעפער: ניין, די קביעות איז נישט אַזוי ווי בראשונה. און דאס איז וואס ער זאגט ביי שילה "שיכנתי שמי". ביי'ם בית המקדש זאגט ער "נקרא שמי עליו". דאס איז ווייניקער ווי "שיכנתי שמי". "נקרא שמי עליו", מיין נאמען רוט נישט נאר ווערט גערופֿן אויף אים. די שכינה איז שוין אַוועקגעגאנגען. לעומת זאת אין שילה "שיכנתי שמי". דארט מיין נאמען האב איך געלאזט רוען אין אים. און פֿון דעסטוועגן האב איך אים חרוב געמאכט. איז זאגט דער הייליקער באשעפער: איז צי מיינט איר אַז איר האט אַ תעודת ביטוח לגבי דעם בית המקדש אַז דא וועט דאס נישט פֿאָרקומען? "ועתה יען עשותכם את כל המעשים האלה נאום השם ואדבר אליכם השכם ודבר ולא שמעתם ואקרא אתכם ולא עניתם". יעצט וואס אייער חטא איז גרעסער, "יען עשותכם את כל המעשים האלה", איר האט געדארפֿט לערנען פֿון שילה, און פֿון דער היסטאריע דארפֿסטו מסיק זיין מסקנות, און דו האסט נישט געלערנט. דבר שני "יען עשותכם את כל המעשים האלה", גנוב און רצוח, דאס זענען זאכן וואס זענען דעמאלט נישט געווען אין שילה, און וואס אויף ווייניקער פֿון דעם האב איך אים חרוב געמאכט. איז אויף די מעשים וואס איר טוט? "ואדבר השכם ודבר", און דאס איז אויך נישט געווען אין שילה, ווארום דארט זענען נישט געקומען נביאים כדי זיי צו מוכיח זיין. און אויב אַזוי פֿאַרוואס זענט איר נישט מסיק מסקנות מיט וואס ס'איז דארט געווען? זאגט דער הייליקער באשעפער: היות ווי אַזוי איז דער עונש ווי מיר וועלן זען אין קומענדיקן פסוק וועט זיין מער חמור. דער מלבי"ם זאגט: דא שטייט "ואדבר אליכם השכם ודבר ולא שמעתם ואקרא אתכם ולא עניתם". זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן "לדבר" צו "לקרוא"? זאגט דער מלבי"ם: "לדבר" איז מקרוב, און "לקרוא" איז מרחוק. רוף אים, רוף אים, ער איז דארט אין דעם עק, רוף אים. לעומת זאת "לדבר", איך רעד מיט דיר. זאגט דער מלבי"ם: אויב אַזוי, בתחילה "ואדבר אליכם השכם ודבר", ווארום בתחילה איז נאך געווען מיין שכינה, ס'איז געווען מיין שכינה רוענדיק אין בית. אבער בעקבות אַלע די שרעקלעכע מעשים וואס איר האט געטאן איז די שכינה זיך דערווייטערט. און דעריבער "ואדבר אליכם השכם ודבר ולא שמעתם", און יעצט וואס איז דער מצב? "ואקרא אתכם ולא עניתם", איך רוף אייך שוין מרחוק. ווארום מיין שכינה איז נישטא, אַזוי ווי די גמרא ברענגט אַז עטלעכע גלויות איז די שכינה גלות געווארן, צען גלויות איז די שכינה גלות געווארן, אַזוי איז זי אַוועקגעוואנדערט פֿון דארט צום כרוב און פֿון'ם כרוב צום דאך וכולי. דאס הייסט, דו זעסט אַז די שכינה האט זיך געגאנגען און דערווייטערט. און דעריבער אין אַ געוויסן שלב איז דאס שוין "ואקרא אתכם", איך רוף אייך שוין ווארום איינער וואס רופֿט מרחוק. "ועשיתי לבית אשר נקרא שמי עליו אשר אתם בוטחים בו ולמקום אשר נתתי לכם ולאבותיכם כאשר עשיתי לשילה". און דעריבער זאגט דער הייליקער באשעפער: היות ווי איר זענט נישט מסיק געווען די פּאסיקע מסקנות, וועל איך טאן צום בית אשר נקרא שמי עליו אשר אתם בוטחים בו. און פֿאַרוואס זאגט דער הייליקער באשעפער וועל איך נוקם זיין פֿון אים? פֿון וועגן וואס איר פֿאַרלאזט אייך אויף אים. ווארום דער דאזיקער בית איז דער מבֿטח פֿאַר אייך ווייטער צו טאן עבירות. אויף אים פֿאַרלאזט איר זיך כדי ווייטער צו קלקל'ן. ס'ווערט געברענגט מעין דעם ביי משה רבינו, אַז משה רבינו האט געזאגט "מחני נא מספרך אשר כתבת". וואס איז דאס "מחני נא מספרך אשר כתבת"? ס'איז דא אַ משל, מכמדומני אַ משל וואס מ'דוכט זיך מיר אַז ער קומט פֿאר אַפֿילו אין מדרש, אדער אויב נישט איז דאס שפּעטער. דער משל זאגט אַ משל צו אַ זון וואס יעדעס מאל האט ער געקלקלט, און זיין פּעדאגאג, בן המלך, און זיין פּעדאגאג, דאס איז זיין מחנך, פֿלעגט גיין צום מלך און מרצה זיין דעם מלך אויף זיין כעס. גוט, אַ מאל נאך אַ מאל, אין אַ געוויסן שלב וואס דער זון האט שוין געטאן אַ זייער אַ גרויסן קלקול, איז דער פּעדאגאג געקומען צום מלך און האט אים געזאגט: הער מלך, דו דארפֿסט מיך פּטרן. זאגט ער אים: פּטרן דיך פֿאַרוואס? זאגט ער אים: ווארום דיין זון דערלויבט זיך צו טאן אַלץ וואס ער טוט ווארום ס'איז דא ווער ס'וועט מרצה זיין דעם טאטן, ס'איז דא דער פּעדאגאג. אבער אין דעם רגע וואס איך וועל נישט זיין, וועט דער זון פֿאַרשטיין, הער, ס'איז שוין נישטא ווער ס'וועט יעצט גראד מאכן די קרומעניש און פֿאַרריכטן די קלקולים. ער וועט מסיק זיין דערפֿון די ריכטיקע מסקנות. אַזוי אויך האט משה רבינו געזאגט: רבונו של עולם, מחני נא. פֿאַרוואס? וואס האט דאס אַ שייכות צו דיר? זיי פֿאַרלאזן זיך אויף מיר. איך בין דער מרצה. און דעריבער טוען זיי אויך שווערע עבירות. אויב וועסטו מיך אויסמעקן, איז דורך דעם וועלן זיי זיך נישט דערלויבן צו קלקל'ן אַזוי. מעין דעם איז וואס דא שטייט. זאגט דער הייליקער באשעפער "ועשיתי לבית אשר נקרא שמי עליו אשר אתם בוטחים בו". פֿאַרוואס וועל איך חרוב מאכן דעם בית? ווארום ער איז די צרה. ער איז דער גורם כביכול, איר פֿאַרלאזט אייך אויף אים, "היכל השם", דער אויבערשטער וועט נישט חרוב מאכן זיין בית. און היות ווי אַזוי דערלויבט איר אייך צו קלקל'ן. און אויך "למקום אשר נתתי לכם ולאבותיכם". וואס איז דאס "למקום"? דאס איז אויף כלל ארץ ישראל. ווארום דא רעדט מען נישט נאר וועגן דעם בית נאר מ'רעדט אויך וועגן ארץ ישראל אין גאנצן.
"והשלכתי אתכם מעל פניי כאשר השלכתי את כל אחיכם את כל זרע אפרים". זאגט דער הייליקער באשעפער: און דער המשך וועט זיין אַז איך וועל אייך אַראפֿווארפֿן פֿון פֿאַר מיר, די כוונה דער גלות, אַזוי ווי איך האב גלות געמאכט די עשרת השבטים. זאגט דער רד"ק: פֿאַרוואס האט ער זיי אנגערופֿן אפֿרים? זאגט דער רד"ק: היות ווי די מלכות בתחילה ווען זי איז זיך צעטיילט אין די טעג פֿון שלמה, איז זי זיך צעטיילט צום קאפּ פֿון שבט אפֿרים, דהיינו ירבעם בן נבט איז געווען פֿון שבט אפֿרים. און דעריבער פֿון דעמאלט רופֿן מיר אן די עשרת השבטים אפֿרים. "שמוע שמעתי אפרים מתנודד", אדער ס'איז דא אַ פסוק "הבן יקיר לי אפרים". פֿאַרוואס דריקט ער זיך אויס אויף אפֿרים מיט'ן אויסדרוק אפֿרים אויף די עשרה שבטים? היות ווי די ערשטע מלוכה איז געווען פֿון אפֿרים, דעריבער וועט דאס זיך צוקלעפּן צו זיי דער דאזיקער נאמען אויף אַן אופֿן תמידי. דאס איז אגב זייער מערקווערדיק ווארום ביז היינט זעט מען אַז אַ נאמען אַפֿילו פֿון אַ פֿירמע וואס איז געווען די ערשטע ארויסצוברענגען אַ געוויסע זאך קלעפּט זיך צו איר אויף אַן אופֿן תמידי. ביז היינט רופֿן אַלע אַ קאָמוניקאַציע מכשיר, רופֿן אים פּעלעפֿאן. פּעלעפֿאן איז אַ נאמען פֿון אַ פֿירמע. ביז היינט אַ קילשראנק רופֿט מען פֿריזשידער. פֿריזשידער איז אַ נאמען פֿון אַ פֿירמע, ס'איז נישט אַ נאמען פֿון אַ קילשראנק. אַזוי האט מען אנגערופֿן די פֿירמע. ביז היינט רופֿט מען אַ געשעפֿט טמבור. טמבור איז נישט דער נאמען פֿון'ם געשעפֿט, ס'איז אַ נאמען פֿון אַ פֿירמע. אבער היות ווי די ערשטע פֿירמע וואס האט דאס פֿאַבריצירט האט אַזוי געהייסן אדער אויף איר נאמען, איז ממילא זעצט מען ווייטער אַזוי צו רופֿן. איז אויך דא, דער ערשטער איז געווען פֿון שבט אפֿרים, היות ווי אַזוי וועט דאס לעולם ווייטער גערופֿן ווערן אפֿרים, אַפֿילו אַז דא זענען דא עשרה שבטים און אין דער מיט זענען שוין געווען מלכים פֿון אנדערע שבטים, אויף כל פנים ווערט דאס גערופֿן אויף'ן נאמען פֿון'ם ערשטן, אריגינעלן.
"ואתה אל תתפלל בעד העם הזה ואל תישא בעדם רינה ותפילה ואל תפגע בי כי אינני שומע אותך". זאגט דער הייליקער באשעפער, דערקלערט דער מלבי"ם: איך האב דיך געהייסן אַז דו זאלסט שטיין אין שער בית השם. דארט קומען זיי זיך בוקן אַזוי ווי מיר האבן געזען אין אנהייב פֿון'ם פרק, דארט האב איך דיך געהייסן צו שטיין און זיי מוכיח זיין. אבער איך האב דיך נישט געהייסן מתפֿלל צו זיין בעדם. און אַפֿילו אויב זיי וועלן וועלן מתפֿלל צו זיין און דו וועסט זיין נאר אַ שליח ציבור, איך וועל זיין זייער שליח ציבור, זאגט ער דיר: אויך דאס ניין. און דאס איז דער המשך, "אל תתפלל בעד העם הזה", דאס איז דיין תפֿילה, "ואל תישא בעדם רינה ותפילה" ווי אַ שליח ציבור. זיי נישט אויך אַ שליח ציבור פֿאַר זיי, אַזוי ווי דער דרך אַז דער שליח ציבור זינגט און דער עולם ענטפֿערט נאך אים. איז אויך דאס ניין, "אל תישא בעדם רינה ותפילה". און אויך "אל תפגע בי". זאגט אים דער הייליקער באשעפער: טו נישט, בעט אַז איך זאל טאן אין דיין זכות. "כי אינני שומע אותך". דער פירוש איז: איך הער דיך כלל נישט. איז ווי אַזוי קענסטו בעטן און מתפֿלל זיין בעדם? איך הער נישט צו כביכול צו דער תפֿילה בעבורם כל עיקר. דערקלערט דער מלבי"ם: "אל תפגע בי", דער גדר פֿון פּגיעה איז אויב אַ מענטש איז מתפֿלל בעד עצמו. יא, נישט צוצוהעפֿטן דאס מיט אַ פּגיעה פֿון "נפגעתי", יא, "פגע בי". נאר אַ פּגיעה פֿון תפֿילה, דאס איז איינס פֿון די ווערטער פֿון פֿילול איז פּגיעה. אַזוי ווי "ויפגע במקום", יא. "אל תפגע בי", דער גדר פֿון פּגיעה איז אויב ער איז מתפֿלל בעד עצמו, אַז ער מערבה זיך אין תפֿילה ביז כביכול דער הייליקער באשעפער קען נישט אומקערן זיין פּנים ליידיק. ער מערבה זיך און מתחנן זיך און מעתיר פֿון וועגן דעם ריבוי הבקשה, דאס איז "אל תפגע בי". אויב ער איז מתפֿלל בעד חברו, איז דער פירוש איז: איך בין מתפֿלל צום הייליקן באשעפער אַז אין מיין זכות זאל ער מושיע זיין זיין חבר, אַפֿילו אויב דער חבר איז נישט ראוי דערצו. איז דאס איז די כוונה "אל תפגע בי" בעדם, מרבה צו זיין אין תפֿילה אין דיין זכות פֿאַר זיי. "אינני שומע אותך", זאגט דער מלבי"ם: "שומע" וואס נאך אים קומט דער אויסדרוק "את", ווייזט אן אויף הערן דעם קול בלויז. "אינני שומע", ס'שטייט נישט "לך" נאר "אותך". וואס איז פירוש "אותך"? אַפֿילו דעם קול הער איך נישט. כביכול זאגט דער הייליקער באשעפער: איך וועל פֿאַרשטאפּן מיינע אויערן אַז איך זאל נישט הערן דעם קול פֿון דיין תפֿילה כל עיקר.
"האינך רואה מה המה עושים בערי יהודה ובחוצות ירושלים?" "האינך רואה", דבר ראשון "מה המה עושים". דבר ראשון דאס איז דער עצם המעשה, זיי טוען שווערע מעשים ביותר. דבר שני, די איכות המעשה. דאס איז בפרהסיה, דאס פֿאַרוואנדלט דעם גאנצן מעשה צו זיין חמור אַ סך מער, פֿאַרדארבן אַ סך מער. איז זעסטו נישט "מה המה עושים בערי יהודה ובחוצות ירושלים"? דאס איז נישט יחידים נאר זיי טוען דאס בפרהסיה. און די רבים, קום זע ביז ווי וויט זיי זארגן זיך פֿאַר זיכוי הרבים אין אַלע זייערע עבירות. "הבנים מלקטים עצים והאבות מבעירים את האש והנשים לשות בצק לעשות כוונים למלכת השמיים והסך נסכים לאלוהים אחרים למען הכעיסני". דאס איז אַן ארבעט פֿון אַ צוזאמענשטעל, ער ברענגט די גאנצע משפחה. "הבנים מלקטים עצים". די בנים גייען קלייבן עצים, דהיינו אַז אַלע זאלן זיך פֿאַרנעמען מיט'ן דבר המצוה אין גענדזפֿיסלעך. זיי קלייבן עצים. און אויך אַ מלאכה וואס איינער קען זי טאן זאגט דער מלבי"ם, אַזוי ווי דאס מאכן די כוונים, האט מען זי צעטיילט צו עטלעכע, די אבֿות, די בנים און די נשים, כדי אַלע זאלן האבן אַ חלק אין דעם מעשה. און אַלץ דאס נאר "למען הכעיסני". וואס איז דאס מאכן די כוונים? דער מלבי"ם דערקלערט אַז די כוונה איז אַ פֿארעם וואס איז געווען מכוון צו דער מלכת השמיים. די כוונה מ'פֿלעגט מאכן אַ פֿארעם און די דאזיקע פֿארעם איז מכוון, מכוון דאס איז כנגד. דאס איז מכוון כנגד דער זון, דאס איז אַ פֿארעם וואס מ'מאכט מכוון כנגד דער לבנה, דאס איז אַ פֿארעם כנגד אַ פלוני שטערן. זיי פֿלעגן ציען כוחות פֿון די יענע שטערן און מזלות, און כדי צו ציען אַ כוח פֿון די יענע פֿארעם פֿלעגט מען מאכן אַ געשטאלט פֿון איר דא אין ערד. אגב זאלט איר וויסן, ביז היינט זענען דא אין הודו אַלערליי אַזעלכע וואס פֿאַרנעמען זיך, בכלל אין מזרח הרחוק, אַלערליי אַזעלכע וואס פֿאַרנעמען זיך מיט כוחות טומאה, זיי האבן וואס מ'רופֿט אַ סארט כישוף וואס הייסט וואודו. וואס טוען זיי? זיי נעמען אַ ליאלקע פֿון אַ מענטש, זיי ווילן הרג'ענען עמעצן, זיי נעמען אַ ליאלקע פֿון אַ מענטש און שטעכן זי. וואס טוען זיי? אין דעם רגע וואס ער האט גענומען, געמאכט פֿון אים זיין צלם, איז דאס מכוון כנגד אים. און ער קען אים הרג'ענען אויך מרחוק. דאס הייסט, זיי האבן כוחות, כוחות טומאה, און כשפֿים האבן זיי געקענט מאכן פֿיל פּעולות. אַזוי אַז צו נעמען און מאכן אַ פֿארעם אין צלם ודמות פֿון אַ רוחניות'דיקער אויבערשטער זאך, שאַפֿט השפעות אַז די יענע רוחניות'דיקע מציאות זאל כביכול זיך אנטאן אין די יענע פֿארעם, און דורך דעם וועט ער קענען פּגע'ן דא. אדער טאן פּעולות, פֿאַרוואס פֿלעגט מען אים מקטיר זיין נסכים? וואס העלפֿט דאס? דו גייסט און ביסט מקטיר אַ נסך צו עפעס אַ אלוה אין אַ געוויסער פֿארעם, וואס גיט דאס? דאס איז אַ פֿסל, דו האסט אים אַליין געמאכט, יעצט האסטו פֿאַרענדיקט אים צו מאכן. וואס העלפֿט דאס וואס דו גייסט און מאכסט אים קרבנות וכדומה? ניין, היות ווי איך שאַץ און האב כבֿוד פֿאַר דער פֿארעם, שאַפֿט דאס השפעות ווארום די יענע אויבערשטע געשטאלט וואס איז אַ כוח רוחני טוט זיך אן אין די יענע פֿארעם. איז דאס איז וואס זיי האבן געמאכט אַ פֿארעם און כוונים. כוונים דאס איז אַ פֿארעם מכוון כנגד דער מלאכת השמיים. מלאכת השמיים דאס איז די זון. פֿון וואספֿאַר לשון איז דאס "מלאכת השמיים"? פֿון לשון "מולכת בשמיים". ס'איז דא אין דעם צוויי ביאורים. אבער איין ביאור זאגט דער מלבי"ם, היות ווי ווירקלעך אויב וואלטן מיר געוואלט אַראפֿצומאלן דעם וואס מושל אויף אַלע גרמי השמיים, איז דאס אן קיין שום ספֿק אַז דער שטארקסטער און גרעסטער פֿון אַלץ דאס איז די זון. און דעריבער נאך דער זון האבן זיך געטעה'ט די מענטשן די רב'סטע. די עובֿדי חמנים פֿלעגן אויפֿשטיין אין דער פֿרי, זייערע רוקנס צום היכל השם און זייערע פּנימער מזרח און זיי פֿלעגן זיך בוקן צו דער זון. היות ווי די זון דאס איז דער אדירער כוח, דער שטארקער, אַ כוח וואס וואַרעמט, אַ כוח וואס גיט חיות, איז פֿאַר זיי איז ער געווען כביכול דער אלוה. און וודאי גרעסער פֿון די איבעריקע שטערן און פֿון דער לבנה, היות ווי אַזוי האבן זיי אין אים געזען דעם עיקר. איז זיי גייען און בוקן זיך און מאכן נסכים לצורך פֿון וועמען? לצורך דער מלאכת השמיים, די כוונה מלכת השמיים כביכול, עמעצער מולך אויף אַלע די שטערן און מנהיג זיי. און דער מלבי"ם זאגט אַז דאס איז אויך געווען די עבֿודת המולך. צו דער זון פֿלעגט מען דינען די עבֿודת המולך. און ביי זיי איז געווען אַ מולך זכר און אַ מולך נקבה. אַזוי ווי ס'שטייט אין עמוס פרק ה' "את סוכות מלככם ואת כיון צלמיכם". אדער "עשינו לה כוונים להעציבה". איז דאס איז די אייגענע מלאכת השמיים, ער רעדט וועגן'ם מולך וואס איז אין דער בחינה פֿון נקבה. אַ נאך אַ הסבר אַז מלאכת השמיים איז ווי מלאכת מיט אַ א'. אַפֿילו אַז דאס שטייט דא אן אַ א', אבער דאס איז מלאכת, מ'לייענט דאך נישט מלכת, ריכטיק? דער קרי איז מלאכת, נאר דאס איז אן אַ א'. מלאכת השמיים דאס איז פֿון לשון מלאכה אדער פֿון לשון מלאך און שליחות. דער פירוש איז: מ'פֿלעגט מאכן אַ מלאכה אים צו דינען, אדער אַז פֿון לשון מלאך און שליחות היות ווי דער מלאך ווערט געשיקט אין די מלאכות פֿון דעם וואס שיקט אים, איז דאס די כוונה אַז ער גייט אין זיין נאמען כדי צו מנהיג די שפֿלים. אויף דעם זאגט דער רד"ק אַ נאך אַ הסבר, וואס איז דאס "הבנים מלקטים עצים והאבות מבעירים את האש והנשים לשות בצק"? דהיינו אַלץ דאס איז אַ צוזאמענשטעל-ארבעט כדי צו באקן לצורך דער עבודה זרה. איז די בנים די יענע שיקט מען קלייבן עצים. די אבֿות זיי לאזט מען מבעיר זיין די אש. דא, א', אַ ראיה אַז קינדער לאזט מען זיך נישט פֿאַרנעמען מיט פֿייער. יא? האסטו אַ ראיה פֿון'ם כתובֿ. די בנים פֿלעגט מען שיקן נאר צונויפֿצוקלייבן עצים, די אש פֿלעגן די אבֿות מבעיר זיין. גוט. "הבנים מלקטים עצים, האבות מבעירים את האש, הנשים לשות בצק לעשות כוונים למלאכת השמיים". רש"י דערקלערט אַז כוונים דאס איז דער דפֿוס פֿון'ם שטערן. און דער רד"ק זאגט אַז כוונים דאס איז מיני מאכלים וואס מ'פֿלעגט צוגרייטן און דערלאנגען צו דער מלאכת השמיים. "וכן עשינו לה כוונים", "את כיון צלמיכם", אַלץ דאס זאגט ער כוונים דאס איז פֿון לשון אַ זאך וואס מ'פֿלעגט מיט אים מכוון זיין אַזוי ווי מיר האבן דערקלערט פֿריער צו דער מלאכת השמיים. נאר ס'קען זייער זיין אַז די אייגענע פת האבן זיי געמאכט אויף אַן באזונדערן אופֿן אַז ס'זאל אין איר זיין דער ענין און די כוונה כנגד די יענע רוחניות'דיקע ענינים, כנגד דעם יענעם קרבן וואס לשמו האבן זיי געוואלט מקריב זיין, איז פֿלעגן זיי מכוון זיין זייער הארץ און דעת אויף זיי זיי צו מאכן און זיי פֿאַרריכטן היטב. אַזוי ווי, להבֿדיל אלפֿי הבֿדלות, ווען אַ פֿרוי באקט היינט חלות איז זי זאגט לכבֿוד שבת קודש. איז דא פֿלעגט מען זאגן לכבֿוד דער עבודה זרה, לכבֿוד דער עבודה זרה, אַזוי. אַלץ מיט אַ גרויסער דבֿקות פֿלעגט מען טאן, יא? ממש לשם שמים. און דאס פֿלעגט מען טאן לצורך דער מלאכת השמיים אַזוי ווי מיר האבן דערקלערט אַז די כוונה איז צו דער יענער מלוכה כביכול פֿון'ם אויבערשטן כוח רוחני וואס מושל אין שמים אויף די יענע עבודות זרות.
"האותי הם מכעיסים נאום השם? הלוא אותם למען בושת פניהם". "האותי הם מכעיסים נאום השם?" זאגט דער מלבי"ם: וואס הייסט דאס "האותי הם מכעיסים"? וואס, זיי זענען נישט מכעיס דעם הייליקן באשעפער? צי אַלע די דאזיקע מעשים זענען נישט מכעיס דעם אויבערשטן? וואס איז דאס "האותי הם מכעיסים"? זאגט דער מלבי"ם: דער אויבערשטער וועט זיך נישט אנרירן. "לא יתפעל", די כוונה איז אַז קיין שום זאך פֿירט אין אים. דאס איז דער באגריף "לא יתפעל". ווען איך צו ביישפּיל צעברעך דעם גלאז איז זאג איך: דער גלאז האט זיך אנגערירט פֿון דער פּעולה וואס איך האב געטאן. אדער יעדע זאך וואס איך וועל טאן און פֿירן אויף עפעס אנדערש זאג איך: די צווייטע זאך האט זיך אנגערירט. ער רירט זיך אן פֿון די יענע זאך. נישט מבחינת וואַו וואספֿאַר התפעלות האב איך געהאט. נישט אין דעם מובן, נאר אין מובן פֿון נפֿעל. איז דער הייליקער באשעפער איז נישט נפֿעל. וואס איז דער פירוש? מ'קען נישט מאכן עפעס און כביכול עפעס זאל זיך ענדערן אין קודשא בריך הוא. און כביכול עפעס זאל זיך רירן ביי קודשא בריך הוא. און אויב אַזוי, כאטש דו וועסט זען אַז ס'קומט פֿאר כעס, איז הא, וועסטו זאגן, דער אויבערשטער האט זיך אנגערירט, ווארום דורך אַ פּעולה וואס אַ מענטש האט דא געטאן האט די זאך געשאַפֿן אַן אנרירונג ביי קודשא בריך הוא, די כוונה געשאַפֿן אַ נפֿעל, דער הייליקער באשעפער איז נפֿעל דורך אים אַז ער האט אנגעהויבן צו צערנען. זאגט ער: ניין, זאלסט וויסן, כעס קומט נישט צום אויסדרוק ביי קודשא בריך הוא. וואו קומט ער צום אויסדרוק? אין חרון אף וואס האט געשאַפֿן אַ רושם און דער יענער איז ניזוק געווארן. איז זאג מיר וואו איז געווען אַן אנרירונג? אין קודשא בריך הוא אדער אין'ם חוטא? אין'ם חוטא, ווארום ביי'ם אויבערשטן איז נישט געווען קיין שום שינוי. נאר וואס? היות ווי ביי'ם חוטא איז חל געווארן אַ שינוי, אַז ער האט געטאן אַ עבירה און דער הייליקער באשעפער האט יעצט "סוס ורוכבו רמה בים", איז וואס זאג איך? דער אויבערשטער האט אויף זיי געצערנט. ריכטיק? אבער איך דריק דאס אויס מיט'ן אויסדרוק כעס ווארום דאס איז די תוצאה. ווארום ווען איך צערן אויף דיר און גיב דיר אַ פּאַטש, איז זאג איך: איך האב געצערנט און דו האסט געקראגן אַ פּאַטש. און דעריבער ווען איך זע פרעה קראגן אַ פּאַטש זאג איך: דער אויבערשטער צערנט. אבער דאס איז לשון בני אדם. דער הייליקער באשעפער איז כביכול נישט חל ביי אים קיין שום שינוי. איז פֿאַרוואס רופֿסטו דאס צערנט? ווארום ביי אונדז ווען איך צערן קראגסטו אַ פּאַטש. און דעריבער ווען איך זע פרעה קראגן אַ פּאַטש איז זאג איך: דער אויבערשטער צערנט. אבער זאלסט נישט מיינען אַז ווירקלעך ביי'ם הייליקן באשעפער איז חל אַ שינוי, חל אַן אנרירונג. דאס איז וואס ער זאגט "האותי הם מכעיסים נאום השם?" צי איז שייך ביי מיר אַ שינוי? "הלוא אותם", דאך די פּעולה, דער פועל יוצא איז ביי זיי. איז אויב אַזוי דער כעס קומט צום אויסדרוק נאר ביי זיי, ביי'ם אויבערשטן איז נישטא קיין רושם צו יענעם כעס. זיי קראגן דעם כעס, זיי רירן זיך אן פֿון'ם כעס, זיי ווערן נפֿעל פֿון וועגן דעם כעס, נישט איך. דאס איז וואס ער זאגט: די דאזיקע זאך "למען בושת פניהם", די דאזיקע זאך וועט נאר זיין זיי גורם אַ בושה און גורם זיי אַ נזק. זאגט דער רד"ק: ווארום נישט וועלן מיר שאדן זייערע שלעכטע מעשים און נישט וועלן מיר גוט טאן זייערע גוטע מעשים. מיר האבן דערוועגן גערעדט עטלעכע מאל. יעדע פּעולה וואס אַ מענטש איז פועל טוט נישט קיין שום זאך צו קודשא בריך הוא. אַזוי ווי ס'האט געזאגט אליהוא צו איוב, "אם חטאת מה תפעל בו? ורבו פשעיך מה תעשה לו?" אדער "מה מידך ייקח?" אדער אויב האסט געטאן אַ גוטן מעשה, וואס האט דער אויבערשטער געקראגן פֿון דיר? "לאיש כמוך רשעך ולבן אדם צדקתך". דער רשע וועט פּגע'ן אין דיר, און די צדקה וועט העלפֿן דיר. איז דאס הייסט צו קודשא בריך הוא קענסטו נישט זאגן, איך האב געטרויערט דעם אויבערשטן און איך האב אים געטאן, דאס זענען אויסדרוקן וואס מיר דריקן זיך אויס אין זיי היות ווי זיי זענען לויט וואס מיר זעען דא אין עולם תחתון איז באצין מיר זיך אַזוי כביכול צו מציאות הבורא. אבער ווירקלעך ביי'ם הייליקן באשעפער איז נישט שייך קיין שום שינוי און קיין שום אנרירונג. איך האב געזאגט עטלעכע מאל אַ משל וואס וועט אונדז זייער העלפֿן דאס צו פֿאַרשטיין. דאס איז אַזוי ווי אויב עמעצער וועט מיר זאגן אַז ס'איז דא אַ עדה פֿון מוראשקעס, מיליאנען מוראשקעס אין אַפֿריקע, אַז איך בין פֿאַר זיי דער אלוה. זיי בוקן זיך צו מיר, זיי דינען מיר, זיי בעטן צו מיר, אַ גאנצן טאג נאר צו מיר בעטן זיי. דאס איז זייער רירנדיק, ריכטיק? איך הייב אן צו גיין מיט געפֿילן פֿון גדלות, פּשש קוק ווי פֿיל מוראשקעס זענען דא וואס שאַצן מיך. ס'איז אַפֿילו לעכערלעך צו טראכטן דערוועגן, ריכטיק? כלומרשט וואס מאכט דאס אויס מוראשקעס יא מוראשקעס ניין, מיט איין טרעט הרג'ע איך אַ מיליאן. וואס כלומרשט, ווער רירט זיך אן און ווער טראכט דערוועגן? יעצט וועט איר פֿאַרשטיין, דער יחס צווישן אונדז צו מוראשקעס איז אַ סך מער נאענט ווי צווישן קודשא בריך הוא צו אונדז. וואס דאס איז בכלל אן קיין יחס. לעומת זאת צווישן אונדז צו די מוראשקעס איז נאך דא אַ געוויסער יחס. איז ווי פֿיל האבן זיך געטעה'ט די וואס מיינען אַז אויב איך האב געטאן אַ מצוה האט דער אויבערשטער געקראגן פֿון מיר עפעס. איך האב אים געגעבן עפעס. יא, דער הייליקער באשעפער, אָ, רבונו של עולם האב איך געטאן. נאַר, דו האסט געטאן, אויב האסטו פֿאַר זיך אַליין געטאן. און אויב האסט נישט געטאן, האסטו דיר אַליין געשאדט. אָט, אַזוי. צערנען אויף'ן אויבערשטן, ער טוט נישט. וואספֿאַר נאַר, דאס איז ווי אַ מענטש צערנט אויף זיין חבר, הייבט אן צו בויערן זיין שיף. נאַר, דו ביסט אין דיין שיף, וואס בויערסטו? ניין, ער האט מיך זייער דערצערנט. ער האט דיך זייער דערצערנט, ביסטו זיך גיבנדיק אַ קויל אין קאפּ פֿון וועגן וואס ער האט דיך דערצערנט? ווען אַ מענטש גייט און טוט עפעס ווארום ער צערנט אויף'ן הייליקן באשעפער, איז וואס טוט ער? היפֿך ציווי השם, מיינסטו אַז דו דערצערנסט אים? זאגט דער הייליקער באשעפער: דו פועלסט אַנטקעגן דיר אַליין. וואס האסטו געטאן מיט דעם? טו מצוות, דאס גיט מיר גארנישט, טו עבירות, דאס נעמט מיר נישט אפּ גארנישט. דאס איז אַלץ נאר אַ נפֿקא מינה פֿאַר דיר. איז ווען אַ מענטש צערנט אויף עמעצן און גייט טוט דערקעגן, ווי פֿיל נאַרישקייט איז דא אין דעם ענין, ווי פֿיל קוצר ראיה, ווי פֿיל חוסר הבֿנה אין הנהגת השם. דעריבער "כה אמר השם אלוהים הנה אפי וחמתי ניתכת אל המקום הזה, על האדם ועל הבהמה ועל עץ השדה ועל פרי האדמה ובערה ולא תכבה". און דעריבער זאגט ער, די תוצאה פֿון די זאכן וועט זיין כעס אויף זיי, בושה פֿאַר זיי, "אפי וחמתי ניתכת אל המקום הזה". צו וועמען? אויף די מכעיסים, כנגד'ן הייליקן באשעפער. "ניתכת" די כוונה פֿאַרגאסן, פֿון לשון אויסלערן און צעשמעלצן, אַזוי ווי "ותיתך חמתי ואפי". און דורך דעם וועט חרוב ווערן דער דאזיקער פּלאץ. יעדער וואס געפֿינט זיך אין אים, אדם, בהמה, צומח, פרי העץ, פרי האדמה, אַלע וועלן פֿאַרלענדעט ווערן. און די אש וועט זיין אין אים אויף אַן אופֿן תמידי ווארום זי וועט נישט אויסגעלאשן ווערן. דערקלערט דער מלבי"ם: ווען אַ מענטש איז קראנק איז מ'ברענגט אים אַ תרופה. פֿון וואס ברענגט מען אַ תרופה? פֿון אַ מרקחת. אַ מרקחת פֿון וואס איז זי געמאכט? פֿון מיני ווארצלען און גראזן און צמחים. ער זאגט: אבער דא אין דעם רגע וואס די חימה וועט זיין אויך אויף'ן צומח, וועט אויך ער פֿאַרפֿוילט ווערן. איז ממילא וועלן פֿאַרלענדעט ווערן דער אדם און די בהמה אן קיין תרופה. און דאס איז בעצם כביכול, כביכול וואס וואס מאכט מיר אויס, ס'איז דאך אין דעם רגע וואס דער אדם ווערט פֿאַרלענדעט, וואס מאכט מיר יעצט אויס מיט'ן צומח? ס'וועט זיין אַ צומח, ס'וועט נישט זיין אַ צומח? ניין, ווארום אין אנהייב פֿון'ם כיליון, דהיינו אנהייב פֿון'ם חולי, קען נאך דער צומח זיין אַ רפֿואה. אבער היות ווי אויך דער צומח וועט פֿאַרלענדעט ווערן איז אויך אַ רפֿואה וועט נישט זיין, און דעמאלט וועט דאס זיין "בערה ולא תכבה".