TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל ג - א רוף צו תשובה און צוריקקער - חלק ב

לייענען דעם מקור
הקדמה: צוויי שוועסטער, צוויי וועגן פון זינד

קאפיטל ג' אין ירמיהו איז אינגאנצן געבויט אויף איין גרויסן פארגלייך: ישראל קעגן יהודה. דא איז וויכטיג צו געדענקען די חלוקה פון די ממלכות: זינט די מלוכה האט זיך צעטיילט נאך שלמה המלך'ס תקופה, איז איין חלק געווען מלכות ישראל, די עשרת השבטים, שומרון, וועלכע ווערן אנגערופן ביי די נביאים "ישראל" אדער "אפרים"; און דער צווייטער חלק איז יהודה און בנימין, וואס ווערן גערופן בקיצור "יהודה". באופן יחסי זענען יהודה און בנימין געווען מער צדיקים ווי ישראל, און ישראל זענען טאקע פריער פארטריבן געווארן אין גלות פאר זיי. ביי מלכות ישראל איז בכלל נישט געווען קיין צדיק אלס קעניג, פון די טעג פון ירבעם ביז הושע בן אלה און ביזן גלות; בעת וואס אין יהודה זענען אויפגעשטאנען עטליכע צדיקישע מלכים. פונדעסטוועגן, אינעם קאפיטל פאר אונז מאכט דער נביא דעם פארקערטן אונטערשייד: דווקא ישראל "צדקה נפשה" (איז מער גערעכט) אין פארגלייך צו יהודה. און דאס אלץ ווייל ישראל האט איר עבודה זרה נישט באהאלטן און עס געטאן אפן אין דער עפנטלעכקייט, בעת יהודה האט זיך פארשטעלט בחנופה פון אויבנאויף און די עבירות געטאן בסתר.

"בימי יאשיהו המלך" - אין וועלכער תקופה רעדט מען?
וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֵלַי בִּימֵי יֹאשִׁיָּהוּ הַמֶּלֶךְ הֲרָאִיתָ אֲשֶׁר עָשְׂתָה מְשֻׁבָה יִשְׂרָאֵל הֹלְכָה הִיא עַל כׇּל הַר גָּבֹהַּ וְאֶל תַּחַת כׇּל עֵץ רַעֲנָן וַתִּזְנִי שָׁם׃ - און דער אויבערשטער האט געזאגט צו מיר אין די טעג פון יאשיהו המלך, צי האסטו געזען וואס די אפגעקערטע ישראל האט געטאן? זי איז געגאנגען אויף יעדן הויכן בארג און אונטער יעדן פרישן בוים, און זי האט דארט געזינדיגט מיט עבודה זרה.

פרעגט דער רד"ק: פארוואס דארף דער פסוק לאזן וויסן "בימי יאשיהו המלך", עס איז דאך באקאנט אז די נבואה פון ירמיהו איז געווען אין דער צייט פון יאשיהו? נאר וויבאלד די תקופה פון זיין נבואה האט זיך אויך געצויגן אין די טעג פון יהויקים און אין די טעג פון צדקיהו, קומט דער פסוק און זאגט: זע, די דאזיגע נבואה איז שוין געווען פון די טעג פון יאשיהו.

אבער מען דארף נאך אלץ פארשטיין: ביי יאשיהו זענען געווען צוויי תקופות, פאר ער האט תשובה געטאן און נאכדעם. נאך זיין תשובה שטייט אז ער האט אויסגעראטן די עבודה זרה פון לאנד, בעת דא שטייט "וַתִּנְאַף אֶת הָאֶבֶן וְאֶת הָעֵץ", און ער מוסר'ט זיי אויף עבודה זרה. דאס מיינט לכאורה אז די נבואה איז געזאגט געווארן נאך איידער יאשיהו האט תשובה געטאן. אבער דאס איז אויך שווער, ווייל ווייטער שטייט "וְגַם בְּכׇל זֹאת לֹא שָׁבָה אֵלַי... כִּי אִם בְּשֶׁקֶר", וואס דאס ווייזט אז עס איז יא געווען א תשובה, נאר זי איז נישט געווען פון טיפן הארצן; און פאר דער תשובה פון יאשיהו איז דאך בכלל נישט געווען קיין שום תשובה.

פארענטפערט דער רד"ק אויף צוויי אופנים. איין מעגליכקייט: עס רעדט זיך נאך פאר דער פולקאמער תשובה פון יאשיהו, נאר אויך דעמאלט איז שוין געווען א געוויסע באוועגונג, א פאלשע תשובה. זיי האבן געזען אז מען גייט זיך פארפלאנטערן, האבן זיי געזאגט "לאמיר תשובה טאן", און די גאנצע תשובה איז בלויז געווען אויסערווייניג, כדי אוועקצונעמען פון זיך די צרה. און עס קען זיין אז צוליב די תוכחות פון ירמיהו האבן טייל פון זיי תשובה געטאן למראית עין און בגלוי, אבער נישט בסתר, און דאס איז דער באדייט פון "בשקר". די צווייטע מעגליכקייט: עס רעדט זיך נאכדעם וואס יאשיהו האט שוין תשובה געטאן. יאשיהו אליין האט תשובה געטאן בשלימות און באמת, אבער דער עולם נישט. זייער תשובה איז געווען איינס אין מויל און איינס אין הארץ, און די מענטשן פון יענעם דור, זאגט דער רד"ק, זענען געווען געצוואונגען צוליב דעם שרעק פונעם קעניג. און אויף דעם ווערט געזאגט "לא שבה אלי כי אם בשקר".

"הראית" - איז דען ישראל נאך דא געווען?

נאך א שוועריקייט: ישראל זענען דאך שוין פארטריבן געווארן אין גלות אינעם זעקסטן יאר פון חזקיהו, און דער אנהויב פון ירמיהו'ס נבואה איז געווען דריי און צוואנציג יאר נאך זייער גלות. אויב אזוי, וויאזוי ווענדט ער זיך צו ישראל און מוסר'ט זיי?

פארענטפערט דער רד"ק אויף צוויי וועגן. דער ערשטער וועג: "הראית" מיינט נישט קיין ממשות'דיגע זעאונג מיט די אויגן, נאר א לשון פון פארשטאנד און לייגן קאפ, אזוי ווי "וירא יעקב כי יש שבר במצרים", וואס מיינט נישט אז ער האט געזען מיט די אויגן נאר אז ער האט פארשטאנען. אזוי זאגט א מענטש צו זיין חבר: "האסטו געזען וואס איז געווען אין דער ערשטער וועלט-מלחמה?", און ער מיינט נישט צו זאגן אז יענער האט עס בחוש געזען, נאר: צי האסטו מיטגעהאלטן, צי האסטו געטראכט וועגן דעם וואס עס איז דארט פארגעקומען. אזוי זאגט דער הקדוש ברוך הוא צום נביא: האסטו גענומען צום הארצן וואס איז דארט געווען? דער צווייטער וועג: עס רעדט זיך טאקע וועגן די אידן פון ישראל אין יענע צייט אליין, ווייל עס איז דאך פארבליבן אן איבערבלייבעניש פון כלל ישראל צעשפרייט אין לאנד אין די טעג פון יאשיהו, ווי עס שטייט אין דברי הימים "ובערי מנשה ואפרים ושמעון ועד נפתלי", און עס ווערט געזאגט "אשר אספו הלויים שומרי הסף מיד מנשה ואפרים ומכל שארית ישראל". אויף דער דאזיגער שארית הפליטה רעדט מען, און זי איז טאקע נאך דא געווען אין די טעג פון ירמיהו.

לויט דעם ווערן די ווערטער "הֹלְכָה הִיא עַל כׇּל הַר גָּבֹהַּ" אויך אויסגעטייטשט אויף צוויי אופנים. לויטן ערשטן פירוש דערמאנט דער פסוק די פארגאנגענהייט: האסטו געזען ווי זי פלעגט גיין אויף יעדן הויכן בארג און אונטער יעדן פרישן בוים און דינען עבודה זרה. און לויטן צווייטן פירוש איז די טענה אויף דער יעצטיגער צייט ממש: ס'איז זיי נישט גענוג געווען דאס וואס זיי זענען פארטריבן געווארן אין גלות, ס'איז זיי נישט גענוג געווען וואס גאנץ שומרון איז פארטריבן געווארן, נאר אויך היינט גייט נאך די שארית הפליטה פון ישראל אויף יעדן הויכן בארג און אונטער יעדן פרישן בוים און פירט ווייטער אן מיט אירע קרומע וועגן. האסטו זיך פארטראכט וועגן דעם?

משובה קעגן בוגדה: צוויי סארטן זינד

"מְשֻׁבָה יִשְׂרָאֵל", זאָגט דער מלבי"ם, מיינט די עשרת השבטים, און ער רופֿט זיי משובה, דאָס הייסט ווי אַ שובב'דיגע פֿרוי. די נביאים פֿאַרגלייכן תּמיד עבודה זרה צו זנות. אַ שובב'דיגע פֿרוי איז אַזאַ וואָס איז אַרויס פֿון איר מאַנ'ס רשות און גייט צו זנות בפרהסיא. לעומת זאת, יהודה רופֿט דער נביא "בוגדה". און דער חילוק: די בוגדת באַטריגט איר מאַן בסתר, און פֿון דרויסן ווײַזט זי זיך ווי אַ צדקת, "אָכְלָה וּמָחֲתָה פִיהָ וְאָמְרָה לֹא פָעַלְתִּי אָוֶן", אָבער טיף אינעווייניג באַטריגט זי אים. די שובבה, ווידער, איז אַרויס אינדרויסן און געטאָן בפרהסיא אָן קיין חשבון.

און דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק אין די שרשים פֿון די ווערטער. שובבות איז אַ נפשי'דיגע מידה, אַ חוסר יציבות, און דערפֿאַר שטייט "אֶרְפָּה מְשׁוּבֹתֵיכֶם", אַ לשון פֿון רפואה. זי נעמט זיך פֿון אַן אויפֿוועקונג פֿון די תאוות און רצונות, אָדער פֿון אַ שׂכל וואָס איז פֿאַרדרייט געוואָרן, ווי עס שטייט "חָכְמָתֵךְ וְדַעְתֵּךְ הִיא שׁוֹבְבָתֶךְ". אַ מענטש וואָס איז שובב נייגט פֿון דעם דרך הישר און גייט נאָך דאָס וואָס פֿאַרכאַפּט זײַן האַרץ, און זײַן חטא איז בינו לבין עצמו. אָבער אַ "בוגד" איז תּמיד בנוגע יענעם. מע קען נישט זאָגן אַז אַ מענטש האָט געבאָגדעט בינו לבין עצמו; יעדעס מאָל וואָס מע זאָגט דאָס וואָרט בוגד מוז מען משלים זײַן: אין וועמען האָט ער געבאָגדעט. די בגידה, דער מרד און די פשיעה זענען תּמיד בנוגע דעם צווייטן: ער באַטריגט זײַן חבֿר, זײַן הער, אַ פֿרוי איר מאַן.

פֿון דאַנען זעט מען אַז דער חטא פֿון אפרים איז אַ חטא פֿון שובבות, די באַוועגונג פֿון זייער גייסט, דער כּח המתאוה וואָס וועקט זיך אויף. זיי שפּירן זיך בכלל נישט ווי קיין בוגדים, ווײַל לויט זייער שיטה איז זייער דרך די ריכטיגע. און ס'איז דאָ סימנים דערויף: ערשטנס, זיי האָבן געטאָן בפרהסיא, און ווער ס'טוט בפרהסיא האָט נישט קיין געוויסנביסן, אַדרבה ער האַלט אַז אַזוי דאַרף עס צו זײַן. צווייטנס, מע האָט נישט חרטה געהאַט אויף די מעשׂים, ווײַל נאָר דער וואָס שפּירט אַן אשמה טוט תּשובֿה. דריטנס, אויך אַ שטראָף העלפֿט נישט, ווײַל ער פֿאַרשטייט גאָרנישט פֿאַר וואָס מע שטראָפֿט אים, ער האַלט דאָך אַז זײַן וועג איז דער ריכטיגער וועג. לעומת זאת דער בוגד, ווי יענע פֿרוי וואָס זיצט אונטער איר מאַן און באַטריגט אים, זי האָט יאָ געוויסנביסן, זי ווייסט אַז זי וואָלט געדאַרפֿט זײַן געטרײַ, און אויב מע וועט איר מוסר'ן איז דאָ אַ שאַנס אַז זי זאָל זיך אומקערן און פֿאַרריכטן אירע וועגן. דער בוגד ווייסט אַז ער איז נישט בסדר מיט דער אַנדערער זײַט, און דערפֿאַר איז דאָ אַ שאנס אַז די זאַכן זאָלן אים צוריקברענגען צום ריכטיגן אָרט. נאָר יהודה, וואָס איז געווען בגדר בוגדה, האָט געוווּסט אַז מע דאַרף זיך שעמען מיט די מעשׂים, און דערפֿאַר פֿון דרויסן האָט זי זיך געמאַכט ווי אַ צדקת, אָבער טיף אינעווייניג האָט זי געמאָרדעוועט קעגן קודשא בריך הוא ווי אַ פֿרוי וואָס באַטריגט איר מאַן בסתר, און איר חטא איז גאָר שווער ביז גאָר.

שלושה הבדלים בין ישראל ליהודה
וָאֹמַר אַחֲרֵי עֲשׂוֹתָהּ אֶת כׇּל אֵלֶּה אֵלַי תָּשׁוּב וְלֹא שָׁבָה וַתֵּרֶא בָּגוֹדָה אֲחוֹתָהּ יְהוּדָה׃ - און איך האָב געזאָגט, נאָכדעם ווי זי האָט געטאָן דאָס אַלץ, צו מיר וועט זי זיך אומקערן, אָבער זי האָט זיך נישט אומגעקערט; און דאָס האָט געזען איר פֿאַררעטערישע שוועסטער יהודה.

דער ערשטער חילוק: ישראל איז "הֹלְכָה עַל כָּל הַר גָּבֹהַּ וַתִּזְנִי שָׁם", בפרהסיא, אונטער יעדן פֿרישן בוים. דער צווייטער חילוק: דער הקדוש ברוך הוא האָט געזאָגט, נאָכדעם ווי זי וועט זעטיגן איר תאווה אין אַלע אירע זנונים וועט זי זיך אומקערן צו מיר, און נישט גענוג וואָס זי האָט זיך נישט אומגעקערט, נאָר זי האַלט ווײַטער אָן אין איר פֿאַרדאָרבענעם וועג. דער דריטער חילוק: ישראל האָט נישט געהאַט פֿון וועמען צו לערנען. הקדוש ברוך הוא האָט זיי געוואָרנט און זיי האָבן געזאָגט "ס'וועט זײַן גוט, ס'וועט זײַן גוט", ביז זיי האָבן געכאַפּט דעם קלאַפּ און זענען פֿאַרטריבן געוואָרן אין גלות, אָבער היסטאָריש איז נישט געווען פֿאַר זיי פֿון וועמען צו לערנען. יהודה לעומת זאת, "וַתֵּרֶא בָּגוֹדָה אֲחוֹתָהּ יְהוּדָה", זי האָט געזען די עבֿירה פֿון איר שוועסטער און איר שטראָף, און מע האָט זיך געדאַרפֿט אויסלערנען פֿון יענעמס באָרד, דאָס הייסט זי האָט געדאַרפֿט לערנען פֿון די מכות וואָס זיי האָבן געכאַפּט, און אַפֿילו אויב זי האָט למעשׂה נישט געלערנט, האָט זי געדאַרפֿט לערנען. און דאָך בלײַבט זי אַ בוגדה. דאָס איז נאָך אַ טעם אויף דער שטרענגקייט פֿון יהודה'ס חטא קעגן איר שוועסטער ישראל.

זנות וניאוף: מה ההבדל?
וָאֵרֶא כִּי עַל כׇּל אֹדוֹת אֲשֶׁר נִאֲפָה מְשֻׁבָה יִשְׂרָאֵל שִׁלַּחְתִּיהָ וָאֶתֵּן אֶת סֵפֶר כְּרִיתֻתֶיהָ אֵלֶיהָ וְלֹא יָרְאָה בֹּגֵדָה יְהוּדָה אֲחוֹתָהּ וַתֵּלֶךְ וַתִּזֶן גַּם הִיא׃ - און איך האָב געזען אַז צוליב אַלע סיבות וואָס די אָפּגעקערטע ישראל האָט געטאָן ניאוף האָב איך איר אַוועקגעשיקט און איר געגעבן איר ספר כריתות, און איר פֿאַררעטערישע שוועסטער יהודה האָט זיך נישט דערשראָקן, און איז געגאַנגען און האָט אויך געזונט.

יהודה וואָלט געדאַרפֿט זען אַז דער גלות פֿון ישראל און דאָס פֿאַרטריבן ווערן זענען געקומען צוליב דעם וואָס זי האָט מנאף געווען און איז אָפּגעסוּרט פֿון השי"ת, און די זאַך איז געווען קענטיג פֿאַר יעדן. און פֿונדעסטוועגן, "וָאֶתֵּן אֶת סֵפֶר כְּרִיתֻתֶיהָ אֵלֶיהָ וְלֹא יָרְאָה" - די זאַך האָט אין איר נישט אויפֿגעוועקט קיין שום מורא, נאָר "וַתֵּלֶךְ וַתִּזֶן גַּם הִיא".

און דער מלבי"ם באַמערקט אויפֿן חילוק פֿון לשון אינעם פּסוק: בײַ ישראל שטייט "נִאֲפָה", און בײַ יהודה "וַתִּזֶן". דער מעשׂה בעילה אַליין איז דער פּועל "ניאוף"; בעת די עצם התייחדות, וואָס די פֿרוי שטעלט זיך צו צו איינעם וואָס איז פּסול פֿאַר איר שלא על דרך קידושין, אויף דעם קומט דער תואר "זנה". "זנה" באַטײַט זיך אָפּצונײַגן פֿונעם דרך, און ס'איז תּמיד מלשון "זָנְתָה מֵאַחֲרֵי אִישָׁהּ", דאָס הייסט זי האָט זיך אָפּגענײַגט פֿונעם וועג פֿון איר מאַן. און אַפֿילו אויב זי איז נישט קיין אשת איש, האָט זי זיך אָפּגענײַגט פֿונעם אָנגענומענעם וועג, ווײַל דער דרך פֿון אַ פֿרוי איז חתונה צו האָבן און זיך מייחד זײַן צו איין מאַן.

דעריבער בײַם זכר קומט תּמיד דער לשון "נָאַף" און נישט "זָנָה", אויסער ווען מע באַשרײַבט כלל ישראל, וואָס דעמאָלט ווערן זיי באַטראַכט ווי אַ נקבֿה לגבי קודשא בריך הוא וואָס ער איז כביכול דער זכר. דער טעם: די פֿרוי געפֿינט זיך אונטער איר מאַנ'ס רשות, און ווען זי גייט און טוט אַזאַ מעשׂה איז זי זונה פֿון אים און דערווײַטערט זיך פֿון אים; אָבער דער מאַן איז נישט אונטער דעם רשות פֿון זײַן ווײַב, דעריבער רעדט מען בײַ אים פֿון דער עצם פֿאַרבאָטענער פֿעולה, די פֿעולה פֿון ניאוף.

פֿון דאַנען, זאָגט דער מלבי"ם: די אִשָּׁה בוגדת געפֿינט זיך אונטער איר מאַנ'ס רשות, און דעריבער איז דער עיקר עונש אירער אויף דער זנות, אויף דעם וואָס זי האָט זיך אָפּגענײַגט און פֿאַרלאָזט איר מאַן און איז געגאַנגען זיך מייחד זײַן מיט אַ צווייטן. אָבער די אִשָּׁה שובבה, וואָס איז שוין אַרויס בפרהסיא און זעט נישט דעם מאַנ'ס רשות ווי עפּעס וואָס בינדט איר, בײַ איר איז שוין נישט שייך דער לשון פֿון זנות נאָר לשון ניאוף. משל למה הדבר דומה: צו אַ פֿרוי וואָס האָט מורד געווען אין איר מאַן און האָט פֿאַרלאָזט דאָס הויז מיט צוויי יאָר צוריק, מע זאָגט נישט אויף איר יעצט אַז זי האָט געזונט, ווײַל זי שפּירט זיך שוין לאַנג נישט געבונדן צו אים און דאָס צוזאַמענלעבן איז איר נישט מחייב, דעריבער אויב זי טוט אַ מעשׂה איסור רופֿט מען דאָס ניאוף, צוליב גוף הפעולה. אָבער אַ פֿרוי וואָס זיצט אונטער איר מאַן און גייט אַרויס זיך צונויפֿקומען מיט אַנדערע, די הייסט אַ זונה, ווײַל זי גייט אַרויס פֿונעם קשר אין וועלכן זי דאַרף זײַן פֿאַרבונדן.

און דאס איז "וָאֵרֶא כִּי עַל כׇּל אֹדוֹת אֲשֶׁר נִאֲפָה מְשֻׁבָה יִשְׂרָאֵל שִׁלַּחְתִּיהָ": ביי ישראל איז נישט שייך געווען זיי פארצושיקן צוליב דער זנות, ווייל זיי זענען דאך שוין לאנג נישט אין שטוב, שוין לאנג נישט אונטער דער האנט פונעם אויבערשטן, זיי האבן זיך געמאכט צוויי קעלבער בפרהסיא. אויף וואס קען מען זיי דען תובע זיין? אויפן ניאוף, אויפן עצם מעשה עריות. קעגנאיבער דעם יהודה, וואס איז נאך אלץ געבונדן צו איר מאן, אויף איר ווערט געזאגט "וַתֵּלֶךְ וַתִּזֶן גַּם הִיא", אז זי איז פארקראכן פונעם דרך פון איר מאן בעת זי איז נאך צוגעבונדן צו אים.

"מקול זנותה" - קלות אדער פרסום
וְהָיָה מִקֹּל זְנוּתָהּ וַתֶּחֱנַף אֶת הָאָרֶץ וַתִּנְאַף אֶת הָאֶבֶן וְאֶת הָעֵץ׃ - און עס איז געווען, צוליב דער לייכטזיניגקייט פון איר זנות האט זי פארחנפ'עט דאס לאנד, און זי האט מנאף געווען מיטן שטיין און מיטן האלץ.

עס זענען דא צוויי וועגן אין די מפרשים. דער רד"ק טייטשט אפ "מקול" מלשון קלות, און ווי דער תרגום זאגט "בקלילותה". עס זענען דא עבירות וואס א מענטש טוט און זיי זענען אים שווער, ער שפירט אז די זאך איז גאר חמור און אז די תביעה אויף אים איז גרויס, און ער טוט זיי מיט א שווער הארץ; און עס זענען דא עבירות וואס ער טוט מיט א לייכט הארץ. און געווענליך ווענדט זיך דאס אין וויפיל מאל ער האט איבערגעחזרט די עבירה, ווייל ווי מער א מענטש פאלט דורך ווערט די עבירה ביי אים ווי א היתר און די וועלט זעט ביי אים אויס ווי א מישור. און דאס איז "מקול זנותה", אז דער גאנצער ענין פון זנות איז שוין געווארן לייכט אין אירע אויגן. און "ותנאף את האבן ואת העץ" מיינט אז זי האט איבערגעלאזט איר מאן און איז געגאנגען און מנאף געווען מיט פרעמדע געטער, דאס זענען די עבודות זרות, די כוחות הטומאה, האלץ און שטיין.

דער מלבי"ם טייטשט "מקול" לשון פרסום, אזוי ווי "יצא הקול". דאס הייסט: וויבאלד זי האט מורא געהאט פונעם קול פון איר זנות און זי האט עס געוואלט באהאלטן, דערפאר פלעגט זי שטענדיג צוריקקומען צו איר מאנס שטוב, כדי די זאך זאל זיך נישט פארשפרייטן און עס זאל נישט ארויסגיין אויף איר קיין שלעכטער שם. און דאס איז "וַתֶּחֱנַף אֶת הָאָרֶץ", חניפות, זי ווייזט א פנים אויף דרויסן, זי שטעלט זיך אהער ווי אן ערליכע פרוי וואס זיצט תחת בעלה און ווי א יראת ה'. און גיט אכט: דא שטייט נישט "תחת כל עץ רענן", נאר "ותנאף את האבן ואת העץ" בצנעה, אז איר עבודה זרה האט זי געטאן באהאלטענערהייט. און דער דאזיגער חטא, זאגט דער מלבי"ם, איז נאך ערגער, ווייל עס איז פארהאן דערין אן אונאה און א כפירה אין השגחת ה'.

תשובה של שקר: די צורות הינטער דער טיר
וְגַם בְּכׇל זֹאת לֹא שָׁבָה אֵלַי בָּגוֹדָה אֲחוֹתָהּ יְהוּדָה בְּכׇל לִבָּהּ כִּי אִם בְּשֶׁקֶר נְאֻם יְהֹוָה׃ - און אויך אין דעם אלעם האט זיך צו מיר נישט אומגעקערט איר פאררעטערישע שוועסטער יהודה מיט איר גאנצן הארצן, נאר מיט שקר, זאגט דער אויבערשטער.

דערקלערט דער מלבי"ם: נאכדעם וואס מען האט געזען אז משובה ישראל קערט זיך בשום אופן נישט צוריק צום אויבערשטן, וואס איך האב געזאגט "אחרי עשותה את כל אלה אלי תשוב" און זי האט זיך נישט אומגעקערט, וואלט לכאורה אויסגעקומען אז שבט יהודה איז בעסער פון איר, ווייל נאך יעדע מעשה זנות פלעגט זי צוריקקומען צו איר מאנס שטוב ווי א כשר'ע פרוי. זי שפירט זיך נאך אלץ געבונדן צום מאן, נאך אלץ געבונדן צו קודשא בריך הוא. אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "בוגדה אחותה יהודה", מיט בגידה טוט זי דאס, וואס זי האט זיך דאך נישט אומגעקערט מיט איר גאנצן הארצן נאר מיט שקר. צוליב דעם וואס זי האט מורא פונעם קול און פונעם פרסום און וויל נישט מען זאל אויף איר מוציא שם זיין אז זי איז א זונה, דעריבער דארף זי נאך איר מאנס נאמען אויף זיך, און זי חנפ'עט און ווייזט זיך ארויס פאר כשר. קומט אויס אז אירע מעשים זענען גאר ערגער.

און דער רד"ק לייגט צו: "וגם בכל זאת", דאס הייסט אז נאכדעם וואס זיי האבן געזען אלע צרות פון ישראל און זייער גלות וואלטן זיי געדארפט תשובה טון, און זיי האבן נישט תשובה געטאן. און וואס מיינט "בשקר"? ברענגט רש"י: דער דור פון יאשיהו האבן זיך געמאכט ווי צדיקים אבער זיי זענען געווען רשעים. זיי פלעגן אויסקריצן צורות פון עבודה זרה אויף זייערע טירן פון אינעווייניג, א האלב אויף איין טיר און א האלב אויף דער צווייטער טיר. דאס הייסט צוויי טירן וואס עפענען זיך אריינצו, און ווען זיי זענען פארמאכט שטעלן זיך די צוויי העלפטן צונויף צו א גאנצן צלם. יאשיהו, וואס איז געווען א צדיק, "רוח אפינו משיח ה' נלכד בשחיתותם", אין דער פארדארבנקייט פון זיין פאלק, איז געווען זיכער אז זיי זענען צדיקים, און ער האט געשיקט די מבערים פון עבודה זרה איבערצוקוקן אין די הייזער. זיי פלעגן אריינגיין, די טירן זענען געווען אפן און די אינעווייניגסטע זייטן זענען צוגעלענט צום וואנט, זיי קוקן איבער און זוכן און פארשרייבן אינעם באריכט: ריין פון עבודה זרה. און אין דער רגע וואס זיי גייען ארויס און פארמאכן די טירן, שטייט די עבודה זרה קמה וגם ניצבה.

און פון דא נעמט זיך אויך דער טעות פון יאשיהו ווען ער איז ארויסגעגאנגען אין מלחמה קעגן פרעה נכה. ער איז געווען זיכער אינעם נצחון, ווייל ער האט דאך מבער געווען די עבודה זרה און זיין פאלק איז צדיקים, און ווען דאס פאלק איז ערליך שטייט דאך "וחרב לא תעבור בארצכם", אפילו א חרב של שלום. און ער האט נישט געוואוסט אז מען האט אים אנגעדראט א שפיצל: מען מאכט צו די טיר און די עבודה זרה קומט צוריק. כלפי חוץ האבן זיי אויסגעזען ווי צדיקים, און פונקט ווי מיר האבן מסביר געווען, יהודה איז געווען א חנפה, כלפי חוץ מאכן זיי זיך פאר צדיקים אבער אינעווייניג זענען זיי געווען רשעים.

"צדקה נפשה משובה ישראל"
וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֵלַי צִדְּקָה נַפְשָׁהּ מְשֻׁבָה יִשְׂרָאֵל מִבֹּגֵדָה יְהוּדָה׃ - און דער אויבערשטער האט צו מיר געזאגט: משובה ישראל האט גערעכטפארטיגט איר נשמה מער ווי די פאררעטערישע יהודה.

ישראל די שובבה קומט ארויס א צדקת קעגן יהודה די בוגדת. און לכאורה איז דאס זייער שווער צו פארשטיין: ישראל זענען דאך די וואס האבן אנגעהויבן מיטן חטא, און אויב אזוי איז דאך דער גרויסער חטא זייערס. ערקלערט דער רד"ק: אויב וועסטו בודק זיין וואס יהודה האט געטאן, וועסטו געפינען אז זיי האבן געטאן פיל הארבערע זאכן. ישראל, וואס האבן זיי געטאן? צוויי עגלים, און ווער עס האט געוואלט דינען עבודה זרה איז געגאנגען צו די באשטימטע ערטער. אבער די צוגאב פון חטא ביי יהודה איז געווען, אז זיי האבן מבזה געווען דעם בית האל, אריינגעברענגט אהין זייערע פסילי עבודה זרה און אפגאטן, מבטל געווען דארט די עבודת האל, און געדינט עבודה זרה אינעם בית המקדש אליין. דו ווילסט עבודה זרה, גיי און מאך דיר, אבער עס אריינצוברענגען אין בית ה'? "צרתי בביתי" - מיין צרה אין מיין אייגן הויז?

און אזוי איז געווען ביי אחז הרשע, וואס האט באפוילן צו מאכן אין בית המקדש א מזבח ווי די געשטאלט פונעם מזבח אין דמשק, האט מבטל געווען די עבודת המזבח, פארמאכט די טירן פון בית ה', ארויפגעברענגט א שממית אויפן מזבח, מען האט פארלאשן די מנורה און קטורת האט מען נישט מקטיר געווען, און אויך זיינע קינדער האט ער דורכגעפירט דורכן פייער ווי די תועבות פון די גוים. און ביי מנשה שטייט אז ער האט זיך געבוקט צו גאנץ צבא השמים, און דורכגעפירט זיין זון דורכן פייער, און זיך פארנומען מיט עונן וניחש וכישף און געמאכט אוב וידעוני, און האט פיל געטאן דאס שלעכטע בעיני ה'. און עס ווערט געזאגט אויף אים אז ער האט ערגער געטאן פון אלעס וואס די אמורי האבן געטאן פאר אים, מער ווי די גוים, און האט אויך מחטיא געווען יהודה מיט זיינע גלולים. און עס שטייט: "וגם דם נקי שפך מנשה הרבה מאוד עד אשר מילא את ירושלים פה לפה". און הגם מנשה האט תשובה געטאן, שטייט אז די גלות איז געקומען צוליב מנשה, ווייל דער רושם פון זיין חטא איז נישט אפגעמעקט געווארן אפילו נאך זיין תשובה. און ווי מיר האבן ערקלערט אויף אן אנדער ארט לויטן מלבי"ם, פארוואס זיין תשובה האט נישט געהאלפן צו מבטל זיין די גזירה.

און נאך ווערט דארט געזאגט: "אחוריהם אל היכל ה' ופניהם קדמה לשמש", אז זיי זענען געשטאנען אין בית המקדש און האבן אויסגעדרייט זייער רוקן צום היכל און זייערע פנימער קעגן מזרח זיך צו בוקן צו דער זון, און יעדן אינדערפרי זענען זיי אויפגעשטאנען ביי נץ החמה פאר דעם צוועק. "ושולחים את הזמורה אל אפם", און דאס איז שוידערליך אפילו ארויסצוברענגען פונעם מויל, אז זיי האבן זיך געבויגן כדי מבזה צו זיין קעגן בית המקדש, און דער פסוק האט גענוצט א לשון נקיה. זעט מען דאך אז די עבירות פון יהודה זענען געווען פיל הארבער ווי די עבירות פון ישראל. ישראל האבן זיך געמאכט עבודה זרה, אבער זיי האבן עס נישט אריינגעברענגט אינעווייניג אין בית המקדש. און ווער עס ליינט דעם שפאציר וואס דער הקדוש ברוך הוא ווייזט פאר יחזקאל הנביא, ווי ער פירט אים פון חדר צו חדר און פון לשכה צו לשכה אין בית המקדש און ווייזט אים: דא האבן זיי אויסגעקריצט צורות פון עבודה זרה, און דא האבן זיי געטאן אזוי און דא אזוי, איז עס פשוט שוידערליך און דערציטערט. דערפאר, "צדקה נפשה משובה ישראל מבוגדה יהודה".

"הלוך וקראת... צפונה"
הָלֹךְ וְקָרָאתָ אֶת הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה צָפוֹנָה וְאָמַרְתָּ שׁוּבָה מְשֻׁבָה יִשְׂרָאֵל נְאֻם יְהֹוָה לוֹא אַפִּיל פָּנַי בָּכֶם כִּי חָסִיד אֲנִי נְאֻם יְהֹוָה לֹא אֶטּוֹר לְעוֹלָם׃ - גיי און רוף אויס די דאזיגע ווערטער קיין צפון, און זאלסט זאגן: קער זיך צוריק, אפגעקערטע ישראל, זאגט דער אויבערשטער; איך וועל נישט אראפלאזן מיין צארן אויף אייך, ווייל איך בין חסיד, זאגט דער אויבערשטער, איך וועל נישט האלטן דעם כעס אויף אייביג.

אינעם אויסדרוק "הלוך" זענען פאראן צוויי ביאורים. רש"י, אויפן סמך פון חז"ל, טייטשט עס ווי א ממשות'דיגער לשון ציווי: גיי צו די עשרת השבטים. און עס איז דא א מיינונג אין חז"ל אז אין די טעג פון יאשיהו האבן זיך די עשרת השבטים צוריקגעקערט, און ירמיהו איז דער וואס האט זיי צוריקגעברענגט. און "צפונה" מיינט אשור, די ערטער וואו זיי זענען פאריאגט געווארן אין גלות, חלח און חבור און נהר גוזן און ערי מדי, וואס געפינען זיך אלע צו צפון-מזרח פון ארץ ישראל. און דו זאלסט צו זיי זאגן: "שובה משובה ישראל", אז זיי זאלן זיך צוריקקערן פון דער משובה און פון דער שובבות. "לא אפיל פני בכם", מיין כעס וועל איך נישט אראפלאזן אויף אייך, "כי חסיד אני נאום ה' לא אטור לעולם". און חז"ל זאגן אז טאקע א טייל פון זיי האבן זיך צוריקגעקערט. אויך פון לשון פונעם מלבי"ם איז משמע אזוי ווי רש"י.

דער רד"ק אבער גייט אויף אן אנדערן מהלך. דער פסוק זאגט נישט פארן נביא אז ער זאל גיין קיין צפון צום ארט וואו די עשרת השבטים זענען פארטריבן געווארן, ווארום מלך אשור האט זיי דאך פארטריבן קיין חלח און חבור און ערי מדי. "הלוך" איז א לשון זירוז, אזוי ווי "לכה נא אנסכה בשמחה", "לכו ונפילה גורלות", וואו די כוונה איז נישט צו גיין ממש מיט די פיס, נאר "קום לאמיר טאן" מיט זריזות. און דאס וואס שטייט "הלוך וקראת", מיינט אז ער זאל אויסרופן די ווערטער אין ירושלים פאר די זקני יהודה, און ער זאל עס זאגן כאילו ער רעדט פנים אל פנים צו ישראל. דאס הייסט: מוסר' אויס יהודה, און אינאיינעם מיט דיין מוסר ערוועק דעם ענין פון די עשרת השבטים וואס זענען פארטריבן געווארן אין גלות. און זאג זיי אז ישראל איז עתיד זיך צוריקצוקערן באחרית הימים, און דאס איז "לא אטור לעולם", אז איך וועל נישט היטן זייער עבירה אויף אייביג נאר ביים סוף וועט עס נתכפר ווערן, און איך וועל זיי צוריקברענגען נאך א לאנגער צייט, און ווען די גלויות פון יהודה וועלן איינגעזאמלט ווערן, וועט אויך ישראל איינגעזאמלט ווערן. און "לעולם" מיינט אויף לאנגע יארן; מען קען דאך נישט זאגן אז ער האט נישט אראפגעלאזט אויף זיי זיין פנים, ווייל ער האט דאך זיכער געצארנט אויף זיי, נאר עס וועט נישט בלייבן אזוי אויף אייביג, און לעתיד לבוא וועל איך משגיח זיין אויף זיי מיט אן השגחה לטובה אזוי ווי איך האב משגיח געווען אויף זיי פאר זייער גלות.

און אין פשט פון די ווערטער שרייבט דער מלבי"ם: עס איז פאראן א "פנים" פון רצון, אזוי ווי "ישא ה' פניו אליך", וואס דער אויבערשטער קוקט אויף אונז מיט אן השגחה לטובה, און דערקעגן איז הסתרת פנים, אז דער אויבערשטער אנטפלעקט אונז נישט זיין פנים פון רצון. און עס איז פאראן א "פנים" פון צארן, אזוי ווי "ונתתי פני באיש ההוא", און ווי די דרשת חז"ל: איך קער זיך אפ פון מיינע אלע באשעפטיגונגען און גיב אפ מיין גאנצן פנים צו אים. און קעגן א פנים פון כעס ווערט דא געזאגט "לא אפיל פני": א פנים פון כעס וועל איך נישט מאכן צו זיי, און איך וועל אויך נישט האלטן שנאה אין הארצן קעגן זיי, נאר איך וועל זיך צוריקקערן משגיח צו זיין אויף זיי מיט אן השגחה לטובה פונקט ווי איך האב משגיח געווען אויף זיי פאר זייער גלות.

"אך דעי עוונך"
אַךְ דְּעִי עֲוֺנֵךְ כִּי בַּיהֹוָה אֱלֹהַיִךְ פָּשָׁעַתְּ וַתְּפַזְּרִי אֶת דְּרָכַיִךְ לַזָּרִים תַּחַת כׇּל עֵץ רַעֲנָן וּבְקוֹלִי לֹא שְׁמַעְתֶּם נְאֻם יְהֹוָה׃ - נאר דערקען דיין זינד, ווייל קעגן דעם אויבערשטן דיין גאט האסטו געזינדיגט, און האסט צעשפרייט דיינע וועגן צו פרעמדע אונטער יעדן גרינעם בוים, און צו מיין קול האט איר נישט צוגעהערט, זאגט דער אויבערשטער.

"פשעת" מיינט געמאלדן א מרידה. און אין טייטש פון "ותפזרי את דרכיך" זענען פאראן צוויי וועגן. רש"י טייטשט עס אלס א לשון פון זנות און פיסוק רגלים פאר משכבי אשה, וואס די וועגן זענען דא ווי די פיס מיט וועלכע מען גייט, און דאס איז א מעטאפארישער אויסדרוק דערויף וואס זיי האבן פארלאזט דעם אייבערשטן וואס איז איר מאן, און זענען נאכגעגאנגען און געזונגט נאך די געצן. און דער רד"ק ערקלערט: זאגט דער הקדוש ברוך הוא, כדי איך זאל דיר צוריקברענגען צו מיר, דארפסטו וויסן וואס דו האסט געזינדיגט און פאר וואס דו ביסט פארטריבן געווארן אין גלות, "כי בה' אלהיך פשעת", און אויב דו וועסט דאס אנערקענען וועסטו תשובה טאן צו מיר און איך וועל זיך צוריקקערן צו דיר. און "ותפזרי דרכיך" מיינט אז דו האסט נישט געדינט בלויז איין עבודה זרה, נאר האסט צעשפרייט דיינע וועגן צו פילע; און ביסט געגאנגען אויף אלע וועגן, ווארום עס איז דא איין וועג וואס פירט צום אויבערשטן, און דו ביסט געגאנגען אויף אלע אנדערע וועגן און נישט אויף אים. און ווי עס ווערט געזאגט "כי מספר עריך היו אלהיך יהודה", וויפיל שטעט עס זענען דא אזוי פיל געצן, איר האט געדינט אלע מינים עבודה זרה און בלויז נישט דעם קודשא בריך הוא. "ובקולי לא שמעתם", אז איך האב אייך געווארנט דורך די נביאים און איר האט זיך נישט צוגעהערט.

"שובו בנים שובבים"
שׁוּבוּ בָנִים שׁוֹבָבִים נְאֻם יְהֹוָה כִּי אָנֹכִי בָּעַלְתִּי בָכֶם וְלָקַחְתִּי אֶתְכֶם אֶחָד מֵעִיר וּשְׁנַיִם מִמִּשְׁפָּחָה וְהֵבֵאתִי אֶתְכֶם צִיּוֹן׃ - קערט זיך אום, איר שובבימ'דיגע קינדער, זאגט דער אויבערשטער, ווארום איך בין אייער האר און מאן, און איך וועל אייך נעמען איינער פון א שטאָט און צוויי פון א משפחה, און איך וועל אייך ברענגען קיין ציון.

דער מלבי"ם ערקלערט אז דער דאזיגער פסוק איז א המשך צום פריערדיגן, און פארוואס איז דער דגש אויף "בנים"? ווייל מיר האבן געזען אז די אבות האבן געזינדיגט, און דער הקדוש ברוך הוא האט באשריבן א גאר שווערן מצב מיט זיי, "על כל אודות אשר ניאפה משובה ישראל שלחתיה ואתן את ספר כריתותיה אליה". כביכול מיט די אבות האט ער מער נישט וואס צו רעדן, דערפאר ווענדט ער זיך צו די קינדער: כאטש די זינדיגע עלטערן האבן זיך נישט אומגעקערט, זאלן זיך כאטש די קינדער אומקערן. און פארוואס? "כי אנוכי בעלתי בכם": כאטש כביכול איך האב פארטריבן אייער מוטער און געגעבן א ספר כריתות, האב איך אייך געהייראט, אייך האלט איך ווי מיין ווייב און איך וועל זיך פירן מיט אייך ווי א מאן. און אפילו אויב עס וועט בלייבן בלויז א שארית הפליטה, איינער פון א שטאָט און צוויי פון א משפחה, וועל איך אייך נעמען און אייך ברענגען קיין ציון.

און וואס באדייט "אחד מעיר"? דער רד"ק ערקלערט: אפילו עס וועט זיין בלויז איין איד אליין אין די שטעט פון די גוים, וועל איך אים פון דארט נעמען; און אפילו עס וועלן זיין צוויי אידן אין א משפחה. און "משפחה" מיינט דא אן אומה, אזוי ווי "ואם משפחת מצרים לא תעלה", "לכל משפחות ממלכות צפונה". און אפילו עס וועט זיין איינער אין א שטאָט און צוויי אין א ווייטער אומה ערגעץ-וואו, וועל איך אייך אויך פון דארט נעמען. און חז"ל ערקלערן "אחד מעיר ושניים ממשפחה" אויף אן אנדערן אופן: איינער קען מזכה זיין די גאנצע שטאָט און צוויי זענען מזכה די גאנצע משפחה, אז אויב עס וועט זיין איין ראוי'דיגער און ערליכער מענטש אין דער שטאָט, וועט אין זיין זכות געראטעוועט ווערן די גאנצע שטאָט, און אינעם זכות פון צוויי וועט געראטעוועט ווערן די גאנצע משפחה.

"ונתתי לכם רועים כלבי"
וְנָתַתִּי לָכֶם רֹעִים כְּלִבִּי וְרָעוּ אֶתְכֶם דֵּעָה וְהַשְׂכֵּיל׃ - און איך וועל אייך געבן פּאַסטוכער לויט מיין הארץ, און זיי וועלן אייך פירן מיט פארשטאנד און קלוגשאפט.

וויבאלד דער חטא האט געשטאמט פון די רשעות'דיגע מלכים וואס האבן אייך געפירט, קומט דערפאר דער דאזיגער פסוק: איך וועל אייך געבן פּאַסטוכער לויט מיין הארץ, לויט מיין ווילן, נישט ווי די ערשטע פּאַסטוכער, די מלכי יהודה און בעיקר די מלכי ישראל, וואס האבן געזינדיגט און פארדארבן זייערע וועגן. די קומענדיגע פּאַסטוכער לעתיד לבוא וועלן אייך פירן מיט פארשטאנד און קלוגשאפט, און דאס זענען די פרנסים וואס וועלן זיין צוזאמען מיט מלך המשיח, אזוי ווי עס שטייט "והקמונו עליו שבעה רועים ושמונה נסיכי אדם".

ביאור פונעם הגר"א: אחד מעיר ושניים ממשפחה

דער הגר"א האט דא אן אינטערעסאנטן ביאור. פילע זוכן צו וויסן ווער עס איז דער "אחד מעיר" און ווער זענען די "שניים ממשפחה", ווייל דאס זענען פסוקים וואס באהאלטן אין זיך א טיפקייט און פאדערן א פארשטאנד. זאגט דער הגר"א: אליהו הנביא ווערט אנגערופן נאך זיין ארט, "אליהו התשבי מתושבי גלעד", תושב און גלעד זענען ערטער, דערפאר ווערט ער גערופן נאך זיין שטאָט. אבער די משיחים ווערן אנגערופן נאך זייער משפחה: משיח בן יוסף און משיח בן דוד. און דאס איז וואס דער נביא זאגט "ולקחתי אתכם אחד מעיר ושניים ממשפחה": איך וועל אייך צונעמען דורך איינעם וואס איז באקאנט מיטן נאמען פון זיין שטאָט, דאס איז אליהו הנביא התשבי; און דורך צוויי וואס זענען באקאנט נאך זייער משפחה, דאס זענען משיח בן יוסף און משיח בן דוד. די גאולה וועט ממילא קומען דורך דער בשורה פון דער ישועה פון אליהו, און דורך די צוויי משיחים, במהרה בימינו אמן.

לסיכום:

דער קאפיטל שטעלט אוועק איינע קעגן די אנדערע די צוויי שוועסטער. ישראל איז "משובה", א שובב'טע וואס איז ארויסגעגאנגען בפרהסיא און שפירט גארנישט אז זי זינדיגט, דערפאר טוט זי נישט תשובה און קיין שום שטראף העלפט נישט ביי איר; און יהודה איז "בוגדה", וואס ווייסט גאנץ גוט אז זי טוט נישט ריכטיג און באהאלט עס דערפאר, זי חנפ'עט כלפי חוץ און ווייזט זיך ווי א צדקת, און בסתר דינט זי שטיינער און ביימער. פונקט דערפאר איז "צדקה נפשה משובה ישראל מבוגדה יהודה", און נאכמער ווייל יהודה האט אריינגעברענגט עבודה זרה אין בית ה' אליין, און אויך ווייל זי האט זיך געדארפט לערנען פון וואס ס'האט פאסירט צו איר שוועסטער און האט זיך נישט געלערנט, און איר תשובה אין די טעג פון יאשיהו איז געווען א שקר'דיגע תשובה, אזוי ווי יענע צורות וואס מ'האט אריינגעקריצט הינטער די טירן. און מיט דעם אלעם שליסט דער נביא מיט ווערטער פון נחמה: "לא אטור לעולם", "שובו בנים שובבים כי אנוכי בעלתי בכם", און אפילו איינער פון א שטאָט און צוויי פון א משפחה וועלן איינגעזאמלט ווערן און געבראכט ווערן קיין ציון, און עס וועלן אויפשטיין פּאַסטוכער לויטן הארץ פונעם הקדוש ברוך הוא וואס וועלן פירן ישראל מיט פארשטאנד און קלוגשאפט, דורך אליהו הנביא און די צוויי משיחים במהרה בימינו.