הקדמה: א תוכחה וואס פארמאגט אין זיך א משל פונעם ים
אין דעם דאזיגן טייל פון קאפיטל ה' גייט ירמיהו איבער צו א פרישער תוכחה, און אינעווייניג אין איר א גרויסער משל: דער משל פון זאמד פונעם ים. דער נביא רופט זיינע צוהערער צו פארשפרייטן די דברים ברבים, און דערמיט בויט ער אויף א גאנצן בירור - ווי אזוי א מענטש דארף צוקומען צו אן הכרה אינעם בורא, וואו האבן כלל ישראל געפעלט, וואס איז דער כח פונעם חטא און וואס איז דער כח פונעם עוון, און ווער זענען די רשעים וואס האבן חרוב געמאכט די געזעלשאפט. לאמיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים.
"הגידו" און "השמיעו" - צוויי מיני עולם
הַגִּידוּ זֹאת בְּבֵית יַעֲקֹב וְהַשְׁמִיעוּהָ בִיהוּדָה לֵאמֹר׃ - זאגט דאס אן אין בית יעקב, און לאזט עס הערן אין יהודה, צו זאגן:
דער נביא זאגט: די דאזיגע תוכחה, און דעם יסוד וואס ליגט אינעם ענין פון זאמד אלס גרעניץ פונעם ים, זאלט איר פארשפרייטן. ערקלערט דער מלבי"ם: "בית יעקב" איז דער המון עם פון די עשרת השבטים, און "יהודה" זענען די צוויי שבטים וואס געפינען זיך דא. און מיר האבן שוין פריער געזען דעם חילוק צווישן לשון הגדה און לשון השמעה: "הגדה" מיינט צו דערציילן א זאך וואס מען ווייסט נישט - מען דארף דיר זאגן; ווידעראום "השמעה" איז ביי א זאך וואס איז שוין באקאנט, וואס מען דארף עס בלויז לאזן הערן און מפרסם זיין ברבים. די עשרת השבטים זענען דאך נישט דא און זיי ווייסן נישט - פאר זיי דארף מען זאגן ("הגידו"); יהודה און בנימין געפינען זיך דא, דער נביא שטייט פאר זיי און זיי ווייסן שוין - פאר זיי פעלט נאר אויס צו לאזן הערן און מפרסם זיין ("השמיעוה").
און פארוואס טאקע איז "בית יעקב" א רמז אויף די עשרת השבטים? קודם כל, ווייל וויבאלד "יהודה" רעדט זיכער אויף די וואס זענען דא, שטייען ממילא לעקחן זיי די וואס זענען נישט דא - די עשרת השבטים. אבער מער פון דעם: עם ישראל ווערט אנגערופן מיט צוויי נעמען, ישראל און יעקב. ווען זיי שטייען אין זייער מעלה הייסן זיי ישראל, מלשון שררה; און ווען זיי געפינען זיך אויף א נידעריגער מדרגה הייסן זיי יעקב, מלשון עקב - דער נידעריגסטער חלק אינעם גוף, א בילד אויפן געפאלענעם מצב. און ווער געפינט זיך אין דעם ירוד'דיגן מצב? די עשרת השבטים. דערפאר שטייט: "הגידו זאת בבית יעקב".
הארץ, אויגן און אויערן - דריי וועגן פון השגה
שִׁמְעוּ נָא זֹאת עַם סָכָל וְאֵין לֵב עֵינַיִם לָהֶם וְלֹא יִרְאוּ אׇזְנַיִם לָהֶם וְלֹא יִשְׁמָעוּ׃ - הערט דאך דאס אויס, א נאריש פאלק אן קיין פארשטאנד (הארץ), אויגן האבן זיי און זיי וועלן נישט זען, אויערן האבן זיי און זיי וועלן נישט הערן.
דריי זאכן ווערן דא אויסגערעכנט: "עם סכל ואין לב", "עיניים להם ולא יראו", "אוזניים להם ולא ישמעו". און דער מלבי"ם האט אונז שוין אויסגעלערנט אז דער נביא טוט נישט איבערחזרן זיינע רייד מיט אנדערע ווערטער סיידן עס ליגט אין יעדן אויסדרוק א באזונדערער ענין. און טאקע, זאגט דער מלבי"ם, דער מענטש איז משיג דעם הקדוש ברוך הוא דורך דריי וועגן.
דער ערשטער וועג איז דורך מופתי התבונה והדעת - טיפע פארשטאנד, התבוננות און אסאך מחשבה. דאס איז דער וועג פונעם הארץ, און אויף דעם ווערט געזאגט "עם סכל ואין לב": אויב מען האט נישט קיין הארץ, מיט וואס וועט מען משיג זיין דעם אויבערשטן? דער צווייטער וועג איז די בחינה בחוש - אז א מענטש קוקט זיך אום אין דער ווירקלעכקייט און זעט ג-טלעכקייט אין פארשידענע הנהגות פון דער בריאה; און אויף דעם שטייט "עיניים להם ולא יראו", ווייל דאס אויג איז דער אויסדרוק פאר דער ראיה בחוש. דער דריטער וועג איז דורך קבלה - נישט אינעם זין פון קבלת הזוהר, נאר מסורה: מקבל זיין מדור לדור, וואס איך האב געהערט פון מיין פאטער, און מיין פאטער פון זיין פאטער, ביז משה רבינו און ביז מעמד הר סיני. די קבלה גייט אריבער דורכן אויער און נישט דורכן אויג, ווייל מען קען מיר דאך נישט ווייזן מעמד הר סיני; "מצה זו שאנו אוכלים על שום מה" - ער האט מיר נישט וואס צו ווייזן, ער קען מיר נאר דערציילן. דערפאר קומט די קבלה צום אויסדרוק דורך די אויערן, און אויף דעם שטייט "אוזניים להם ולא ישמעו".
קומט אויס אז זיי פארמאגן נישט קיין שכל אליין זיך צו פארטיפן און מתבונן זיין, זיי האבן נישט קיין אפענע אויגן צו זען בחוש די מציאות הבורא, און זיי האבן נישט קיין קבלה פונעם פריערדיגן דור. און "ולא ישמעו" באדייט אז זיי זענען נישט גרייט צו מאכן א פעולה פון הארכן, צו הערן די הוכחות און ראיות אז עס איז פאראן א בורא לעולם און ער גיט שכר ועונש, און ווער עס גייט אריבער אויף זיין רצון ווערט געשטראפט און ווער עס טוט זיין רצון באקומט שכר. אלע כלים וואס וואלטן זיי געדארפט פירן צו די ריכטיגע מסקנות - פעלן זיי אינגאנצן אויס.
און די דאזיגע אויסדרוקן חזר'ן זיך איבער אין די כתובים: "פן יראה בעיניו ובאזניו ישמע ולבבו יבין" - ווידער די דריי יסודות: אויגן, אויערן און הארץ. און אזוי אויך "ולא נתן ה' לכם לב לדעת ועיניים לראות ואזניים לשמוע". דא זעט מען קלאר דעם מושכל שבלב, דעם מוחש שבעין, און דעם מקובל שבאוזן. און אזוי אויך אינעם קומענדיגן פסוק וועלן מיר זען אז דער נביא טענה'ט זיך מיט זיי טאקע מצד די צוויי ענינים.
זאמד אלס גבול פארן ים - דער עדות וואס מען קען נישט אפלייקענען
הַאוֹתִי לֹא־תִירָאוּ נְאֻם־יְהֹוָה אִם מִפָּנַי לֹא תָחִילוּ אֲשֶׁר־שַׂמְתִּי חוֹל גְּבוּל לַיָּם חׇק־עוֹלָם וְלֹא יַעַבְרֶנְהוּ וַיִּתְגָּעֲשׁוּ וְלֹא יוּכָלוּ וְהָמוּ גַלָּיו וְלֹא יַעַבְרֻנְהוּ׃ - צי זאלט איר מיר נישט מורא האבן, זאגט דער אויבערשטער, צי וועט איר נישט ציטערן פון פאר מיר, וואס איך האב געלייגט זאמד אלס א גבול פארן ים, אן אייביגע געזעץ און ער וועט עס נישט איבערטרעטן; און זיי וועלן זיך שטורעמען און וועלן נישט קענען, און זיינע כוואליעס וועלן ברויזן און וועלן עס נישט אריבערגיין.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: עס זענען דאך פארהאן צוויי עדים וואס איר קענט נישט אפלייקענען - איינער איז אן עדות אין דער אלגעמיינער וועלט, און דער צווייטער איז אין אייך אליין. דער עדות אין דער אלגעמיינער וועלט איז דער ים. ווען דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן די וועלט, "ורוח אלוקים מרחפת על פני המים", האבן די וואסערן פארדעקט די גאנצע וועלט. האט דער הקדוש ברוך הוא געזאגט "יקוו המים אל מקום אחד ותראה היבשה", און די וואסערן האבן זיך קאנצענטרירט צום פלאץ וואס ווערט היינט גערופן ים. בדרך הטבע וואלטן די וואסערן געוואלט אויסברעכן ארויס, אבער זיי שטייען ווי א נד, ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט אויף זיי גוזר געווען נישט ארויסצוגיין פון זייער פלאץ. און וואס האט ער געלייגט ארום זיי? "עד פה תבוא ולא תוסיף" - זאמד. נישט קיין הויכע מויער, נאר פשוט זאמד.
און דער רד"ק לייגט צו: די כוואליעס פונעם ים ברויזן תמיד און סטראשען דורכצוברעכן דעם זאמד; א כוואליע קומט ביז צום ברעג און קערט זיך צוריק, און נאך א גרעסערע כוואליע קומט און קערט זיך צוריק. און אויב דער הקדוש ברוך הוא באשליסט אמאל איין מאל איר נישט אפצושטעלן - זענען דא דריי הונדערט טויזנט הרוגים, השם ירחם, א געוואלדיגער צונאמי וואס שוועמט אפ שטעט און דערפער און קיינער קען זיך נישט שטעלן דערקעגן. זעט מען דאך אז מען קען זיך מתבונן זיין אינעם טבע און זען ווי אזוי דער הקדוש ברוך הוא פירט זיין וועלט און האלט צוריק די וואסערן פון דורכברעכן זייער גדר. דורך דעם קענט איר דערקענען אז עס איז פארהאן השגחה פרטית פונעם אויבערשטן, און ער טוט אין זיין וועלט ווי זיין ווילן. און אויב אזוי, ווי קענט איר מיר נישט מורא האבן? ווי אזוי ציטערט איר נישט פאר מיר, און איר טראכט נישט אז איך קען טון ווי מיין ווילן אויב איר וועט עובר זיין אויף מיינע מצוות? אויב איך קען לייגן א גבול פארן ים - קען איך דען נישט האנדלען קעגן אייך?
פארוואס נישט פון בריאת העולם? איבער דעם כוח פון אן איבערלעבונג
עס איז שווער: פארוואס האט דער הקדוש ברוך הוא נישט געעפנט "אנכי ה' אלוקיך וואס איך האב דיך באשאפן און באשאפן די גאנצע וועלט אין זעקס טעג"? דאס איז דאך פיל מער ערשיטערנד ווי "אשר הוצאתיך מארץ מצרים". אמת, יציאת מצרים איז א קליינע זאך קעגן בריאת העולם - אבער עס איז א קלייניקייט וואס איך האב אליין געזען. יציאת מצרים האב איך איבערגעלעבט, קריעת ים סוף האב איך איבערגעלעבט; אין בריאת העולם גלייב איך, אבער איך האב עס נישט פערזענליך מיטגעלעבט. און עס איז פיל גרינגער איבערצוצייגן א מענטש דורך איבערלעבונגען וואס ער האט אליין בייגעוואוינט, ווי פון זאכן וואס ער דארף דערביי אנשטרענגען דעם כוח פון אמונה.
און דאס איז אויך דער תירוץ ביי אונזער ענין, זאגט דער רד"ק. ווען מען קומט איבערצייגן א פאלק פון כופרים, אויב דו וועסט זיי דערציילן מעשיות פון דער היסטאריע - וועלן זיי זאגן: ווער זאגט? נישט מוכרח אז עס איז אמת, און דאס זענען פאלקס-מעשיות און אגדות וואס האבן זיך אנטוויקלט מיט די יארן, און נאך אלע מיני טענות של כפירה. זיי האבן אן אייגענע טעאריע, און מען קען זיי נישט צומישן מיט עובדות - זיי ווילן פשוט נישט הערן. אבער דער ענין אז דער זאמד איז א גבול צום ים, א חוק וואס מען טאר נישט אריבערגיין - דאס קען יעדער איינער זען אין יעדער צייט. דאס קענען זיי נישט אפלייקענען, דאס זעען זיי מיט זייערע אייגענע אויגן און הערן מיט זייערע אויערן, און מען קען גארנישט טענה'ן דערקעגן. דעריבער ברענגט דער נביא זיין ראיה דווקא פון דעם.
א הארץ וואס איז סורר ומורה - די כוואליעס וואס שוועמען אפ דעם בארטן
וְלָעָם הַזֶּה הָיָה לֵב סוֹרֵר וּמוֹרֶה סָרוּ וַיֵּלֵכוּ׃ - און דאס דאזיגע פאלק האט געהאט אן אפגעקערט און ווידערשפעניג הארץ, זיי האבן זיך אפגעקערט און זענען אוועקגעגאנגען.
עס שטייט דא "לב". ערקלערט דער מלבי"ם: דאס הארץ באצייכנט דעם כוח המתעורר אינעם מענטש, דער כוח פון וואו עס קומען ארויס די תכונות, די מדות און די תאוות. אלעס וואס איז אין דער נפש קומט ארויס פונעם כוח פונעם הארץ - "תאות לבו נתתה לו". ווען א מענטש וויל עפעס אדער שטרעבט דערצו, פאנגט זיך אלעס אן פונעם הארץ. דאס הארץ איז דער מנהיג פונעם גוף, און נישט אומזיסט איז עס אויך די פאמפע וואס אפערירט אלעס, ווייל עס איז די הנהגה וואס פירט דאס גאנצע וועזן.
און אט, די הוכחות עקזיסטירן דאך - און זיי זענען קלארע הוכחות פונעם שכל, ווי מיר האבן פריער געזען - נאר דאס הארץ וויל זיי נישט אננעמען. דאס הארץ איז סורר: דורך די תאוות און מדות, וואס זיי זענען ווי כוואליעס וואס קומען אייננעמען דעם בארטן. די תאוות פונעם מענטש קומען אייננעמען דעם פעסטן און שטייפן יסוד, די שכלי'דיגע און פארשטענדליכע הוכחות, די ראיות צו מציאות הבורא און די לאגישע הוכחות וואס מען קען איבערווייזן פון דער היסטאריע און פון טויזנט און איין וועגן - אז עס איז פארהאן א בורא פאר דער וועלט און דער מענטש האט א תפקיד. אבער דאס הארץ איז א שטורעמישער ים פון תאוות און רצונות, און דאס מאכט אז דער מענטש איז "סורר" - ער קערט זיך אפ פון וועג, ער איז נישט פאראינטערעסירט צו אננעמען די הוכחות און איז נישט מסכים צו דעם וואס דער שכל נעמט אן אלס זעלבסטפארשטענדליך.
און עס וואלט ראוי געווען אז דער שכל זאל מכריע זיין: די התרגשות פונעם הארץ זענען די כוואליעס וואס קומען פארשוועמען, און דער שכל איז דער בארטן וואס דארף זיי אפשטעלן. נאר דא איז די זאך נישט אזוי - "לב סורר ומורה, סרו וילכו". עס איז דא א בארטן, אבער די כוואליעס שוועמען אים איבער. בקיצור, דאס דאזיגע הארץ איז א הארץ פון א צונאמי: אנשטאט די כוואליעס זאלן זיך אפשטעלן ווען זיי דערגרייכן דעם בארטן, שוועמט דאס סורר'דיגע הארץ אפ אפילו דעם בארטן אליין, און דורך דעם "סרו וילכו" - זיי קערן זיך אינגאנצן אפ פון וועג, און ווערן בגדר פון א לב סורר ומורה. און דעמאלט איז שוין נישטא צו וועמען צו רעדן, ווייל זיי גייען אריבער דעם גבול וואס דער אויבערשטער האט געשטעלט - דעם גבול פונעם שכל - און פירן זיך אויף לויט דער תאווה קעגן דעם שכל.
"נירא נא" - יראת העונש אינעם רעגן און אינעם שניט
וְלוֹא־אָמְרוּ בִלְבָבָם נִירָא נָא אֶת־יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ הַנֹּתֵן גֶּשֶׁם יוֹרֶה וּמַלְקוֹשׁ בְּעִתּוֹ שְׁבֻעֹת חֻקּוֹת קָצִיר יִשְׁמׇר־לָנוּ׃ - און זיי האָבן נישט געזאָגט אין זייער האַרצן: לאָמיר דאָך מורא האָבן פאַר דעם אויבערשטן אונדזער גאָט, וואָס גיט רעגן, יורה און מלקוש אין זיין צייט, די וואָכן פון די געזעצן פונעם שניט היט ער פאַר אונדז.
פריער האָט ער געזאָגט "האותי לא תיראו" - אַז ס'איז פאַראַן אַ חיוב צו האָבן מורא פונעם אויבערשטן מיט אַ יראת הרוממות, צו ציטערן פאַר זיין גרויסקייט, וואָס דאָס איז אַ הויכע מדרגה פון יראה. איצט זאָגט ער: "אם מפניי לא תחילו" - אַפילו אויב דו האָסט נישט קיין יראת הרוממות, האָסטו דען נישט קיין פחד פון אַן עונש? ווייל אַ מענטש וואָס פאַרמאָגט נישט קיין יראת הרוממות פאַרשטייט דאָך נאָך אַלץ וואָס אַן עונש מיינט: אַריינשטעקן אַ האַנט אין פייער ברענט, און קיינער טוט דאָס נישט. אָבער צו טאָן עפּעס וואָס איז ממרה דעם אויבערשטנ'ס וואָרט, וואָס פאָדערט יראת הרוממות - דערין זעט מען אַז דער מענטש זאָרגט זיך נישט אַזוי שטאַרק. און דעריבער: אויב איר האָט נישט קיין מורא פון יראת הרוממות, וואָלט איר לכל הפחות געדאַרפט ציטערן פון יראת העונש.
און וואָס איז די יראת העונש? דער ענין פונעם רעגן, דער יורה און דער מלקוש. מיר ווייסן דאָך אַז ס'איז פאַראַן אַ באַזונדערע השגחה אויף ארץ ישראל, אַז "עיני ה' אלוקיך בה", און זי איז נישט ווי ארץ מצרים "אשר תשקה ברגלך כגן הירק". לכאורה איז דאָ אַ מעלה אין מצרים, ווייל דאָרט איז דער נילוס שטענדיק פאַראַן, בעת דאָ זענען מיר אָפּהענגיק אויף די חסדים פונעם בורא - אָבער אדרבה, היא הנותנת! ווי רבי שמעון בר יוחאי זאָגט: צום זון דעם סורר ומורה האָט דער פאָטער געגעבן זיין שכר אויף אַמאָל און אים אַוועקגעשיקט; אָבער צום ערלעכן זון זאָגט דער פאָטער: איך וויל אַז דו זאָלסט קומען יעדן טאָג באַקומען דיין ברויט, און נישט קומען נאָר איין מאָל אַ יאָר. דאָס אַליין וואָס "עיני ה' אלוקיך בה מראשית השנה ועד אחרית שנה" ווייזט אויף אייער חשיבות און גרויסקייט. פונדעסטוועגן איז דאָס אַ שווערד מיט צוויי שאַרפן: אַז די השגחה איז אַזוי נאָענט, ווען מען טוט גוטס באַקומט מען גלייך גוטס, אָבער ווען מען טוט שלעכטס - כאפּט מען גלייך אַ קלאַפּ.
און פון דעם אַליין וואָלט איר געדאַרפט זען: "נירא נא את ה' אלוקינו הנותן גשם יורה ומלקוש בעיתו". פונעם אויבערשטן אַליין באַקומען מיר אונדזערע באַדערפענישן, און רעגן אין זיין צייט. קיין שום וועטער-נביא ווייסט דאָך נישט פאָראויסצוזאָגן וואָס ס'וועט זיין דאָס יאָר - זיי מאַכן טעותים; און אַפילו וואָס ס'וועט זיין די וואָך: מען זאָגט דיר אַז ס'וועט זיין אַ רעגנדיקע וואָך, און קענטיק האָט דער רעגן אין הימל נישט געהערט זייער פאָראויסזאָגונג. גיט אַכט אויף אַן אינטערעסאַנטער זאַך: רעגן איז דאָך אַ נאַטירלעכע דערשיינונג, און אַ נאַטירלעכע זאַך וואָלט מען געדאַרפט קענען פאָראויסזאָגן מיט גרויס פּינקטלעכקייט, ווייל אַלע נאַטירלעכע פאַקטאָרן עקזיסטירן, ס'איז פאַראַן אַ סינאָפּטישע מאַפּע - זאָל מען דאָך פעסטשטעלן קלאָר ווען ס'וועט רעגענען, ווי אַזוי און וויפיל. און דאָך איז נישטאָ אַזאַ מעגלעכקייט. קומט אויס אַז דער רעגן איז אַ באַווייז אַז ס'איז פאַראַן אַן השגחה, און די השגחה איז די וואָס באַשטימט ווען ס'וועט רעגענען און ווי אַזוי ס'וועט רעגענען.
און צומאָל זענען אַלע נתונים ריכטיק - די ווינטן, די וואָלקנס, די מאָס פונעם אָפּזאַץ - נאָר וואָס דען, דער ווינט האָט עס געטראָגן נאָך דריי קילאָמעטער, און דער רעגן איז געפאַלן אינעם ירדן. מען האָט אים ערוואַרטעט דאָ, און ער איז נישט געפאַלן אין ירושלים נאָר אין ירדן. דו קענסט האָבן אין דער האַנט אַלע דאַטן, און דאָך פאַרשטייסטו אַז ס'איז דאָ דאָ אַן השגחה וואָס באַשליסט צי ס'קומט דיר צי נישט, צי ס'וועט רעגענען צי נישט, און אויב יאָ - וווּ עס וועט רעגענען. און ס'קען זיין אַז ס'וועט רעגענען צוליב דיר, אָבער ס'וועט זיין אַ פאַרפלייצונג אינעם מדבר יהודה. פונעם אָנהייב סעזאָן זענען געפאַלן ריזיקע מאָסן רעגן, און מען זאָגט אַז צום כנרת האָט דאָס גאָרנישט אויסגעמאַכט, ווייל דער גאַנצער רעגן איז געפאַלן אינעם דרום און דאָרט זענען געווען פאַרפלייצונגען, בעת אינעם כנרת-באַסיין איז געפאַלן גאָר ווייניק. "חלקה אחת תמטר וחלקה אשר לא תמטיר עליה תיבש" - דער הקדוש ברוך הוא איז דער וואָס באַשטימט פּינקטלעך ווי אַזוי און וואָס, און גיט דעם רעגן אינעם אמת'ן מאָמענט, לויט דיין איצטיקן מצב. און איז דען דאָס נישט קיין סיבה צו האָבן מורא פונעם אויבערשטן?
און ס'איז פּאַסיק אַז אויך דאָס האַרץ, וואָס איז ווי געזאָגט דער אָרט פון די תאוות און רצונות, זאָל דאָס פאַרשטיין: מצד די תאוות און רצונות ווילסטו דאָך ס'זאָל דיר זיין גוט, דו זאָלסט האָבן פרנסה און שפע. אויב אַזוי, ווי קענסטו זיך שטעלן קעגן דעם מציאות השם, ווען דו פאַרשטייסט נישט אַז דאָס שעדיגט דיר אַליין? דו ווילסט דאָך גוטס, דו ווילסט הנאות - און דאָס ברענגט דיר שאָדן, דו האָסט נישט קיין רעגן.
מער פון דעם, זאָגט דער מלבי"ם, זענען פאַראַן באַדערפענישן וואָס מיר באַקומען דורכ'ן טבע וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט איינגעפירט פון ששת ימי בראשית - "שבועות חוקות קציר". דער הקדוש ברוך הוא האָט איינגעשטעלט היץ און זון אין די טעג פונעם שניט, ווען קיין רעגן פאַלט נישט. און אויך דערין דאַרפן מיר דעם אויבערשטן אַז ער זאָל נישט ענדערן דעם דאָזיקן טבע, נאָר אים לאָזן ווי ער איז. "שבועות חוקות קציר" - די זיבן וואָכן פון פסח ביז עצרת - "ישמור לנו", אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָל היטן אַז די צייט זאָל זיך נישט ענדערן. ווייל אין יענע צייטן, אויב ס'וואָלט געפאַלן אַ רעגן ביים שניט, וואָלט דער גאַנצער שניט געגאַנגען לטמיון: די תבואה וואָלט פאַרפוילט און פאַרדאָרבן געוואָרן, מען וואָלט זי נישט געקענט אויסדרוקענען און נישט אָפּטיילן פון דער שאַל, און די גאַנצע אַרבעט וואָלט צונישט געוואָרן.
איז דאָך קלאָר אַז דער הקדוש ברוך הוא, אויב ער וויל באַשטראָפן, קען ער שטראָפן מיטן אָפּשטעלן דעם רעגן - וואָס דאָס איז אַן השגחה אין יעדן רגע ורגע; און ער קען שטראָפן דורכ'ן טוישן די צייטן פון זומער און ווינטער: אין ווינטער, ווען דו וואַרטסט אויף רעגן, וועט נישט רעגענען און די גאַנצע תבואה וועט פאַרפוילן אין דער ערד אָדער אויסגעטריקנט ווערן; און אין זומער, ווען דו האָפסט אויף זון וואָס זאָל אויסדרוקענען די תבואה, וועט ער דיר געבן אַ ביסל רעגן און אַלץ וואָס דו האָסט באַוויזן צו שניידן וועט ווערן פאַרפוילט און פאַרדאָרבן. מיט פּשוטע ווערטער: ווי אַזוי גייסטו נאָך דעם כוח התאווה וואָס זוכט הנאות, און דו האָסט נישט קיין מורא פונעם אויבערשטן וואָס קען דיר אָנמאַכן שאָדן און צער דווקא אין די גשמיות'דיקע הנאות וואָס דו זוכסט?
עוון און חטא - צו ברענגען שלעכטס אָדער אָפּהאַלטן דאָס גוטע
עֲוֺנוֹתֵיכֶם הִטּוּ־אֵלֶּה וְחַטֹּאותֵיכֶם מָנְעוּ הַטּוֹב מִכֶּם׃ - אייערע עוונות האָבן אָפּגענויגט די דאָזיקע, און אייערע חטאים האָבן אָפּגעהאַלטן דאָס גוטע פון אייך.
דערקלערט דער מלבי"ם: "עוון" איז דער חטא וואָס ווערט געטאָן מתוך כפירה און במזיד; "חטא" איז געוויינטלעך אַ זאַך וואָס ווערט געטאָן בשגגה, אָדער צוליב תאווה. דער עוון איז גרעסער פונעם חטא, ווייל אויף אַ חטא איז נאָך פאַראַן עפּעס אַן ענטפער - ס'האָט אים איבערגעוואָלט זיין תאווה, אָדער ער איז געווען אַ שוגג; אָבער אַן עוון, וואָס איז אַ פאַרקרימונג פונעם שכל און אַ כפירה מתוך מחשבה - וואָס פאַר אַ תירוץ קען מען דערויף האָבן?
דערפאר איז דער עונש אנדערש. אויפן עוון באשטראפט דער הקדוש ברוך הוא כביכול בפועל: ער דרייט איבער די טבע און ענדערט עס צו אונזער שלעכטס. דאס איז "עוונותיכם הטו אלה" - דורך די עוונות וואס זענען במזיד זענען מיר גורם אוועקצונייגן די חוקות הקציר, און כאטש עס איז א חוק הטבע, ענדערט דער הקדוש ברוך הוא כביכול די טבע צוליב אונז, ווייל דא איז דא אן עוון און דער עוון איז זייער שווער. לעומת זאת "וחטאותיכם מנעו הטוב מכם": דער חטא, וואס איז בשגגה אדער מחמת תאווה, איז גרינגער, און עס האט נישט קיין כח צו ברענגען אויף אונז א פעולה פון שלעכטס בפועל - אבער עס האט דעם כח אפצושטעלן דאס גוטס. נישט אנצוברענגען קיין שלעכטס, נאר צוריקהאלטן א טובה. די חטאים זענען בבחינת "שב ואל תעשה" - אויב עס קומט זיך דיר רעגן, שטעלט דער חטא אפ דעם רעגן; אבער די עוונות האבן דעם כח צו ברענגען אויף אייך שלעכטס, איבערצודרייען חוקות קציר, און אפילו צו ברענגען א רעגן פון קללה. און דאס איז דער כח פונעם עוון. קומט אויס אז די דאזיגע זאכן זענען די וואס האבן אנגעברענגט אויף אייך אלע צרות און אומגליקן, און איר האט נישט אויף וועמען זיך אפרעדן נאר אויף זיך אליין.
רשעים אינעם פאלק - א פאסטקע פאר מענטשן
כִּי־נִמְצְאוּ בְעַמִּי רְשָׁעִים יָשׁוּר כְּשַׁךְ יְקוּשִׁים הִצִּיבוּ מַשְׁחִית אֲנָשִׁים יִלְכֹּדוּ׃ - ווייל עס האבן זיך געפונען אין מיין פאלק רשעים; ער לאקערט ווי איינער וואס שטעלט א פאסטקע און בייגט זיך איין, זיי האבן געשטעלט א משחית, מענטשן כאפן זיי.
"ישור" - איז מלשון לאקערן און קוקן, אזוי ווי "למען שוררי", "אשורנו ולא קרוב", אז ער זעט, באטראכט און לאקערט. "יקוש" איז א מוקש, א פאסטקע וואס מען פלעגט לייגן צו פאנגען הערשן אין וואלד: צוויי האלבע עיגולים מיט ציינער ביי די עקן; ווען די פאסטקע איז אפן איז עס ווי א גאנצער עיגול, און ווען דער הערש לייגט ארויף זיין פוס דארט, שפרינגט דער קפיץ צוזאם, איין האלבער עיגול קעגן צווייטן, ווי א ביס, און די ציינער כאפן אן דעם הערש'נס פוס, און דאס איז צוגעבונדן מיט א קייט און ער קען זיך מער נישט רירן פון דארט. און דאס איז טייטש "כשך יקושים" - ווען די פאסטקע בייסט איין דעם פוס פונעם געפאנגענעם. און אזוי אויך "הציבו משחית אנשים ילכודו": די רשעים פלעגן לייגן הינטערהאלטן אין די בערג און אויף די וועגן, און אין זייער פאסטקע האבן זיי נישט געכאפט קיין הערשן נאר מענטשן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ווערט אויסגעשמועסט וואס זענען די חטאים צוליב וועלכע דער הקדוש ברוך הוא זאגט אז ער וועט אפשטעלן דעם הימל און איבערדרייען די חוקות הקציר: די עוונות זענען גזל און רציחה. און דער מלבי"ם האט שוין געשריבן אין פרשת בראשית, אז די עוונות וואס זענען קעגן די חוקי הטבע און קעגן דעם קיום העולם - באצאלט די טבע אליין פארן חוטא. דאס הייסט: אן עבירה שבין אדם למקום, ווי למשל איינער וואס לייגט נישט קיין תפילין, קען מען נישט אנרופן קיין עבירה קעגן די חוקי הטבע און קיום העולם. אבער א מענטש וואס האט געמארדעט - דאס איז קעגן די חוקי הטבע און קיום העולם, ווייל די וועלט קען נישט עקזיסטירן ווען עס זענען דא אין איר רוצחים. א מענטש וואס האט געגנב'עט - די וועלט קען נישט עקזיסטירן ווען עס זענען דא גנבים. און באמת זענען אלע פעלקער געווארנט אויף שבע מצוות בני נח, ווייל אין זיי זענען פאראן געזעלשאפטליכע אזהרות וואס אן זיי קען די וועלט נישט עקזיסטירן: רציחה, ניאוף, גניבה, עבודה זרה, אבר מן החי, און העמדת דיינים - דאס אלעס זענען זאכן וואס זענען נויטיג צום קיום העולם, און דערפאר איז אפילו א גוי אויך מצווה דערויף.
און דאס איז וואס דער מלבי"ם זאגט: ווען עס זענען פאראן עבירות קעגן דעם קיום העולם, רעכנט זיך די וועלט אליין אפ מיט זיי. עס איז דא נישט קיין פונדרויסנדיגער עונש, נאר די טבע אליין באצאלט פאר די חוטאים, אזוי ווי עס שטייט "קול דמי אחיך צועקים אלי מן האדמה" - אז די ערד וועט נישט געבן איר פרוכט ווען עס איז פאראן א קול פון בלוט וואס שרייט ארויס פון איר. די טבע באשטראפט כביכול דעם וואס באגייט עבירות וואס ברענגען דערצו אז דער קיום העולם לויט די חוקי הטבע זאל נישט קענען אנגיין.
"כשך יקושים" - א טעכניק פון א יעגער
און דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון "ישור כשך יקושים": ער פארגלייכט דאס פאנגען מענטשן אין א פאסטקע צום פאנגען פייגל. ווען א פויגל פאלט אריין אין נעץ און ווערט דארט געכאפט, שטייט דער יעגער פון ווייטנס און "ישור" - ער קוקט צו; און נישט בלויז קוקט ער צו, נאר ער ווארט "כשך יקושים" - ביז דער פויגל בארואיגט זיך אין דער פאסטקע און הערט אויף זיך צו פלאטערן, און ערשט דעמאלט שטעלט ער א נייע פאסטקע. און דער טעם איז פשוט: כל זמן דער פויגל פלאטערט דערין, פארטרייבט ער זיינע חברים, און אנדערע פייגל וועלן נישט קומען אריינפאלן. דערפאר ווארט דער יעגער ביז עס ווערט "שך" - אזוי ווי "כשוך הים מגליו", ווען עס בארואיגט זיך און ווערט שטיל - און ערשט דעמאלט שטעלט ער נאך א פאסטקע; ווייל ווען די פייגל וואלטן זיך געווארפן אין נעץ, וואלטן די אנדערע וואס קומען באמערקט זייער באוועגונג.
און דער נביא זאגט: מאך נישט קיין טעות, "אנשים ילכודו" - פונקט מיט דער דאזיגער טעכניק האבן זיי געכאפט מענטשן. ווען א מענטש איז אריינגעפאלן אין זייער נעץ, האבן זיי געווארט ביז זיי ברענגען אים אום און ביז די זאך מאכט שוין מער נישט קיין כוואליעס און מען רעדט מער נישט דערוועגן, און ערשט דעמאלט כאפן זיי נאך איינעם און הרג'ענען נאך איינעם. זיי טוען נישט איין מעשה גלייך נאך דער צווייטער, ווייל אזא זאך מאכט א גרויסן טומל און די וועלט רעדט דערוועגן און דאס קען זיי אנמאכן פראבלעמען; דערפאר ווארטן זיי "כשך יקושים", ביז די זאך בארואיגט זיך, און הערשט דעמאלט גייען זיי ווידער און כאפן נאך א מענטש און מארדן נאך א מענטש.
ככלוב מלא עוף - הייזער פול מיט מרמה
כִּכְלוּב מָלֵא עוֹף כֵּן בָּתֵּיהֶם מְלֵאִים מִרְמָה עַל־כֵּן גָּדְלוּ וַיַּעֲשִׁירוּ׃ - ווי א שטייג וואס איז פול מיט פייגל, אזוי זענען זייערע הייזער פול מיט מרמה, דערפאר זענען זיי געווארן גרויס און רייך.
"כלוב" (א שטייג) איז דאס ארט וואו מען מעסטעט די פייגל. דער רד"ק ערקלערט: א כלי געמאכט פון ברעטער, וואו מען האדעוועט פייגל און מען מעסטעט זיי. מיר קענען היינט א שטייג אויך סתם אלס אן ארט צו האדעווען און נישט דווקא אנצופעטן, אבער ס'קען זיין אז דאס איז דאס זעלבע, ווייל מען פלעגט דארט לאזן דעם פויגל און אים שפייזן ביז ער ווערט געפעט עופות. און אזוי ווי דער שטייג פילט זיך אן מיט פייגל לויט וויפיל ער קען נאר ארייננעמען, און מען לייגט אריין דערין עסן און טרינקען, אזוי זענען די הייזער פון די רשעים פול מיט מרמה - געלט וואס זיי האבן צונויפגעזאמלט מיט שווינדל - און זיי קומען אריין אין זייערע הייזער, אין זייער שטייג, און האבן א תענוג פון יענעם ממון, פונקט ווי די פייגל וואס האבן הנאה פונעם עסן און טרינקען וואס מען לייגט זיי אריין אינעם שטייג.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א דירעקטער המשך צום פריערדיגן משל: זיי האבן געשטעלט א פאסטקע פאר מענטשן פונקט ווי מען שטעלט א נעץ פאר פייגל, און יעצט גייט דער נביא ווייטער מיטן משל - נאכדעם וואס דער יאגער ענדיגט זיין ארבעט, לייגט ער די געפאנגענע פייגל אין א שטייג, און דער שטייג איז פול מיט פייגל פון דעם גרויסן פאנג. אזוי אויך זיי, נאכדעם וואס זיי ענדיגן זייערע מעשים, פילן זיי אן זייערע הייזער מיט נארעריי, מיט דעם געגזל'טן געלט און פון די עשקות וואס זיי האבן גע'עוול'ט יענע מענטשן. און דערפאר "על כן גדלו ויעשירו" - מאך זיך נישט קיין טעות, זייער עשירות קומט נישט פון זייער יגיע כפים און נישט פון אן ערליכער פרנסה וואס זיי זענען ארויס זוכן, נאר פונעם רציחה וואס מיר האבן באשריבן און פונעם גזילת הממון וואס מיר האבן דערמאנט.
שמנו עשתו - פארוואס האבן זיי נישט קיין מורא פונעם דין
שָׁמְנוּ עָשְׁתוּ גַּם עָבְרוּ דִבְרֵי־רָע דִּין לֹא־דָנוּ דִּין יָתוֹם וְיַצְלִיחוּ וּמִשְׁפַּט אֶבְיוֹנִים לֹא שָׁפָטוּ׃ - זיי זענען פעט געווארן און געגלאנצט, אויך זענען זיי אריבער די גרעניצן פון שלעכטס; קיין משפט האבן זיי נישט געמשפט, דעם משפט פונעם יתום, כדי זיי זאלן מצליח זיין, און דאס רעכט פון די ארימעלייט האבן זיי נישט גע'משפט'ט.
בדרך הטבע, מענטשן וואס טוען אזעלכע רשעות'דיגע מעשים אין אן ארדנטליכער און פארראכטענער מדינה, וואו עס איז פאראן אן ארדנטליכע רעגירונג און געריכטן, וואלט מען זיי געקלאגט און געשטעלט פארן געריכט, און זיי האבן מורא פון די שופטים. קום און זע וואס עס טוט זיך דא.
"שמנו עשתו" - ערקלערט דער רד"ק אז דאס איז על דרך משל, אזוי ווי "וישמן ישורון ויבעט": זיי האבן פארמערט נכסים. און עס איז דא דא אויך א מליצה: די עשירים, פון גרויס פעטקייט און זעטקייט, "עשתו" - ווי "עשת שן", ווייל ווען א מענטשנס פלייש ווערט פעט גלאנצט עס און שיינט, און "עשת" מיינט א זאך וואס גלאנצט און שיינט. "גם עברו דברי רע" - עס איז זיי נישט גענוג זייער עשירות, נאר זיי גזל'נען און רויבן נאך מער ביז זיי זענען אריבער אלע מעשים פון א שלעכטן מענטש: זיי האבן געטאן זאכן ווייטער פון וואס שלעכטע מענטשן טוען; די מעשים וואס זענען דיר באקאנט אלס מעשים פון רשעים - זענען זיי אריבערגעגאנגען. און תרגום יונתן טייטשט: "עברו על פתגמי אורייתא, עבדו דביש" - זיי זענען אריבער אויף וואס די תורה זאגט, און האבן געטאן דאס שלעכטע; דאס זענען צוויי זאכן.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "שמנו עשתו" פון אל דעם גוטס וואס זיי האבן געגזל'ט, און נישט נאר וואס זיי האבן נישט קיין מורא פון קיין שטראף, נאר אויך "עברו דברי רע" - אז מען רעדט גארנישט קיין שלעכטס אויף זיי. זיי באגייען זייערע רשעות'דיגע מעשים אן קיין שום זארג וואס מען וועט אויף זיי רעדן און וואס מען וועט זאגן. און פארוואס? "דין לא דנו" - וויבאלד עס געפינט זיך נישט קיין דין אויף זיי, קיינער פאדערט זיי נישט. דו האסט געגזל'ט, גע'הרג'עט, צוגענומען - און עס איז נישטא ווער עס זאל קומען תובע זיין.
און פארוואס באמת? גייט דער פסוק ווייטער: "דין יתום ויצליחו". ווער וואלט זיי געדארפט אנקלאגן? דער יתום - ווייל מען האט דאך גע'הרג'עט זיין טאטן; און ווער נאך? דער אביון, וואס ער איז דער בארויבטער, און זיינע חברים און קרובים. נאר דעם דין פונעם יתום משפט'ט מען נישט, ווייל דער יתום - ווער הערט דען אויס זיין געשריי? ער האט נישט קיין כח און ער קען זיך נישט ארויפשטופן. און אזוי אויך דעם משפט פון די אביונים משפט'ט מען נישט, צוליב דער זעלבער סיבה. ווען דו וואלסט געקומען אלס א פאבריק-דירעקטאר אדער פירמע-פירער אדער אן אנגעזעענער מענטש, וואלט מען זיך צוגעהערט צו וואס דו זאגסט; אבער ווען דו ביסט א יתום און אן אביון, איז דאך ממילא "דברי המסכן בזויים". אין אזא מצב פילן זיי אז זיי קענען פריי אנגיין מיט זייערע רשעות'דיגע מעשים, ווייטער באגזל'נען יתומים און אביונים און מערדערן - ווייל באמת, ווער וועט זיי גיין משפט'ן? דעם דין פונעם יתום משפט'ט מען דאך סיי ווי נישט, און דעם משפט פון די אביונים פירט מען ממילא נישט. דערפאר ערלויבן זיי זיך צו טאן העכער און ווייטער פון שלעכטע מעשים, און קיינער רעדט נישט אויף זיי שלעכטס; דאס איז וואס מען רופט 'עס גייט אדורך אונטערן לאמפ און קיינער רעדט נישט', אז די פרעסע וויל נישט מאכן קיין שטורעם דערפון ווייל דאס זענען נישט זייערע מענטשן. און ממילא ערלויבן זיך די מענטשן צו טאן אלעס וואס עס גלוסט זיך זיי.
און דער מלבי"ם ברענגט נאך א פירוש אויף "עשתו": אויסער דעם טייטש מלשון "עשת שן", וואס דאס איז ריין און ליכטיג און גלאנציג, קען מען עס טייטשן מלשון "עשתונות", מחשבות. און לויט דעם: "שמנו עשתו" - זיי האבן פלאנירט שלעכטס; "גם עברו דברי רע" - זיי האבן אויך אויסגעפירט די פלענער למעשה. קומט אויס אז "עשתו" רעדט פון דעם וואס איז געווען בכח, אין געדאנק און אין טעאריע, און נאכדעם "גם עברו דברי רע" - אז זיי זענען אויפגעשטאנען און עס געטאן בפועל. "ויצליחו" - פארוואס? ווייל דעם משפט פון די אביונים האט מען נישט געמשפט, און קיינער האט זיי נישט געקלאגט אויף זייערע פארדארבענע מעשים.
די דריי הארבע עבירות אינעם קאפיטל
הַעַל־אֵלֶּה לֹא־אֶפְקֹד נְאֻם־יְהֹוָה אִם בְּגוֹי אֲשֶׁר־כָּזֶה לֹא תִתְנַקֵּם נַפְשִׁי׃ - צי זאל איך דען אויף די אלע זאכן נישט מאנען, זאגט דער אויבערשטער, אויב אויף אזא פאלק זאל מיין זעל זיך נישט נוקם זיין?
גיב אכטונג, זאגט דער מלבי"ם: אין אונזער קאפיטל האט דער נביא אויסגערעכנט דריי הארבע עבירות - עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. צום ערשט האט ער דערמאנט גילוי עריות: "איש אל אשת רעהו יצהלו", און באלד דערנאך "העל אלה לוא אפקוד נאום ה'" - דאס הייסט, איז דען שייך צו טראכטן אז זיי האבן געטאן אזא הארבע עבירה און דער הקדוש ברוך הוא וועט זיך נישט רעכענען? דערנאך האט ער דערמאנט עבודה זרה, "כי עזבו את ה'", און אויף דעם האט ער געזאגט "הנני מביא עליכם גוי ממרחק". און דא דערמאנט ער שפיכות דמים, און אויף דעם חזר'ט ער איבער און זאגט: "העל אלה לא אפקוד נאום ה'".
שמה ושערורה
שַׁמָּה וְשַׁעֲרוּרָה נִהְיְתָה בָּאָרֶץ׃ - אַ פאַרוויסטונג און אַ שוידערלעכע שאַנדע איז געוואָרן אינעם לאַנד.
"שמה", זאָגט רש"י, איז אַ לשון פֿון תמהון (וואונדער); "שערורה" - אַ זאַך וואָס איז פאַראַכט ביי יעדן. און דער רד"ק ערקלערט אַז "שמה" איז מלשון תימה, אַזוי ווי "שממו עליך רבים", און ווי "ישום וישרוק" - פאַרשאָלטן און דערשטוינט; דאָס הייסט, ס'איז עתיד צו זיין דאָ אין לאַנד אַ זאַך וואָס וועט מאַכן מענטשן זיך דערשטוינען און וואונדערן פֿון דער שלעכטס וואָס איז געשען. און "שערורה" איז אַ זאַך פֿון שמוץ און טינוף, ווי "התאנים השוערים", אַז ס'וועט דאָ זיין אַ זאַך פֿון קלקול. און דער רד"ק ברענגט נאָך אַ פירוש, אַז עס זענען דאָ נוסחאות וואו עס שטייט אינעם תרגום אַ לשון פֿון "תמה" מלשון "תמו ונגמרו", און לויט דעם איז די כוונה פֿון "שמה ושערורה" אַז ס'גייט דאָ זיין אַ כליון, און ס'וועט גאָרנישט בלייבן.
און דער מלבי"ם באַלייכט די כפילות: דורך שפיכות דמים און גזל ווערט "שמה" - מלשון שממה, אַז ס'וועט נישט בלייבן קיין שום קיום; און דורך ניאוף און עבודה זרה ווערט "שערורה" און אַ גיעול. און ס'איז נישטאָ קיין האָפענונג אַז זיי זאָלן תשובה טאָן דורך דער תוכחה פֿון די נביאים - און פאַרוואָס? דאָס ערקלערט דער קומענדיקער פסוק.
די נביאים האָבן געזאָגט נבואות שקר - און דאָס פאָלק האָט עס ליב געהאַט
הַנְּבִאִים נִבְּאוּ בַשֶּׁקֶר וְהַכֹּהֲנִים יִרְדּוּ עַל־יְדֵיהֶם וְעַמִּי אָהֲבוּ כֵן וּמַה־תַּעֲשׂוּ לְאַחֲרִיתָהּ׃ - די נביאים האָבן געזאָגט נבואות בשקר און די כהנים האָבן געוועלטיקט דורך זיי, און מיין פאָלק האָט דאָס אַזוי ליב געהאַט, און וואָס וועט איר טאָן אין איר ענדע?
רש"י טייטשט אַז זייערע נביאי השקר פלעגן זיי זאָגן "הוו גוזלין ואונסין" (זייט גזלנען און באַעוולען) - דאָס איז געווען די עצה פֿונעם נביא: אַזוי זאָלסטו טאָן, גזל'נען, רציחה'נען, באַעוולען. "והכהנים ירדו על ידיהם" - די כהנים זענען געווען זייערע שופטים און דרוקערס, און זיי האָבן גערודעט דאָס פאָלק "על ידי" די נביאים, דאָס הייסט נאָך די נביאים, ווי "וכל העם עוברים על ידו" וואָס טייטשט נאָך אים. דאָס הייסט, ס'איז נישט גענוג וואָס די נביאים לערנען פאַלש, נאָר ס'קומען נאָך די כהנים נאָך זיי און טוען לויט די ווערטער פֿון די נביאים: די נביאים לערנען אויס שקר, און די כהנים פירן עס אויס למעשה.
דער רד"ק ערקלערט אַז דאָ ווערט מבואר וואָס איז די "שמה ושערורה" וואָס איז געשען אינעם לאַנד: די נביאים האָבן פאַלש נביאות געזאָגט צום פאָלק, און פלעגן זיי זאָגן "שלום יהיה לכם" (שלום וועט זיין מיט אייך). און דאָס איז מסתבר'דיקער פֿונעם פירוש אַז די נביאים האָבן געזאָגט "הוו גוזלים ואונסים", ווייל לויט דעם זאָגן די נביאים נישט בפירוש צו טאָן מעשי רשע, נאָר בסך הכל זאָגן זיי אַז דער אויבערשטער האָט אייך ליב און עס וועט זיין שלום פֿאַרן פאָלק. זיי זענען געווען זייער סימפּאַטישע מענטשן, און דאָס פאָלק האָט זיי זייער ליב געהאַט, ווייל זיי האָבן שטענדיק געזאָגט גוטע נבואות: ס'וועט זיין גוט, מיר האָבן אַ וואונדערלעך פאָלק, אונדזער יוגנט איז עפּעס באַזונדערס, אַלץ איז בסדר און אַלץ וועט זיין בסדר, דערציילט נישט קיין מעשיות און דערשרעקט נישט דאָס פאָלק מיט אַלערליי אַפּאָקאַליפּטישע נבואות און גוג ומגוג - אַלץ איז אויסגעצייכנט.
און וואָס איז געשען בפועל? עס פלעגט קומען דער נביא אמת און זאָגן: רבותי, איר טוט פאַרדאָרבענע מעשים, און דער קדוש ברוך הוא וועט זיך אָננעמען פֿון אייך, ס'וועט זיין גלות, דער פיינט וועט קומען און אַלעמען פאַרטיליקן. גלייך פלעגן קומען די נביאי השקר און זאָגן: ניין, איר דאַרפֿט גאָרנישט מורא האָבן, ס'וועט זיין גוט, איר זענט אויסגעצייכנט, און איר האָט נישט קיין באַגריף ווי שטאַרק דער אויבערשטער האָט ליב זיין פאָלק ישראל, און הלוואי זאָל אַ מענטש ליב האָבן דעם גאַנצן צדיק אַזוי ווי דער קדוש ברוך הוא האָט ליב דעם גרעסטן רשע. און מען קען שטענדיק ברענגען ציטאַטן עד אין סוף צו ערקלערן ווי באַליבט מיר זענען ביים אויבערשטן, און ווייטער גיין: גיי אָן מיט וואָס דו טוסט, דער אויבערשטער האָט דיך ליב אין יעדן מצב, אַ טאַטע האָט שטענדיק ליב זיינע קינדער און אַ מאַמע האָט ליב אירע קינדער, איר דאַרפֿט גאָרנישט זאָרגנדיק זיין. דאָס איז געווען די נבואת השקר.
אויף "והכהנים ירדו על ידיהם" האָט דער רד"ק אַן אינטערעסאַנטן ביאור: "ירדו" איז ווי "וירדהו אל כפיו" - אַ לשון פֿון נעמען האָניק (רדיית דבש), צונעמען. די כהנים פלעגן נעמען שוחד כדי צו פאַרקרימען דעם משפט, און "על ידיהם" - אַז ווען אַ מענטש האָט גוטן האָניק עסט ער עס מיט די הענט און לעקט זיך די פינגער. דאָס הייסט: זיי פלעגן שעפּן פֿונעם פאָלק דעם האָניק, דאָס געלט פֿון שוחד, און האָבן זיך געלעקט די הענט ווי אַ גוטע, געשמאַקע זאַך - צו באַשרייבן זייער גרויסע תאוה דערצו. און נאָך אַ פירוש ברענגט דער רד"ק אין דער ריכטונג פֿון רדייה און ממשלה, ווי "לא תרדה בו בפרך" און "הוא רודה בכל עבר הנהר מתפסח ועד עזה": די כהנים האָבן געוועלטיקט איבערן פאָלק צו טאָן ווי די ווערטער פֿונעם נביא, און "על ידיהם" מיינט דורך די נביאים - וואָס דער נביא פלעגט הייסן, האָבן די כהנים געגעבן די באַפעלן און דאָס דורכגעפירט למעשה לויט ווי דער נביא האָט זיי אָנגעפירט.
"ועמי אהבו כן" - אַן אילוזיע וואָס פּלאַצט
"ועמי אהבו כן" - און באמת, פאַרוואָס נישט? ס'איז זייער אָנגענעם צו הערן דברי חיזוק, ווי גוט, וואונדערלעך און ערלעך מיר זענען; פיל מער אָנגענעם ווי צו הערן ירמיהו וואָס זאָגט די גאַנצע צייט ווי שלעכט און פאַרדאָרבן מיר זענען. האָט דאָס פאָלק געזאָגט: אָט דאָס איז אַ נביא וואָס איך האָב ליב צו הערן, ער האָט אַ פּראָגראַם אין די מידיאַ, ער האָט אַ פּאָזיטיוון בליק אויפֿן פאָלק, ער איז נישט פֿון די וואָס האָבן שטענדיק ליב גוג ומגוג און קללות - ער איז זייער סימפּאַטיש. און אויף דעם זאָגט דער נביא: "ומה תעשו לאחריתה" - און ווען דער גאַנצער געשעפט וועט אייך פּלאַצן אין פנים, וואָס וועט איר טאָן?
און דאָס איז דאָך פּונקט וואָס ס'איז געווען אין די צייטן פֿון אָסלאָ. אַלע נביאי השקר האָבן געזאָגט: אָט איז שלום על ישראל, אָט לאָזט זיך אויס הונדערט יאָר פֿון קאָנפליקט, ווי וואונדערלעך, אַפילו ערפאַת גייט זיך שוין גאָלן; ס'וועט דאָ זיין אַ נייער מיטל-מזרח, מ'דאַרף זיי נאָר אַנטוויקלען, זיי ווילן דאָ לעבן בשלום, און מיר וועלן קענען ווישן כומוס אין דמשק. גיי דערקלער זיי אַז אין צוואַנציק יאָר אַרום וועט דמשק שוין מער נישט עקזיסטירן - פֿון וואָס פֿאַר אַ כומוס רעדסטו? אָבער די נביאי השקר האָבן אַזוי שטאַרק געוואָלט אַז דער דאָזיקער שקר זאָל קלעפּן, אַז זיי האָבן פאַרקויפֿט דעם פאָלק אילוזיעס, און דאָס פאָלק האָט עס געקויפֿט.
מען געדענקט נאך יענע צייטן, ביים באקאנטן חבר הכנסת הרב עזרן. עס איז דעמאלט געווען די גרויסע התלהבות פון אוסלו, ס'גייט שוין זיין שלום, אן היסטארישער האנט-געשאנק און פארטיג, מען האט פארלאזט דעם וועג פון מלחמה. און ס'זענען געווען אזעלכע וואס האבן געווארנט: אן ערבער בלייבט אן ערבער, און א שונא ישראל בלייבט א שונא ישראל, און גארנישט וועט נישט העלפן; הערט נאר אויס וואס ער רעדט צו זיין אייגן פאלק, מען דארף עס אפילו נישט פארטייטשן - הערט אליין אויס. און ער האט זיי געזאגט אז דאס איז בלויז דער קורייש-הסכם, אן אפמאך וואס פון אינדרויסן זעט עס אויס ווי א שלום-אפמאך אבער איז נאר באשטימט אריינצונארן די שונאים אין פאל; ער האט זיי געזאגט: דאס איז נאר לפנים, מיר וועלן זיי נאך פארטרייבן און פארשיקן. מען האט געזאגט פארן עולם: הערט נאר צו וואס זיי האבן אליין צו זאגן. אבער ס'איז געווען אזא סארט אופאריע. א רעפארטערין האט דעמאלט אינטערוויויִרט הרב עזרן און אים געזאגט: זאגט מיר, הרב עזרן, איר זעט דאך אז דער רוב פונעם פאלק איז פאר די אוסלו-אפמאכן, פארוואס זענט איר דערקעגן? האט איר הרב עזרן, וואס איז געווען א גאר פיקח'דיגער איד, געענטפערט: יא, ביסט גערעכט - אבער געב מיר די מידיא אויף צוויי וואכן, און דערנאך וועלן מיר זען וואס איז די מיינונג פון רוב פאלק.
דאס איז "הַנְּבִאִים נִבְּאוּ בַשֶּׁקֶר": מען פארקויפט דעם פאלק אשליות, און דאס פאלק איז שוין דערשטיקט און לעכצט אז עמעצער זאל זיי זאגן עפעס גוטס וואס גייט דא פארקומען. און דערפאר "וְעַמִּי אָהֲבוּ כֵן" - די רייד פאלן אויף אויערן וואס ווילן הערן, ווייל דאס פאלק האפט באמת אויף גוטע זאכן, זיי ווילן שוין שלום, ס'איז זיי שוין נמאס געווארן די מחלוקת און זיי זוכן אז די זאך זאל זיך ענדיגן. זאגט דער נביא: ריכטיג, אבער מיט אשליות קען מען נישט לעבן; די אשליה פלאצט עווענטועל אויף אין א געוויסן שטאפל. און דערפאר "וּמַה תַּעֲשׂוּ לְאַחֲרִיתָהּ" - וואס וועסטו טאן ווען דאס אלעס וועט אויפפלאצן, ווען עס וועט פאר יעדן קלאר ווערן די גרויס פונעם טעות, און זיי פארמאגן שוין געווער, און זיי האבן שוין אן אויטאנאמיע, און ס'איז שוין אין זייערע הענט צו שיקן ראקעטן אויף דער גאנצער ערד? אלעס וואס מען האט דעמאלט געווארנט - געבט זיי נישט קיין ביקסן, זיי וועלן אונז שחיטה'נען, זיי וועלן זיך דערנענטערן און שיסן אויף אונז מיסילס - האט מען אפגעענטפערט מיט דער טענה אז מען גלייכט נאר פאראויסצוזאגן שווארצע נבואות, און מען מוז געבן האפענונג און געבן א שאנס פאר שלום. און למעשה האבן מיר געזען וואס די רעזולטאטן זענען געווען. און דאס איז שוין געווען מעולם: אויך דעמאלט, אין דער צייט פונעם חורבן בית המקדש, האבן די נביאי השקר פארקויפט פארן פאלק אשליות. זאגט דער נביא: אבער צום סוף, באחריתה, וואס וועסטו טאן? מען קען נישט אנגיין מיט אן אשליה אן קיין גרענעץ, און צום סוף פלאצט עס יעדן איינעם אין פנים אריין.
און דער מלבי"ם איז מדייק: "הַנְּבִאִים נִבְּאוּ בַשֶּׁקֶר" - און נישט בחזקה, ווייל זיי האבן נישט געדארפט קיין שטארקייט, היות זיי האבן געהאט די כהנים. די נביאים האבן געזאגט פאלשע נבואות, און דער כוח המבצע זענען געווען די כהנים, וואס האבן געוועלטיגט מיט שטארקייט. נאר אנשטאט צו שטראפן די עוברי עבירה, "יִרְדּוּ עַל יְדֵיהֶם" - לויט די אנווייזונגען פונעם נביא; און עס קומט אויס אז אנשטאט צו בייגן דאס פאלק צו עבודת השם, האבן זיי זיי געטריבן צו עבודת הבעל, צו עבודת השקר און צו אלע אשליות וואס מען האט זיי פארקויפט. און אפשר איז נאך דא א האפענונג אז דאס פאלק וועט פון זיך אליין פארשטיין דעם שקר און נעמען צום הארצן תשובה צו טאן? אויף דעם זאגט ער: עס קען נישט זיין, ווייל "עַמִּי אָהֲבוּ כֵן" - די זאך געפעלט דעם פאלק, און זיי האבן נישט קיין שום סיבה זיך קעגנצושטעלן קעגן דעם וואס שיינט זיי גוט. און אויב אזוי, "וּמַה תַּעֲשׂוּ לְאַחֲרִיתָהּ" - ווען דאס אלעס וועט קומען אויף זיי צוליב זייערע שלעכטע מעשים, וואס וועלן זיי דעמאלט טאן?
צום סך-הכל:
אין דעם טייל רופט דער נביא אויס צו זאגן און לאזן הערן די תוכחה פאר בית יעקב און פאר יהודה, און ער מוסר'ט א פאלק וואס פארמאגט נישט קיין פארשטענדיג הארץ, נישט קיין זעענדיגע אויגן און נישט קיין הערענדיגע אויערן - און דעריבער זענען פארשפארט געווארן פאר זיי די דריי וועגן צו דערקענען דעם בורא. קעגנאיבער זיי שטעלט דער קדוש ברוך הוא דעם עדות וואס מען קען נישט אפלייקענען: זאמד אלס א גרענעץ פארן ים, אן אפענע השגחה וואס יעדער מענטש זעט צו יעדער צייט. נאר דאס הארץ פונעם פאלק איז א הארץ סורר, א ים פון תאוות וואס שוועמט אפילו אוועק דעם ברעג פונעם שכל; און אנשטאט יראת הרוממות און יראת העונש, וואס וואלטן געדארפט קומען פון דער השגחה אליין אויפן רעגן און אויף די חוקות הקציר, זענען געקומען עוונות וואס פארדרייען די נאטור און חטאים וואס האלטן צוריק דאס גוטס. דער שורש פונעם קלקול: גזילה און רציחה, רשעים וואס כאפן מענטשן ווי פויגל-כאפער און פילן אן זייערע הייזער מיט שווינדל, און שופטים וואס פסק'ענען נישט דעם דין פון א יתום און דאס רעכט פון אביונים. און העכער אלעם - נביאי שקר וואס פארקויפן פארן פאלק אשליות, כהנים וואס הערשן אונטער זיי, און א פאלק וואס האט דאס ליב. און אויף דעם שליסט דער נביא מיט דער פראגע וואס מען קען פון איר נישט אנטלויפן: "וּמַה תַּעֲשׂוּ לְאַחֲרִיתָהּ".