דער קאפיטל פאר אונז איז א קאפיטל פון פורענות: דער נביא ירמיהו שילדערט דאס פאלק וואס קומט פון לאנד צפון, זייער אכזריות, דעם שרעק וואס וועט פאלן אויף די איינוואוינער פון ירושלים, און צום סוף קומט ער צו דער באשרייבונג פונעם רוחניות'דיגן מצב פונעם דור - א דור וואס יעדער איינער שפירט זיך ווי א צדיק קעגן זיין חבר, און אלע צוזאמען זענען זיי סיגים און פסולת. אין דעם חלק וועלן מיר עוסק זיין פון פסוק כ"א ביז'ן סוף פונעם קאפיטל.
מכשולים מיט וועלכע יעדער איינער מאכט שטרויכלען זיין חבר
לָכֵן כֹּה אָמַר יְהֹוָה הִנְנִי נֹתֵן אֶל־הָעָם הַזֶּה מִכְשֹׁלִים וְכָשְׁלוּ בָם אָבוֹת וּבָנִים יַחְדָּו שָׁכֵן וְרֵעוֹ וְאָבָדוּ׃ - דעריבער, אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט: אט לייג איך פאר דעם דאזיגן פאלק מכשולים, און אין זיי וועלן זיך שטרויכלען עלטערן און קינדער אינאיינעם, א שכן און זיין חבר, און זיי וועלן אומקומען.
זאגט דער קדוש ברוך הוא: "לכן" - וויבאלד זיי האבן נישט מקבל געווען די מצוות וואס איך האב זיי געגעבן. ערקלערט דער מלבי"ם, אז דער נביא זאגט זיי: איך וועל זיי געבן מכשולים אז מען זאל זיך שטרויכלען איינער דורך דעם צווייטן - דער פאטער דורכ'ן זון, דער שכן דורך זיין חבר, און אזוי וועלן אלע אומקומען.
דער רד"ק ערקלערט ווי אזוי די דאזיגע מפלה וועט געשען. "אבות ובנים, שכן ורעו" - אונז צו לערנען אז דער פאטער וועט נישט ווארענען דעם זון אפילו ווען ער ווייסט אז עס איז פאראן א מכשול. דער פאטער וועט זיך שטרויכלען און וועט נישט לאזן וויסן זיין זון אז דא איז דא א מכשול, און דעמאלט וועט אויך דער זון זיך שטרויכלען; און אזוי אויך פארקערט, דער זון וועט זיך שטרויכלען און וועט נישט מודיע זיין זיין פאטער, און דעמאלט וועט דער פאטער אויך זיך שטרויכלען. אזוי אויך א מענטש מיט זיין שכן - דער וואס וואוינט נאנט צו אים, און אזוי דער מענטש מיט זיין חבר - דער מיט וועמען ער האט משא ומתן אדער א שותפות. קיינער פון זיי ווארנט נישט זיין חבר און דעם וואס איז נאנט צו אים, און ממילא פאלן אלע אראפ.
און פון וואו נעמט זיך דאס? פון שלעכטקייט פונעם הארץ, זאגט דער רד"ק, ווייל יעדער איינער וויל דאס שלעכטס פון זיין חבר. עס זענען דא מענטשן וואס ווען זיי פאלן, זאגן זיי ביי זיך אין הארצן: פארוואס זאל איך פאלן אליין? ער ווארנט נישט אנדערע, ווייל אז איך בין געפאלן און עס זענען געפאלן מיט מיר נאך עטליכע, איז "צרת רבים חצי נחמה", און ער איז מער בארואיגט. לעומת זה, א גוטהארציגער מענטש זאגט פאר אנדערע: שטרויכלט אייך נישט אזוי ווי איך האב זיך געשטרויכלט, איך בין דורך געפאלן, אבער פאלט נישט אויך איר. אבער דא ווייזט דער נביא אויף דער שלעכטקייט פון זייער הארץ: "וכשלו בם אבות ובנים יחדיו שכן ורעו ואבדו" - יעדער וועט זען זיין שטרויכלונג און וועט נישט ווארענען זיין חבר און זיין זון אז דא איז פאראן א מכשול.
א פאלק פון לאנד צפון און א גרויסער גוי פון די עקן פון דער ערד
כֹּה אָמַר יְהֹוָה הִנֵּה עַם בָּא מֵאֶרֶץ צָפוֹן וְגוֹי גָּדוֹל יֵעוֹר מִיַּרְכְּתֵי־אָרֶץ׃ - אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט: אט קומט א פאלק פון לאנד צפון, און א גרויסער גוי וועט זיך אויפוועקן פון די עקן פון דער ערד.
"הנה עם בא מארץ צפון" - זאגט דער מלבי"ם, דאס דאזיגע פאלק זענען די כשדים. "וגוי גדול יעור" - אז עס וועלן זיך אויפוועקן צו קומען צוזאמען מיט די כשדים אויך די איבעריגע פעלקער. זיי קומען נישט פון צפון נאר פון די עקן פון דער ערד, "מירכתי ארץ", ווייל עס האבן זיך אויפגעוועקט פילע פעלקער צו קומען מלחמה האלטן קעגן עם ישראל. און וויבאלד די העלפער זענען געקומען פון אלע זייטן פון דער וועלט, דעריבער ווערט אויף זיי געזאגט "מירכתי ארץ" און נישט דוקא פון צפון.
און דער מלבי"ם באמערקט אויפ'ן שינוי הלשון אינעם פסוק: צו די וואס קומען פון לאנד צפון, צו די כשדים, רופט ער "עם", בעת וואס צו די וואס וועלן זיך אויפוועקן און קומען פון די עקן פון דער ערד רופט ער "גוי". און וואס איז דער חילוק צווישן "עם" און "גוי"? האט דער מלבי"ם מבאר געווען אין עטליכע פלעצער אז "עם" איז מער חשוב פון "גוי". דעריבער ווערן די כשדים, אלס א צייכן פון חשיבות, אנגערופן "עם"; אבער די וואס קומען זיי צו הילף, וואס זענען סתם צוגעקומענע וואס זענען ארויפגעשפרונגען אויפ'ן וואגן, ווערן אנגערופן "גוי". און אזוי ווי עס איז אזוי, באצייכנט ער זיי "גוי גדול יעור מירכתי ארץ" - עס וועלן זיך צוזאמנעמען פילע צו איין גרויסן גוי פון די עקן פון דער ערד.
אכזרי איז ער און זיי וועלן נישט האבן קיין רחמנות
קֶשֶׁת וְכִידוֹן יַחֲזִיקוּ אַכְזָרִי הוּא וְלֹא יְרַחֵמוּ קוֹלָם כַּיָּם יֶהֱמֶה וְעַל־סוּסִים יִרְכָּבוּ עָרוּךְ כְּאִישׁ לַמִּלְחָמָה עָלַיִךְ בַּת־צִיּוֹן׃ - בויגן און שפיז וועלן זיי האלטן, ער איז אכזרי און זיי וועלן נישט האבן קיין רחמנות, זייער קול וועט ברויזן ווי דער ים און אויף פערד וועלן זיי רייטן, אויסגעשטעלט ווי איין מענטש צו דער מלחמה קעגן דיר, טאכטער פון ציון.
"קשת וכידון יחזיקו" - דאס זענען צוויי מינים כלי מלחמה, כלי זין. און פון זיין טבע וועט דאס דאזיגע פאלק זיין אן אכזרי'דיג פאלק: "אכזרי הוא ולא ירחמו". "קולם כים יהמה" - ווי מיר האבן מסביר געווען, ווען זיי פלעגן ארויסגיין אין מלחמה פלעגן זיי שרייען שרעקליכע געשרייען, און דאס איז געווען א חלק פון אויפמונטערן דאס מיליטער: דורך די געשרייען פלעגן זיי אריינווארפן א מורך אין הארץ פונעם פאלק קעגן זיי, און געבן מוט פאר דער אנגרייפנדיגער ארמיי. "ועל סוסים ירכבו" - און רייטער אויף פערד זענען שטענדיג מער פלינק, שנעלער און מער מומחים אינעם שדה הקרב.
און וואס מיינט "ערוך כאיש למלחמה"? עס זענען דא דא צוויי ביאורים. דער מלבי"ם ערקלערט אז די ווערטער גייען ארויף אויף די פערד: "על סוסים ירכבו" - א פערד וואס איז אנגעגרייט ווי אן איש מלחמה, די פערד וועלן זיין געלערנט אין מלחמה פונקט ווי מענטשן, מומחים אין קאמף. און דאס וועט נישט קומען במקרה, נאר "עליך בת ציון" - זיין גאנצער ציל און קומען וועט זיין אויף דיר.
דער רד"ק ערקלערט אנדערש: "ערוך כאיש למלחמה" גייט צוריק אויף די מענטשן און נישט אויף די פערד. יעדער איינער פון די קעמפער וועט זיין אויסגעשטאט מיט כלי מלחמה אזוי ווי אן איינציגער מענטש וואס גייט זיך שלאגן מיט זיין חבר אין אן אפענעם קאמף, וואס גרייט זיך אן מיט אלע מיני געווער. ווארום ווען א מענטש גייט זיך שלאגן איינער אויף איינער קומט ער באוואפנט מיט אלע ערליי כלי נשק, אבער ווען מען גייט ארויס צו א מאסן-קאמף גיט מען נישט פאר יעדן סאלדאט אלע כלי נשק, נאר א שפיז און פיילן, אדער א שווערד און א בויגן, אבער נישט אלע כלי נשק. ווידער דא וועט יעדער איינציגער פון זיי זיין גערישט ווי א יחיד וואס גייט ארויס אין מלחמה קעגן זיין חבר, וואס האט פילע כלי מלחמה. און אויף וועמען וועלן זיי קומען? "עליך בת ציון".
חיל כיולדה
שָׁמַעְנוּ אֶת־שָׁמְעוֹ רָפוּ יָדֵינוּ צָרָה הֶחֱזִיקַתְנוּ חִיל כַּיּוֹלֵדָה׃ - מיר האבן געהערט זיין בשורה, אונדזערע הענט זענען אפגעשוואכט געווארן, א צרה האט אונדז ארומגענומען, א ציטערניש ווי ביי א געבערערין.
ווי נאר מיר האבן געהערט זיין קלאנג - זענען באלד אונדזערע הענט אפגעשוואכט געווארן. מיר האבן גארנישט געטאן זיך צו ראטעווען צוליב דעם יאוש און דעם שרעק, אוי וויי וואס דא גייט געשען. און נישט בלויז דאס: "צרה החזיקתנו" - בשעת דעם מצור האבן מיר שוין געפילט ווי די צרה האלט אונדז ממש ארום. און דערנאך, ווען די שטאט איז געווארן איינגעבראכן, איז דאס געווען ממש ווי די שעה פון דער געבורט: "חיל כיולדה". פונקט ווי ביי א פרוי שפאלט זיך כביכול דער בויך און זי ברענגט ארויס דאס קינד, אזוי האט זיך איינגעבראכן די מויער און דער שונא איז אריינגעקומען. און אויב מיר געדענקען, זענען זיי דעמאלט אנטלאפן ביינאכט דורך א טונעל כדי צו אנטלויפן פון דער געשפאלטענער שטאט, און דאס איז דאך "חיל כיולדה".
מגור מסביב
אַל־תֵּצְאוּ הַשָּׂדֶה וּבַדֶּרֶךְ אַל־תֵּלֵכוּ כִּי חֶרֶב לְאֹיֵב מָגוֹר מִסָּבִיב׃ - גייט נישט ארויס אין פעלד און אויפן וועג זאלט איר נישט גיין, ווייל א שווערד איז ביים שונא, שרעק איז פון אלע זייטן.
"אל תצאו השדה" - זאלט איר נישט מיינען אז דארט וועט איר האבן א מקום מקלט און א שוץ. און אויב איר וועט זאגן, אפשר אין שטאט איז זיכערער? דערויף זאגט ער "ובדרך אל תלכו". נאר וואס דען? איר וועט זיך באהאלטן אין שפאלטן און אין לעכער, און איר וועט נישט האבן קיין ארט צו אנטלויפן אויפן וועג. און פארוואס זאלט איר נישט ארויסגיין אין פעלד? "כי חרב לאויב" - אין פעלד געפינט זיך די שווערד פונעם שונא. און פארוואס זאלט איר נישט גיין אויפן וועג? "מגור מסביב" - דער פחד און דער שרעק וועלן זיין ארום אייער וואוינארט. וויבאלד דער שונא איז שוין גרייט איינצוברעכן די שטאט, איז דא א סכנה סיי ביים ארויסגיין אין פעלד און סיי ביים גיין אויפן וועג: אין פעלד איז דא די שווערד פונעם שונא, און אויך אויפן וועג לעבן אייערע הייזער הערשט א פחד.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "מגור" באדייט סיי פחד און סיי אסיפה, א לשון פון זיך צונויפנעמען. און דאס איז מרמז אז ווען דער פסוק רעדט פון פחד, איז זיין כוונה אויף אזא פחד וואס א מענטש דערשרעקט זיך און פארקריכט אין זיך אריין כדי זיך צו באהאלטן. אזוי ווי "לא תגורו מפני איש" - וואס כפשוטו מיינט עס איר זאלט נישט מורא האבן, אבער חז"ל דרש'ענען אז א דיין טאר נישט "אוגר" זיין זיינע ווערטער צוליב א מענטש, לאגור מיינט איינצוזאמלען זיינע ווערטער, וואס פון פחד צו רעדן זאמלט ער איין זיינע ווערטער און שווייגט. קומט אויס אז "לא תגורו" רעדט סיי פון פחד און סיי פון אסיפה - דער וואס האלט צוריק זיינע ווערטער, פארמאכט דאס מויל און זאגט נישט דאס וואס ער האט צו זאגן. און פונקט אזוי איז "מגור מסביב": מיר האבן מורא פונעם שונא, און ער מאכט אויך א "מגור מסביב", דאס הייסט ער מאכט אז מיר זאלן זיך איינזאמלען אין אונדזערע הייזער, וויבאלד ער פארזאמלט זיך ארום אונדז.
אבל יחיד ומספד תמרורים
בַּת־עַמִּי חִגְרִי־שָׂק וְהִתְפַּלְּשִׁי בָאֵפֶר אֵבֶל יָחִיד עֲשִׂי לָךְ מִסְפַּד תַּמְרוּרִים כִּי פִתְאֹם יָבֹא הַשֹּׁדֵד עָלֵינוּ׃ - טאכטער פון מיין פאלק, גארט זיך אן מיט א זאק און וואלגער זיך אין אש, מאך דיר א טרויער ווי אויף אן איינציג קינד, א ביטערע קלאגע, ווייל פלוצלונג וועט דער פארלענדער קומען אויף אונדז.
"והתפלשי באפר" - וואַלגער זיך אין אַש. "אבל יחיד עשי לך" - דער רש"י טייטשט: אַן אבלות פֿון אַן איינציק קינד. דאָס שרעקלעכסטע פֿאַר אַ מענטש איז, חס ושלום, ווען ער מוז באַגראָבן זײַן זון אָדער זײַן טאָכטער, און אויב דאָס איז זײַן איינציק קינד - איז דאָך נישטאָ קיין גרעסערער ווייטיק ווי דאָס. אויף דעם זאָגט דער נביא, אַז עס וועט זײַן אַ גוואַלדיקע אבלות און אַ שרעקלעכער ווייטיק, ווי עס וואָלט געשטאָרבן זײַן בן יחיד. און "מספד תמרורים" - עס וואָלט געדאַרפֿט שטיין "מספד תמרורים" בצורת סמיכות, און רש"י דערקלערט אַז וויבאַלד דער מספד איז סמוך צו תמרורים הייסט עס אַזוי. און "תמרורים" איז מלשון מרירות: אַ קלאָג וואָס איז פֿול מיט ביטערקייט.
דער מלבי"ם מסביר: "בת עמי חגרי שק" - יעדער איינער זאָל אָנטאָן אַ זאַק זיך צו טרויערן, און מיינט נישט אַז אַלע וועלן זיך צונויפֿקומען צוזאַמען זיך צו באַקלאָגן, נאָר "אבל יחיד עשי לך". לויטן מלבי"ם איז דאָס נישט אַן אבלות אויף אַ בן יחיד, נאָר אַז יעדער איינער פֿון די אבלים וועט זײַן אַן אבל פֿאַר זיך, בייחידות אין זײַן שטוב. און דאָס איז דער טיפֿקייט פֿונעם ווייטיק: ווען מענטשן קומען זיך צוזאַמען איז דאָך דאָ אין דעם עפּעס אַ נחמה און אַ געמיינזאַמער חיזוק, אָבער ווען יעדער איינער זיצט אין זײַן שטוב און טרויערט דאָרט - ווער וועט אים טרייסטן? אין אַזאַ מצבֿ איז נישט פֿאַראַן אפֿילו דאָס "צוזאַמען", די אחדות און די גרופּע וואָס זאָל זיך טרייסטן צוזאַמען. עס וועט זײַן אַזוי שווער די אבלות, אַז יעדער איינער וועט קלאָגן באַזונדער בײַ זיך אין שטוב.
און דאָס שטימט זייער גוט לויט דעם וואָס ס'איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן "מגור מסביב": וויבאַלד די שׂונאים רינגלען אונדז אַרום פֿון אַלע זײַטן, איז דאָ אַ פחד אפֿילו אַרויסצוגיין פֿון שטוב, און יעדער איז פֿאַרשפּאַרט אַרום די הײַזער. דערפֿאַר, ווער עס וועט זײַן אַן אבל, וועט זײַן אבלות זײַן אַן אבל יחיד, ווײַל ער וועט מורא האָבן אַרויסצוגיין און זיך צוזאַמעננעמען מיט מענטשן צו קלאָגן צוזאַמען. און פֿאַר וואָס וועלן זיי מאַכן אַ "מספד תמרורים"? "כי פתאום יבוא השודד עלינו" - די צרה וועט זײַן אַזוי גרויס ווײַל זי וועט קומען פלוצלינג. דאָס איז נישט קיין זאַך וואָס מען וואַרט און מען גרייט זיך דערויף, וואָס דאַן נעמט דאָס וואַרטן אַוועק עפּעס פֿונעם ווייטיק, נאָר עס קומט פּלוצעם, און דאָס איז זייער שווער מקבל צו זײַן און זייער שווער צו פֿאַרווייטיקן.
בחון נתתיך בעמי מבצר
בָּחוֹן נְתַתִּיךָ בְעַמִּי מִבְצָר וְתֵדַע וּבָחַנְתָּ אֶת־דַּרְכָּם׃ - פֿאַר אַ פעסטונג האָב איך דיך געמאַכט צווישן מײַן פֿאָלק, פֿאַר אַ מבצר, כּדי דו זאָלסט וויסן און בוחן זײַן זייער וועג.
רד"ק און רש"י טײַטשן אַז דאָ ווענדט זיך דער הקדוש ברוך הוא צום נביא: כאָטש דו זאָגסט זיי שווערע רייד און דו מוסר'סט זיי מיט שאַרפֿע דיבורים, און דו זאָגסט זיי פֿאָרויס שרעקלעכע רעות - וואָס איז דען מער נאַטירלעך ווי אַז עמיצער זאָל קומען און פֿאַרשטומען דעם דאָזיקן "שרעקעדיקן רב", דעם נביא וואָס וואַרפֿט אָן אַן אימה און ברעכט דעם גײַסט פֿונעם פֿאָלק? און טאַקע מיר זעען אַז ירמיהו איז געוואָרן גערודפֿט, און זייער שווער גערודפֿט. דערפֿאַר זאָגט אים דער הקדוש ברוך הוא צו: "בחון נתתיך בעמי מבצר" - האָב נישט קיין מורא פֿון זיי. כאָטש דו זאָגסט זיי שווערע זאַכן און בדרך הטבע האָסטו מורא מען זאָל דיר חלילה נישט טאָן עפּעס שלעכטס, האָב קיין מורא נישט, איך האָב דיך געמאַכט ווי אַ בחון און אַ מבצר. "בחון" איז אַ לשון פֿון אַ מבצר, ווי "הקימו בחוניו", "בוחן ועופל" - אַלע זענען אויסדרוקן פֿון אַ פעסטונג. דאָס הייסט: איך האָב דיך געשטעלט צו זײַן ווי אַן עיר מבצר און אַן עמוד ברזל, האָב נישט קיין מורא פֿון זיי, נאָר גיי נאָך זייערע וועגן, מוסר זיי און זאָג אַלץ וואָס דו האָסט צו זאָגן אָן שום פּחד.
און מען דאַרף באַמערקן: פֿאַר וואָס האָט ער גענוצט דעם לשון "בחון", ער האָט דאָך שוין געזאָגט "מבצר"? דער ענטפֿער איז אַז דאָס איז אַ לשון נופל על לשון. "בחון נתתיך" - ווי אַ מבצר, און דײַן תּפֿקיד איז "ובחנת את דרכם" - מלשון בחינה און אויספּרוּוון. און דערפֿאַר האָט ער דווקא גענוצט דעם דאָזיקן לשון. און אַזוי דערקלערט אויך דער מלבי"ם, אַז דאָס וואָרט "בחון" איז אַ לשון פֿון אַ מבצר, ווי "עופל ובוחן", און עס שטימט אויך מיטן ווײַטערדיקן ענין פֿון אַ בחינה און אַ נסיון. און פֿאַר וואָס רופֿט מען אַ מבצר "בחון"? ווײַל אַ מבצר איז אַ באַפֿעסטיקטער אָרט וואָס מען האָט אויסגעפּרוּווט און אויסגעפֿאָרשט זײַן כּוח קעגן די שׂונאים, און מען האָט געזען אַז מען קען זיך דאָרט באַהאַלטן און געראַטעוועט ווערן פֿונעם פֿײַנט. פּונקט ווי אַ בונקער וואָס מען האָט איבערגעקוקט און געפֿונען פּאַסיק צו באַשיצן פֿאַר שווערע אַטאַקעס - ער איז "בחון", דאָס הייסט, אויסגעפּרוּווט.
כסף און סיגים: יעדער מיט זײַן אייגענעם קלוב
זאָגט דער מלבי"ם, אַז דאָ שטעלט דער נביא פֿאָר מיט זײַנע מליצות דעם דור, ווי עס וועט זיך ווײַטער קלאָרער אַרויסשטעלן, ווי זילבער מיט סיגים. ווי יחזקאל זאָגט אין קאַפּיטל כ"ב: "היו לי בית ישראל לסיג, כולם נחושת ובדיל וברזל ועופרת בתוך כור, סיגים כסף היו" - אַז עס זענען דאָ געווען פֿילע סאָרטן סיגים. און וואָס זענען סיגים? ווען מען וויל לייטערן זילבער, איז דערין אויסגעמישט פּסולת. מען לייגט דאָס אַרײַן אין אַ שמעלץ-אויוון און מען צולאָזט עס; יעדער סאָרט מעטאַל צוגייט בײַ אַן אַנדער היץ, און יעדעס מאָל שמעלצט מען און מען שיידט אָפּ נאָך אַ מין מעטאַל, ביז עס בלײַבט איבער כסף צרוף בעליל, מזוקק שבעתיים, אָן קיין שום פֿעלער און אָן קיין שום חסרון.
זאָגט דער מלבי"ם: עס זענען בײַ זיי געווען פֿאַרשידענע סאָרטן רשעים, עטלעכע מיני כיתות, יעדע איינע איז געווען אָפּגעזונדערט פֿון דער צווייטער און האָט נישט געהאַט קיין שײַכות מיט דער רשעות פֿון יענער. יעדער האָט זיך געמאַכט אַן אייגענעם קלוב פֿון רשעות פֿאַר זיך, און מען מישט זיך נישט מיטן אַנדערן קלוב, ווײַל ער האָט טענות אויף יענעם: יענער קלוב טוט נישט קיין שיינע זאַכן, אָבער אונדזער קלוב - דאָס איז בסדר, דאָס איז אַ צוזאַמענקום פֿון צדיקים! די זענען מנאפים, יענע זענען רוצחים, אַנדערע זענען גזלנים; יעדער האָט זײַן חבֿורה און זיי מישן זיך נישט אויס מיט די אַנדערע. און נישט בלויז דאָס, נאָר יעדע כּת האָט געזאָגט שלעכטס אויף דער אַנדערער כּת: מיר זענען דאָך נישט ווי זיי, זיי טויגן נישט און מיר זענען בסדר.
און דאָס איז אַ מענטשלעכע נאַטור. יעדער מענטש האָט שוואַכקייטן, נאָר זײַנע שוואַכקייטן זענען אַנדערש פֿון זײַן חבֿר'ס. און ווען ער זעט זײַן חבֿר אין זײַן שוואַכקייט, קריטיקירט ער אים: האָסט געזען? ער האָט גענומען געלט, ער האָט גע'גנב'עט. אָבער דו, ברוך השם, האָסט נישט קיין נסיונות מיט געלט, נאָר פֿאַרקערט, דו האָסט נסיונות, השם ירחם, אין אַנדערע ענינים, און דאָרט ביסטו גאָרנישט קיין גרויסער צדיק. קומט אויס, אַז אין דעם אָרט וווּ איך פֿיל זיך בסדר - דאָרט קריטיקיר איך יענעם, און אַדרבה, איך מאַך אים נאָך קלענער: קוק נאָר וואָס פֿאַר אַ זאַכן יענער טוט, איך וואָלט דאָך אַזוי קיינמאָל נישט געטאָן! אָבער אַנדערע זאַכן - זאָלסט מיר געזונט זײַן - טוסטו אָן אַ שיעור. דאָס הייסט, אַז ווען אַ מענטש טוט שלעכטס אין איין זאַך, פֿילט ער זיך אין אַלע אַנדערע זאַכן ווי אַ צדיק.
און דאָס איז וואָס ס'איז דאָ געווען, זאָגט דער מלבי"ם: יעדער קלײַבט זיך אויס אַן אַנדער איסור, פֿילע כיתות, יעדער איז אָפּגעשיידט פֿון זײַן חבֿר און מישט זיך נישט אין יענעמס רשעות, און יעדער רעדט שלעכטס אויף יענעמס רשעות און האַלט זיך בײַ זיך פֿאַר כסף טהור. מײַן חבֿר איז פֿול מיט סיגים און עבירות, השם ירחם, און איך בין ריין זילבער. אָבער באמת איז ער אויך אַ סיג, נאָר ער איז אַ סיג פֿון אַן אַנדער סאָרט. ער איז אויך פּסולת, נאָר עס זענען דאָ פֿאַרשידענע מינים פּסולת: אינדוסטריעלע אָפּפֿאַל, כעמישע אָפּפֿאַל - און דו ביסט אויך אַ מין פּסולת.
דער נביא, זאגט דער מלבי"ם, ווערט דא פארגעשטעלט ווי איינער וואס איז בוחן דעם כסף און די סיגים, און דורך זיין תוכחה איז זיין תפקיד אוועקצונעמען די פסולת. און דאס איז וואס דער קדוש ברוך הוא זאגט אים "ותדע ובחנת את דרכם" - דיין תפקיד איז זיי צו בוחן זיין, ווי דער לשון הכתוב "ובחנתים כי בחון את הכסף, וצרפתים כי צרוף את הזהב". דער מושג פון בחינה דרוקט אויס צירוף, זיקוק און זיכוך. און דאס איז "נתתיך שתהיה בחון מבצר בעמי", און דארט וועסטו וויסן צו בוחן זיין זייער וועג, און פון דער בחינה וועסטו קענען דערקענען דעם אמת'ן מצב זייערן.
סרי סוררים, נחושת וברזל
כֻּלָּם סָרֵי סוֹרְרִים הֹלְכֵי רָכִיל נְחֹשֶׁת וּבַרְזֶל כֻּלָּם מַשְׁחִיתִים הֵמָּה׃ - אלע זענען זיי אפגענויגטע פונעם וועג צווישן די ווידערשפעניגע, גייער פון רכילות, קופער און אייזן, אלע זענען זיי פארדארבענע.
דער פסוק איז גאנץ סתום. וואס מיינט "סרי סוררים", וואס ביידע זענען געשריבן מיט א סמ"ך? און וויאזוי קומען דא אריין "נחושת וברזל"? לאמיר אנהייבן מיט רש"י. רש"י טייטשט "סרי סוררים" - סרים מן הדרך, זיי בייגן זיך אפ פונעם וועג, און ער ערקלערט נישט די כפילות (די כפילות ערקלערן די איבעריגע מפרשים). "הולכי רכיל" - רש"י פארבינדט דאס מיט "נחושת וברזל": זיי האבן געהאט חשוב'ע שרים, איינער איז נחושת און דער צווייטער ברזל, וויבאלד זיי זענען שטארק, און ס'זענען געווען מענטשן וואס זענען געגאנגען רכילות טראגן צווישן זיי. ער גייט צום נחושת און דערציילט אים וואס דער ברזל האט געזאגט אויף אים, און ער גייט צום ברזל און דערציילט אים וואס דער נחושת האט געזאגט אויף אים. צווישן די צוויי גרויסע שרים, וואס איינער איז שטארק ווי קופער און דער צווייטער ווי אייזן, זענען מענטשן ארומגעגאנגען רכילות'ן און זיי אנגעריצט איינער קעגן צווייטן. רש"י ברענגט דעם פירוש בשם "כך שמעתי".
אבער פאר זיך אליין האט רש"י א צווייטן ביאור: "ואני אומר, הולכי רכיל הם וחזקים כנחושת וברזל להחזיק כזביהם". ס'איז דא א מענטש וואס זאגט א ליגנט און גלייך כאפסטו אים ביים ליגנט, און ער זאגט דיר: ריכטיג, ריכטיג, סתם געזאגט. און ס'איז דא א מענטש וואס איז א מומחה'דיגער ליגנער, ער האט א גאנצן רעפערטואר פון כזבים און ער איילט זיך נישט מודה צו זיין. דו זאגסט אים אז ער איז א ליגנער, און אדרבה - ער וועט דיר ברענגען ראיות ווי אמת זיין ליגנט איז, אז ער פארקויפט נישט קיין מעשיות, אז אלעס איז דאך אמת לאמיתה, און ער שווערט זיך אין זיין שוויגער און אין אלעמען, אבי זאלסט אים גלייבן. זאגט רש"י: די מענטשן זענען נישט סתם הולכי רכיל, נאר הולכי רכיל פון נחושת און ברזל. אזא שטארקע רכילות וואס ברעכט זיך נישט; דו פרעגסט אים צוויי-דריי קשיות און ער איז נישט מודה, נאר שטארק ווי קופער און אייזן מחזיק צו זיין זיינע ליגנטס, ער שטייט פעסט הינטער זיין שקר און גיט נישט אויף.
תרגום יונתן ערקלערט אז "רכיל" איז מלשון נוכל: "מהלכין בנכילו" - פונקט ווי ס'איז אויסגעמישט דער נחושת מיטן ברזל, אזוי גייען זיי מיט זייערע שווינדלערייען און נכלים. און לויט דעם פארשטייט מען בעסער פארוואס עס שטייט דא צוזאמען "נחושת וברזל": דאס זענען צוויי מאטעריאלן וואס איינער איז חשוב און דער צווייטער איז נישט חשוב, און ווען מען מישט זיי אויס איז דאס א מין רמאות - מען פארקויפט זיי אויסגעמישט און נישט אויסגעלייטערט. פונקט ווי אויסמישן נחושת מיט ברזל איז א סארט נוכלות, אזוי אויך פירן זיי זיך מיט זייערע נכלים.
דער רד"ק ערקלערט "סרי סוררים" - אז דער סמ"ך דא איז ווי א שי"ן, וויבאלד ש' און ס' טוישן זיך, און זיין כוונה איז: זיי זענען די שרים איבער די סוררים. און פארוואס איז עס געשריבן מיט א סמ"ך? מעגליך אז דאס איז א לשון פון גנאי, אז דער שר אליין איז אויך כביכול א סורר; און מעגליך אז דער פסוק האט געוואלט צופאסן דעם אויסדרוק צו "סוררים", דערפאר האט ער אויך געשריבן "שרי" מיט א סמ"ך. און וואס קומט דאס זאגן? אז זייערע קנעכט זענען סוררים, און אויך די שרים וואס שטייען איבער די סוררים פירן זיך פונקט ווי זיי, און די קנעכט גייען רכילות טראגן צו זייערע הארן. זיי זענען מלחכי פנכה: מען פרובירט געפעלן צו ווערן פארן בעל הבית, גייט מען און מ'זאגט אים - פלוני האט געזאגט אויף דיר אזוי און אלמוני האט דיר געטאן אזוי. פונקט ווי דואג האדומי האט געטאן, וועלכער איז געגאנגען צו שאול'ן און געזאגט: ווייסטו דען? אחימלך בן אחיטוב און נוב עיר הכהנים האבן געהאלפן דוד'ן, איך בין דיר עס מגלה, קיינער אנדערש אנטפלעקט דיר עס נישט. און פון וואס איז דאס געקומען? ווייל די מענטשן זענען געווען סוררים און רשעים מצד עצמם, און זיי זענען געווען הולכי רכיל כדי צו געפעלן פאר זייערע שרים.
און דער רד"ק לייגט צו: די שרים צוזאמען מיט די קנעכט זענען ענליך צו נחושת און ברזל. וויאזוי? ווייל נחושת און ברזל ווען זיי זענען אויסגעמישט אינאיינעם זענען זיי גאר שטארק. מען קען נישט מאכן קיין כלי אומנות נאר פון ברזל אליין - אזוי לכל הפחות לויט דער טעכנאלאגיע אין יענע צייטן - און דער ברזל קען נישט שניידן אליין אן נחושת. דערפאר פלעגט מען צולייגן דערצו נחושת, און דורך דעם האט מען געמאכט א שטארקן אייזן וואס איז מסוגל צו שניידן און ביישטיין שווערע זאכן. און אגב, נחושת ווערט שטענדיג דערמאנט אין תנ"ך אלס א מושג פון שטארקייט: "נחושתה", "ושמהם נחושה", "מצחך נחושה" - כסדר דרוקט נחושת אויס שטארקייט. און דאס איז אינטערעסאנט, ווייל היינט ווערט נחושת פאררעכנט פאר א ווייכן מעטאל. אבער מען דארף וויסן אז אין יענע צייטן, און אזוי אויך היינט, דער ברזל וואס מען נעמט ארויס פון טיף אין דער ערד קען מען נישט נוצן - ער איז ווייך און פול מיט סיגים, און ער דארף אדורך גיין א גאנצן פראצעס פון באארבעטן ביז ער ווערט א שטארקער ברזל וואס מען קען נוצן. און אין יענע צייטן, לויט זייער וויסנשאפט, פלעגט מען אריינמישן דערין נחושת, און די תערובת האט אים געמאכט שטארק און באנוצבאר. און דאס איז "הולכי רכיל נחושת וברזל": זיי זענען געווען צוגעגליכן צו נחושת און ברזל, וואס ווען זיי זענען צוזאמענגעמישט טוען זיי די מלאכה - אזוי אויך די שרים און די סוררים וואס זענען געווען זייערע קנעכט, רשעים און סוררים, זענען געגאנגען צוזאמען און געווירקט צוזאמען שלעכטע מעשים.
דער מצודת דוד ערקלערט "סרי סוררים" אזוי ווי "שיר השירים" - דער באזונדערער שיר פון אלע שירים, דער געזאנג העכער אלע געזאנגען. און אזוי אויך דא: די באזונדערע שרים צווישן אלע סוררים. נישט מלשון שר מיט א שי"ן נאר מיט א סמ"ך: ס'איז דא א סורר און ס'איז דא "סרי סוררים" - דער סורר שבסוררים, דער אויסגעצייכנטסטער צווישן זיי, אזוי ווי "גנבי גנבים", דער גרעסטער גנב צווישן די גנבים, און אזוי ווייטער. די סאמע ערגסטע און הארבסטע סוררים.
און דער מלבי"ם גיט אן אן אייגנארטיגן ביאור, אנדערש ווי אלע פירושים: "סרי" איז מלשון סר און הסרה, אפטרעטן און אוועקגיין, ווי "סר לראות", אז ער האט פארלאזט זיין ארט און איז געגאנגען. און מיט דעם דרוקט ער אויס זייער צביעות: יעדער איינער האט זיך געפירט כאילו ער איז "סר מן הסוררים" - איך טו זיך נישט אזוי ווי די שלעכטע מעשים פון די סוררים. ווייל ווי מיר האבן מסביר געווען, יעדער האט זיך געמאכט אן אייגענעם קלוב, און ער זאגט אז אינעם קלוב פונעם צווייטן געפינען זיך גרויסע רשעים, אבער מיר זענען צדיקים. מיר זענען נאר גנבים, נישט קיין רוצחים. און נאר אויב ס'מאכט זיך אן עקסידענט און עפעס קלאפט נישט, פלוצים באשליסט א מענטש אז ער שיידט זיך נישט פונעם געלט - אדער נעם איך אוועק דאס געלט פון דיר אדער נעם איך דיך אוועק פונעם געלט, ס'איז נישט געווען קיין ברירה. אבער בדרך כלל זענען מיר נאר גנבים, בעת יענע - וואס זאל איך דיר זאגן - זענען אויך רוצחים. און ער שפירט זיך ווי א צדיק לעבן אים.
קומט אויס, אז ווען ער באשרייבט זיך אליין זאגט ער: "סרי סוררים", איך בין סר מן הסוררים, איך בין אפגעשיידט פון די זינדיגער, מיר טוען נישט זייערע שלעכטע מעשים. און פון דעם קומט "הולכי רכיל": וויבאלד איך שפיר זיך ווי א צדיק קעגן יענעמ'ס קלוב, מסר'ט ער אויף אים. ער זאגט: ווייסט דען, יענער טוט אזעלכע מעשים, אוי וויי, מען מוז זיי אפשטעלן! און וואס איז מיט דיר אליין? חלילה, מיר טוען נישט אזעלכע זאכן, אבער קום זע וואס יענע טוען. און ער גייט רכילות טראגן און מסר'ן אויף זיין חבר, בעת ער אליין איז א רשע נישט ווייניגער פון אים - נאר ער איז א רשע אין דער עבירה און יענער אין א צווייטער עבירה, יעדער איינער איז א רשע לויט זיין ענין.
און דער נביא גייט ווייטער און זאגט: אבער באמת וואס זענען זיי? "נחושת וברזל". ער האלט זיך פאר כסף, אזוי קלערט ער אויף זיך, אבער באמת איז דער קופער און יענער אייזן - ביידע זענען מינים פון סיגים און פסולת. ווייל ווען מען וויל רייניגן דעם כסף, נעמט מען ארויס סיי דעם ברזל און סיי דעם נחושת, ווייל ביידע ווערן פאררעכנט פאר סיגים קעגן דעם כסף. דא שפירט יעדער זיך ווי כסף נעבן זיין חבר, אבער דער נביא זאגט: ער גייט רכילות טראגן אויף זיין חבר כאילו יענער איז דער רשע, אבער באמת איז ער נחושת און דו ביסט ברזל, ס'איז נישטא קיין שום חילוק צווישן אייך, איר זענט ביידע מינים פון סיגים. "כולם משחיתים המה" - און כאטש יעדע כת האט אן אייגענע רשעות, פונדעסטוועגן איז זי נישט בעסער פון איר חבר'טע. און וויאזוי קענסטו דאס וויסן? דורך דעם וואס דו וועסט זיי אריינלייגן אין שמעלץ-טייגל און זיי מצרף זיין, "וצרפתים כי צרוף את הכסף ובחנתים כי בחון את הזהב" - און דעמאלט וועסטו באמת זען אז די זענען ברזל און יענע זענען נחושת, און קיינער פון זיי איז נישט קיין כסף. און דאס איז דער קומענדיגער פסוק.
לשוא צרף צרוף
נָחַר מַפֻּחַ מֵאֵשׁ תַּם עֹפָרֶת לַשָּׁוְא צָרַף צָרוֹף וְרָעִים לֹא נִתָּקוּ׃ - דער בלאזזאק איז פארברענט געווארן פון פייער, דאס בליי איז אויסגעגאנגען, אומזיסט האט דער צורף געלייטערט און געשמאלצן, און די שלעכטע זענען נישט אפגעשיידט געווארן.
זאגט דער מלבי"ם: פון גרויס אונטערצינדן דאס פייער איז דער מפוח (דער בלאזזאק) אויסגעטריקנט און פארברענט געווארן, און דאס בליי איז שוין אויסגעגאנגען. דאס הייסט, דו ווילסט זיי לייטערן, און דאס פאדערט אזא גרויסע מאיאנטע און אזא שטארקע היץ, אז דער מפוח אליין איז פארברענט געווארן. "נחר" איז א לשון פון פארברענען, ווי "חרב הנהרים" און ווי "ויחר אפו". מיטן מפוח פלעגט מען אנבלאזן דאס פייער און עס צעפלאקערן עס זאל זיין שטארק, און אט פון גרויס היץ איז שוין דער מפוח פארברענט געווארן. און אזוי אויך "תם עופרת" - ס'איז שוין אויסגעגאנגען דאס בליי וואס איז געווען אויסגעמישט מיטן כסף, וואס דאס איז איינע פון די סיגים אינעם כסף. ס'וואלט דעריבער געווען פאסיג אז דער כסף זאל שוין ארויסקומען ריין, ווייל דער מפוח איז דאך שוין פארברענט געווארן פון זייער פייער. און מיט דעם אלעם זאגט דער נביא: "לשוא צרף צרוף" - אומזיסט האט דער צורף געלייטערט. און פארוואס? "ורעים לא נתקו" - מ'קען נישט אפשיידן די שלעכטע, ווייל אלעס איז א סיג, "כולו סג יחדיו נאלחו". די פסולת אין זיי און דער קלקול אין זיי - אלעס איז סיג. און כאטש דאס בליי איז שוין אויסגעגאנגען, און מ'וואלט געמיינט אז יעצט איז עס שוין ריין, זאגט דער נביא: פון וואנעט דען, "רעים לא נתקו", די סיגים זענען נאך אלץ באהאפטן און די פסולת געפינט זיך אין אים און האט זיך נישט אפגעשיידט פון אים. און פארוואס? ווייל באמת איז דא גארנישט קיין כסף. ווארום יעדער האט זיך געשפירט ווי כסף לעבן זיין חבר - יענער איז נחושת, דער איז בדיל, יענער איז עופרת, דער איז ברזל, און וואס בין איך? כסף. זאגט אים דער נביא: נעם און לייטער זיי, און אפילו נאכדעם וואס ס'וועט אויסגיין דאס גאנצע בליי, וואס דאס איז די ביליגסטע און פשוט'סטע מעטאל צווישן זיי, וועסטו זען אז דו האסט נאך אלץ נישט קיין געלייטערט כסף. פארוואס? ווייל די גאנצע תערובת, וואס יעדער פון זיי איז אן אנדער מין פסולת, שטעלט צונויף א גאנצן קלאמפ פון פסולת, און כסף איז דא נישטא.
דער רד"ק ערקלערט אויף אן אנדערן אופן: היות ער האט זיי פארגליכן צו נחושת און ברזל, און דער שמיד מאכט פון זיי כלים דורכן פייער - ער שמעלצט זיי אויס און מאכט כלים, און אזוי אויך דער צורף שמעלצט דעם כסף און מאכט א כלי, און דער בלאזער בלאזט מיטן מפוח אויפן פייער כדי צו לייטערן דעם כסף - איז דער מפוח דא א משל אויפן נביא. דער נביא איז דער וואס בלאזט, וואס בלאזט פון זיין האלדז, ווייל ווען א מענטש רעדט לאזט ער דאך ארויס לופט פון זיין האלדז. און וואס איז געשען צו דעם מפוח? ער איז פארברענט געווארן. "נחר מפוח מאשם" - פון זייער פייער איז דער מפוח שוין פארברענט געווארן. דער דאזיקער האלדז, וואס ער דארף לייטערן, מוסר'ן און אויסרייניקן זייערע סיגים, איז שוין הייזעריק און פארטריקנט געווארן פון גרויס כסדר'דיג בלאזן, פון גרויס שרייען און שרייען און בלאזן איז זיין האלדז פארברענט געווארן. און אט פון גרויס בלאזן איז אויסגעגאנגען דאס בליי, און נאך אלץ איז דער שלעכטער כסף נישט צעגאנגען. און דאס קומט מרמז צו זיין אז כלל ישראל טוען שלעכטע מעשים, און דער נביא רעדט צו זיי השכם והערב און זיין האלדז ווערט הייזעריק, אבער "ורעים לא נתקו" - זיי ציען נאך אלץ ווייטער מיט זייער קלקול און אין זייער קרומען וועג, זיין האלדז איז הייזעריק און גארנישט האט זיך נישט געטוישט.
כסף נמאס
כֶּסֶף נִמְאָס קָרְאוּ לָהֶם כִּי־מָאַס יְהֹוָה בָּהֶם׃ - פאראכטענע זילבער האט מען זיי גערופן, ווייל דער אויבערשטער האט זיי פאראכט.
"כסף נמאס" - כסף וואס מ'קען נישט לייטערן מיט קיין שום מיה. "קראו להם" - ווי מיר האבן געזאגט, ס'איז א כסף סיגים. און כאטש יעדער שטעקט ארויס זיינע טלפים צו זאגן "איך בין טהור", זענען זיי באמת נישט פארן אויבערשטן און נישט קיין טהורים, און דער אויבערשטער האט אין זיי קיין באגער נישט, "כי מאס השם בהם". און וויבאלד ס'איז אזוי, דאס אלעס וואס זיי שטעלן זיך אהער ווי צדיקים לעבן זייערע חברים - זאלסטו וויסן אז ס'איז גארנישט אזוי, נאר אלע זענען סיג, יחדיו נאלחו, און דערפאר וועט אויף יעדן פון זיי חל זיין די זעלבע גזירה וואס דער אויבערשטער באשטימט פאר זיי.
צום סך-הכל:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל שילדערט ירמיהו די קומענדיגע פורענות: מכשולים וואס יעדער ווארנט נישט אפ זיין חבר פון זיי צוליב שלעכטקייט פונעם הארץ, דאס פאלק פון די כשדים וואס קומט פון צפון און פילע גוים וואס זאמלען זיך אן צו אים פון ירכתי ארץ, אן אכזריות'דיגער פיינט מיט בויגן און שפיז און פערד וואס זענען צוגעוואוינט צו מלחמה, "מגור מסביב" וואס יאגט אריין יעדן איינעם אין שטוב אריין, און אן אבל יחיד וואס אין דעם איז אפילו נישטא קיין נחמת רבים. און צום סוף פונעם קאפיטל קומט דער נביא צום שורש הדבר: א דור וואס יעדע כת אין אים איז א "סרה מן הסוררים", גיבט איבער און מסר'ט אויף יענעם און פילט זיך אליין ווי כסף טהור, אבער באמת איז דער נחושת און יענער ברזל - אלע זענען סיגים. דער נביא איז דער בוחן און דער מפוח, און זיין האלדז איז פארטריקנט פון גרויס תוכחה, אבער "לשוא צרף צרוף ורעים לא נתקו", און דעריבער "כסף נמאס קראו להם כי מאס השם בהם". און דער גרויסער מוסר השכל וואס קומט ארויס פון דא: א מענטש ווערט נישט קיין כסף טהור דורך דעם וואס ער קריטיקירט די פסולת פון זיין חבר, נאר דורך דעם וואס ער בודק און לייטערט זיך אליין.