הקדמה: די פראקלאמירונג פונעם נאנטן חורבן
קאפיטל ו' אין ירמיהו פירט ווייטער דעם שארפן קו פון תוכחה, אבער דא גייט דער נביא שוין אריבער פון א לשון פון אן אלגעמיינער ווארענונג צו א לשון פון אן עכטער שרעק-קלאנג: דער שונא פון צפון איז שוין אויפן וועג, ירושלים וועט נישט זיין קיין פעסטונג, און דער חורבן איז זיכער. דער קאפיטל איז געבויט פון שארפע משלים - א פאסטוך-פעלד וואס ווערט צעטראטן, א פארצערטלטע פרוי וואס שלאפט אין איר בעט בשעת דער שונא קלעטערט אויף אירע מויערן, א ברונעם וואס קוואלט ארויס פון זיך איר אייגענע שלעכטס - און אלע קומען אויסלערנען איין יסוד: די רעה איז נישט בלויז א גזירה פון אינדרויסן, נאר די פירות פון די מעשים פונעם פאלק אליין.
העיזו בני בנימין - אן אנטלויף וואס האט נישט וואוהין
הָעִזוּ בְּנֵי בִנְיָמִן מִקֶּרֶב יְרוּשָׁלַ͏ִם וּבִתְקוֹעַ תִּקְעוּ שׁוֹפָר וְעַל־בֵּית הַכֶּרֶם שְׂאוּ מַשְׂאֵת כִּי רָעָה נִשְׁקְפָה מִצָּפוֹן וְשֶׁבֶר גָּדוֹל׃ - לויפט אנטלויפן, בני בנימין, פון אינמיטן ירושלים, און אין תקוע בלאזט א שופר, און אויף בית הכרם הייבט אויף א פייער-צייכן, ווייל אן אומגליק קוקט ארויס פון צפון און א גרויסער בראך.
"העיזו" - ערקלערט דער רד"ק אז דאס איז א לשון פון אנטלויפן און ארייננעמען צום באהעלטעניש, אזוי ווי דער לשון "שלח העז את מקנך", דאס הייסט ברענג שנעל אריין דאס פיח פון די פעלדער אריין אין די הייזער. דא זאגט דער נביא צו בני בנימין וואס זיצן אין ירושלים: ראטעוועט און נעמט ארויס אלעס וואס איר פארמאגט פון אינמיטן ירושלים, און כל שכן פון די אנדערע שטעט, ווייל אפילו ירושלים וועט איינגענומען ווערן. דער מלבי"ם טייטשט "העיזו" א לשון פון זיך צונויפנעמען - אנטלויפט איר אליין פון ירושלים. דער געדאנק איז איינער: מיינט נישט אז ירושלים וואס איז ארומגענומען מיט א מויער וועט אייך דינען אלס א שיץ און א פעסטונג פונעם שונא. ירושלים שטייט פארן פאלן, און ווער עס קען אנטלויפן - זאל אנטלויפן, און וואס פריער אלץ בעסער.
און דער מלבי"ם באמערקט אז דאס איז געזאגט אויף אן אופן פון גוזמא, און דאס איז נישט קיין פראקטישע עצה. און אזוי אויך פירט מדייק צו זיין דער רד"ק: עס איז דאך נישט פאראן פאר זיי קיין ארט וואוהין צו אנטלויפן, די גרעניצן זענען פארשלאסן. נאר דער נביא קומט מיט דעם ארויסצוברענגען די גרויסקייט פונעם אומגליק וואס שטייט צו קומען - גלייך ווי צו זאגן, ווער עס קען נאר אנטלויפן זאל אנטלויפן. איך בין נישט געקומען געבן קיין פראקטישע עצה, נאר פאראנשאוליכן ווי שרעקלעך און שוידערליך די זאך גייט זיין.
און פארוואס ווענדט ער זיך דווקא צו בני בנימין, און נישט צו בני יהודה און בנימין צוזאמען, ירושלים האט דאך באלאנגט צו ביידע? זאגט דער רד"ק: ווי א מענטש וואס ווייטאגט און קלאגט קודם אויף זיינע אייגענע קרובים, וואס עס טוט אים מער וויי אויף זיי ווי אויף אנדערע. ירמיהו איז געווען פון ענתות וואס אין לאנד בנימין, און די מענטשן זענען געווען זיין משפחה און קרובים, דעריבער ווענדט ער זיך צו זיי צום ערשט. און דאס איז וואס עס שטייט צו אים "כי גם אחיך ובית אביך גם המה בגדו בך" - אויך זיינע משפחה-לייט, אויך בני בנימין, זענען נישט געגאנגען אויפן ריכטיגן וועג.
"ובתקוע תקעו שופר" - תקוע איז א נאמען פון אן ארט, ווי עס שטייט "וישלח יואב תקועה" וואו עס איז געווען די אשה חכמה. און דער נביא נוצט דא א מליצה'דיגן לשון, א לשון נופל על לשון: אינעם ארט וואס הייסט תקוע - זאל מען בלאזן (תקעו) מיטן שופר. און ענליך צו דעם געפינען מיר אין די נביאים "עקרון תֵּעָקֵר", און אזוי אויך "בלחי החמור חמור חמורתיים". דאס בלאזן איז געווען געצילט צו פארטרייבן און מאכן דאס פאלק אנטלויפן, וויבאלד די שונאים קומען באלאגערן די שטאט.
"ועל בית הכרם שאו משאת" - דער מלבי"ם טייטשט אז בית הכרם איז א נאמען פון אן ארט. און דער רד"ק טייטשט אז בית הכרם איז דער טורעם וואס מען פלעגט בויען אינמיטן וויינגארטן, אזוי ווי עס שטייט "ויבן מגדל בתוכו", און פונעם הויכן טורעם פלעגט מען ארויסקוקן און היטן אויף אלע וויינגערטנער, און דערפאר הייסט עס בית הכרם - דאס הויז וואס אינעם כרם. "שאו משאת" לויטן רד"ק איז ווי משיאין משואות: צינדט אן א פייער, כדי יעדער זאל פארשטיין אז דא איז פארגעקומען א צרה און אן אומגליק און זיי זאלן אנטלויפן. און דער מלבי"ם טייטשט משאת מלשון נס ודגל, פון לשון "כי ינשא" - אן אויפגעהויבענע און דערהויבענע זאך: הייבט אויף א סימן און א פאן כדי צו מאכן דאס פאלק אנטלויפן. און אלעס צוליב דעם זעלבן טעם: "כי רעה נשקפה מצפון" - צפון איז בבל, און מען קען שוין ארויסקוקן און זען אז די שלעכטס קומט נענטער.
הנווה והמעונגה - משל בת ציון
הַנָּוָה וְהַמְּעֻנָּגָה דָּמִיתִי בַּת־צִיּוֹן׃ - צו דער שיינער און פארצערטלטער האב איך געגליכן די טאכטער פון ציון.
צוויי ביאורים זענען פאראן אין "דמיתי". רש"י, און אזוי אויך דער טאטע פונעם רד"ק, טייטשן מלשון כריתה און פארניכטונג, אזוי ווי "ונדמו נאות השלום", "נדמתה אשקלון", "נדמו עמי" - דאס הייסט בת ציון וועט פארניכטעט ווערן. און דער מלבי"ם טייטשט מלשון דמיון און א משל: איך האב געגליכן בת ציון כאילו זי וואלט געווען א נווה און א מעונגה.
און וואס איז די דאפלטקייט? ערקלערט דער מלבי"ם אז דא זענען פאראן צוויי באשרייבונגען: א באשרייבונג פונעם ארט, און א באשרייבונג פון די וואס זיצן דערין. "הנווה" - לשון פון א נווה פאר פאסטוכער און שאף, א שיין און אויסגעצייכנט פלאץ וואו ס'איז פאראן גוטע פאשע. "והמעונגה" - די וואס וואוינען דערין זענען געווען ווי א מעונגת'דיגע פרוי, איידעלע און צעצערטלטע מענטשן.
אֵלֶיהָ יָבֹאוּ רֹעִים וְעֶדְרֵיהֶם תָּקְעוּ עָלֶיהָ אֹהָלִים סָבִיב רָעוּ אִישׁ אֶת־יָדוֹ׃ - צו איר וועלן קומען פאסטוכער און זייערע סטאדעס, זיי האבן אויפגעשטעלט געצעלטן ארום איר, יעדער האט געפאשעט אויף זיין ארט.
קעגן דעם וואס ער האט איר געגליכן צו א נווה פון פאסטוכער, זאגט דער מלבי"ם: אהער וועלן קומען די פעלקער און פאשען זייערע סטאדעס, און האבן אויפגעשטעלט געצעלטן ארום איר, און יעדער איינער פאשעט אין זיין אומגעגנט און אין זיין פלאץ - "סביב רעו איש את ידו". און דער נמשל: אנפאנגס האבן זיי חרוב געמאכט די ארומיגע ערטער פון ירושלים. און נאכדעם וואס זיי האבן געענדיגט פאשען, כביכול אויפגעגעסן דאס גאנצע גראז און די פאשע - וואס דאס איז אן אויסדרוק אויף דעם וואס זיי האבן געענדיגט זייער מלחמה אין די ארומיגע געגנטער פון ירושלים - זענען זיי געקומען צו ירושלים אליין.
קומו ונעלה בצהריים - דער שונא רעכנט אויס זיין צייט
קַדְּשׁוּ עָלֶיהָ מִלְחָמָה קוּמוּ וְנַעֲלֶה בַצׇּהֳרָיִם אוֹי לָנוּ כִּי־פָנָה הַיּוֹם כִּי יִנָּטוּ צִלְלֵי־עָרֶב׃ - גרייט אן אויף איר א מלחמה, שטייט אויף און לאמיר ארויפגיין אינמיטן העלן טאג; וויי איז אונז וואס דער טאג האט זיך גענייגט, וואס די שאטנס פונעם אוונט האבן זיך געצויגן.
דא באשרייבט דער נביא די איינוואוינער פון ירושלים ווי א מעונגת'דיגע פרוי וואס לייגט זיך אפרוען מיטאגצייט, באהאלט זיך אין שטוב צוליב דער זון, אזוי ווי עס שטייט "איכה תרביץ בצהריים", וואס די סטאדעס פלעגן זיך לייגן מיטאגצייט צוליב דער היץ (און ווער עס וויל מרחיב זיין דערין קען הערן די שיעורים אויף שיר השירים). און אויך ביינאכט ליגט זי אויף איר בעט. און די שונאים, זעענדיג דאס, זאגן: "קדשו עליה מלחמה" - ביז יעצט זענען מיר געווען ארום איר, פון יעצט אן גייט מען אויף איר ממש, אויף ירושלים אליין. "קומו ונעלה בצהריים" - אויב שלאפט זי מיטאג, איז דאס דאך א וואונדערבארע געלעגנהייט, ווייל זי וועט נישט ארויסגיין פון שטוב צוליב דער היץ, און מיר וועלן איר קענען אייננעמען אן קיין אנשטרענגונג. דאס איז דער טיפקייט פונעם משל: פון גרויס פארגעניגן און פינטלעכקייט האבן זיי גארנישט מורא געהאט, און ממילא האבן די שונאים געזאגט איינער צום צווייטן אז דאס איז די פאסיגע שעה.
נאר בשעת זיי האבן זיך אנגעגרייט זאגן די שונאים איינער צום צווייטן: "אוי לנו כי פנה היום" - דער מיטאג איז שוין פארביי, מיר האלטן שוין פאר דער שקיעה, און יעצט וועט די מעונגת'דיגע ארויסגיין אינדרויסן. און פארוואס? "כי ינטו צללי ערב" - זי האט שוין א שאטן זיך צו באשיצן דערין, זי דארף זיך מער נישט באהאלטן אין שטוב פון דער זון, און אויב זי וועט ארויסגיין אינדרויסן וועט אונז שווערער זיין זיי איינצונעמען.
און רש"י טייטשט דאס וואס עס שטייט "אוי לנו כי פנה יום כי ינטו צללי ערב" אויף דער שעה ווען מען האט אונטערגעצינדן דאס פייער אין בית המקדש, וואס לעת ערב האבן זיי אנגעצינדן דאס פייער דערין. ווארום דער בית המקדש איז פארברענט געווארן אין עשירי באב - דאס הייסט, מען האט אנגעצינדן דאס פייער אין תשעה באב פארנאכט, און עס האט געברענט דורכאויס דעם גאנצן צענטן טאג. קומט אויס אז ווען עס האבן זיך גענייגט די צללי ערב, דעמאלט איז אונטערגעצינדן געווארן דאס פייער אין בית המקדש.
קוּמוּ וְנַעֲלֶה בַלָּיְלָה וְנַשְׁחִיתָה אַרְמְנוֹתֶיהָ׃ - שטייט אויף און לאמיר ארויפגיין ביינאכט, און פארניכטן אירע פאלאצן.
זאגן די שונאים: מיר האבן געוואלט מיטאג, אין דער צייט וואס זי איז פארשפארט אין שטוב צוליב דער היץ, און יעצט איז דער טאג פאריבער און זי גייט שוין ארויס. אויב אזוי איז די מער פאסיגע צייט ביינאכט, ווייל דעמאלט שלאפט יענע מעונגת'דיגע וואס ווערט דערמאנט אין פסוק ב' אויף איר בעט, און עס וועט ווידער זיין גרינגער פאר אונז איר איינצונעמען.
און וואס איז דער נמשל אין דעם אלעם? ערקלערט דער מלבי"ם: די מענטשן פון ירושלים האבן זיך בכלל נישט געשטעלט קעגן דעם שונא. אין די צייטן ווען דער שונא איז געקומען זענען זיי געווען ווייכע און צעצערטלטע, וואס האבן נישט געוואלט ארויסגיין פון שטוב - ס'איז קאלט אינדרויסן, ס'איז הייס אינדרויסן, ס'איז נישט געשמאק אינדרויסן. זיי זענען בכלל נישט געווען גרייט ארויסצוגיין קעמפן און זיך ראטעווען, נאר פונקט ווי א ווייכע און מעונגת'דיגע פרוי וואס ליגט אויף איר בעט, און דער שונא קומט כביכול מיט לייכטע טריט און נעמט איין ירושלים.
כרתו עצה ושפכו סוללה
כִּי כֹה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת כִּרְתוּ עֵצָהֿ וְשִׁפְכוּ עַל־יְרוּשָׁלַ͏ִם סֹלְלָה הִיא הָעִיר הׇפְקַד כֻּלָּהּ עֹשֶׁק בְּקִרְבָּהּ׃ - וואָרום אַזוי האָט געזאָגט ה' צבאות: שניידט אירע ביימער, און גיסט אָן אַ סוללה (אַ ראָמפּע) קעגן ירושלים; זי איז די שטאָט וואָס עס איז באַשטימט געוואָרן איר שטראָף, זי איז אינגאַנצן פֿול מיט עושק אין איר אינעווייניק.
די מפרשים באַמערקן אַז דאָס וואָרט "עצה" דאָ איז אָן אַ מפיק ה"א, דערפֿאַר מיינט עס נישט "איר בוים" - וואָס דאָס וואָלט געווען געשריבן מיט אַ מפיק - נאָר עס איז אויפֿן משקל פֿון "דגה", וואָס באַטײַט אַ סך פֿיש. אַזוי אויך "עצה" באַטײַט פֿיל ביימער. דאָס הייסט: שניידט אירע פֿילע ביימער וואָס געהערן צו איר.
און דער מלבי"ם דערקלערט: הגם די תורה האָט געוואָרנט "לא תשחית את עצה לנדוח עליו גרזן", אַז מע טאָר נישט נוצן די פֿרוכטביימער פֿון דער שטאָט צו שיטן אַ סוללה, "כי ממנו תאכל", "וכי האדם עץ השדה לבוא מפניך במצור" - און מיר האָבן שוין מסביר געווען אַז די פֿראַגע איז צי דער פֿעלדבוים איז דען אַ מענטש אַז מע זאָל מלחמה האַלטן מיט אים - איז דאָ די זאַך פֿאַרקערט. שטענדיק איז די וואָרענונג נישט צו פֿאַרדאַרבן אירע ביימער, אָבער דאָ זאָגט דער הקב"ה אַדרבה: כרתו עצה ושפכו על ירושלים סוללה, שניידט אירע ביימער און שיט אָן אַ סוללה אויף ירושלים. און פֿאַר וואָס? "היא העיר הפקד" - די פֿאַררעכענונג און גזירה איז אויף דער גאַנצער שטאָט, זי זאָל אינגאַנצן חרובֿ ווערן, ווײַל "כולה עושק בקרבה", אַזוי ווי עס שטייט "כי אבן מקיר תזעק... הוי בונה עיר בדמים". און היות אַזוי, דאַרף מען זי אינגאַנצן חרובֿ מאַכן.
און וואָס איז יענע סוללה? עס זענען פֿאַראַן צוויי ביאורים. דער רד"ק טײַטשט: מע האָט געשניטן ביימער צו מאַכן פֿון זיי אַ דַּיֵּק און צו שיטן אַ סוללה אויף ירושלים. אַ דייק איז אַ כלי זיין וואָס מיט דעם פֿלעגט מען שיסן שטיינער, און דאָס שיטן די סוללה מיינט דאָס וואַרפֿן שטיינער אויף ירושלים אײַנצוברעכן אירע מויערן און טורעמס. אָבער די מער אָנגענומענע מיינונג איז דער פּירוש פֿון תרגום יונתן, וואָס דער רד"ק ברענגט עס אַלס אַ צווייטן ביאור, און אַזוי טײַטשט אויך דער מלבי"ם: ווען מע האָט געוואָלט אײַננעמען אַ שטאָט מיט הויכע מויערן, פֿלעגט מען שיטן אַ סוללה - מע פֿלעגט נעמען ערד און ביימער און אָנפֿילן אין אַ שיפֿקייט ביז עס איז געוואָרן ווי אַ באַרג-אַרויף פֿון אונטן ביז צום שפּיץ פֿונעם מויער. און די ביימער זענען געווען וויכטיק, ווײַל אויב מע לייגט בלויז ערד וועט עס זיך צעשפּרייטן, דערפֿאַר פֿלעגט מען אויסלייגן הילצערנע קלעצער וואָס זאָלן האַלטן די ערד, ווי אַ מין יציקה. און אַזוי פֿלעגן די סאָלדאַטן אַרויפֿגיין אויף דער סוללה, צוקומען צום שפּיץ מויער, זיך אַראָפּלאָזן מיט שטריק אַרײַן אין דער שטאָט, עפֿענען די טויערן פֿון אינעווייניק, און דאָס גאַנצע מיליטער פֿלעגט אַרײַנמאַרשירן.
און דאָס איז גאָרנישט געווען קיין לייכטע זאַך, ווײַל די וואָס זענען געשטאַנען אויפֿן מויער פֿלעגן אַטאַקירן די בויערס: זיי פֿלעגן גיסן אויף זיי קאָכעדיקן בוימל, שלײַדערן שטיינער און בליסטראות, און שיסן פֿײַלן - און זיי האָבן געהאַט די מעלה פֿון דער הויך, בעת די בויערס פֿון אונטן האָבן פּרובירט צוברענגען ערד און ביימער און זיך דערנענטערן צום מויער. אָבער נאָך דעם ווי די סוללה איז שוין געווען געבויט, איז די שטאָט שוין געווען אָפֿן אײַנגענומען צו ווערן.
כהקיר באר מימיה - דאָס שלעכטס קוואַלט אַרויס פֿון זיי אַליין
כְּהָקִיר בַּיִר מֵימֶיהָ כֵּן הֵקֵרָה רָעָתָהּ חָמָס וָשֹׁד יִשָּׁמַע בָּהּ עַל־פָּנַי תָּמִיד חֳלִי וּמַכָּה׃ - אַזוי ווי אַ ברונעם קוואַלט אַרויס אירע וואַסערן, אַזוי האָט זי אַרויסגעקוואַלט איר שלעכטס; גוואַלד און רויב הערט זיך אין איר, פֿאַר מײַנע אויגן איז תּמיד קראַנקייט און שלעג.
אַ זייטיקע באַמערקונג: דער מנחת שי שרײַבט אויף דעם דאָזיקן פּסוק אַז דאָס איז די העלפֿט פֿונעם ספר לויט די פּסוקים, און אַזוי האָט ער געפֿונען אין צוויי כּתב-יד מקראות.
דערקלערט דער מלבי"ם: דאָס שלעכטס וואָס קומט אויף ירושלים איז נישט קיין שלעכטס פֿון אינדרויסן, נאָר אַ שלעכטס וואָס זי האָט אָנגעמאַכט פֿאַר זיך אַליין. און מיר האָבן שוין פֿריִער גערעדט וועגן צוויי מינים עונשים. עס איז פֿאַראַן אַן עונש וואָס איז אָפּהענגיק אין מיר - איך זאָג דעם קינד: אויב דו וועסט אַזוי טאָן, וועל איך דיך באַשטראָפֿן. און עס איז פֿאַראַן אַן עונש וואָס קומט פֿון זיך אַליין - אויב מע שפּרינגט אַרויס אין מיטן גאַס ווערט מען איבערגעפֿאָרן, אויב מע שטעקט אַרײַן די האַנט אין פֿײַער ווערט מען פֿאַרברענט. דאָס איז נישט אַז איך וועל באַשטראָפֿן, נאָר די מעשׂה אַליין ברענגט דעם שאָדן. אַזוי זאָגט דער נביא: דאָס שלעכטס וואָס קומט אויף ירושלים קומט נישט פֿון דרויסן, נאָר אַ שלעכטס וואָס איר אַליין האָט געברענגט אויף זיך, וואָרום אײַערע אייגענע מעשׂים שאַפֿן עס אָן.
און דערויף איז דער משל: "כהקיר ביר מימיה" - ווי לעבעדיק וואַסער וואָס דער ברונעם גיט אַרויס, וואָס קומט נישט צו אים פֿון ערגעץ אַנדערש נאָר קוואַלט פֿון זײַן אייגענעם מקור, אַן אייגענער קוואַל וואָס שטויסט אַרויס דאָס וואַסער אינעם ברונעם אַרײַן. און דער מלבי"ם באַמערקט אַז עס שטייט געשריבן "ביר" מלשון באר (ברונעם) און נישט בור (גרוב), ווײַל אַ בור איז אַן אָרט וווּ וואַסער זאַמלט זיך אָן פֿון דרויסן, אָבער דאָ רעדט מען פֿון אַן אָרט פֿון וואַנען וואַסער קוואַלט אַרויס - און דאָס איז אַ באר.
"כן הקרה רעתה" - אַזוי אויך דאָס שלעכטס און די צרה וואָס זענען געקומען אויף איר, האָבן פֿון איר אייגענעם מקור אַרויסגעקוואַלט. און וואָס איז די סיבה דערצו? "חמס ושוד ישמע בה על פני תמיד". זאָגט דער הקב"ה: הגם מײַן שכינה רוט אין ירושלים, האַלט דאָס נישט אָפּ די מענטשן פֿון חמס און רויב פֿון צו טאָן אַזוי כּסדר פֿאַר מײַנע אויגן, ממש אין דעם אָרט פֿון דער שכינה. און דער מלבי"ם דערקלערט אַז "הקרה" גייט סײַ אויפֿן אָנהייב און סײַ אויפֿן סוף צוזאַמען: דער חמס און שוד, זיי זענען די וואָס האָבן אַרויסגעקוואַלט די קראַנקייט און די שלעג. און ווי חז"ל זאָגן: "לא הערוד ממית אלא החטא ממית" (נישט דער ערוד טייט, נאָר די זינד טייט). אײַערע קאַליע מעשׂים זענען דער קוואַל פֿון וואַנען עס קוואַלן אַרויס די חולי ומכה, און אויב אַזוי האָט איר נישט קיין תּרעומות אויף קיינעם נאָר אויף זיך אַליין.
היווסרי ירושלים - טאָמער וועט זיך די שכינה אָפּטאָן
הִוָּסְרִי יְרוּשָׁלַ͏ִם פֶּן־תֵּקַע נַפְשִׁי מִמֵּךְ פֶּן־אֲשִׂימֵךְ שְׁמָמָה אֶרֶץ לוֹא נוֹשָׁבָה׃ - נעם מוסר, ירושלים, טאמער וועט זיך מיין נשמה אפקערן פון דיר, טאמער וועל איך דיך מאכן פאר א שממה, א לאנד וואס איז נישט באוואוינט.
"הִוָּסְרִי" - נעם מוסר. "פֶּן תֵּקַע נַפְשִׁי מִמֵּךְ" - טאמער וועט זיך מיין שכינה דערווייטערן פון דיר. דער מלבי"ם ערקלערט אז "תֵּקַע" קומט פונעם שורש יק"ע, וואס באדייט דאס אוועקרירן א זאך פון איר פלאץ, אזוי ווי "וַתֵּקַע כַּף יֶרֶךְ יַעֲקֹב" - אז די כף ירך האט זיך אפגעריקט פון איר ארט. און פארוואס זאל די שכינה אוועקגיין? אזוי ווי מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן פסוק: "חָמָס וָשֹׁד יִשָּׁמַע בָּהּ עַל פָּנַי תָּמִיד".
"פֶּן אֲשִׂימֵךְ שְׁמָמָה" - מיר האבן שוין פריער מסביר געווען אז "באור פניך נתת לנו תורה וחיים, אהבה וחסד, צדקה ורחמים, ברכה ושלום" - אלעס ווענדט זיך אינעם אור פני מלך עליון. און ווען דער אויבערשטער פארבערגט זיינע פנים, קומען ממילא אלע שאדנס, צרות און חושך. דעריבער, אין דעם מאמענט וואס "תֵּקַע נַפְשִׁי מִמֵּךְ", ווערט ממילא "אֲשִׂימֵךְ שְׁמָמָה".
און נישט דאס אליין, נאר "אֶרֶץ לוֹא נוֹשָׁבָה". עס איז פאראן א פלאץ וואס איז געווען באוואוינט און איז חרוב געווארן און געווארן א שממה - עס זענען דא אין דער וועלט פיל פארלאזטע שטעט ("ערי רפאים"), שטעט וואס האבן אמאל געהאט א ישוב און עס האט זיך אפגעשטעלט צוליב אלערליי סיבות. אין אזא פאל זעט מען נאך אסאך פון דעם וואס איז אמאל געווען: געביידעס, סימנים, איבערבלייבענישן וואס זענען עדות אויפן עבר. אבער "אֶרֶץ לֹא נוֹשָׁבָה" איז א לאנד וואס איז אינגאנצן וויסט, וואס עס געפינט זיך דארט גארנישט - נישט קיין ברונעמס, נישט קיין בנינים, גארנישט מיט נישט. זאגט דער אויבערשטער: איך וועל דיך מאכן פאר א שממה, און נאך מער פון דעם, דו וועסט זיין ווי א פלאץ וואס איז קיינמאל נישט געווען באוואוינט, און דורך דעם וועט מען דערקענען די גרויסקייט פונעם חורבן.
עוֹלֵל יְעוֹלְלוּ - גלות נאך גלות
כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת עוֹלֵל יְעוֹלְלוּ כַגֶּפֶן שְׁאֵרִית יִשְׂרָאֵל הָשֵׁב יָדְךָ כְּבוֹצֵר עַל־סַלְסִלּוֹת׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: מען וועט אפשניידן און נאכזוכן ווי ביי א וויינשטאק די רעשטלעך פון ישראל; קער צוריק דיין האנט ווי דער וואס שניידט טרויבן אויף די קארבן.
דער מלבי"ם ערקלערט: צום ערשט וועט מען אפנעמען די שארית ישראל אזוי ווי מען נעמט די עוללות פון א וויינשטאק. נאכדעם וואס מען האט שוין אפגעשניטן די טרויבן, בלייבן איבער די עוללות - יענע געציילטע טרויבן וואס זענען פארבליבן, וואס דער סדר פון עניים איז צו קומען און זיי קלויבן. אזוי זאגט דער פסוק: אפילו דאס וואס איז געבליבן נאכן בציר, אויך די עוללות וועט מען צונעמען. און דער רמז איז: נאכדעם וואס עס וועט נאר בלייבן א קליינע שארית, וועט נבוכדנצר צוריקקומען און פארטרייבן אין גלות אויך די פארבליבענע.
"הָשֵׁב יָדְךָ כְּבוֹצֵר עַל סַלְסִלּוֹת" - קער צוריק דיין האנט צו די טרויבן וואס ליגן שוין אין די קארבן, וואס מען האט שוין אפגעשניטן פונעם גפן, און שנייד זיי נאכאמאל. און דער נמשל: נאכדעם וואס יעדער איז שוין אין גלות, וועט מען זיי נאכאמאל פארטרייבן א צווייט מאל. און אזוי איז טאקע געווען: ווען זיי זענען ארויסגעגאנגען קיין מצרים נאכן חורבן, האט זיי דער שונא דארט דערגרייכט און זיי פארטריבן אויך פון דארט. זיי זענען דאך שוין אין די קארבן, און פונדעסטוועגן איז עס כאילו מען שניידט זיי פון פריש - זיי זענען געגאנגען אין אן ערשטן גלות און פון דארט זענען זיי ווידער פארטריבן געווארן קיין בבל, און קיין חלח וחבור נהר גוזן און צו די אנדערע ערטער.
און רש"י טייטשט דאס אויף די גליות וואס זענען דא פארגעקומען: אנפאנג האט נבוכדנצר פארטריבן אין גלות יהויקים און געקרוינט יכניה, און נאך דריי חדשים איז ער צוריקגעקומען און פארטריבן אויך אים, און צום סוף פון עלף יאר איז ער ווידער געקומען און פארטריבן צדקיהו. קומט אויס "עוֹלֵל יְעוֹלְלוּ כַגֶּפֶן שְׁאֵרִית יִשְׂרָאֵל" - אויך די עוללות וואס זענען דא פארבליבן איז ער צוריקגעקומען און מיטגענומען מיט זיך, און האט גארנישט איבערגעלאזט.
עֲרֵלָה אָזְנָם - דבר ה' צו א חרפה
עַל־מִי אֲדַבְּרָה וְאָעִידָה וְיִשְׁמָעוּ הִנֵּה עֲרֵלָה אׇזְנָם וְלֹא יוּכְלוּ לְהַקְשִׁיב הִנֵּה דְבַר־יְהֹוָה הָיָה לָהֶם לְחֶרְפָּה לֹא יַחְפְּצוּ־בוֹ׃ - צו וועמען זאל איך רעדן און ווארענען אז זיי זאלן הערן? אט איז זייער אויער פארשטאפט און זיי קענען נישט צוהערן, אט איז דאס ווארט פונעם אויבערשטן געווארן פאר זיי צו א חרפה, זיי ווילן דאס נישט.
"עַל מִי אֲדַבְּרָה" צי "וְאָעִידָה" - צוויי אופנים פון תוכחה. "אֲדַבְּרָה" איז ווי דער דרך פונעם מוכיח, ווי א מענטש וואס קומט אויסלערנען דעת, מצד דעם שכל, איבערצוצייגן אויף א לאגישן אופן. "וְאָעִידָה" איז מלשון התראה, אזוי ווי "רֵד הָעֵד בָּעָם", דאס הייסט צו ווארענען מיט עונשים און אנזאגן פאר די פורענויות און צרות. זאגט דער נביא: דער שכל'דיגער וועג ארבעט נישט; אפשר וועט דער וועג פון עונשים און ווארענונגען העלפן? אבער "עֲרֵלָה אָזְנָם", זייער אויער איז דאך פארשטאפט.
אוזן ערלה מיינט א פארשטאפטער אויער, און אזוי אויך "הערל ליבם" - זייער הארץ איז פארשטאפט. תמיד דרוקט עורלה אויס א פארשטאפונג, און אפילו ביי עורלת בשר איז די כוונה דער פארשטאפ אויפן גיד. און דאס איז "טחו אוזניהם משמוע" - ווי איינער וואס האט פארשמירט און באדעקט מיט טיח, כאילו זיי זענען אינגאנצן פארשטאפט געווארן. און אויב אזוי, האב איך דאך נישט צו וועמען צו רעדן.
און נאך מער: "הנה דבר ה' היה להם לחרפה". ווען איך קום זיי זאגן די נבואה פונעם אויבערשטן, דוכט זיך זיי אז איך קום זיי פארשעמען. ווייל די זאכן וואס איך זאג זענען דאך די עבירות וואס זיי האבן געטון, און ווען איך זאג "איר האט געטון אזוי און אזוי" - און דער נביא האט נישט געשפארט זיין שארפן לשון אזוי ווי דער אויבערשטער האט אים געהייסן - דוכט זיך זיי אז איך קום זיי מבייש זיין, כאילו "ביזטו געקומען צו מיר דערמאנען מיינע עבירות". א מענטש וואס האט גארנישט געטון - ווערט נישט באאיינפלוסט פון וואס מען רעדט אויף אים. אבער דער וואס ווייסט אז ער איז באמת שולדיג, יעדע זאך וואס דו זאגסט אים איז ביי אים א חרפה. און הגם איך קום נישט ווי איינער וואס זוכט זייער חסרון, נאר מיטן דבר ה' זיי צו ווארענען כדי עס זאל נישט קומען קיין שלעכטס אויף זיי, האט זיך זיי געדאכט אז איך האב עפעס פערזענליך קעגן זיי.
ואת חמת ה' מלאתי - דאס איז נישט קיין פערזענליכע זאך
וְאֵת חֲמַת יְהֹוָה מָלֵאתִי נִלְאֵיתִי הָכִיל שְׁפֹךְ עַל־עוֹלָל בַּחוּץ וְעַל סוֹד בַּחוּרִים יַחְדָּו כִּי־גַם־אִישׁ עִם־אִשָּׁה יִלָּכֵדוּ זָקֵן עִם־מְלֵא יָמִים׃ - און דעם צארן פונעם אויבערשטן בין איך פול געווארן, איך בין מיד געווארן דאס אויסצוהאלטן; גיס עס אויס אויפן קינד אין גאס און אויפן פארזאמלונג פון בחורים צוזאמען, ווייל סיי א מאן מיט א פרוי וועלן געכאפט ווערן, אן אלטער מיט א זקן וואס זיינע טעג זענען פול.
זאגט דער מלבי"ם: זיי האלטן דעם דבר ה' פאר א חרפה, כאילו דער נביא קומט זיי פערזענליך פארשעמען. אויף דעם ענטפערט ער: איר פארשטייט נישט - "את חמת ה' מלאתי". די רייד וואס איך רעד צו אייך, די תוכחה און די שווערע עונשים וואס איך זאג אין מיין נבואה, פילן מיר אן און איך קען זיי נישט אויסהאלטן, ווי א זאך וואס ווערט איבערגעפילט און גיסט זיך אויס. און איך מוז זיי ארויסברענגען, ווייל א נביא וואס איז כובש זיין נבואה איז דאך חייב מיתה. "נלאיתי הכיל" - איך האב נישט קיין כוח אויסצוהאלטן די דאזיגע זאכן.
און ווי אזוי זאלן זיי ארויסגיין פון מיר? אויף דעם ענטפערט אים דער הקב"ה: "שפוך על עולל בחוץ" - דאס איז דער ענטפער פונעם אויבערשטן, דעם צארן זאלסטו אויסגיסן אויפן קליינעם קינד אין דרויסן. און נישט נאר אויף די עוללים וואס זענען די יונגע, נאר אויך "ועל סוד בחורים יחדיו" - אויך אויף די עלטערע בחורים; און "סוד" מיינט א קיבוץ פון אסאך בחורים, אזוי ווי מענטשן וואס קומען זיך צוזאם מיט איין סוד און איין עצה, ווי דער פירוש פונעם רד"ק.
"כי גם איש עם אישה ילכדו" - נאכדעם וואס ער האט גערעדט פונעם קינד און פון די בחורים, זאגט ער אז אויך זייער פאטער און מוטער וועלן געכאפט ווערן. "זקן עם מלא ימים" - א זקן איז דער טאטע פונעם פאטער, און א מלא ימים איז נאך עלטער פון א זקן, ווי דער לשון "הנה מלאו ימיי", "וזקן אשר לא ימלא את ימיו", א מענטש וועמענס טעג זענען שוין אנגעפולט צו שטארבן. דאס הייסט דער זיידע און דער עלטער-זיידע. די תוכחה זאגט אלזא אז דער אומגליק וואס שטייט פאר וועט כאפן יעדן איינעם, און עס וועט גארנישט איבערבלייבן פון דער משפחה, נאר די גאנצע משפחה וועט אומקומען.
קומט אויס אז עס איז נישטא קיין פלאץ מקפיד צו זיין אויפן נביא צוליב זיינע רייד. עס איז דא נישט קיין פערזענליכע זאך פון אים קעגן זיי, נאר דער כעס און צארן פונעם אויבערשטן איז דאס וואס פילט אים אן, און אויף דעם איז ער אנגעזאגט געווארן "שפוך על עולל בחוץ" - אזוי האט אים דער הקב"ה באפוילן. און פארוואס האלטן זיי דען דעם דבר ה' פאר א חרפה?
ונסבו בתיהם - אלע אין איין מאמענט
וְנָסַבּוּ בָתֵּיהֶם לַאֲחֵרִים שָׂדוֹת וְנָשִׁים יַחְדָּו כִּי־אַטֶּה אֶת־יָדִי עַל־יֹשְׁבֵי הָאָרֶץ נְאֻם־יְהֹוָה׃ - און זייערע הייזער וועלן אריבערגיין צו אנדערע, פעלדער און פרויען אינאיינעם, ווייל איך וועל אויסשטרעקן מיין האנט אויף די איינוואוינער פונעם לאנד, זאגט דער אויבערשטער.
עקלערט דער מלבי"ם: די זאך וועט נישט זיין אזוי ווי ביי געווענליכע פעלער, וואס ווען א מענטש ווערט פארכאפט אין געפענגעניש שטעלט בית דין אן אפוטרופוס אויף זיינע הייזער און מען פארשליסט זיי, און ער איז פאראנטווארטליך צו מאנען די דירה-געלט פון די וואס קומען דארט וואוינען, און די פעלדער גיט מען איבער פאר די קרובים זיי זאלן עסן די פירות - עס איז דא א סדר און אן ארגאניזאציע וואס מען טוט מיט די נכסים פון א פארכאפטן מענטש. אבער דא וועט דאס נישט זיין די מציאות, נאר "ונסבו בתיהם לאחרים": סיי די הייזער וועלן פרעמדע צונעמען, סיי די פעלדער, און אפילו די פרויען - זיי וועלן נישט בלייבן קיין עגונות וואס זייערע מענער זענען פארשוואונדן געווארן און געגאנגען אין געפענגעניש.
און פארוואס? "כי אטה את ידי על יושבי הארץ נאום ה'" - אלע וועלן פאלן און שטארבן רחמנא ליצלן אין איין רגע. עס וועט בכלל נישט זיין קיין שמועס ווער עס וועט אריינגיין אין פעלד, ווער עס וועט דינגען די הייזער פון די וואס זענען פארכאפט געווארן, און וואס וועט זיין מיט זייערע פרויען, ווייל אלע וועלן אוועקגיין אויף איינמאל. און מיט דעם לאזט ער זיי וויסן וואספארא צרה און וואספארא אומגליק עס שטייט צו קומען אויף זיי.
פון זייער קליין ביז זייער גרויס - אלע האבן געזינדיגט
כִּי מִקְּטַנָּם וְעַד־גְּדוֹלָם כֻּלּוֹ בּוֹצֵעַ בָּצַע וּמִנָּבִיא וְעַד־כֹּהֵן כֻּלּוֹ עֹשֶׂה שָּׁקֶר׃ - ווארום פון זייער קליין ביז זייער גרויס יאגט זיך יעדער נאך געלט און רווחים, און פון א נביא ביז א כהן טוט יעדער פאלשקייט.
זאגט דער רד"ק: אזוי ווי אלע האבן געזינדיגט, אזוי וועלן אלע געשלאגן ווערן. און וואונדער זיך נישט פארוואס די צרה וועט זיין אזוי גרויס און ארומנעמענדיג - ווייל באמת האבן אלע געזינדיגט.
"ומנביא ועד כהן כולו עושה שקר" - דער נביא פון וועמען מען רעדט איז דער נביא השקר, ווייל מען קען דאך נישט זאגן אויף א נביא אמת אז ער טוט פאלש, ווייל ווען ער וואלט געטאן פאלש וואלט אים דער הקב"ה נישט איבערגעגעבן קיין נבואה. און תרגום יונתן טייטשט "ומספרא", דאס הייסט דער סופר וואס ווארנט דאס פאלק. און בנוגע די כהנים זענען פאראן צוויי ביאורים: טייל האבן מפרש געווען אויף די כהני הבעל, און טייל האבן מפרש געווען אויף די כהנים און לוויים ממש - און אזוי ווי מיר האבן געזען אז די נביאים האבן נבואה געזאגט מיט ליגן און די כהנים האבן מיך פארלאזט, קומט אויס אז ס'איז געווען א תוכחה אויך קעגן די כהנים פון בית המקדש וואס האבן געפעלשט אין זייער תפקיד.
און פון דעם פירט אויס דער מלבי"ם: דאס פאלק האט נישט קיין זכות מצד די גדולי העם, ווייל פון זייער קליין ביז זייער גרויס יאגן זיך אלע נאך רווחים. ס'איז נישטא קיין האפענונג אז זיי זאלן אננעמען מוסר פון די נביאים אדער תורה פון די כהנים, ווייל אלע זענען געווען מענטשן וואס זענען נישט ערליך. און דעריבער זאגט דער הקב"ה אז ס'איז נישטא קיין ברירה נאר צו ברענגען אויף זיי די צרה.
שלום שלום, און ס'איז נישטא קיין שלום
וַיְרַפְּאוּ אֶת־שֶׁבֶר עַמִּי עַל־נְקַלָּה לֵאמֹר שָׁלוֹם שָׁלוֹם וְאֵין שָׁלוֹם׃ - און זיי היילן דעם בראך פון מיין פאלק גרינגערהייט, זאגנדיג: שלום, שלום, און ס'איז נישטא קיין שלום.
רש"י טייטשט "על נקלה" - ס'איז גרינג פאר די נביאי השקר ארויסצוברענגען פון מויל און זאגן עס וועט זיין שלום פאר אייך, און מיט דער זאך היילן זיי מיט זייער רעדן דעם בראך וואס גייט קומען. א צרה גרייט זיך און קומט, און זיי זאגן מיט א לייכטזיניגקייט: עס וועט זיין בסדר, עס וועט זיין שלום, זארגט אייך נישט, א נייער מיטל-מזרח, גלייבט נישט צו אלע יענע אפאקאליפטישע נבואות פון ירמיהו איבער אומגליקן און צרות, זיי האבן שטענדיג ליב צו שרעקן - זייט נישט דערשראקן, אלעס וועט זיין אין ארדענונג. און עס איז דאך דא דא א שווערע מחלה, א שרעקליכער בראך וואס וואלט געפאדערט אן ערנסטע אפעראציע, און זיי מיינען אז מיט בלויזע רייד וועט עס געהיילט ווערן.
און דער מלבי"ם לייגט צו א ביאור: "על" איז א לשון פון רפואה, אזוי ווי דער לשון "רפואת תעלה". און לויט דעם איז דער טייטש פון "וירפאו את שבר עמי על נקלה": מיט א לייכטער רפואה, מיט א רפואה אן קיין באדייט. אזוי ווי איינער וואס פאר אים שטייט א שווערע מחלה און ער גיט אים אן אקמול. מיט א לייכטער רפואה מיינען זיי צו היילן דעם בראך פון מיין פאלק, און זיי זאגן "שלום שלום" - און באמת איז נישטא קיין שלום.
אפילו שעמען שעמען זיי זיך נישט
הֹבִישׁוּ כִּי תוֹעֵבָה עָשׂוּ גַּם־בּוֹשׁ לֹא־יֵבוֹשׁוּ גַּם־הַכְלִים לֹא יָדָעוּ לָכֵן יִפְּלוּ בַנֹּפְלִים בְּעֵת־פְּקַדְתִּים יִכָּשְׁלוּ אָמַר יְהֹוָה׃ - האבן זיי זיך דען געשעמט ווען זיי האבן געטאן אן עקלהאפטיגע זאך? זיי האבן זיך אפילו נישט געשעמט, און אפילו בושה האבן זיי נישט געוואוסט, דעריבער וועלן זיי פאלן צווישן די געפאלענע, אין דער צייט וואס איך וועל זיי רעכענען וועלן זיי שטרויכלען, האט ה' געזאגט.
רש"י טייטשט, לויטן תרגום "עליהון למבהת": הובישו - זיי דארפן זיך שעמען, און והכלים - זיי דארפן ווערן פארשעמט. און דער רד"ק טייטשט אז דאס קומט בלשון תמיהה: הובישו? צי ווען זיי האבן געטאן די תועבות האבן זיי זיך געשעמט דערמיט? צי האבן זיי געהאט סיי וועלכע אומאנגענעמקייט? "גם הכלים לא ידעו" - אפילו קיין שום בושה האבן זיי נישט געהאט איבער דער שלעכטסקייט פון זייערע מעשים, און אפילו אויב איינער האט זיי פארשעמט זענען זיי נישט פארשעמט געווארן. אמאל טוט א מענטש א שלעכטע זאך און מען מוסר'ט אים, און כאטש שעמט ער זיך און פילט אן אומאנגענעמקייט - ניחא. אבער א מענטש פון דער מאפיא, וואס וועט אים העלפן בושה איבער אן אומפאסיגער אויפפירונג? אדרבה, אין אלע שרעקליכע זאכן וואס ער טוט - מיט דעם בארימט ער זיך.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "הובישו" - זיי אַליין וואָלטן געדאַרפֿט פֿאַרשעמט ווערן איבער דער תועבה און תשובה טאָן, אַזוי וואָלט געווען פּאַסיק. אָבער למעשה "גם בוש לא יבושו וגם הכלים לא ידעו". און דעם חילוק צווישן בושה און כלימה האָבן מיר שוין ערקלערט עטלעכע מאָל לויטן מלבי"ם: בושה קומט פֿון זיך אַליין, און כלימה קומט פֿון אַנדערע, ווי דער לשון "פניי לא הסתרתי מכלימות". און דאָס איז וואָס ער זאָגט דאָ: זיי אַליין שעמען זיך נישט, מען פֿילט נישט אַז מען האָט געטאָן אַן אומפּאַסיקע זאַך. און אפֿשר כאָטש ווען עמעצער פֿאַרשעמט זיי (מכלים זיי) ווירקט דאָס? אויף דעם זאָגט ער "גם הכלים לא ידעו" - ער ווייסט בכלל נישט אַז דאָס איז אַ כלימה. פֿאַראַן מאָל אַז אַ מענטש שטעכט זײַן חבֿר אויף אַן אומפֿאַרשעמטער מעשׂה וואָס ער האָט געטאָן, און יענער מיינט נאָך אַז ער האָט באַקומען אַ קאָמפּלימענט. ער פֿאַרשטייט בכלל נישט דעם שטעך, ער כאַפּט נישט אַז די ווערטער זענען געקומען אויסצודריקן אַ מיאוסע מעשׂה, נאָר ער מיינט אַז מען באַוווּנדערט זיך פֿון זײַן טואונג.
"לכן יפלו בנופלים בעת פקדתים יכשלו". ווען עס וועלן פֿאַלן די איבעריקע נופלים פֿון כּלל ישׂראל, וועלן צוזאַמען מיט זיי פֿאַלן סײַ די נביאי השקר און סײַ די כּוהני הבעל, און אין דער צײַט פֿון זייער פּקודה וועלן זיי זיך פֿאַרשטרויכלען - דאָס הייסט ווען עס וועט חרובֿ ווערן דאָס הויז און די שטאָט, דעמאָלט וועל איך אויף זיי רעכענען זייערע זינד. סײַ די נבֿיאים און סײַ די כּהנים, וואָס זייער תּפֿקיד איז געווען מעורר צו זײַן דאָס פֿאָלק, אויך זיי וועלן נכשׁל ווערן און פֿאַלן.
און דער מלבי"ם ערקלערט דעם לשון "יפלו בנופלים": צוויי מענטשן וואָס גייען אויפֿן וועג און איינער פֿון זיי האָט זיך אויסגעגליטשט - דער וואָס קומט נאָך אים וועט זיכער אָפּגעהיט זײַן, וואָרום אַז יענער האָט זיך אויסגעגליטשט איז אַ סימן אַז דאָ איז פֿאַראַן עפּעס וואָס מאַכט גליטשיק. אָבער אויב דער צווייטער איז אַ בלינדער, אַפֿילו מען זאָל אַוועקנעמען די סיבה פֿונעם גליטשן - אַ שטייגער ווי עס האָט זיך דאָ אויסגעגאָסן בוימל און מען האָט אָפּגעווישט דאָס בוימל, און עס איז מער נישטאָ קיין גורם צום גליטשן - וועט ער נאָך אַלץ פֿאַלן, ווײַל ער וועט זיך אָנשטויסן אינעם קערפּער פֿונעם ערשטן וואָס איז געפֿאַלן.
און דער נמשל: די דאָזיקע מענטשן הערן נישט קיין מוסר. ווען זיי וואָלטן געהערט מוסר, וואָלטן זיי בײַם זען די נופלים געזאָגט: דאָס איז דאָך אַ גליטשיקער וועג, אָט האָבן זיך יענע אויסגעגליטשט און געפֿאַלן - זע וואָס עס איז מיט זיי געשען, אַזוי וועט געשען אויך מיט דיר - און זיי וואָלטן אָפּגעטרעטן. אָבער זיי לערנען זיך נישט דערפֿון. און וואָס וועט זײַן די תּוצאה? זיי וועלן פֿאַלן דורך די נופלים: די קערפּערס פֿון די געפֿאַלענע וועלן זײַן אַ מכשול פֿאַר די וואָס קומען נאָך זיי. דאָס הייסט, די נבֿיאים וועלן באַשטראָפֿט ווערן דורך דעם זעלבן פֿאָלק וואָס איז געפֿאַלן דורך זיי. איר, די נביאי השקר און די כּהנים, האָט פֿאַרפֿירט דאָס פֿאָלק און דאָס פֿאָלק איז געפֿאַלן - און איבער זייערע קערפּערס וועט איר זיך אָנשטויסן און פֿאַלן אויך איר. און דאָס איז דער געדאַנק: ווער עס האָט גורם געווען די מפלה פֿון זײַן חבֿר, וועט זײַן חבֿר גורם זײַן זײַן מפלה. און ווי מען זאָגט, שלא יהיו תלמידיו בגיהנום והוא בגן עדן - דו האָסט אים קאַליע געמאַכט און אים מחטיא געווען, מוזסטו בּהכרח זײַן צוזאַמען מיט אים.
צום סך-הכּל:
קאַפּיטל ו' הייבט זיך אָן מיט אַן אַלאַרם פֿון אַנטלויפֿן וואָס מען האָט נישט וווּהין - "העיזו בני בנימין" - כּדי אָנצוּווײַזן די גרויס פֿונעם בראָך וואָס קומט פֿון צפֿון, און גייט אַריבער צום משל פֿון בת ציון די שיינע און צאַרטע, וואָס פֿון גרויס איידלקייט און ווייכקייט גייט זי גאָרנישט אַרויס אין מלחמה, ביז דער שׂונא רעכנט זיך מיט ייִשובֿ הדעת צי ער זאָל אַרויפֿגיין אויף איר בײַ מיטאג צי בײַ נאַכט. דערנאָך באַפֿעלט הקב"ה צו פֿעלן ביימער און אָנשיטן אַ וואַל אויף ירושלים, און לערנט אויס אַז דאָס שלעכטס איז נישט קיין אויסערלעכע זאַך נאָר עס קוואַלט פֿון איר אינעווייניק ווי אַ ברונעם וואָס שפּרודלט פֿון איר מקור: דער חמס און גזל זענען דאָס וואָס האָבן אַרויסגערופֿן די קראַנקייט און דעם קלאַפּ. דער נבֿיא בעט זיך "היווסרי ירושלים" כּדי די שכינה זאָל זיך נישט אָפּטאָן און דאָס לאַנד זאָל נישט ווערן ווי אַ לאַנד וואָס איז נישט באַזעצט, און וואָרנט אַז אויך די איבערגעבליבענע וועלן אויסגענאַשט און אָפּגעשניטן ווערן מאָל נאָך מאָל. אָבער זייער אויער איז פֿאַרשטאָפּט (ערלה), און דאָס וואָרט פֿון ה' ווערט פֿאַררעכנט בײַ זיי ווי אַ פּערזענלעכע חרפּה, בעת דער נבֿיא אַליין איז פֿול מיט דעם כּעס פֿון ה' און קען עס נישט אײַנהאַלטן. און וויבאַלד פֿון זייער קלענסטן ביז זייער גרעסטן יאָגן זיך אַלע נאָך געלט און בצע, און די נביאי השקר היילן דעם בראָך מיט אַ לייכטזיניקער רפואה מיטן זאָגן "שלום שלום" בעת עס איז נישטאָ קיין שלום, און עס איז אין זיי נישטאָ קיין בושה פֿון זיך אַליין און נישט קיין כלימה פֿון אַנדערע - דעריבער "יפלו בנופלים", און ווער עס האָט אומגעוואָרפֿן דאָס פֿאָלק וועט זיך אָנשטויסן אין אים און פֿאַלן צוזאַמען מיט אים.