הקדמה
אין דעם טייל פון קאפיטל ו' קומען מיר אן צו איינע פון די שארפסטע און מערסט באוואוסטע תוכחות אין ספר ירמיהו. דער נביא שטעלט פאר פארן פאלק צוויי וועגן, ער בעט פון זיי זיך אפצושטעלן אויף א רגע און איבערצוטראכטן מיט זייער שכל און מיט דער מסורת אבות וואו עס גייט דער הויפט וועג פון אמת, און דער ענטפער וואס ער באקומט איז אן ענטפער פון אן אפסאלוטן אפזאג: "לֹא נֵלֵךְ". נאכדעם וואס דער אפיל צום שכל איז דורכגעפאלן, פרובירט דער הקדוש ברוך הוא זיי אויפצומונטערן דורך שרעק און ווארענונגען, און אויך אויף דעם ענטפערן זיי "לֹא נַקְשִׁיב". פון דא און ווייטער קומט די אויסרופונג איבער דער פורענות, איבער דער עדות וואס די ערד וועט עדות זאגן אויף זיי, און איבער דעם ווי מיאוס עס זענען די נייע עבודות וואס זיי האבן זיך אויסגעטראכט. לאמיר דורכגיין די פסוקים כסדרן.
"עמדו על דרכים וראו" - צוויי וועגן פאר אייך
כֹּה אָמַר יְהֹוָה עִמְדוּ עַל דְּרָכִים וּרְאוּ וְשַׁאֲלוּ לִנְתִבוֹת עוֹלָם אֵי זֶה דֶרֶךְ הַטּוֹב וּלְכוּ בָהּ וּמִצְאוּ מַרְגּוֹעַ לְנַפְשְׁכֶם וַיֹּאמְרוּ לֹא נֵלֵךְ׃ (טז) - אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט: שטעלט אייך אויף די וועגן און קוקט, און פרעגט נאך אויף די אלטע שטעגן, וועלכער איז דער גוטער וועג און גייט דערין, און געפינט א רואיגקייט פאר אייער נפש; און זיי האבן געזאגט: מיר וועלן נישט גיין.
די קומענדיגע צוויי פסוקים, טז-יז, איז ביי די תימנ'ער איינגעפירט צו ליינען אין דער הפטורה פון תשעה באב, אלס א פתיחה צו "אסוף אסיפם".
דער רד"ק ערקלערט: "עמדו על דרכים" - שטעלט אייך פאר אין אייער דעת דעם גוטן וועג און דעם שלעכטן וועג. עס זענען דא צוויי וועגן, און איר דארפט מכריע זיין וואס איז דער ריכטיגער וועג. "וראו" - וועגט אפ מיט אייער פארשטאנד. דאס איז פונקט דאס וואס אליהו הנביא האט געזאגט פאר די עובדי הבעל: ביז ווען וועט איר הינקען אויף ביידע זייטן, אויב דער אויבערשטער איז דער גאט גייט נאך אים, און אויב דער בעל גייט נאך אים. עס שטייען דאך פאר אייך צוויי מיינונגען: די נביאי האמת זאגן נעמט מוסר און קערט זיך צוריק פון אייער שלעכטן וועג, און דורך דעם וועט איר געראטעוועט ווערן און נישט איבערגעגעבן ווערן אין דער האנט פונעם שונא; און די נביאי השקר זאגן פארקערט - וואס איר טוט איז אויסגעצייכנט, זארגט אייך נישט, שלום שלום, עס וועט גארנישט פאסירן, ווייכט נישט אפ פון אייער וועג, און אלעס וואס די נביאי האמת זאגן זענען בלויז שרעקענישן. איר שטייט ביי א שיידוועג און איר ווייסט נישט וואס איז דער ריכטיגער וועג, זאגט זיי דער נביא: שטעלט אייך און זעט.
"ושאלו לנתיבות עולם" - באטראכט מיט אייער שכל, און אויך פרעגט זיך נאך וועגן די נתיבות וואס זענען מעולם, די אויסגעטראטענע וועגן פון די אלטע צייטן. פרעגט די דורות וואס זענען פארביי און קוקט אויף דער היסטאריע: שטענדיג ווער ס'האט זיך געהאלטן ביים דרך האמת איז אים גוט געווען, און ווער ס'האט זיך געהאלטן ביים דרך פון די נביאי הבעל איז אים שלעכט געווען. פון ביידע זייטן קען מען מכריע זיין: אדער מצד דעם שכל - איז דען טאקע דער דרך פון די נביאי השקר, צו גזל'נען, עשק'נען, כאפן און מערדערן, דער ריכטיגער דרך? און אויב דער שכל איז דיר נישט גענוג, קוק אויף דער היסטאריע - די וואס זענען געגאנגען אויפן דרך וואס דו גייסט, עקזיסטירן זיי דען? האבן זיי איבערגעלעבט? עס זענען דאך נאר די וואס זענען געגאנגען אין דרך ה' וואס זענען געבליבן. "ומצאו מרגוע לנפשכם" - דורך דעם וועט איר געפינען א נחת רוח, און איר וועט קענען מכריע זיין וואס איז דער ריכטיגער וועג. נאר דער נביא ענדיגט מיט ווייטאג: איך זאג זיי דאס אלעס, "ויאמרו לא נלך" - זיי ווילן נישט; ס'איז נישטא צו וועמען צו רעדן.
דער מלבי"ם: דער וואס בלאנדזשעט פונעם וועג און ערפינדט זיך נייע שטעגן
דער מלבי"ם שטעלט דא פאר א משל צו א מענטש וואס האט פארבלאנדזשעט פונעם וועג, און ער גייט אין די זייטן פונעם וועג, פארבלאנדזשעט און זוכט וואו איז דער ריכטיגער וועג. זאגן אים די פארבייגייער: וואס זוכסטו? ווען דו ביסט געשטאנען אויפן וועג האסטו אים דאך געזען, ער איז דאך קענטיג פאר יעדן איינעם, פארוואס האסטו אפגענויגט אין דער זייט? און אויב ביסטו נאך אלץ נישט זיכער - פרעג די עוברי דרכים און זיי וועלן דיר ווייזן וואו דער הויפט וועג איז און וואס איז דער מארשרוט אויף וועלכן מען דארף גיין.
און אזוי אינעם נמשל: כלל ישראל האבן פארבלאנדזשעט פון דרך ה'. זיי זוכן דעם וועג צום גליק, און דערפאר טראכטן זיי זיך אויס נייע מצוות וואס דער אויבערשטער האט נישט באפוילן. אזוי ווי עס שטייט ביי ירבעם "הֶחָג אֲשֶׁר עָשָׂה בַּחֹדֶשׁ הַשְּׁמִינִי... אֲשֶׁר בָּדָא מִלִּבּוֹ" - כביכול ער זוכט דעם דרך ה', ער וויל דינען דעם אויבערשטן, און דעריבער מאכט ער א נייעם יום טוב; די ימים טובים וואס שטייען אין דער תורה זענען אים נישט גענוג. זאגט זיי דער נביא: פארוואס זוכט איר א וועג? דאס גאנצע וואס דו זוכסט דיר נייע וועגן איז ווייל דו האסט אפגענויגט פונעם גראדן וועג. ווען דו וואלסט געגאנגען אויפן אויסגעטראטענעם וועג וואלסטו גארנישט געהאט קיין פראבלעם, נאר דו האסט אפגענויגט פונעם דרך פון דיינע עלטערן און דערפאר ערפינדסטו פאר זיך נייע שטעגן. "עמדו על דרכים" - דו האסט דאך א תורה, נעם דעם ספר תורה און דו וועסט דערין זען דעם דרך ה' וואס דיינע אבות זענען דערין געגאנגען. און אויב דו קענסט נישט און ווייסט נישט תורת ה' - "שאלו לנתיבות עולם", פרעגט די נביאים, פרעגט פון די חכמים וואס איז דער וועג וואס מען דארף גיין, און מיט דעם "ומצאו מרגוע לנפשכם": כל זמן דו זוכסט נייע מצוות און נייע זאכן האסטו נישט קיין מנוחה, אבער ווען דו ווייסט וואס איז דער ריכטיגער וועג ביסטו רואיג, ווייל דו ווייסט אז דו גייסט גלייך. "ויאמרו לא נלך" - און זיי זוכן נישט א נייעם וועג ווייל זיי האבן נישט געפונען דעם ריכטיגן, ווארום ווען דאס וואלט געווען דער פאל, וואלטן זיי געפרעגט און מען וואלט זיי געוויזן דעם וועג; נאר מעיקרא ווילן זיי נישט גיין אין דרך ה', זיי האבן עס פאראכט.
דרך און נתיב, זען און פרעגן
דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון: עס שטייט דא "דרכים" און עס שטייט "נתיבות", עס שטייט "וראו" און עס שטייט "ושאלו". אויף די דרכים שטייט צו זען, און אויף די נתיבות שטייט צו פרעגן. וואס איז דער חילוק? מיר האבן שוין געזען אין עטליכע פלעצער אז דער מלבי"ם ערקלערט אז א "דרך" איז א דרך הרבים, א ברייטער וועג פאר אלעמען, און א "נתיב" איז א שטעג וואס איז געמאכט פאר א יחיד. א משל צו א הויפט שאסיי פון וואס עס קומט ארויס א זייטנדיגער וועג וואס פירט צו א פריוואטער ווילא: דער זייטנדיגער וועג איז א נתיב, און דער הויפט שאסיי איז א דרך. דער דרך הרבים איז אויסגעטראטן פאר יעדן, מען קען אים גלייך זען, און דערפאר שטייט אויף דעם "וראו" - ער איז בולט און קענטיג פאר די אויגן. די נתיבות אבער זענען נישט באקאנט פאר יעדן, ס'איז מעגליך אז אפילו אויף דער מאפע שטייען זיי נישט, ווייל עס איז א שמאלער ארט וואס פירט צו א פריוואטן פלאץ, און דערפאר שטייט "ושאלו" - דא פעלט זיך אויס א בירור, א נאכפרעגן און א חקירה.
און קעגן וואס זענען די דברים געזאגט געווארן? די עיקרי התורה און אירע שרשים זענען מפורסם און באוואוסט, און דערפאר אויף דעם איז געזאגט געווארן "עמדו על דרכים וראו" - מען קען זיי זען ווי א וועג וואס איז באוואוסט פאר יעדן. אבער די פרטי התורה זענען זאכן וואס פאדערן טיפע העמקה און התבוננות, זיי זענען נישט אפן פאר יעדן, און אויף זיי דארף מען פרעגן די חכמים און די מבינים, און אויף דעם איז געזאגט געווארן "ושאלו לנתיבות עולם". "עמדו וראו" איז די ידיעה פונעם שכל, און "שאלו" זענען די זאכן וואס ווערן אנגענומען על פי קבלה - פון די קדמונים, פון די נביאים, פון די וואס האבן איבערגעגעבן די מסורה מדור לדור. "שאל אביך ויגדך": וואס מיר האבן מקבל געווען פון די פריערדיגע דורות, און לויט דעם צו פירן און לויט דעם אויפצושטעלן אונזער לעבן. נאר "ויאמרו לא נלך" - פון פריער זענען זיי נישט אינטערעסירט, און דער נביא זאגט: איך האב נישט וואס צו רעדן מיט זיי.
"והקימותי עליכם צופים" - ווען דער שכל העלפט נישט
וַהֲקִמֹתִי עֲלֵיכֶם צֹפִים הַקְשִׁיבוּ לְקוֹל שׁוֹפָר וַיֹּאמְרוּ לֹא נַקְשִׁיב׃ (יז) - און איך האב געשטעלט איבער אייך וועכטער, הערט זיך צו צום קול שופר, און זיי האבן געזאגט מיר וועלן נישט צוהערן.
נאכדעם וואס הקדוש ברוך הוא זעט אז זיי ווילן נישט תשובה טאן פון התעוררות, ווען ער ווענדט זיך צום שכל און רעדט צו זיי מיט היגיון - שטעלט זיך, טראכט אריין, זעט אז דער וועג וואס איר גייט דערין איז א טעות, פארשט און קלערט - און זיי ענטפערן "לא נלך", זאגט הקדוש ברוך הוא: איך וויל אייך סיי ווי צוריקברענגען צו מיר, און אויב נישט ברצון, דעמאלט ביד חזקה ובזרוע נטויה ובחימה שפוכה. פארוואס? ווייל איבערצולאזן קודשא בריך הוא איז אוממעגליך. דער שידוך איז א שידוך פון וועלכן מען קען זיך נישט שיידן. הקדוש ברוך הוא האט געשוואוירן פאר כלל ישראל אז זיי וועלן קיינמאל נישט אונטערגיין און אז ער וועט זיך קיינמאל נישט אפטיילן פון זיי, און אויב אזוי, ווען כלל ישראל טיילט זיך אפ - מוז מען זיי צוריקברענגען. ווייל אויב נישט, וועלן קומען די נוצרים און זאגן אז הקדוש ברוך הוא האט זיי פיינט באקומען, ער האט זיי פארלאזט און גענומען פאר זיך א צווייט פאלק. און פון וואנעט ווייסט מען אז ס'איז נישט אזוי? פון די הבטחות: "ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם להפר בריתי איתם", און הקדוש ברוך הוא האט געשוואוירן ביי זיין גרויסן נאמען אז נאר אויב די שמים וארץ וועלן פארגיין - דעמאלט וועט זרע ישראל אויפהערן צו זיין א פאלק פאר אים אלע טעג. עס זענען דא הבטחות אז כלל ישראל וועט עקזיסטירן לעולם. און אויב אזוי, זאגט הקדוש ברוך הוא: עס דארף זיין בנחת, און אויב נישט - בחימה שפוכה אמלוך עליכם; אויב איר נעמט עס נישט אן ברצון, וועט עס זיין מיט עונשים.
דערפאר "והקימותי עליכם צופים". וואס איז א צופה? אזוי ווי עס שטייט "צופה נתתיך לבית ישראל". מען פלעגט שטעלן מענטשן אויפן מויער, און זיי פלעגן קוקן פון ווייט צו זען צי דער שונא דענענטערט זיך. אין יענע טעג זענען נישט געווען קיין ראדארן און מיטלען צו זען פון ווייטנס, און דערפאר האט מען געדארפט א צופה וואס זאל שטיין אנגעשפיצט און גרייט צו זען אויב דער שונא קומט אן. און ווען דער שונא קומט - "הקשיבו לקול שופר". דער צופה זאגט: רבותי, הערט זיך צו, איך בלאז אין שופר צו לאזן וויסן אז א צרה קומט נאנט. און נאך מער: גיט אכט אז דער שונא אליין בלאזט אין שופר און קומט צו דער מלחמה. ווען די שונאים פלעגן ארויסגיין אין קאמף, פלעגן זיי טרומייטערן מיט חצוצרות און בלאזן אין שופרות כדי זיך אנצומוטיגן, און עס ווערט געברענגט אין חז"ל אז זיי פלעגן שרייען געשרייען און קלאפן מיט שילדן און שופן און מיט אלערליי כלי זיין כדי צו מאכן א רעש און אנווארפן א שרעק אויפן פאלק קעגן זיי. זאגט זיי דער נביא: הערט איר דען נישט דעם קול פונעם שופר פונעם שונא וואס קומט אויף אייך? דער שונא בלאזט צו מלחמה! צום ווייניגסטנס פון פחד פונעם עונש וואלט איר שוין געדארפט תשובה טאן און זיך אויפוועקן. "ויאמרו לא נקשיב" - אויך אין דעם איז נישטא מיט וועמען צו רעדן; אפילו דעם אפקלאנג פונעם שופר פונעם שונא וואס קומט אויף זיי ווילן זיי נישט הערן.
דער מלבי"ם לייגט צו: "והקימותי עליכם צופים" איז א משל, אבער א משל וואס שטימט וואונדערליך מיטן נמשל, ווארום אזוי ווי דער צופה איז דער וואס שטייט אויפן מויער צו מעלדן ווען דער שונא קומט, אזוי אויך ווערן די נביאים אנגערופן צופים - "צופה נתתיך לבית ישראל", "מנצפ"ך צופים אמרום". זאגט הקדוש ברוך הוא: אט האב איך געשטעלט איבער אייך נביאים, און די נביאים זאגן אייך הערט זיך צו צום קול שופר, עס שטייט צו קומען א צרה - און אויך צו דעם זענען זיי נישט גרייט זיך צוצוהערן.
"ודעי עדה" - די עדות אז די התראה איז געגעבן געווארן
לָכֵן שִׁמְעוּ הַגּוֹיִם וּדְעִי עֵדָה אֶת אֲשֶׁר בָּם׃ (יח) - דערפאר הערט, איר גוים, און דערוויס זיך, פארזאמלונג (אדער: ווארענונג), דאס וואס קומט אויף זיי.
"לכן שמעו הגוים" - איר, די גוים וואס ה' שטעלט איין צו מוסר'ן כלל ישראל. "ודעי עדה" - דער מלבי"ם טייטשט "עדה" מלשון התראה, אזוי ווי "העידותי בכם היום". דאס הייסט: וויסט אז איך האב זיי געווארנט און איך האב מעיד געווען אין זיי, און זיי זענען נישט געווען גרייט צו הערן צו יענער התראה, און ממילא די קלעפ וואס זיי וועלן באקומען קומען זיי מיט רעכט; זיי האבן עס ערליך פארדינט, ווייל איך האב זיי געווארנט און זיי האבן זיך נישט צוגעהערט.
און דער מלבי"ם איז מדייק: דאס ווארט "עדה" דינט דא אויף צוויי זייטן, סיי כלפי מעלה און סיי כלפי מטה, כאילו עס וואלט געווען געשריבן צוויי מאל - "ודעי עדה", דאס הייסט די התראה, אזוי ווי "העד העיד בנו האיש", און אויך "עדה אשר בם", דאס הייסט ווייסט די עדות וואס איך האב מעיד געווען אין זיי. און נאך א מעגליכקייט: אין דעם קומענדיגן פסוק זאגט דאך הקדוש ברוך הוא "שמעי הארץ", און עס קומט אויס אז ער נעמט פאר אן עדות אויף זיי שמים וארץ; די ערד איז די וואס וועט זיין "עדה בם", זי וועט כביכול מעיד זיין אז איך האב זיי מתרה געווען.
"שמעי הארץ" - פארוואס טאקע די ערד איז מעיד
שִׁמְעִי הָאָרֶץ הִנֵּה אָנֹכִי מֵבִיא רָעָה אֶל הָעָם הַזֶּה פְּרִי מַחְשְׁבוֹתָם כִּי עַל דְּבָרַי לֹא הִקְשִׁיבוּ וְתוֹרָתִי וַיִּמְאֲסוּ בָהּ׃ (יט) - הער, ערד, אט ברענג איך אן א שלעכטס אויף דעם דאזיגן פאלק, די פרוכט פון זייערע געדאנקען, ווייל צו מיינע רייד האבן זיי זיך נישט צוגעהערט, און מיין תורה האבן זיי פאראכט.
די ערד איז דער עדות צווישן מיר און זיי. פרעגט דער רד"ק: פארוואס ווערט דא דערמאנט נאר די ערד און נישט דער הימל? עס שטייט דאך "העידותי בכם היום את השמים ואת הארץ", און מיר זעען אז אויך דער הימל איז אן עדות, און דא נעמט ער פאר אן עדות בלויז די ערד! נאר דער תירוץ איז: וויבאלד די ערד וועט חרוב ווערן צוליב זייערע זינד, ווי עס ווערט עטליכע מאל דערמאנט, דערפאר איז זי דא דער שטארקסטער עדות. ווען זיי וואלטן געבליבן אויף דער ערד און דער גאנצער ענדערונג וואלט בלויז געווען אז עס רעגנט נישט, וואלט געווען א פלאץ צו זאגן אז דער הימל זאל מעיד זיין; אבער דא רעדט מען דאך אז מען וועט גלות ליידן פון דאנען, און אויב אזוי, וואס וועט זיין דער שטענדיגער און שטומער עדות אז איך האב זיי פריער געווארנט? די ערד. ווען מען וועט זען די ערד חרוב ונשמה - איז דאס דער עדות אז עס איז דא געווען א התראה. דערפאר רופט דער קדוש ברוך הוא ארויס די ערד מעיד צו זיין קעגן זיי.
"פרי מחשבותם" - אויף וואס פונקטליך איז דער עונש
זאגט דער רד"ק: ער באשטראפט זיי נישט אויף דער מחשבה אליין, נאר אויף די מעשים וואס זענען דער פרי פון זייערע מחשבות. דער קדוש ברוך הוא באשטראפט דאך נישט אויף א מחשבה, ווי מיר וועלן באלד זען. און אויב אזוי, פארוואס באשטראפט ער דא יא? ווייל דער עונש איז נישט אויף "מחשבותם", נאר אויף "פרי מחשבותם": די מחשבה איז דער בוים, און דאס וואס קומט ארויס דערפון - דער מעשה - דאס איז דער פרי. קומט אויס אז דער עונש איז אויפן תוצאה, אויפן מעשה וואס איז דער פרי פון דער מחשבה. זיי טראכטן אז איך זע נישט זייערע מעשים, און דערפאר גייען זיי נאך זייערע הארץ-תאוות, זאגט דער קדוש ברוך הוא: אויף די דאזיגע תוצאות וועל איך זיי באשטראפן.
און דער רד"ק ברענגט נאך א ביאור בשם זיין פאטער: "פרי מחשבותם" - מחשבות וואס א מענטש טראכט און עס איז אים נישט אונטערגעקומען די געלעגנהייט, און צום סוף האט ער זיך צוריקגעהאלטן פון זיי צו טאן, אויף די ווערט געזאגט "פרי מחשבותם". אבער מחשבות וואס זענען יא געקומען צו זיין האנט און ער האט זיך צוריקגעהאלטן פון זיי צו טאן ווייל ער איז א ירא שמים און מדקדק במצוות - די ווערן נישט מצרף צום מעשה. דאס הייסט: אויב דו האסט געטראכט צו טאן אן עבירה און דו ביסט געווען אן אנוס און האסט עס נישט געטאן, אויף דעם ווערט מען געפאדערט; אבער אויב דו האסט געטראכט צו טאן אן עבירה און צוליב יראת שמים האסטו זיך צוריקגעהאלטן דערפון, אויף דעם ווערט מען נישט געפאדערט. און מיר דארפן באטראכטן ווי ווייט די דאזיגע ווערטער שטימען מיט די דברי חז"ל.
און די סיבה צו דעם אלעם: "כי על דברי לא הקשיבו ותורתי וימאסו בה". ווי מיר האבן געזען, האבן זיי נישט צוגעהערט צו דער תורה, און אויך צו די רייד פון די נביאים וואס האבן זיי מוסר געזאגט האבן זיי נישט אויסגעהערט, און נאך מער פון דעם - זיי האבן פאראכט די תורה אליין. אזוי ווי מיר האבן געזען אין די טעג פון יאשיהו, אז ווען חלקיהו האט געפונען דעם ספר תורה און מען האט געליינט דערין איז עס געווען ביי זיי א חידוש, ווייל פילע האבן שוין פאראכט דעם ספר תורה און זיך דערווייטערט פון דעם וואס שטייט דערין.
דער מלבי"ם ערקלערט: דאס שלעכטס וואס איך גיי ברענגען אויף זיי איז "פרי מחשבותם", א תוצאה און א פרי פון זייערע מחשבות - ווייל זיי האבן געטראכט מחשבות פון מינות און כפירה. "על דברי לא הקשיבו" מיינט די רייד פון די נביאים, "ותורתי" מיינט די דברי תורה; און נישט נאר דאס, נאר נאך מער האבן זיי אין הארצן פאראכט די תורה - "וימאסו בה" - און אויך אויף דער דאזיגער מחשבה פאדער איך זיי צו דין. צוליב דעם וועט קומען אויף זיי די צרה.
די גמרא אין קידושין: א מחשבה טובה און א מחשבה רעה
די גמרא אין מסכת קידושין (דף מ.) זאגט: א מחשבה טובה טוט דער קדוש ברוך הוא מצרף זיין למעשה, ווי עס שטייט: "אז נדברו יראי ה' איש אל רעהו ויקשב ה' וישמע ויכתב ספר זיכרון לפניו ליראי ה' ולחושבי שמו". וואס מיינט "ולחושבי שמו"? האט רב אסי געזאגט: אפילו א מענטש האט געטראכט צו טאן א מצוה, און ער איז געווען אן אנוס און האט עס נישט געטאן, רעכנט עס דער פסוק כאילו ער האט עס געטאן. אבער א מחשבה רעה טוט דער קדוש ברוך הוא נישט מצרף זיין למעשה, שנאמר "אוון אם ראיתי בליבי לא ישמע ה'" - כביכול ער מאכט זיך ווי ער הערט נישט, און רעכנט דאס בכלל נישט פאר אן עבירה.
און די גמרא פרעגט: אויב אזוי, וויאזוי שטעלט מען צו דעם פסוק "הנני מביא אל העם הזה רעה פרי מחשבותם" - עס איז דאך מבואר אין אונזער פסוק אז עס איז דא אן עונש אויף דער מחשבה אליין! און די גמרא ענטפערט: א מחשבה וואס מאכט פירות טוט דער קדוש ברוך הוא מצרף זיין למעשה, א מחשבה וואס ברענגט נישט קיין פירות טוט דער קדוש ברוך הוא נישט מצרף זיין למעשה. א מחשבה וואס האט תוצאות און האט ארויסגעברענגט פירות - די ווערט נצרף למעשה; אבער א מחשבה וואס האט נישט ארויסגעגעבן קיין פרי, אויף דער באשטראפט מען נישט.
און די גמרא פרעגט ווייטער: און דאס וואס עס שטייט "למען תפוש את בית ישראל בליבם" - אן קיין פירות בכלל, נאר בלויז אין הארצן, אויף דער מחשבה אליין פון הארץ? האט רב אחא בר יעקב געזאגט: דאס איז געשריבן געווארן ביי עבודה זרה, ווייל ווי מר האט געזאגט, עבודה זרה איז אזוי הארב, אז יעדער וואס לייקנט אין איר איז ווי איינער וואס איז מודה אין דער גאנצער תורה כולה. קומט אויס אז עס זענען דא צוויי עבירות וואס מען פאדערט דעם מענטש אויף דער מחשבה אליין. איינס איז עבודה זרה, וואס די מחשבה אליין פון עבודה זרה ברענגט אן עונש, און דער טעם איז פשוט: די מחשבה אליין אין עבודה זרה איז דאך כפירה, זי אליין איז די עבירה. און די צווייטע איז מחשבת עריות, און אויך דא איז עס ווייל ער טוט נאכגיין זיין הארץ נאך זנות, און די זאך אליין איז שוין אן עבירה. אבער חוץ פון די צוויי, אויב א מענטש האט נאר פלאנירט צו טאן אן עבירה און האט זי נישט געטאן - ווערט ער נישט באשטראפט.
און אויב אזוי, וויאזוי קען דער רד"ק זאגן בשם זיין פאטער אז אויף מחשבות וואס מען איז געווען אן אנוס און נישט געטאן - ווערט מען באשטראפט? מיר האבן דאך געזען אז ווער עס האט געטראכט א שלעכטע מחשבה און איז געווען אן אנוס און נישט געטאן, באקומט ער נישט קיין עונש! מען קען דאס ערקלערן אויף צוויי אופנים. דער ערשטער: דא רעדט מען פון מענטשן וואס האבן געדינט עבודה זרה, און דערין ווערט מען געכאפט אויך אויף דער מחשבה אליין. דער צווייטער אופן: דא רעדט מען פון א מענטש וואס איז צוגעוואוינט אין דער עבירה. עס שטייט דאך אז אויב א מענטש האט תמיד געטאן אן עבירה, איז עס אים שוין געווארן ווי היתר, און אויב איין מאל קומט ער צו טאן די עבירה און איז געווען אן אנוס - ווערט ער באשטראפט כאילו ער האט עס געטאן. א משל צו א גנב וואס אלע זיינע טעג גנב'עט ער, און היינט איז ער געקומען צו גנב'ענען און צופעליג איז די פאליציי אוועקגעגאנגען; ער האט היינט נישט געגנב'עט, אבער מען זאגט דאך נישט אויף אים "א צדיק איז ער היינט ארויסגעקומען", נאר ער ווערט באשטראפט כאילו ער האט געגנב'עט, ווייל דאס איז זיין וועג און מען רעכנט עס אים כאילו ער האט עס בפועל געטאן. און אזוי קען מען מסביר זיין אויך דא: דאס וואס דער פאטער פונעם רד"ק זאגט אז כאטש זיי זענען געווען אנוסים און האבן עס נישט געטאן וועט מען זיי דערויף פאדערן, איז וויבאלד זיי זענען שוין געווען צוגעוואוינט אין דער מעשה העבירה, און אין אזא מצב טוט דער קדוש ברוך הוא יא מצרף זיין די מחשבה און זי רעכענען ווי א מעשה.
"למה זה לי לבונה משבא" - נייע מצוות וואס איך האב נישט באפוילן
לָמָּה זֶּה לִי לְבוֹנָה מִשְּׁבָא תָבוֹא וְקָנֶה הַטּוֹב מֵאֶרֶץ מֶרְחָק עֹלוֹתֵיכֶם לֹא לְרָצוֹן וְזִבְחֵיכֶם לֹא עָרְבוּ לִי׃ (כ) - צו וואס פעלט מיר אויס אז מען זאל ברענגען וויירויך פון שבא, און קנה הטוב פון א ווייטן לאנד? אייערע עולות זענען נישט לרצון, און אייערע זבחים זענען מיר נישט געווען אנגענעם.
די לבונה און דער קנה הטוב זענען מיני בשמים וואס מען פלעגט מקטיר זיין, און זיי זענען געווען באשטימט פאר דער קטורת. זאגט דער רד"ק: די זאכן זענען נישט געווען מצוי אין ארץ ישראל, בעת די איבעריגע סממנים זענען יא דארט געווען, און זיי פלעגן זיך פלאגן זיי צו ברענגען פון א ווייט לאנד כדי זיי צו מקטיר זיין פארן אויבערשטן. און די קטורת איז געקומען מכשיר צו זיין דעם קרבן. זאגט דער קדוש ברוך הוא: אויב דער קרבן אליין איז נישט געפעלן פאר מיר, צו וואס פלאגט איר זיך צו ברענגען סממני קטורת וואס קומען אים מכשיר זיין?
דער מלבי"ם ערקלערט אז די טענה קעגן זיי איז: נאכדעם וואס איר מיאסט זיך אין די ווערטער פון דער תורה און אין די מצוות, פארוואס ברענגט איר לבונה פון שבא? איר ברענגט מיר מקריב צו זיין לבונה אזוי ווי מען פלעגט מקטיר זיין דארט אין שבא, און איר ברענגט קנה הטוב פון א ווייטן לאנד אזוי ווי מען איז דארט מקריב אין יענעם ווייטן לאנד פאר עבודה זרה. זאגט דער קדוש ברוך הוא: דאס זענען נייע מצוות וואס איך האב נישט פארלאנגט פון אייך! און ער לייגט צו: "עולותיכם לא לרצון וזבחיכם לא ערבו לי" - אפילו דאס וואס איר זענט מקריב לויט מיין באפעל איז נישט לרצון, כל שכן זאכן וואס איך האב בכלל נישט באפוילן. און אויב אזוי, צו וואס דארף איך דאס אלעס?
דער חלק, זאגט דער מלבי"ם, איז דער נמשל פון "עמדו על דרכים". דער קאפיטל האט דאך געעפנט מיט דעם וואס איר האט פארלוירן דעם ריכטיגן וועג, און דאס פארלירן דעם וועג קומט צום אויסדרוק דערין וואס איר זוכט פאר זיך נייע מצוות און טראכט אויס ביי זיך אייגענע מצוות וואס דער אויבערשטער האט נישט באפוילן. די אפיקורסים האבן געוואלט ענליך זיין צו די גוים, דעריבער האבן זיי אויסגעטראכט נייע מצוות פון לבונה פון שבא און קנה הטוב פון א ווייטן לאנד, כדי אויפצוקומען מיט נייע ערליי עבודה אזוי ווי זיי האבן געזען מען טוט ביי יענע גוים.
"דרכם כסל למו" - נאכמאכן די גוים אין יעדן דור
דאס איז שטענדיג דער וועג פון אלע וואס מיאוסן זיך אין די מצוות פונעם אויבערשטן: זיי ברענגען נאכגעמאכטע זאכן פון די גוים און פרובירן זיי איינצופירן ביי אונז. איז דען נישט אזוי געווען אין אייראפע ביי די אלערליי מתחדשים, אלע סארט "ניאו"? וואס האבן זיי געטאן? זיי האבן אנגעהויבן נאכצומאכן די קלויסטערס. זיי האבן געברענגט א כאר אין בית הכנסת, און ביים נעקסטן שלב אויך אן עוגב און פארשידענע כלי נגינה - פארוואס זאלן נאר די גוים האבן, ס'איז דאך שיין אז מיר זאלן אויך האבן. און אפילו די חזנים האבן זיי אנגעטון מיט גלח'ישע קליידער; ווער ס'קוקט אריין אין די שו"ת זעט אז מען האט געפרעגט דערויף שאלות בהלכה, צי מען מעג דאווענען אין א בית הכנסת וואו דער חזן גייט אנגעטון ווי א גלח. וואס ס'איז דא ביי אונז איז נישט גוט, נישט גענוג, נישט פאסיג - מען מוז נאכמאכן וואס דער גוי טוט. ס'איז דא דא א געוויסע שוואכקייט, אז שטענדיג וואס קומט צו אונז אין איר מקור פונעם קדוש ברוך הוא איז נישט גענוג גוט, און וואס דער גוי טוט איז אלעמאל סך מער געלונגען.
איינמאל האט איינער פון די מתחדשים געפרעגט דעם רב: כבוד הרב, פארוואס האט יוסף געדארפט מל'ען גאנץ מצרים? וואס איז דער תועלת פון דעם אז א גוי זאל זיך מל'ען? ס'איז דאך פונקט ווי איינער וואס מאכט א ברית מילה פאר זיין הונט; וועט דען דער גוי ווערן הייליגער, ריינער? וואס גיט דאס? האט אים דער רב געענטפערט: איך וועל אייך מסביר זיין. יוסף האט געוואוסט מיט זיין גרויס חכמה אז ס'וועלן שטענדיג זיין אזעלכע אין כלל ישראל, און אויף ווייטער וועלן זיי נאך זיין אזוי פארדארבן אז מילה וועט ביי זיי פאררעכנט ווערן פאר אן עקלדיגע זאך - "מל'ען דאס קינד? מאכן אויף אים אן אפעראציע קעגן זיין ווילן? שעדיגן זיין פראפיל?". האט יוסף געזאגט: זייער טבע קען איך דאך. אויב א גוי טוט עפעס - וועלן זיי עס טון; און אויב דער גוי טוט עס נישט - איז דאס שוין ביי זיי נישט פאסיג, נישט גענוג פארגעשריטן. איז יוסף געגאנגען און האט גע'מל'עט די גוים, און געזאגט: יעצט קענט איר אויך מל'ען, גוים מל'ען זיך אויך. אויב גוים מל'ען זיך - איז עס שוין בסדר; אויב די בריטישע קעניגליכע פאמיליע מל'ט, גוט, דעמאלט וועל איך אויך מל'ען. אבער אויב דו וועסט זאגן אז נאר אידן טוען דאס - וואס נאר אידן טוען איז קיינמאל נישט גענוג גוט אין זייערע אויגן.
זענט איר דעמאלט געגאנגען און אויסגעטראכט נייע מצוות און נייע געזעצן נאכגייענדיג די מעשים פון די גוים, און איר האט געמיינט אז די זאכן וועלן זיין פאר אייך צום רצון פארן אויבערשטן.
"לא לרצון" און "לא ערבו לי" - א דיוק אינעם מלבי"ם
דער מלבי"ם איז מדייק אין די צוויי אויסדרוקן ביים סוף פונעם פסוק: "עולותיכם לא לרצון" לעומת "וזבחיכם לא ערבו לי". וואס איז דער חילוק? אן עולה קומט מרצה צו זיין אויף א שלעכטער מחשבה, ווי ס'שטייט "והעולה על רוחכם היו לא תהיה", און די גמרא זאגט אז אן עולה קומט קעגן הרהור הלב; ווי אויך קומט זי מרצה צו זיין אויף מצוות עשה - וואס מיר האבן דאך קרבנות אויף לא תעשה, און אויף עשה איז די עולה די וואס איז מרצה און מכפר. אבער אפילו די זענען נישט קיין תכלית. דעריבער ווערט געזאגט אויף דער עולה "לא לרצון", ווייל דער ענין פון אן עולה איז ריצוי, און דער קדוש ברוך הוא זאגט אז זי איז נישט מרצה; בעת די זבחים, וואס זייער ענין איז נישט ריצוי נאר כפרה, אויף זיי ווערט געזאגט "וזבחיכם לא ערבו לי" - זיי זענען מיר בכלל נישט אנגענעם.
לסיכום:
דער נביא שטעלט דאס פאלק ביי א פרשת דרכים און בעט פון זיי א פשוטע זאך: זיך אפצושטעלן, זיך מתבונן זיין, און בודק זיין מיט שכל און מיט דער מסורה וואו עס לויפט דער דרך האמת - "עמדו על דרכים וראו" אין די עיקרי התורה וואס זענען אפן פאר יעדן איינעם, "ושאלו לנתיבות עולם" אין אירע טיפע פרטים וואס פאדערן א שאלת חכמים. און ווער עס גייט אויפן אויסגעטראטענעם וועג געפינט א רואיגקייט פאר זיין נפש, בעת דער וואס פארקריכט דערפון טראכט אויס פאר זיך נייע מצוות מיטן נאכמאכן די גוים און ער האט נישט קיין מנוחה. ווען דאס פאלק ענטפערט "לא נלך", פרובירט דער קדוש ברוך הוא דעם וועג פון התראה און צופים, און אפילו אויף דעם ענטפערן זיי "לא נקשיב". דעריבער רופט ער אלס עדות אויף זיי די ערד, וואס וועט בלייבן חרוב אלס אן אייביגע עדות אויף דער התראה וואס איז געגעבן געווארן, און ער ברענגט אויף זיי אן אומגליק וואס איז דער "פרי מחשבותם" - נישט אויף דער מחשבה אליין, נאר אויף דער מחשבה וואס האט ארויסגעגעבן פירות און איז פארוואנדלט געווארן אין א מעשה, און ביי עבודה זרה און עריות אפילו אויף דער מחשבה אליין. און סוף כל סוף, זענען אויך די קטורת, די עולות און די זבחים וואס זיי ברענגען פון א ווייט לאנד נישט לרצון, ווייל אן עבודה וואס האט אין זיך נישט קיין ציות צום דבר ה' איז בכלל נישט קיין עבודה.