"עלה אריה מסובכו. ומשחית גויים נסע יצא ממקומו. לשום ארצך לשמה, עריך תיצינה מאין יושב". עלה אריה מסובכו. אריה מיינט נבוכדנצר. עלה מסובכו, וואָס הייסט מסובכו? מסובכו מיינט דעם פאַרפלאָנטערטן אָרט וואו ער איז געווען, דאָס איז די מיינונג פון מסובכו. וואָס הייסט סובכו? דער אריה פלעגט זיצן אין אַ מארב צווישן די געדיכטע וועלדער. וויל ער דיר זאָגן אַז דער אריה איז שוין אַרויס פון זיין מארב, עלה אריה מסובכו. און דער סובכו, ערקלערט דער רד"ק, מיינט די סוכה וואו ער פלעגט תמיד זיצן. און פאַרוואָס רופט מען עס סובכו? נישט ממש די וועלדער, נאָר אַ סוכה לויט דעם רד"ק, ווייל די סוכה איז געמאַכט פון צווייגן פון ביימער, דעריבער רופט מען עס עלה אריה מסובכו. און זיי רעדן דאָ וועגן נבוכדנצר וואָס האָט פאַרלאָזט זיין פּאַלאַץ, זיין סוכה וואָס געפינט זיך ערגעץ אין די וועלדער, און אַצינד...
נסע יצא ממקומו און זיין ציל איז קלאָר, לשום ארצך לשמה. די מיינונג איז אַ פאַרוויסט אָרט. עריך תצינה מאין יושב. עריך תצינה, תצינה איז אַ לשון, אָן אַן א', פון ציה און שממה. דער רד"ק ערקלערט אַז דאָס איז אַ לשון תחרבנה, ווי גלים ניצים. און אויך בפשטות איז דאָס פון דעם זעלבן יסוד. אָבער ער ברענגט אַ זייער שיינע ביאור פון זיין פאָטער, אַז זיין פאָטער ערקלערט אַז תצינה איז אַ לשון פון הנצו הרימונים. אייערע שטעט תצינה, אַ לשון פון ינצו נץ. וואָס האָט דאָס צו טאָן? נאָר די מיינונג פון די זאַכן, ווען דער שונא קומט און פאַרוויסט אַן אָרט, וואָס געשעט? עס הייבן זיך אָן וואַקסן דאָרט גראָזן. עס הייבן זיך אָן וואַקסן דערנער. דאָס איז וואָס ער זאָגט. די שטעט וועלן וואַקסן גראָזן און קרייטעכצער, ווייל יעדער אָרט וואו מען טרעט נישט, וואַקסט גראָז. איר קענט דאָס זען אַפילו אויף אַ וועג. אַ וועג וואָס איז פאַרלאָזט, הייבן זיך אָן וואַקסן דאָרט גראָזן. וויל ער זאָגן, אייערע וועגן, אייערע שטעט וועלן זיין אַזוי פאַרלאָזט אַז זיי וועלן תצינה. תצינה מיינט אַז עס וועלן זיך אָנהייבן צו בליען דאָרט מיני גראָזן מאין יושב, מחמת אַז קיינער וועט שוין נישט זיצן דאָרט אין יענעם אָרט.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דער דאָזיקער פּסוק איז פאַרבונדן מיטן קומענדיקן פּסוק. עלה אריה מסובכו ומשחית גויים נסע יצא ממקומו לשום ארצך לשמה, עריך תצינה מאין יושב. על זאת חגרו שקים, ספדו והלילו, כי לא שב חרון אף השם ממנו. זאָגט דער מלבי"ם, אַפילו אַז דער אריה איז שוין אַרויף פון מסובכו כדי צו מאַכן דיין לאַנד וויסט, און אַפילו אַז אַוודאי עריך תצינה מאין יושב, פונדעסטוועגן זאָלט איר נאָך נישט מספיד זיין און יללה טאָן. עס איז נאָך נישט דער אָרט און נישט די צייט צו מספיד זיין און יללה. אויף וואָס יאָ? זאָגט ער זיי, נאָר אויף דעם כי לא שב חרון אף השם ממנו. די מיינונג איז, אַז דער חרון אף השם האָט זיך נאָך נישט אָפּגעווענדט, אויף דעם איז טאַקע ראוי צו מספיד זיין. אויף דעם איז טאַקע ראוי צו קלאָגן און יללה.
דער אריה איז אַרויף פון מסובכו, ערקלערט דער מלבי"ם, וואָס איז דער פאַרבונד? לויט אַלע אַנדערע ערקלערונגען האָבן מיר געזען אַז אריה איז אַ משל אויף נבוכדנצר. אַזוי לויט רש"י, לויט דעם רד"ק. אָבער לויט דעם מלבי"ם האָט ער אַן אַנדערע ערקלערונג. זאָגט דער מלבי"ם, עלה אריה מסובכו, די מיינונג איז, דער אריה קומט תמיד צו דעם אָרט וואו עמעצער האָט אויסגעכאַפּט. ווען עס איז דאָ אַ כובש, שלאָגט דער כובש אַראָפּ פילע חללים, ווייס דער אריה, דאָרט זענען סעודות. ער קומט צו עסן. אַלזאָ עלה אריה מסובכו, מחמת דער אריה ווייסט אַז אָט משחית גויים נסע יצא ממקומו, ווער איז דאָס? נבוכדנצר. דער אריה ווייסט, יעדער אָרט וואו נבוכדנצר קומט, איז דערנאָך דאָ עסן. עס זענען דאָ גופֿות, און דער אריה האָט וואָס צו עסן. דעריבער איז דער אריה הטרף אַרויף פון מסובכו. דאָס קומט און זאָגט, אַז אָט וועט איר זען דיין לאַנד וועט זיין וויסט. און ארצך גייט אויף אַן אַלגעמיינעם אופן. ער גייט אַראָפּ און דעטאַלירט מער בפרטיות. עריך, אויך זיי תצינה. נישט נאָר דער גרויסער אָרט, אויך יעדער קליינער אָרט פאַר זיך. הייסט אַז דו זאָלסט נישט טראַכטן אַז ער וועט נאָר כובש זיין אין גרויסן. ער וועט משמיד זיין אַלץ, אויך די קליינע שטעט. ווי עס שטייט אין פּסוק אין ישעיה, ארצכם שממה, עריכם שרופות אש. ארצכם איז דאָס לאַנד בכללות. אָבער דו וועסט טראַכטן אפֿשר די דערפער, אפֿשר אַלערליי ערטער וועלן ניצול ווערן? זאָגט ער ניין, אויך די שטעט בפרטיות וועלן זיין פאַרברענט מיט פייער.
וואָס מען דאַרף פאַרשטיין, פאַרוואָס שטייט נסע יצא ממקומו? זאָגט דער מלבי"ם, די רייזע קומט פֿאַר דעם אַרויסגיין און דעם גיין. אויסרייסן דעם מחנה פון דעם אָרט וואו ער איז געווען הייסט נסע. און דערנאָך דאָס גיין בפועל און דאָס אַרויסגיין פון דער שטאָט הייסט יצא. אַלזאָ ער האָט נסע, אויסגעריסן זיין מחנה, און יצא ממקומו. אויף דעם זאָגט ער זיי חגרו שקים ספדו והלילו. אויף וואָס? נישט ווייל עלה ארי מסובכו לויט דעם מלבי"ם, נאָר ווייל לא שב חרון אף השם ממנו. די עיקר פּראָבלעם אונדזערע איז דער חרון אף השם. וואָס ער איז אַרויף פון מסובכו האָט מען געקענט מבטל זיין, אויב דער חרון אף השם וואָלט זיך אָפּגעווענדט. אָבער אויף וואָס יאָ ספדו והלילו? מחמת עס האָט זיך נאָך נישט אָפּגעווענדט דער חרון אף השם ממנו, אויף דעם בעיקר דאַרף מען זיך צערן.
רש"י ערקלערט, וואָס הייסט על זאת חגרו שקים? כי לא שב חרון אפי ממנו. הייסט, לויט רש"י רעדט דער דאָזיקער פּסוק בכלל וועגן עפעס גאָר אַנדערש. און ער קערט זיך אום צו אַן אַנדער ענין וואָס מיר האָבן פריער גערעדט. מיר האָבן גערעדט וועגן דעם טויט פון יאשיהו. און דעם טויט פון יאשיהו האָבן מיר געזען אַז דאָס איז געווען אַ זייער שווערע מציאות פאַר כלל ישראל. רוח אפינו משיח השם נלכד בשחיתותם. דאָס איז יאשיהו וואָס איז געווען אַ צדיק. אויף דעם זאָגט ער, פאַרוואָס איז דאָס געשען? על זאת חגרו שקים ספדו והלילו, אויף דעם טויט פון יאשיהו. אַז אַפילו אַז יאשיהו האָט זיך אומגעקערט צו השם מיט זיין גאַנצן האַרצן, פונדעסטוועגן האָט זיך השם נישט אומגעקערט פון זיין חרון אף. אויף וואָס? אויף אַלץ וואָס מנשה האָט מכעיס געווען. אויף אַלץ וואָס זיי האָבן געטאָן אין דער פאַרגאַנגענהייט, מיר וועלן באַלד זען אַז ער גייט אַפילו צוריק אין דער היסטאָריע פריער. אויף דעם האָט זיך נישט אומגעקערט זיין חרון אף ממנו. אַלזאָ די תשובה פון יאשיהו האָט שוין נישט געהאָלפן. און עס האָט אויך נישט געהאָלפן וואָס יאשיהו אַליין איז געווען אַ צדיק, ווייל ווי מיר האָבן געזאָגט, זיין דור זענען דאָך אויך געווען רשעים, ווי ער וועט באַלד דעטאַלירן. און דאַן מילא האָבן די תשובה פון יאשיהו און זיינע גוטע מעשים נישט געהאָלפן צו אַראָפּנעמען די צרה פון זיי. און אויף דער דאָזיקער זאַך חגרו שקים ספדו והלילו.
והיה ביום ההוא נאום השם יאבד לב המלך ולב השרים ונשמו הכהנים והנביאים יתמהו. והיה ביום ההוא לויט רש"י רעדט דאָס אַלץ וועגן דעם טויט פון יאשיהו. אַלזאָ אין דעם טאָג פון יאשיהו וועלן אַלע זיך וואונדערן. זיי האָבן זיך געוואונדערט, יאשיהו איז דאָך אַ צדיק, פאַרוואָס האָט זיך אים אַזוי געטראָפן אַז מען האָט אים דורכגעשטאָכן און דערהרגעט און אים געמאַכט ווי אַ זיפּ? און זיי ווייסן נישט אַז זיין דור איז נישט געלייכן. ווי מיר האָבן פריער גערעדט, זיי האָבן נישט געוואוסט אַז דער דור זיינער האָט געדינט עבודה זרה בסתר. און דאָ דעטאַלירט רש"י מער וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט. וואָס פלעגן די ליצני הדור טאָן? זיי פלעגן איינקריצן אַ צורה פון עבודה זרה אויף זייערע טירן. אַ העלפט אויף דער טיר און אַ העלפט אויף יענער טיר. זיי האָבן געהאַט צוויי טירן פאַרן הויז. צוויי טירן וואָס עפענען זיך אַריין. און זיי פלעגן איינקריצן עבודה זרה אויף ביידע צוזאַמען. און ווען די משמרות פון יאשיהו פלעגן קומען צו באַדעקן און זוכן עבודה זרה, פלעגן זיי עפענען די טיר און דאַן איז עס נישט געווען צו זען. די טיר, איר אינעווייניקסטער טייל גייט אַרויף אויף דער זייט פון וואַנט. מען פלעגט נישט זען די עבודה זרה, און זי איז אויך געווען צעטיילט. דערנאָך פלעגן זיי ענדיקן די באַדעקונג, שרייבן אַ וי, דאָס הויז איז ריין פון עבודה זרה. אַזוי ווי ער גייט אַרויס און פאַרמאַכט די טיר, איז די עבודה זרה צוריק געקומען אויף איר אָרט. זיי האָבן דאָרט געהאַט אַ מין עק ראַן, עבודה זרה מיט אַלע מרעין בישין, דאָס האָבן זיי געהאַט, דאָס איז די עבודה זרה. די עבודה זרה קערט זיך אום אויף איר אָרט ווען ער פאַרמאַכט זי, זי פאַרבינדט זיך. אַלזאָ ביום ההוא נאום השם יאבד לב המלך ולב השרים, זיי אַלע וועלן זיך וואונדערן. נשמו הכהנים, הנביאים יתמהו, אַ גרויסע תמיה. נשמו אַ לשון פון שממה, ווי אַ מענטש וואָס וואונדערט זיך און איז פאַרוויסט און האָט קיין תשובה. פאַרוואָס איז יאשיהו געשטאָרבן? און זיי ווייסן נישט אַז דער דאָזיקער עוון איז געווען אין זייער האַנט.
דער רד"ק ערקלערט והיה ביום ההוא יאבד לב המלך ולב השרים. זאָגט דער רד"ק, דער דרך פונעם מלך, דער דרך פון די שרים, איז תמיד צו מעורר זיין, צו ברענגען מאָראַל אין דעם האַרצן פון פאָלק. ווייל ווי באַוואוסט אַז אַן אומה וואָס געפינט זיך אין אַ נידעריקן מאָראַל, זענען אירע שאַנסן צו געווינען אַ נול. און די מציאות איז אַז יעדע אומה פרובירט צו שעדיקן דעם מאָראַל פון דער קעגנזייטיקער אומה, מחמת דערמיט זענען אירע שאַנסן פֿאַרן נצחון מער פאַרזיכערט. און ביז היינט האַלט דאָס אָן די דאָזיקע פּסיכאָלאָגישע מלחמה. יעדעס מאָל חמאס, דאעש און אַלע די גרינע אָרגאַניזאַציעס פון פאַרשידענע מינים, זיי גיבן אַרויס יעדעס מאָל קורצפֿילמען וועגן פיגועים און אַלערליי, און קומען צו פאַרברענען תל אביב, און אַנטלויפט, דאָס איז אייער טאָג, און נאָך אַלערליי אַזעלכע אויסדרוקן כדי צו שאַפן אַ מורא, כדי צו שאַפן אַ מצב פון פחד. פאַרוואָס האָט דאעש כל הזמן די דאָזיקע פילמען, ווי זיי שניידן אָפּ קעפ? וואָס איז דער ענין דערין? דאָס איז דער ענין צו שאַפן אַן אימה. כדי צו שאַפן אַ פּסיכאָלאָגישע השפעה אַז מענטשן זאָלן פאַרשטיין, ניין, מיר קענען נישט. און די מציאות איז תמיד אַז וואָס אַ מענטש איז שוואַכער, דאַרף ער מער פּסיכאָלאָגישע השפעות. אויב די אומה איז שטאַרק, גיט אַמעריקע נישט אַרויס קיין פילמען וועגן היט זיך פאַר מיר און איך וועל קומען און מיר וועלן... זי דאַרף דאָס נישט. הייסט, דו ווייסט אַז אויב זי קומט, קומט זי מיט באָמבערס און זי קען אויסמעקן גאַנצע שטחים. זיי דאַרפן דאָס נישט. מיר וועלן נישט רעדן וועגן דער תקופה פון אָבאַמאַ, יאָ? מיר וועלן רעדן וועגן תקופות ווען עס זענען געווען פּרעזידענטן אַ ביסל שטאַרקערע. אָבער ווען דו ביסט שוואַך, דאַרפסטו פיל אָנשרעקענישן און פיל רהב און פיל... און אַ מאָל איז דאָס נאָר כדי צו שטאַרקן דיינע אייגענע מענטשן, מער ווי צו שוואַכן דעם שונא, צו געבן אַ געוויסע התלהבות דיין צבא. אַלזאָ זאָגסטו אַלערליי דברי רהב און אַלערליי אויסדרוקן וואָס קומען אויסצודריקן די געוואַלדיקע עוצמה כביכול וואָס דו האָסט.
אַלזאָ דער מלך און די שרים זענען תמיד די וואָס מעורר זענען דאָס פאָלק. זיי זענען תמיד די וואָס שטאַרקן זייער האַרץ קעגן דער פּסיכאָלאָגישער מלחמה פון דעם שונא. און דאַן זאָגט ער דיר, דער מצב וועט זיין אַזוי גרויזאַם, אַז ווען דער שונא וועט קומען אויף זיי, אויך דער מלך און די שרים, וואָס זיי זענען די וואָס קומען תמיד אין די מעדיע, זיי זענען תמיד די וואָס שטאַרקן דאָס האַרץ פון פאָלק. ווער איז דאָס געווען וואָס האָט זיך צעפֿאַלן פאַר די קאַמערעס און גערעדט... וואָסער מלחמה איז דאָס געווען? איך מיין די מלחמת יום כיפור. וואָס האָט גערעדט אין די מעדיע און געזאָגט אַז מיר וועלן זיין שטאַרק און... און מען זאָגט אַז זיין אויפֿטריט איז געווען ערגער ווי ווען ער וואָלט נישט אַרויסגעטראָטן. לוי אשכול, קען זיין. מען זאָגט אַז ווען ער האָט גערעדט, האָט מען דערקענט אַז דער מענטש פאַרשטייט אַז דאָס איז בלב ולב, ער איז נישט... הייסט, דער מעשה דאָ שטייט זיך צו ענדיקן. דאָס איז געווען די הרגשה דעמאָלט. אָט, מלא חסדי השם כי לא תמנו כי לא כלו רחמיו. אָבער בכל אופן זאָלן מיר פאַרשטיין, אַז דער מלך און די שרים זענען די לעצטע וואָס זאָלן זיך צעברעכן. און אויב זיי שטראַלן אַ צעבראָכנקייט, איז דאָס פאָלק גאָר צעשטערט, דאָס פאָלק גאָר צעבראָכן. דער מלך פאַרזיכט זיך שוין נישט אויף זיך אַליין, די שרים. אַלזאָ ער זאָגט, עס וועט זיין אַזאַ גרויזאַמע צעבראָכנקייט, יאבד לב המלך ולב השרים.
און די כהנים וואָס שטאַרקן תמיד דאָס פאָלק, און די נביאים וואָס מעורר זענען עס תמיד, זיי וועלן זיין פאַרוויסט און פאַרוואונדערט. אויף וועלכע כהנים רעדט מען דאָ? אַלזאָ עס זענען דאָ צוויי מעגלעכקייטן. דער רד"ק ערקלערט אַז די כהנים זענען כהני הבמות. און דאַן וועלן זיי זיין נשמו הכהנים, די מיינונג די עבודה פון די במות וועט זיין בטל. והנביאים יתמהו, אויך דאָ רעדט מען וועגן נביאי שקר. פאַרוואָס? ווייל די נביאים האָבן כל הזמן געזאָגט דעם פאָלק עס וועט זיין שלום, שרעקט אייך נישט, נבוכדנצר וועט נישט קומען. תמיד ליבן די דתיים צו שרעקן, כל הזמן ירמיהו, אַפּאָקאַליפּטישע נבואות און אַלערליי, חורבן, סוף העולם, איך זאָג אייך דאָס איז... תמיד ליבן זיי אַסונות, דאָס איז... לאָזט אָפּ, שרעקט אייך נישט. די נביאי שקר זענען געווען די מעדיע מענטשן. שרעקט אייך נישט, עס וועט זיין גוט, השם ליבט כלל ישראל, ואהבת נגילה און אחדות און נאָך אַלערליי אַזעלכע אויסדרוקן ליידיק פון תוכן. די עיקר נישט חוזר בתשובה זיין. אַלזאָ זאָל מען אייך נישט שרעקן, אַלץ וועט זיין בסדר. אַלץ וועט זיין בסדר, בארויקט זיך, נאָר בארויקט זיך, טרינקט וואַסער און אַלץ וועט זיין בסדר. און דאַן פּלוצלינג זען זיי, וואָסער וועט זיין בסדר? פּלוצלינג קומט אַהער נבוכדנצר מיט אַל זיינע חילות. פחד פחדים. ווען זיי גייען דורך, שטייט אַז זיי האָבן אויסגעטריקנט דעם טייך נאָר פון די מענטשן וואָס זענען דורכגעגאַנגען. נו, אַלזאָ וואָס האָסטו גערעדט? אַלזאָ הנביאים יתמהו. אה? די נביאי שקר? אה, מיר האָבן געטראַכט עס וועט זיין בסדר. מיר בעטן זיך אַנטשולדיקן, מיר האָבן געהאַט אַ טעות אין די קוואַלן פון אינפאָרמאַציע, יאָ? ניין, מיר האָבן זיך נישט פאַרבונדן צום דירעקטן קוואַל צום קדוש ברוך הוא. פּלוצלינג ווערט קלאָר אַז אַלץ וואָס די נביאים האָבן צוגעזאָגט איז שקר.
דער מלבי"ם ערקלערט, והיה ביום ההוא, זאָגט דער מלבי"ם, אין דער מלחמה וועלן דער מלך און די שרים האָבן עצה וגבורה פאַר דער מלחמה. און ווען עס וועט זיי ענג ווערן, דאַן די כהנים, לויט דעם מלבי"ם זאָלט איר מערקן, דאָס זענען כהני השם. אַלזאָ די כהנים, די מענטשן וואָס זענען אין בית המקדש, די מענטשן וואָס דאַוונען, און די נביאים, וואָס זענען די נאָענטע צום קדוש ברוך הוא, זיי שטאַרקן דאָס פאָלק. ווייל אַ מאָל איז דאָ אַ מצב אַז נאָר די רוח מענטשן, די רוחניות'דיקע מענטשן, די תפילה מענטשן, די מענטשן פון עבודת השם, די מענטשן פון נבואה, נאָר אין זיי איז נאָך דאָ די עוצמה צו שטאַרקן דאָס פאָלק, ווייל אויך דער מלך און די שרים האָבן שוין פאַרלוירן זייער האַרץ. אָבער ער זאָגט דיר, פאַרשטיי ביז וואַנעט די צרה וועט זיין גרויס, אַז נישט נאָר וועט זיך פאַרלירן דאָס האַרץ פון מלך און שרים, אַז זיי וועלן נישט געפינען עצה וגבורה, נאָר אויך די כהנים אויך זיי וועלן פאַרוויסט ווערן. און אויך די נביאים, מען רעדט דאָ וועגן נביאי שקר, לויט דעם מלבי"ם זאָגט ער דאָס איז ווי, ווי דער רד"ק ערקלערט, דאָ זענען כהנים כהני השם, אָבער די נביאים זענען נביאי שקר, וואָס זיי האָבן געזאָגט שלום יהיה לכם, אויך זיי וועלן אַצינד נישט וויסן וואָס צו ענטפֿערן. ווייל דער מלבי"ם קען דאָס נישט ערקלערן אויף די נביאי אמת, ווייל וואָס איז שייך צו זאָגן אַז די נביאי אמת האָבן נישט געוואוסט וואָס צו ענטפֿערן? ירמיהו איז דאָך אַ נביא אמת, און ירמיהו האָט זיי דאָך כל הזמן געזאָגט וואָס וועט עתיד זיין. אַלזאָ ביחס צו די נביאי אמת איז נישט שייך צו זאָגן אַזוי.
און ער זאָגט אהה השם אלוקים אכן השא השאת לעם הזה ולירושלים לאמור שלום יהיה לכם ונגעה חרב עד הנפש. ואומר אהה השם אלוקים אכן השא השאת, די מיינונג ווי צוגעזאָגט, ווי דו האָסט פאַרפירט צו זאָגן, ווי הנחש השיאני ואוכל. יאָ? אַלזאָ השא השאת לעם הזה ולירושלים, דו השם האָסט זיי געזאָגט שלום יהיה לכם. און אַצינד זעען מיר אַז נגעה חרב עד הנפש. נישט קלאָר. גאָר נישט קלאָר. וואו האָט דער קדוש ברוך הוא צוגעזאָגט שלום יהיה לכם? אדרבה, דער היפוך איז ריכטיק. תמיד האָט דער קדוש ברוך הוא געמאָלדן אַז עס וועט עתיד זיין אַ צרה, אַז דער שונא וועט קומען, אַז ער וועט כובש זיין כלל ישראל, אַז עס וועט זיין מוות והרג ואובדן. וואו איז שייך צו זאָגן אַז דו השם אלוקים השא השאת לעם הזה שלום יהיה לכם? עס איז נישט שייך צו זאָגן אַזאַ זאַך, דער קדוש ברוך הוא האָט קיינמאָל נישט צוגעזאָגט שלום יהיה לכם. און דער היפוך איז ריכטיק.
דעריבער ערקלערט דער רד"ק אַז די מיינונג פון די דיברים איז דורך די נביאי שקר. די נביאי שקר? האָב איך זיי געשיקט? די נביאי שקר קומען פֿון זיך אַליין. אַלזאָ וואָס ווילסטו נאָך אַ מאָל פֿון דעם קדוש ברוך הוא? נאָר, ריבונו של עולם, פֿון וואַנעט דו האָסט מאריך אף געווען צו זיי און זיך נישט מפרע געווען פֿון זיי תיכף ווען זיי האָבן גערעדט אַ שקר אין דיין נאָמען, האָסטו דערמיט פאַרפירט דאָס פאָלק צו גלייבן אַז די נביאי שקר רעדן אין דיין נאָמען. ווען דו ריבונו של עולם וואָלסט תיכף ווען די נביאי שקר האָבן געזאָגט אַ שקר, זיי תיכף דערהרגעט, וואָלט דורך דעם דאָס פאָלק נישט פאַרפירט געוואָרן צו גלייבן אין זייערע דיברים, און וואָלט נישט געטראַכט אַז זייערע דיברים זענען טאַקע פֿון דיר. אָבער פֿון וואַנעט דו השם האָסט זיך נישט מפרע געווען פֿון די נביאי שקר, האָבן מענטשן געזאָגט דאָס זענען מסתמא נביאים פון דעם קדוש ברוך הוא. מסתמא זענען די דאָזיקע מענטשן נביאי אמת. און פילע זענען נאָכגעגאַנגען די נביאי שקר. און אויב אַזוי קומט אַרויס אַז כביכול מיט דיין שווייגן, דערמיט וואָס דו שטראָפֿסט זיי נישט, דערמיט וואָס דו שעדיקסט זיי נישט, דו מקיים כביכול זייערע דיברים. דו שטיצסט זיי כביכול. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, אכן השא השאת לעם הזה. דו האָסט זיי פאַרפירט צו גלייבן די נביאי שקר, דערמיט וואָס דו שטראָפֿסט זיי נישט. און דאָס איז ווי עס שטייט אין יחזקאל, והנביא כי יפותה ודיבר דבר, אני השם פיתיתי את הנביא ההוא. הייסט, דער קדוש ברוך הוא זאָגט, איך האָב אים פאַרפירט. ווי האָסטו אים פאַרפירט? דערמיט וואָס איך האָב אים נישט געשטראָפֿט. דערמיט וואָס איך האָב אים געלאָזט ווייטער רעדן שקרים, דערמיט האָב איך אים פאַרפירט.
ונגעה חרב עד הנפש. די חרב דערגרייכט ביז דער נפש. הייסט, די חרב שעדיקט שוין די נפשות. און דאָס איז וואָס דאָס פאָלק קומט און באַקלאָגט זיך צו ירמיהו. דאָס פאָלק קומט און זאָגט צו ירמיהו, זע, די נביאי שקר האָבן אונדז געזאָגט שלום יהיה לכם. און דו האָסט אונדז געזאָגט אַז עס וועט קומען אַ חרב. און אָט אַצינד זעען מיר אַז נגעה חרב עד הנפש. אַלזאָ פאַרוואָס האָט דער קדוש ברוך הוא אונדז דאָס געטאָן? פאַרוואָס האָט דער קדוש ברוך הוא געלאָזט די נביאי שקר אונדז פאַרפירן?
די תשובה איז, פאַרוואָס האָט טאַקע דער קדוש ברוך הוא געלאָזט די נביאי שקר זיי פאַרפירן? ווייל דאָס פאָלק האָט געוואָלט זיין פאַרפירט. דאָס פאָלק האָט געוואָלט הערן די שקרים. דאָס פאָלק האָט נישט געוואָלט הערן דעם אמת. דעריבער האָט דער קדוש ברוך הוא זיי געגעבן וואָס זיי האָבן געוואָלט. בדרך שאדם רוצה לילך, בה מוליכין אותו. איר ווילט הערן שקרים? איר וועט באַקומען שקרים. איר ווילט גלייבן אַז אַלץ איז בסדר? גלייבט אַז אַלץ איז בסדר. אָבער די מציאות איז אַז אַלץ איז נישט בסדר. די מציאות איז אַז איר זינדיקט, די מציאות איז אַז איר טוט עבודה זרה בסתר. דעריבער ברענגט דער קדוש ברוך הוא אויף אייך דעם עונש. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, נגעה חרב עד הנפש. די חרב דערגרייכט שוין ביז דער נפש. דאָס איז שוין נישט נאָר אַן ענין פון געלט, דאָס איז שוין נישט נאָר אַן ענין פון פאַרמעג. דאָס איז אַן ענין פון לעבן און טויט. ווייל אויב זיי וואָלטן חוזר בתשובה געווען, אָדער לכל הפחות געגעבן אַ שוחד צו נבוכדנצר, ווי אַנדערע מלכים האָבן געטאָן, וואָלטן זיי אפֿשר ניצול געוואָרן. אָבער זיי האָבן דאָס נישט געטאָן. זיי האָבן זיך פאַרלאָזט אויף די נביאי שקר, און זיי האָבן געטראַכט אַז אַלץ וועט זיין בסדר. דעריבער איז די חרב דערגרייכט ביז דער נפש.
בעת ההיא יאמר לעם הזה ולירושלים רוח צח שפיים במדבר דרך בת עמי לא לזרות ולא להבר. בעת ההיא, ווען דער שונא וועט קומען, יאמר לעם הזה ולירושלים, רוח צח שפיים במדבר. וואָס הייסט רוח צח שפיים במדבר? רוח צח איז אַ שטאַרקער ווינט, אַ קלאָרער ווינט, אַ ווינט וואָס האָט קיין מניעה. שפיים זענען הויכע בערג. במדבר, אין אַן אָרט וואו עס איז נישטאָ קיין ישוב. דרך בת עמי, דער דרך פון מיין פאָלק. לא לזרות ולא להבר. דער דאָזיקער ווינט קומט נישט צו וואַרפֿן די תבואה, און ער קומט נישט להבר, אויסקלייבן די תבואה.
וואָס איז די מיינונג? ווען עס איז דאָ אַ ווינט, קען דער ווינט זיין נוצלעך. ווען איז דער ווינט נוצלעך? ווען מען וויל וואַרפֿן די תבואה. מען נעמט די תבואה, מען וואַרפֿט זי אין דער לופֿט, און דער ווינט טראָגט אַוועק דעם מוץ, און דער ווייץ פאַלט אַראָפּ. אָבער דערפאַר דאַרף מען אַ מיטלמעסיקן ווינט. אַ ווינט וואָס וועט נישט אַוועקטראָגן אויך דעם ווייץ. אָבער דער דאָזיקער ווינט, רוח צח שפיים במדבר, איז אַ זייער שטאַרקער ווינט. עס איז אַ ווינט וואָס קומט נישט לזרות און נישט להבר. עס קומט צו צעשטערן. עס קומט אויסצורייסן. עס קומט משחית זיין.
רוח מלא מאלה יבוא לי עתה גם אני אדבר משפטים אותם. רוח מלא מאלה, אַ ווינט שטאַרקער ווי די, יבוא לי. עתה גם אני אדבר משפטים אותם. דער קדוש ברוך הוא זאָגט, אַצינד וועל איך רעדן מיט זיי משפטים. איך וועל זיי שטראָפֿן. דער דאָזיקער ווינט איז אַ משל אויף דעם שונא וואָס וועט קומען און חרוב מאַכן דאָס לאַנד. דער שונא וועט קומען ווי אַ שטאַרקער ווינט, ווי אַ שטורעם, און וועט נישט איבערלאָזן קיין זאַך.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם משל פון דעם ווינט. ער זאָגט, רוח צח שפיים במדבר. רוח צח איז אַ טרוקענער ווינט. אַ טרוקענער ווינט ברענגט נישט קיין רעגן. עס ברענגט נישט קיין ברכה. שפיים במדבר, אין דעם מדבר איז נישטאָ קיין תבואה. אַלזאָ דער דאָזיקער ווינט קען נישט לזרות און נישט להבר. עס איז אַ ווינט וואָס האָט קיין תועלת. עס איז נאָר אַ ווינט פון חורבן. עס איז נאָר אַ ווינט פון צעשטערונג.
אַזוי אויך די נביאי שקר. די נביאי שקר זענען ווי רוח צח שפיים במדבר. זיי רעדן ליידיקע ווערטער. זיי ברענגען קיין תועלת. זיי לזרות נישט און זיי מברים נישט. זיי צעשיידן נישט דאָס שלעכטע פון דעם גוטן. זיי זענען נישט מעורר דאָס פאָלק צו תשובה. זיי רעדן נאָר שקרים, און די דאָזיקע שקרים ברענגען צו חורבן.
עתה גם אני אדבר משפטים אותם. דער קדוש ברוך הוא זאָגט, אַצינד וועל איך רעדן מיט זיי משפטים. איך וועל זיי שטראָפֿן אויף אַלע זייערע חטאים. איך וועל אויף זיי ברענגען דעם שונא, און דער שונא וועט טאָן אין זיי שפטים.
הנה כעננים יעלה וכסופה מרכבותיו קלו מנשרים סוסיו אוי לנו כי שודדנו. הנה כעננים יעלה, דער שונא וועט קומען ווי וואָלקנס וואָס פאַרדעקן דעם הימל. וכסופה מרכבותיו, זיינע מרכבות וועלן קומען ווי אַ שטורעם, ווי אַ שטורעמווינט. קלו מנשרים סוסיו, זיינע פֿערד וועלן זיין שנעלער ווי אָדלערס. אוי לנו כי שודדנו, דאָס פאָלק וועט שרייען און זאָגן, וויי צו אונדז, ווייל מיר זענען אויסגערויבט, ווייל מיר זענען חרוב געוואָרן.
דאָס איז דער חילוק צווישן די נביאי שקר צו די נביאי אמת. די נביאי שקר צוזאָגן שלום, אָבער ברענגען חורבן. די נביאי אמת וואָרענען פֿאַרן חורבן, כדי אַז דאָס פאָלק זאָל חוזר בתשובה זיין און ניצול ווערן. אָבער דאָס פאָלק האָט נישט צוגעהערט צו די נביאי אמת, דעריבער איז אויף זיי געקומען דער חורבן. אוי לנו כי שודדנו.
כבסי מרעה לבך ירושלים למען תושעי עד מתי תלין בקרבך מחשבות אונך. כבסי מרעה לבך ירושלים, ירמיהו רופֿט צו ירושלים צו חוזר בתשובה זיין. צו וואַשן דאָס האַרץ פֿון דעם שלעכטן. עס איז נישט גענוג צו טאָן אויסווייניקסטע מעשים. עס איז נישט גענוג צו קויפֿן ציצית אָדער בייטן אַ העמד. מען דאַרף וואַשן דאָס האַרץ. מען דאַרף בייטן די פּנימיות. למען תושעי, כדי אַז דו זאָלסט קענען ניצול ווערן. עד מתי תלין בקרבך מחשבות אונך, ביז וואַנעט וועסטו איבערלאָזן אין דיר די שלעכטע מחשבות דיינע?
וואָס הייסט מחשבות אונך? און איז כוח, אָבער דאָס איז אויך שקר, חטא, עבודה זרה. מחשבות אונך זענען די מחשבות פון דעם חטא, די מחשבות פון דער עבודה זרה. ירמיהו זאָגט זיי, איר דאַרפֿט אויסרייסן די דאָזיקע מחשבות פֿון אייער האַרץ. איר דאַרפֿט חוזר בתשובה זיין אַ שלמה תשובה, נישט נאָר קלפי חוץ, נאָר אויך קלפי פנים.
כי קול מגיד מדן ומשמיע און מהר אפרים. כי קול מגיד מדן, מען הערט שוין דעם קול פֿון דעם שונא וואָס קומט פֿון דן, פֿון צפון. ומשמיע און מהר אפרים, און מען הערט דעם קול פֿון דעם חורבן וואָס קומט פֿון הר אפרים. דער שונא איז שוין אויפֿן וועג, און ער דערנענטערט זיך צו ירושלים. אויב איר וועט נישט חוזר בתשובה זיין אַצינד, וועט זיין צו שפעט.
רש"י ברענגט דעם תרגום, ארי קל לביא יא מתנבן עליהון דייגלון, על דפלחון לעגלא דבדן. דער גאַנצער נביא נביא'ט אויף זיי אַז זיי וועלן גלות גיין, כל מגיד מדן. וואָס הייסט מדן? די מיינונג צוליב דן, צוליב דעם עוון וואָס איז געווען אין דן. און וואָס איז געווען אין דן? ירבעם האָט דאָך אויפֿגעשטעלט צוויי קעלבער, איינס אין דן און איינס אין הר אפרים. אַלזאָ כל מגיד אויף דעם וואָס זיי האָבן געדינט דעם עגל אשר בדן.
ומבסרן בשורן בישן, און דער נביא, נביא אמת, בשר'ט שלעכטע בשורות, בישן יתון עליהון, די מיינונג שלעכטס וועט קומען אויף זיי, על דאשתעבדו לצלמא, ווייל זיי האָבן געדינט דעם צלם, דאקים מיכה בטורא דבית אפרים. וואָס הייסט משמיע אוון מהר אפרים? אויף דעם צלם וואָס מיכה, וואָס מיכה האָט געמאַכט אין הר אפרים, ווי באַוואוסט און ווי איר געדענקט ווי מיר האָבן געלערנט. אויף דעם מעלדט זיי דער נביא עס וועט אויף זיי קומען אַ צרה, עס וועט אויף זיי קומען אַ רעה.
פֿרעגט רש"י, די קעלבער זענען דאָך שוין גלות געגאַנגען אין די ימים פֿון סנחריב? הייסט, מיר רעדן דאָ שוין מיט יהודה. יהודה אין דער תקופה נאָך גלות שומרון. אין גלות שומרון זענען די קעלבער שוין גלות געגאַנגען. אַלזאָ אויף וואָס פֿאָדערסטו מיך אַצינד, אויף עפעס וואָס עס איז שוין נישט קיים? זאָגט רש"י, גדולה היא עבירה ששוברת לפניה ולאחריה. קום זע די גרויסקייט פֿון דער צרה פֿון דער עבירה, אַן עבירה שאַפֿט אַ קלקול פֿאַר און נאָך.
וואָס הייסט ששוברת לפניה ולאחריה? הייסט אַז די עבירה האָט אַזאַ גרויזאַמער כוח, אַז די עבירה שאַפֿט השלכות נאָך איידער זי איז געטאָן געוואָרן, און השלכות אויך נאָך זי האָט זיך געענדיקט. הערט ווי גרויזאַם. קומט זעט, זאָגט רש"י, וואו זעסטו אַז די עבירה שאַפֿט השלכות נאָך איידער זי איז געטאָן געוואָרן? לפניה, פֿון די ימים פֿון אברהם, ווי עס שטייט וירדוף עד דן. אברהם אבינו יאָגט נאָך ביז דן. פאַרוואָס ביז דן? פאַרוואָס גייט ער נישט ווייטער? מחמת ווען ער איז אָנגעקומען צו דן איז אָפּגעשוואַכט געוואָרן זיין כוח, ווייל זיינע קינדער וועלן עתיד זיין צו דינען דאָרט עבודה זרה. ער איז אָנגעקומען צו אַן אָרט וואו דאָ וועט עתיד זיין עבודה זרה, כביכול זענען דאָ השלכות אויך לפניה. ולאחריה, פֿון דעם חורבן הבית, ווי עס שטייט כי קול מגיד מדן. ווי אַזוי דן? דן האָט זיך דאָך שוין לאַנג געענדיקט, לאַנג גלות געגאַנגען, די קעלבער האָבן זיך שוין לאַנג אַוועקגענומען פֿון דאָרט. קום זע אַז זי איז משפיע אויך לאחריה.
דער רד"ק ערקלערט כי קול מגיד מדן, כביכול קומט אַ מגיד דעם קול און זאָגט אַז פֿון דן וועט קומען דער שונא. דער מדן איז דער אָרט פֿון וואַנעט דער שונא וועט כביכול אַרייַנדרינגען. און פאַרוואָס דערמאָנט ער דן? ווייל דן געפֿינט זיך אין דעם גבול פֿון ארץ ישראל, ווי מען זאָגט מדן ועד באר שבע, און אויך הר אפרים. און מחמת אַזוי, פֿון דאָרט וועט כביכול אַרייַנדרינגען דער שונא. דאָס איז דער קול מגיד מדן, פֿון דן וועט אַרייַן דער שונא.
דער מלבי"ם פֿאַרקערט ערקלערט אַז קול מגיד, מען רעדט נישט ווי מיר האָבן געזען לויט דעם תרגום און רש"י אַז דאָס איז אַ מגיד אמת, די מיינונג אַ נביא, נאָר דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָ איז דער עונש וואָס איר וועט באַקומען ווייל דו האָסט צוגעהערט און מקשיב געווען צום קול מגיד וואָס קומט פֿון דן. דו האָסט צוגעהערט און מקשיב געווען צו די נביאי שקר וואָס קומען פֿון דן, כביכול די נביאי שקר וואָס שעפּן זייער כוח פֿון די קעלבער אשר בדן. וקול משמיע אוון, די מיינונג אויך, אַ נביא וואָס קומט משמיע זיין דברי שקר, פֿון וואַנעט קומט ער? פֿון הר אפרים. הר אפרים דאָרט איז געווען דער צווייטער עגל, אין בית אל, אין הר אפרים. כביכול דו גלייבסט די נביאי שקר. און וואָס זאָגן די נביאי שקר? זאָרגט אייך נישט, עס וועט נישט זיין קיין צרה, דער שונא וועט נישט קומען, און נאָך אַלערליי אַזעלכע אויסדרוקן. און מחמת די דיברים האָסטו זיך נישט געאיילט צו שוב'ן, ווייל וואָס איז דאָ צו איילן צו שוב'ן אויב עס איז ממילא נישטאָ קיין צרה? אַלזאָ פאַרוואָס שוב'ן?
אַלזאָ דאָס איז וואָס ער זאָגט, ווייסטו פאַרוואָס איז געקומען די צרה? ווייל קול מגיד מדן ומשמיע מהר אפרים, דו הערסט צו צום קול פֿון די מגידים, די נביאי שקר וואָס קומען פֿון די קעלבער אשר בדן ובהר אפרים. קען זיין אַז דאָ מיינט ער זיי מער אויף אַ סימבאָלישן אופֿן, ווי מיר האָבן געזאָגט זיי זענען דאָך שוין נישט קיים. אַלזאָ מבחינת סימבאָל, צו די וועמענס כוח ווערט געשעפּט פֿון דן און פֿון הר אפרים, צו זיי הערסטו צו, און מחמת אַזוי, מחמת די דיברים שובסטו נישט בתשובה.
הזכירו לגויים הנה השמיעו על ירושלים נוצרים באים מארץ המרחק ויתנו על ערי יהודה קולם. הזכירו לגויים הנה השמיעו על ירושלים. וואָס איז דער קול וואָס דער מגיד זאָגט פֿאַר די גויים? הנה השמיעו על ירושלים כי נוצרים באים. דער רד"ק ערקלערט אַז לגויים די מיינונג איז ווי בעבור הגויים, ווי אמרי לי אחי הוא, אמרי לי די מיינונג פֿאַר מיר. אַלזאָ דערמאָנט פֿאַר די גויים, וואָס וועט איר דערמאָנען פֿאַר די גויים? השמיעו על ירושלים כי נוצרים באים. די מיינונג לאָזט הערן אויף ירושלים אַז נוצרים קומען. וואָס איז נוצרים? דער פּשוט'ער פּירוש, דאָס איז וואָס רש"י זאָגט, אַ לשון פֿון נותני מצור. נוצרים די מיינונג מענטשן וואָס לייגן אויף אונדז אַ מצור. דאָס איז די מיינונג נוצרים. דער רד"ק ערקלערט אַז נוצרים קומט פֿון אַ לשון חיל נבוכדנאצר, ווי נבוכדנאצרים כביכול, דאָס איז די מיינונג נוצרים, מענטשן פֿון נבוכדנאצר. דער תרגום האָט מתרגם געווען נוצרים ווי בוצרים. כביכול אַזעלכע וואָס קומען צו קלייבן און בוצר'ן דאָ אַלץ. דאָס איז די מיינונג דאָ נוצרים. וואָס איז קלאָר אַז קיינער ערקלערט נישט אַז דאָס איז אַ לשון פֿון וואָס מען רופֿט נצרות, יאָ? ווייל דאָס איז נאָר אַ שפעטערע תקופה און אַוודאי אַז דערויף רעדט דער נביא נישט.
און דאַן, ויתנו על ערי יהודה קולם. השמיעו על ירושלים אַז שוין כביכול לייגן זיי אויף ערי יהודה זייער קול, אַז זיי מעלדן אַז זיי זענען שוין נאָענט. די נוצרים, די וואָס קומען אָדער צו מאַכן אַ מצור, אָדער צו בוצר'ן, אָדער חיל נבוכדנאצר, ווי נאָר עס וועט זיין, זיי דערנענטערן זיך שוין. אין פּשוט'ע ווערטער, דער שונא איז שוין נאָענט.
דער מלבי"ם ערקלערט, עס שטייט דאָ הזכירו, די מיינונג דערמאָנט צו די גויים וואָס איך זאָג זיי. די צווייטע זאַך זאָגט ער, לאָזט הערן צו ירושלים. וואָס וועט איר דערמאָנען צו די גויים? זאָגט דער מלבי"ם, מערק, עס שטייט דאָ נוצרים באים מארץ המרחק, דערנאָך אין דעם קומענדיקן פּסוק שטייט כשומרי שדי היו עליה מסביב כי אותי מרתה נאום השם. אַלזאָ איין מאָל באַשרייבט ער די שונאים ווי נוצרים, איין מאָל באַשרייבט ער זיי ווי שומרי שדי. וואָס איז דער חילוק צווישן אַ שומר צו אַ נוצר? לכאורה איז דאָס דער זעלבער רעיון. זאָגט דער מלבי"ם, דער נוצר איז מער ווי דער שומר. דאָס נאָמען נוצר איז געוויינטלעך אויף אַ שטאָט וואָס איז פֿאַרשלאָסן אין אַ מצור. דאָס נאָמען שומר איז אויף אַ מענטש וואָס היט אַ תבואה פֿעלד. ווער היט מער? אַוודאי אַז דער נוצר גיט קיין אַרויסגיין און אַרייַנקומען. ער מאַכט אַ מצור אויף דער שטאָט, אַ רינג פֿון וואָרגן. דער שומר פֿאַרקערט זיצט זיך אין אַ סוכה און קוקט אויף די וואָס קומען און גייען, צו זען אַז קיינער זאָל נישט דורכגיין אין דעם פֿעלד. הייסט אַז דער אויסדרוק פֿון נוצר איז תמיד אויף אַ פֿיל העכערער מדרגה ווי פֿון שומר.
אַלזאָ, דאָס איז וואָס ער זאָגט זיי דאָ, דערמאָנט די גויים ווי אַזוי ס'איז אָפּגעטיילט די מחשבה פֿון זייערע פּלענער, ווי אַזוי זיי האָבן זיך צוגעגרייט צו קומען, פֿון דעם סוף פֿון זייערע מעשים. אין פּשוט'ע ווערטער, זיי האָבן געפּלאַנט איין זאַך און עס האָט זיך געענדיקט מיט אַן אַנדער זאַך. ווען זיי זענען געקומען, האָבן זיי געטראַכט אַז זיי וועלן דאַרפֿן צור'ן פֿיל טעג ביז די שטאָט וועט פֿאַלן. ווייל ווען די שטאָט איז שטאַרק דאַרף מען אַ שטאַרקן מצור, אַן עקשן'דיקן מצור, במשך אַ לאַנגער תקופה, ביז מען איז מצליח אַראָפּצוּוואַרפֿן די שטאָט. אויף דעם האָט ער געזאָגט, בתחילה הזכירו לגויים הנה השמיעו על ירושלים נוצרים באים. בתחילה האָבן זיי געטראַכט מיר קומען צו מאַכן אַ מצור. נאָך אַ זאַך, זיי זענען געווען זיכער מיר וועלן אויך נישט צוקומען צו דערגרייכן ביז ירושלים, מיר וועלן נאָך פֿיל פֿריער דאַרפֿן צור'ן אויף ערי יהודה, דעריבער שטייט ויתנו על ערי יהודה קולם, און ערשט דערנאָך וועלן מיר קענען דערגרייכן צו דער הויפּטשטאָט. הייסט אַז אין זייערע פּלענער איז געווען אַז מיר וועלן נישט מצליח זיין כובש צו זיין ירושלים בקלות.
פֿאַרקערט, קום זע וואָס האָט זיך געטראָפֿן צום סוף, כשומרי שדי היו עליה. זיי זענען נישט געווען ווי אַ נוצר פֿון אַ בעפֿעסטיקטער שטאָט, ווי שומרי שדי. ווי דער וואָס היט אַ פֿעלד ווען עס איז ליידיק. כביכול זענען זיי געקומען אַהער, עס איז שוין נישט געווען דאָ קיינער. און וואָס איז די סיבה וואָס עס איז דאָ נישט געווען קיינער? מיר וועלן זען לקמן אין פרק נ"ב, אַז זיי האָבן דורכגעבראָכן די חומה פֿון יריחו און אַנטלאָפֿן. אַזוי קומט אַרויס אַז ווען זיי זענען געקומען, האָבן זיי זיך צוגעגרייט די גויים צו זיין נוצרים, פּלוצלינג האָט זיך זיי אַנטפּלעקט אַז זיי זענען ווי שומרי שדה. עס איז דאָ נישטאָ קיינער. אַלע זענען שוין אַנטלאָפֿן. הייסט די אומצוטראָגלעכע קלייניקייט מיט וועלכער זיי וועלן כובש זיין די שטאָט, וועט זיי ברענגען צו איבערראַשונג, ווי אַזוי איז דאָס געווען אַזוי גרינג. און נישט נאָר דאָס, כשומרי שדי היו עליה מסביב. בתחילה האָבן זיי געטראַכט אַז מיר וועלן זיין אויף ערי יהודה, מיר וועלן נישט מצליח זיין צו דערגרייכן צו דער הויפּטשטאָט נאָר וועלן דאַרפֿן זיך שוין אָנהייבן צו קעמפֿן נאָך אין ערי יהודה. זאָגט ניין, פּלוצלינג קומט מען גלייך ביז איר צו, זיי קומען צו דער שטאָט אַליין. זיי דאַרפֿן נישט, זיי האָבן קיין פֿריערדיקן קאַמף בכלל. און נישט נאָר אין דעם טויער פֿון דער שטאָט האָבן זיי זיי געכאַפּט, נאָר אַרום דער שטאָט. מען האָט זיי דאָך געכאַפּט ביי יריחו. און אַזוי אַז ווען זיי זענען אָנגעקומען, האָבן זיך זיי נישט אויסגעצויגן די ימי המצור, זיי האָבן נישט געדאַרפֿט קעמפֿן לאַנגע צייט. אַלזאָ הגם נוצרים באים, זיי זענען נאָר פֿון נאָענט געקומען, און הגם זיי זענען געקומען מארץ מרחק, און דער וואָס קומט פֿון אַ ווייטן לאַנד ווערט געוויינטלעך מיד אויפֿן וועג, איז אים שווער תיכף צו מאַכן מלחמה, קום זע אַז בקלות זענען זיי מצליח געווען תיכף כובש צו זיין דאָס לאַנד.
פאַרוואָס דאָס? די דאָזיקע זאַך איז נישט געווען מחמת דאָס פֿאָלק איז שוואַך, און נישט מחמת די נוצרים זענען געווען שטאַרק, נאָר זאָגט דער כתוב כי אותי מרתה נאום השם. דאָס איז וואָס עס שטייט כי לו חכמו ישכילו זאת, איכה ירדוף אחד אלף ושניים יניסו רבבה, אם לא כי צורם מכרם והשם הסגירם. זאָגט דער קדוש ברוך הוא אותי מרתה, זיי האָבן ממרה געווען מיין פּה, און דעריבער זאָגט ער זיי הזכירו לגויים, זאָלט איר זאָגן די גויים אַז זיי זאָלן נישט טראַכטן אַז דאָס איז אין זייער כוח, אַז זיי זאָלן נישט טראַכטן אַז דאָס איז אין זייער עוצמה, אַז זיי זאָלן מערקן כי אותי מרתה. מערקט אַז אַלץ וואָס האָט זיך דאָ געטראָפֿן אויף אַן אומ-טבע'דיקן אופֿן, איז מחמת כלל ישראל איז איבערגעגעבן געוואָרן דורך דעם קדוש ברוך הוא אין אייער האַנט. און אַצינד וועט ער אָנהייבן צו באַערן וואָס ער האָט געזאָגט השמיעו על ירושלים, אַז פֿון דעם אַליין איז אַ תוכחה פֿאַר ירושלים. איר פֿאַרשטייט נישט ווי אַזוי האָט זיך דאָס געטראָפֿן אַזוי גיך? איר פֿאַרשטייט נישט אַז דאָס איז די האַנט פֿון השם? איר פֿאַרשטייט נישט אַז מען דאַרף שוב'ן בתשובה און מתקן זיין די מעשים? פֿון דעם אַליין וועט אייך זיין פֿאַר אַ ראיה אַז אייערע מעשים זענען קאַליע, און מחמת דעם האָט דער קדוש ברוך הוא אויף אייך געבראַכט דעם שונא נישט אויף אַ דרך הטבע.
דרכך ומעללייך עשו אלה לך, זאת רעתך כי מר, כי נגע עד ליבך. איר זאָלט פֿאַרשטיין, דרכך, הייסט די צרה איז נישט די פּראָבלעם, נאָר אייערע מעשים זענען די פּראָבלעם. דרכך ומעללייך עשו אלה לך. וואָס האָט געטאָן די דאָזיקע זאַך צו דיר? דאָס איז דרכך ומעללייך. הייסט דאָס איז נישט קיין צרה וואָס קומט פֿון זיך אַליין, דאָס איז נישט קיין צרה וואָס קומט נאָר מחמת דער רשעות פֿון די גויים, הגם אָן ספק זענען זיי געווען רשעים. ווער האָט גורם געווען, ווער האָט דאָס געבראַכט, כי אותי מרתה נאום השם, ווי מיר האָבן געזען אין דעם פֿריערדיקן פּסוק. און אַלע אויסדרוקן וואָס מיר האָבן געזען אין דעם פֿריערדיקן פּסוק זענען געקומען כדי אַז דורך זיי זאָל ער מוכיח זיין דאָס פֿאָלק. דאָס איז וואָס דער נביא זאָגט זיי, קומט זעט אַז די דאָזיקע צרה קומט דורך די שלעכטע מעשים. און מערקט, זאָגט דער נביא, אויב די רעה וואָלט נישט געקומען דורך אייערע שלעכטע מעשים, וואָלט נאָך געווען תנחומים. וואו איז בעצם דאָ תנחומים? אויב איך ווייס אַז אַ צרה איז געקומען מחמת עפעס אַ פֿרעמדער גורם, נישט דורך מיינע שלעכטע מעשים, וועל איך דאַוונען צו השם. איך וועל בעטן פֿון השם עזר וסיוע, איך וועל שרייען צו השם, און דער קדוש ברוך הוא, ער איז מיין האָפֿענונג, צו אים וועל איך האָפֿן און ער וועט מיך אויסלייזן. אָבער פֿאַרקערט, אויב דורך די שלעכטע מעשים איז געקומען די צרה, דאָס איז די עיקר פּראָבלעם. מחמת דאַן צו וועמען וועסטו זיך ווענדן? צו השם וואָס אים ממרה'סטו זיין פּה און דו ברעכסט זיינע מעשים און דו מקיים נישט, אַלזאָ ווי וועסטו זיך ווענדן צו השם? אין אַזאַ מצב האָסטו קיין ברירה נאָר צו שוב'ן בתשובה. זיך ווענדן צו השם איז ווען עמעצער אַנדערער מציק מיר, אָבער אויב דאָס קומט פֿון השם כדי מיך מעורר צו זיין, צו וועמען וועל איך זיך בעטן? צו השם? זאָגט דיר השם דו זאָלסט זיך מעורר זיין, און דאַן וועט זיך אָפּטאָן פֿון דיר די צרה. עס איז דאָ נישט קיין אָרט פֿאַר אַ תחינה, עס איז דאָ נישט אויף וואָס צו וואַרטן, נאָר נאָר צו בייטן די מעשים.
דאָס איז וואָס ער זאָגט דאָ, דרכך ומעללייך עשו אלה לך. הייסט די רעה, די אמת'ע צרה, זאת רעתך. כי מר, כי נגע עד ליבך. הייסט די עיקר צרה איז נגע עד ליבך, אַז דיין האַרץ ווייסט איך האָב עס גורם געווען פֿאַר זיך. איך האָב דאָס אויף זיך געבראַכט. און אויב אַזוי איז דאָס אַ צרה צרורה פֿון וועלכער עס איז נישטאָ קיין אַרויסגאַנג נאָר נאָר צו שוב'ן בתשובה. אין יעדן אַנדערן מצב וועל איך דאַוונען צו השם אַז השם זאָל מיך אויסלייזן און איך וועל רוען פֿון דער רעה. פֿאַרקערט דאָ, מיר ווייסן נגע עד ליבך, זאת רעתך, די רעה איז דיינע, די קלקולים זענען אַרויסגעקומען פֿון דיר, דו האָסט דאָס אויף זיך געבראַכט, און אויב אַזוי איז אין דער דאָזיקער צרה אַ צרה וואָס גייט אָן ביז דעם האַרצן. אויב נישט, איז אַ צרה וואָס גייט אָן דעם גוף, וועל איך דאַוונען צו השם, השם וועט מיך אויסלייזן. אָבער דאָ איז דאָס עפעס אַ פֿיל מער אינעווייניקסטס, ווייל איך ווייס אַז דאָס נעמט זיך פֿון מיר. און דאַן טאַקע וואָס קען מען נאָך טאָן?
מעיי מעיי אוחילה, קירות ליבי, הומה לי ליבי, לא אחריש, כי קול שופר שמעת נפשי, תרועת מלחמה. מעיי מעיי אוחילה. דער רד"ק קודם כל ערקלערט אַז די כפילות מעיי מעיי, זאָגט דער רד"ק, דאָס איז ווי דער דרך פֿון די וואָס קלאָגן וואָס דאָפּלען זייערע דיברים. ראשי ראשי, בטני בטני. ווען אַ מענטש וויינט, חזר'ט ער אויף זיין ווייטיק. מעיי מעיי אוחילה, דאָס איז אַ לשון חיל כיולדה, די מיינונג אַ לשון פֿון חלחלה, ווי אַ פֿרוי וואָס געבערט. איך שריי פֿון ווייטיק פֿון מיינע מעיים, פֿון דער רעה, פֿון דער צרה. וואָס וועט איר זאָגן? גוט, שריי און שווייג. זאָגט לא אחריש. דאָס האַרץ הומה'ט תמיד אַז איך קען נישט שווייגן נאָך דעם געשריי, נאָר מעיי מעיי אוחילה, מקירות ליבי, הומה ליבי, לא אחריש. מיין האַרץ הומה'ט און עס לאָזט מיך נישט אַ רגע צו שווייגן. שמעת נפשי, הייסט פֿאַרוואָס קען איך נישט שווייגן? ווייל שמעת נפשי תרועת מלחמה. די מיינונג, איך הער אַ תרועת מלחמה. אַלזאָ הגם נאָך נישט געקומען דער שונא, קען איך נישט זאָגן שמעת אוזניי, ווייל צו הערן מיטן אויער איז עפעס מוחש'דיקס, אָבער עס האָט זיך נאָך נישט געטראָפֿן. אָבער די נפש וואָס ווייסט שוין וואָס וועט עתיד זיין, זי הערט. מחמת שמעת נפשי תרועת מלחמה, מחמת אַזוי, קען איך נישט שווייגן. און בעיקר זאָגט ער, מערק אַז ער ווענדט זיך צו זיין נפש, ערקלערט דער רד"ק, מחמת נפשי ביסט די וואָס הערסט. אויב דאָס וואָלט געווען אין אַ מצב פֿון הערן ממש, וואָלט איך גערעדט וועגן מיינע אוזניים. אָבער דו נפשי הערסט, מחמת עס איז דאָ אַ מער אינעווייניקסטע ידיעה, דאָס איז נישט הערן מיטן אויער, און מחמת אַזוי וועל איך נישט שווייגן, מחמת דאָס זאָגט אַז אַ רעה דערנענטערט זיך און איך קען נישט שווייגן.
דער מלבי"ם ערקלערט, מערק, עס זענען דאָ צוויי אויסדרוקן. עס איז דאָ מעיי מעיי אוחילה, און עס איז דאָ הומה ליבי. וואָס איז דער חילוק צווישן די המיה פֿון די מעיים צו די המיה פֿון דעם האַרצן? זאָגט דער מלבי"ם, די מעיים זענען חושש נאָר פֿון אַ זאַך אויף וועלכער מיר האָבן קיין שליטה. מערקט אַז עס איז דאָ אַזאַ מצב אַז אַ מענטש האָט אַ פחד, האָט ער אַ בויכווייטיק. מעיי אוחילו, הייסט ער האָט אַ מין גוש אין בויך וואָס ער פֿילט אַז זיין בויך ווערט האַרט, ווייל עס איז דאָ אַ מין פחד פֿון עפעס וואָס וועט עתיד זיין. זאָגט דער מלבי"ם, דאָס איז דווקא אין אַ זאַך אויף וועלכער איך האָב קיין שליטה, וואָס איך קען זי נישט בייטן, וואָס זי איז נישט אין מיין האַנט. פֿאַרקערט, זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ מצב פֿון התפעלות פֿון האַרצן, וואָס דאָס איז אויף זאַכן וואָס אַ מענטש קען זיי יאָ בייטן, וואָס זיי זענען יאָ אין זיין שליטה, און אויך אויף דעם הומה'ט זיין האַרץ. זאָגט דער מלבי"ם, דאָ שטייט מעיי יוחילו און אויך קירות ליבי יהמו. און דאָס איז אַ זאַך וואָס איך קען נישט שווייגן. נישט קענען שווייגן די מיינונג נישט קענען שטילן דאָס האַרץ פֿון דער דאָזיקער המיה. און די סיבה דערצו, ווייל בעצם האָב איך גורם געווען. און ער ערקלערט, מיר האָבן דאָך געזען אַז נבוכדנאצר האָט חרוב געמאַכט די שטעט, נבוכדנאצר האָט גלות געמאַכט יהויכין קיין בבל, און דערנאָך מיט אַלץ דעם צדקיהו מורד אין אים אַ צווייטן מאָל. צדקיהו בלאָזט אין שופר און מכריז צו גיין און קעמפֿן קעגן דעם מלך בבל. וואָס זענען די שאַנסן? נול. אַלזאָ וואָס טוסטו? ווי אַזוי גייסטו שאַפֿן אַ מלחמה וועמענס שאַנסן זענען אַ נול? און דאָס איז וואָס ער זאָגט, אָט מיין נפש הערט אַ קול שופר. דער דאָזיקער קול, דער קול תרועת מלחמה. די מיינונג, אַ מאָל איז דאָ אַ שופר וואָס קומט נישט צו מלחמה, נאָר סתם צו זאַמלען, ווי עס איז געווען אין די מחנות און ווען זיי זענען געווען אין מדבר, אַ מאָל זענען געווען חצוצרות און קול שופר וואָס זענען געווען פֿאַר אַסיפֿה פֿון דעם מחנה. אָבער דאָ זאָגט ער, שמעת נפשי קול שופר תרועת מלחמה. און אויף דעם הומה ליבי. מיין האַרץ הומה'ט, פֿאַרוואָס קעמפֿן זיי נישט? שבר על שבר נקרא, כי שודדה כל הארץ, פּלוצלינג זענען אויסגערויבט מיינע געצעלטן, אַ רגע מיינע יריעות. שבר על שבר נקרא, מיר זענען דאָך שוין צעבראָכן געוואָרן גענוג און מער דורך די ערשטע גלויות, וואָס מיר האָבן געזען אַז מיר האָבן קיין שאַנסן קעגן דעם שונא. דער שונא איז פֿיל שטאַרקער ווי מיר. און נישט נאָר דאָס, נאָר מיר האָבן אויך געזען אַז דער שונא קומט מיט אַן אומ-טבע'דיקן כוח. ווייל ווי מיר האָבן געזען, האָבן זיי געדאַרפֿט קומען און מאַכן אַ לאַנגע מלחמה דאָ, און אין איין רגע האָט דער קדוש ברוך הוא איבערגעגעבן אַלץ אין זייער האַנט. אַלזאָ מיר האָבן געזען אַז פּלוצלינג זענען אויסגערויבט מיינע געצעלטן. מיר האָבן געזען אַז אַלץ איז געווען אויף אַן אומגעריכטן אופֿן, מיט אַ גרויסער קלייניקייט. און אויב אַזוי, נאָך דעם וואָס מיר האָבן שוין געזען ביז וואָסער שבר מיר זענען אָנגעקומען, איז די שאלה ביז וואַנעט וועל איך זען אַ נס, וועל איך הערן אַ קול שופר.
עד מתי אראה נס, די מיינונג, דעם נס, נס די מיינונג דער נס וואָס מען הייבט אויף אויפֿן פֿאָן. עד מתי אראה נס, אשמעה קול שופר. איך הער, איך זע אַז עס איז דאָ אַ קול שופר כדי צו מקבץ זיין די וואָס האָבן זיך דערווייטערט, און דערנאָך בלאָזט מען אין שופר כדי אונדז מעורר צו זיין צו מלחמה. כביכול, וואָס איז דער טעם? וואָס איז דער שאַנס? וועמען גייסטו מקבץ זיין צו אַ קרב וואָס איז פֿאַרלוירן פֿון פֿאָראויס? עד מתי אראה נס, דעם גאַנצן נס וואָס הייבט זיך אויף צו זאַמלען דאָס פֿאָלק צו מלחמה, און איך הער אַ קול שופר כדי צו זאַמלען די מענטשן כדי צו קעמפֿן קעגן נבוכדנאצר. האָט אונדז די היסטאָריע נישט גענוג געווען כדי צו פֿאַרשטיין אַז די שאַנסן קעגן זיי זענען אַ נול? איז אונדז נישט גענוג וואָס עס איז געווען כדי מיר זאָלן פֿאַרשטיין אַז די דאָזיקע זאַכן זענען נישט צו בייטן? און דאָס איז וואָס ער זאָגט, דאָס איז די בחינה פֿון מעיי אוחילה. מעיי מעיי אוחילה די מיינונג עס איז דאָ קיין שום שאַנס. אָבער כביכול זאָגט דאָס האַרץ, ניין, עס איז נאָך דאָ אַ שאַנס. לאָמיר גיין מאַכן אַ מלחמה. זאָגט וואָסער שטות איז דאָס, אַז דער ניסיון האָט אונדז נישט קליגער געמאַכט צו פֿאַרשטיין אַז אויב מיר זענען דעמאָלט נישט מצליח געווען, וועלן מיר אויך אַצינד נישט מצליח זיין. ובפרט אַז מיר האָבן קיין חשבון מיט דער אומה וואָס איז קעגן אונדז, נאָר מיר האָבן אַ חשבון מיט דעם קדוש ברוך הוא, אותי מרתה נאום השם. אַלזאָ אויב אַזוי, וואָס האָסטו נאָך האָפֿענונגען אין האַרצן צו מצליח זיין, ווען דיין חשבון מיט דעם ריבונו של עולם איז נאָך אָפֿן? אַלזאָ אין דעם הומה ליבי, עס איז דאָ אַ המיה פֿון האַרצן, זאָגט עס איז נישטאָ קיין שאַנס. די המיה פֿון האַרצן איז אויף עפעס וואָס מען וואַרט נאָך דערויף, אָבער דאָ איז דאָס עפעס אַז עס איז נישטאָ קיין שאַנס אַז מיר וועלן נאָך מצליח זיין און אונדזער האַנט וועט זיין אויבן.
דער מלבי"ם זאָגט נאָך אַן ערקלערונג, אַז דער ענין פֿון מעיי מעיי אוחילה ויהמה ליבי, זאָגט דער מלבי"ם, אוחילה איז אַ לשון לייחל. מיר האָבן ערקלערט איין ערקלערונג אַז דאָס איז אַ לשון חיל כיולדה, חלחלה. און אַן אַנדער ערקלערונג ערקלערט ער אַז אוחילה איז אַ לשון פֿון אוחילה לאל אחלה פניו. די מיינונג איז צו לייחל צו אים. אַלזאָ ער זאָגט, ביז וואַנעט מעיי אוחילה, איך וויל לייחל, דהיינו צו האָפֿן אויף גוטס און בארויקן מיינע מעיים, צו זאָגן עס וועט זיין גוט, לייחל אויף גוטס. אָבער ער זאָגט, מיין האַרץ פֿאַרקערט, ליבי הומה, אים וועל איך נישט שווייגן. דאָס האַרץ קען איך נישט שטילן. הייסט, הגם איך וואָלט געוואָלט אַ ביסל בארויקן מיינע מעיים מיט אַ געוויסער גוטער האָפֿענונג, אוחילה, אָבער דאָס האַרץ זעט דאָ פֿאָראויס זייער נישט-גוטע זאַכן וואָס וועלן עתיד זיין, און דאַן דאָס האַרץ קען איך נישט שטילן. דאָס האַרץ קען איך נישט שווייגן, נאָר דאָס האַרץ הומה'ט און זעט פֿאָראויס שווערע צרות, גרויזאַמע פּראָבלעמען, נישט-פּשוט'ע מלחמות, און דאַן אין אַזאַ מצב האָב איך קיין שום מעגלעכקייט צו מקיים זיין די ייחולים פֿון מיינע מעיים. וואָס מיינע מעיים האָפֿן אויף גוטס, זעט דאָס האַרץ שלעכטס, און מחמת אַזוי, האָב איך קיין דרך ווי צו בארויקן די דאָזיקע ציפּונגען מיינע און צו טראַכטן אַז זיי וועלן זיך נאָך פֿאַרווירקלעכן.
דער רד"ק ערקלערט שבר על שבר, אפֿשר פֿאַר דעם זאָגט רש"י, וואָס הייסט שבר על שבר נקרא? רש"י ערקלערט, חורבות ירושלים על גלות יכוניה. הייסט, לויט רש"י רעדט מען דאָ אַלץ וועגן יהודה. גלות יכוניה פֿון יהודה, און חורבות ירושלים פֿון יהודה, אַלזאָ חורבות ירושלים איז אַ נאָך אַ שבר אויף דעם וואָס זיי זענען שוין גלות געגאַנגען אין דער צייט פֿון יכוניה. פֿאַרקערט ערקלערט דער רד"ק אַז שבר על שבר איז דער שבר פֿון די שבטים. הייסט, וועגן שומרון בכלל רעדט מען דאָ. דאָס איז געווען דער ערשטער שבר וואָס ישראל זענען גלות געגאַנגען, די צען שבטים זענען גלות געגאַנגען. על שבר, דאָס איז גלות יהודה. לויט רש"י רעדט דאָס ביידע וועגן יהודה, וועגן די שלבים אין גלות יהודה. פֿאַרקערט לויט דעם רד"ק רעדט דאָס אַז בתחילה איז דער ערשטער שבר גלות געגאַנגען פֿון דאַ ישראל, און דער צווייטער שבר איז יהודה.
וואָס הייסט כי שודדה כל הארץ פתאום שודדו אוהליי רגע יריעותיי? פאַרוואָס דעפֿינירט ער אוהליי, יריעותיי, די דאָזיקע מענטשן וואוינען דאָך שוין לאַנג נישט אין געצעלטן. פֿאַרוואָס איז דאָס די באַשרייבונג? זאָגט דער רד"ק, נישט אומזיסט דריקט ער זיך אויס מיט דעם דאָזיקן אויסדרוק, ווייל בעצם וויל ער זאָגן אַז די דאָזיקע זאַך איז געטאָן געוואָרן אַזוי בקלות, אויף אַזאַ שנעלן אופֿן, ווי אַלץ וואָלט דאָ געווען געצעלטן, אויסגעצויגענע יריעות, עפעס וואָס איז זייער גרינג כובש צו זיין. אין איין רגע איז מען עס כובש. אַלזאָ עס האָט זיך געדאַכט כביכול עס איז דאָ אַ מלחמה, עס האָט זיך געדאַכט כביכול אַז מיר וועלן זיך נאָך קעמפֿן קעגן זיי, מיר האָבן מבצרים. אָבער ער זאָגט, דער שונא איז געקומען און אַלץ איז אויסגערויבט ווי מיר זענען אין אַ געצעלט. ווי מיר וואָלטן געווען אין יריעות, אָן דאַרפֿן זיך קעמפֿן, אָן אַ מאמץ האָט ער גענומען אַלץ וואָס איז דאָ אויפֿן גרינגסטן אופֿן.