פתיחה
אין דעם חלק פון קאפיטל ב' ציט ירמיהו ווייטער מיט זיין גרויסער תוכחה אויף עבודה זרה, און דרינגט טיפער אריין אינעם שורש פונעם פראבלעם: מען באשעפטיגט זיך נישט בלויז מיטן עצם חטא, נאר מיטן אופן ווי אזוי דער חטא איז ביי כלל ישראל פארוואנדלט געווארן אין א וועג, א שיטה און אן אידעאלאגיע. דער מלבי"ם, ווי זיין שטייגער, אנטפלעקט דא א טיפע פסיכאלאגישע בחינה: דער חילוק צווישן איינעם וואס זינדיגט במקרה קעגן איינעם וואס זינדיגט בעצם, און צווישן א חרטה אויפן רעזולטאט קעגן א חרטה אויפן גוף המעשה. פון דא און ווייטער צעטיילט דער מלבי"ם דאס פאלק אין דריי כיתות, און קעגן יעדער איינער פון זיי הערט זיך א באזונדערע תוכחה.
"כבושת גנב כי ימצא" - דער פראפעסיאנעלער גנב שעמט זיך נישט מיט דער גניבה
כְּבֹשֶׁת גַּנָּב כִּי יִמָּצֵא כֵּן הֹבִישׁוּ בֵּית יִשְׂרָאֵל הֵמָּה מַלְכֵיהֶם שָׂרֵיהֶם וְכֹהֲנֵיהֶם וּנְבִיאֵיהֶם׃ - ווי די בושה פונעם גנב ווען ער ווערט געכאפט, אזוי האבן זיך געשעמט בית ישראל, זיי, זייערע מלכים, זייערע שרים, און זייערע כהנים און זייערע נביאים.
זאגט דער מלבי"ם: דער געוויינלעכער גנב, ווען מען כאפט אים, איז זיין בושה נישט איבער דעם וואס ער האט געגנב'עט, נאר דערפאר וואס זיין שלעכטס איז אנטפלעקט געווארן. ער שעמט זיך בכלל נישט צו גנב'ענען. עס זענען דא מענטשן וואס גייען אין באנק בייטאג, און עס זענען דא וואס גייען ביינאכט, יעדער איינער מיט זיין ארבעט. דאס איז זיין פאך, דאס איז זיין פרנסה, און דער מעשה אליין איז אין זיינע אויגן גארנישט פגום. וואס שעמט אים זענען די בילדער, דאס וואס מען האט אים געכאפט אויפן פלאץ, וואס יעדער זעט אים. "כי ימצא" - דאס איז די בושה, און נישט די גניבה.
איך האב געליינט אין ספרים בשם דעם אלטער פון סלאבאדקע, אז אין ווארשע איז געווען א באנדע גנבים. עס איז דארט געווען אן אלמנה וואס מען האט צוגעגנב'עט פון איר איר גאנץ געלט, אריינגערעכנט די נדוניא פאר אירע קינדער, ביז זי האט זיי נישט געקענט חתונה מאכן, און איר צער איז געווען גאר גרויס. מענטשן וואס האבן געהאט קשרים אין דער אונטערוועלט האבן פרובירט צו פארהאנדלען מיט דער כנופיא פון גנבים, אפשר וועלן זיי צוריקגעבן כאטש א טייל. מען איז געזעסן מיט זיי, און צווישן די אנוועזנדע איז אויך געווען א פרוי וואס איז געקומען מטעם דער חבורה. זי האט אויסגעהערט די רייד און געזאגט: א מינוט, איך פארשטיי אייך נישט. וואס מיינט איר, אז מיר וועלן אלעס צוריקגעבן? מיר ארבעטן בחנם? עס זענען דא מענטשן וואס האבן מסכן געווען זייער לעבן, מענטשן וואס האבן געארבעט פאר דעם געלט, און יעצט קומט מען בעטן אלעס צוריק? וואס פאר א מאנגל אין דרך ארץ! ווער בעט אזא זאך פון א גנב, קומט אים דען נישט צו מאכן א בכבוד'יגע פרנסה? אט זעט מען: פאר זיי איז דאס א פרנסה, און מיט דער גניבה שעמען זיי זיך בכלל נישט. און אויב מען כאפט זיי אויפן פלאץ, איז דאס אן "ארבעטס-אומפאל", און ווי די וועלט זאגט א "פדיחה" - הער אויס, ווער עס ארבעט ריין ארבעט נישט אזוי, ער ווייסט ווי אזוי אריינצוגיין און ווי אזוי ארויסצוגיין אן דעם וואס איינער זאל שפירן. די בושה איז נאר דאס וואס מען האט אים געכאפט, נישט די בושה אויף דער גניבה.
א חוטא בעצם קעגן א חוטא במקרה
דא, זאגט דער מלבי"ם, קען מען אנזען דעם חילוק צווישן א מענטש וואס זינדיגט בעצם און א מענטש וואס זינדיגט במקרה. דער חוטא במקרה האט חרטה אויפן גוף החטא. דער חוטא בעצם האט נישט קיין חרטה אויפן גוף החטא, ווייל אויפן גוף החטא האט ער א גאנצע אידעאלאגיע. א מענטש וואס האט זיך באפעסטיגט אלס גנב שעמט זיך נישט מיט דער גניבה, נאר בלויז מיט דעם וואס מען האט אים געכאפט. קעגנאיבער אים, אן ערלעכער מענטש וואס איז נישט קיין גנב לויט זיין נאטור, נאר ער האט געדארפט דרינגענד א סכום געלט וואס אויב נישט וואלט מען אים ארויסגעווארפן פון שטוב - און ער איז געגאנגען און געגנב'עט - דער מענטש שעמט זיך מיט דער עצם גניבה. ווייל ביי אים איז די גניבה נישט קיין שיטה און נישט קיין ציל, נאר א מקרי'דיגער מיטל צו באקומען א סכום געלט; ווען ער וואלט עס נאר געקענט באקומען דורך א כשר'ע הלוואה אויסגעצויגן אויף לאנגע יארן, וואלט ער דאס געטון. "אל יבוזו לגנב כי יגנוב כי רעב הוא" - און ביי אים איז די עצם גניבה די גרויסע בושה, בעת ביים פראפעסיאנעלן גנב איז די בושה נאר דאס וואס ער איז געכאפט געווארן.
און אזוי איז אויך די זאך ביי א זונה: אויב זי זאנט נאר צוליב דעם אתנן, און עס האט פאסירט אז מען האט איר אויסגעטון נאקעט און נישט געגעבן איר ברויט און איר וואסער, וועט זי זיך שעמען אויפן עצם מעשה - ווי האב איך געקענט טון אזא מיאוס'ן מעשה פאר געלט און צום סוף האב איך גארנישט באקומען? אבער אויב די זנות אליין איז איר יסוד און איר תכלית, מאכט עס נישט אויס צי זי האט באקומען צי זי האט נישט באקומען, ווייל איר באגער האט זי דאך דערגרייכט.
אזוי אויך איז ביי כלל ישראל: ווען זיי וואלטן געדינט עבודה זרה נאר צוליב דעם תועלת - אז דער אפגאט זאל העלפן, אז דער גאט זאל מאכן רייך - דעמאלט ווען זיי וואלטן געזען אז נישט בלויז וואס זיי האבן גארנישט פארדינט, נאר עס זענען נאך צוגעקומען היזקות, צער און עגמת נפש, וואלטן זיי חרטה געהאט אויפן גוף המעשה. אבער וויבאלד זייער עבודה זרה איז נישט געקומען צו דערגרייכן עפעס אנדערש נאר איז געווען א סיבה און א ציל פאר זיך אליין, דערפאר איז "כבושת גנב כי ימצא": די בושה איז בלויז אויפן "כי ימצא", דערויף וואס די עבודה זרה האט צום סוף נישט צוגעשטעלט די סחורה - אבער אויפן עצם פון איר דינען האבן זיי נישט קיין שום בושה, און זיי וועלן ווייטער אנגיין דערמיט.
און דאס איז "כן הובישו בית ישראל המה מלכיהם שריהם וכהניהם ונביאיהם": קיינער פון זיי האט זיך נישט געשעמט אויפן עצם שלעכטן וועג, נאר בלויז אויפן דורכפאל וואס עס איז זיי ארויסגעקומען דערפון א שאדן. אבער דאס איז נישט גענוג צו ענדערן זייער וועג, ווייל דער שלעכטער דרך איז ביי זיי די שיטה און דער ציל, און זיי וועלן אנגיין דערמיט ווייטער.
"תיסרך רעתך" - אז דאס שלעכטס אליין זאל דיך אויסלערנען
תְּיַסְּרֵךְ רָעָתֵךְ וּמְשֻׁבוֹתַיִךְ תּוֹכִחֻךְ וּדְעִי וּרְאִי כִּי רַע וָמָר עׇזְבֵךְ אֶת ה' אֱלֹהָיִךְ וְלֹא פַחְדָּתִי אֵלַיִךְ נְאֻם אֲדֹנָי ה' צְבָאוֹת׃ - דיין אייגענע שלעכטס וועט דיך יסורן, און דיינע אָפּקערענישן וועלן דיך מוסר'ן, און זאלסט וויסן און זען אַז עס איז שלעכט און ביטער דאָס וואָס דו האָסט פאַרלאָזט דעם ה' דיין גאָט, און מיין שרעק איז נישט געווען אויף דיר, זאָגט דער האַר ה' צבאות.
לויט דעם פארענטפערט דער מלבי"ם דעם פסוק: דער קדוש ברוך הוא האָט גוזר געווען אַז די רעה אַליין זאָל זיין די סיבה פונעם מוסר - "ולא פחדתי אליך", נישט דער פחד פאַר מיר וועט ברענגען די תוכחה, נאָר די זאַך אַליין. און פאַרוואָס? ווייל כל זמן איר טוט חרטה נאָר אויף די בזיונות און אויף דעם וואָס איר האָט נישט באַקומען אייער באַגער, איז דאָס נישט קיין חרטה אויף גוף העבודה זרה. זאָגט דער קדוש ברוך הוא: "תיסרך רעתך" - אפשר ווען די עבודה זרה אַליין וועט אייך יסורן, וועט דאָס ברענגען צו אַ חרטה אויפן גוף המעשה און נישט בלויז אויפן רעזולטאַט.
"אומרים לעץ אבי אתה" - דער אליל אַלס תכלית און נישט אַלס כלי
אֹמְרִים לָעֵץ אָבִי אַתָּה וְלָאֶבֶן אַתְּ יְלִדְתָּנוּ כִּי פָנוּ אֵלַי עֹרֶף וְלֹא פָנִים וּבְעֵת רָעָתָם יֹאמְרוּ קוּמָה וְהוֹשִׁיעֵנוּ׃ - זיי זאָגן צום האָלץ מיין פאָטער ביסטו, און צום שטיין דו האָסט אונדז געבוירן, וואָרום זיי האָבן זיך אויסגעדרייט צו מיר מיטן עורף און נישט מיטן פּנים, און אין דער צייט פון זייער נויט זאָגן זיי שטיי אויף און ראַטעווע אונדז.
דערקלערט דער מלבי"ם: עס זענען געווען עובדי עבודה זרה וואָס האָבן עס געדינט ווי אַ "ממוצע", ווי אַ כלי דורך וועלכן מען זאָל דערגרייכן די רוחניות און זיך באַהעפטן צו איר. זיי האָבן געמאַכט טלסמאות און תרפים און פארשידענע צורות, וואָס לויט זייער מיינונג נעמען זיי אויף רוחניות'דיגע השפעות, און דורך זיי האָבן זיי געשפּירט אַז זיי שאַפֿן אַ קשר מיט רוחניות. אַזוי האָבן מיר אויך מסביר געווען ביים ענין פונעם עגל: "אלה אלהיך ישראל" - זיי זענען געווען זיכער אַז דער קדוש ברוך הוא וועט זיך מלביש זיין אינעם עגל, און וויבאַלד זיי האָבן שוין נישט געהאַט משה רבינו וואָס זאָל דינען אַלס מקשר, וועט דער עגל זיין דער מקשר.
אָבער דאָ, זאָגט דער נביא, איז נישט דאָס די מציאות. "אומרים לעץ אבי אתה" - זיי מיינען אַז דאָס האָלץ אַליין האָט זיי באַשאַפֿן און געפֿאָרעמט. "ולאבן את ילידתנו" - דער שטיין האָט אונדז געבוירן. עס איז דאָ נישט קיין כלי וואָס איז געשאַפֿן געוואָרן כּדי צו דערגרייכן רוחניות, נאָר דער שטיין איז דער גאָט און דאָס האָלץ איז דער גאָט, און קומט אויס אַז איר האָט זיי געמאַכט פאַר אַ תכלית פאַר זיך אַליין.
"פנו אלי עורף ולא פנים" - דער משל פונעם מלך און דעם שר הצבא
לכאורה איז דער אויסדרוק שווער צו פארשטיין: אויב ער דרייט אויס דעם עורף, איז דאָך פשוט אַז ער ווענדט נישט דאָס פּנים, און צו וואָס דאַרף מען זאָגן "ולא פנים"? נאָר זאָגט דער מלבי"ם, עס קען זיין אַז אַ מענטש זאָל אויסדרייען דעם עורף און גלייכצייטיג ווענדן דאָס פּנים. אַ מענטש שטייט צווישן דעם מלך און דעם שר הצבא, דער מלך שטייט הינטער אים און דער שר הצבא שטייט פאר אים, און ער ווענדט זיך צום שר הצבא. טעכניש דרייט ער אויס דעם רוקן צום מלך, און לכאורה איז דאָ אַ פגיעה און אַ בזיון. אָבער אויב ער זאָגט צום שר הצבא: איך בעט דיך, ווענד זיך צום מלך אַז ער זאָל מיר גוטס טאָן און מיר געבן אַזוי און אַזוי - קומט אויס אַז דאָס ווענדן דאָס פּנים צום שר הצבא איז אין דער אמת'ן אַ ווענדן דאָס פּנים צום מלך, ווייל זיין גאַנצע ווענדונג צו אים איז בלויז אַלס מקשר צווישן אים און דעם מלך. אָבער אויסדרייען צום מלך אַן עורף מיינט צו זאָגן: מיין האַר דער מלך, איך וויל דיך נישט און איך דאַרף דיך נישט, איך האָב דאָך דעם שר הצבא.
זאָגט דער מלבי"ם: ווען איר וואָלט אויסגעדרייט דעם עורף צום אויבערשטן און אייער פּנים צו דער עבודה זרה אַלס אַ כלי ממוצע צווישן אונדז און דעם אויבערשטן, וואָלט דאָס געווען אַן עורף וואָס איז בעצם אַ פּנים, ווייל די כוונה איז דאָך צום סוף צו דעם קדוש ברוך הוא. אָבער ווען מען דינט די עבודה זרה אַלס אַן אייגענע כוח - גלייך ווי עס איז נישטאָ קיין בורא עולם, אָדער אַז זי איז דער בורא - איז דאָס "עורף ולא פנים", אַן אויסדרייען דעם עורף וואָס איז בכלל נישט געצילט צו קומען צו אים. און דאָס איז "כי פנו אלי עורף ולא פנים": נאָכדעם וואָס דו האָסט געזאָגט צום האָלץ "אבי אתה" און צום שטיין "את ילידתנו", האָסטו אויסגעדרייט אַ פולקאָמען עורף. אָבער ווען דו וואָלסט געזאָגט צום האָלץ: דו ביסט בלויז אַ כלי צו שאַפֿן אַ קשר מיטן רבונו של עולם - וואָלט דאָס געווען אַן עורף וואָס איז אַ פּנים.
"ובעת רעתם יאמרו קומה והושיענו" - ווען עס קומט אויף זיי אַ צרה ווענדן זיי זיך צום אויבערשטן, אָבער זיי האָבן גאָרנישט קיין חרטה אויף דעם וואָס זיי האָבן אים פאַרלאָזט צוליב דעם גילול. זיי זוכן בלויז אַ ישועה: רבונו של עולם, מיר האָבן אַ פּראָבלעם, לייז עס אונדז - און ווען עס ווערט געלייזט, דאַרפן מיר דיך שוין מער נישט, מיר האָבן דאָך דעם פּסל און מיר האָבן דעם אליל. ווי שוידערליך איז דאָס אַרויסצוברענגען פונעם מויל, אָבער אַזוי זאָגט דער פּאַסוק: אפילו ווען זיי נויטיגן זיך אין אַ ישועה פונעם אויבערשטן, ברענגט זיי דאָס נישט צו כופר זיין אין עבודה זרה און איינצוזען אַז זי האָט נישט קיין שום כוח און איז נישט בכוח צו ראַטעווען. זיי פאַרלאָזן דעם אויבערשטן אינגאַנצן און ווענדן זיך צום אליל גלייך ווי ער האָט זיי געבוירן, און זייער גאַנצע שטרעבונג איז צו אים; און די ישועה פונעם אויבערשטן איז ביי זיי בלויז אַ צייטווייליגע ישועה, "נוץ עס אויס און וואַרף עס אַוועק", ווי שווער עס איז צו לאָזן אַזאַ אויסדרוק איבער די ליפּן.
"ואיה אלהיך אשר עשית לך"
וְאַיֵּה אֱלֹהֶיךָ אֲשֶׁר עָשִׂיתָ לָּךְ יָקוּמוּ אִם יוֹשִׁיעוּךָ בְּעֵת רָעָתֶךָ כִּי מִסְפַּר עָרֶיךָ הָיוּ אֱלֹהֶיךָ יְהוּדָה׃ - און וווּ זענען דיינע געטער וואָס דו האָסט דיר געמאַכט? זאָלן זיי אויפשטיין אויב זיי קענען דיך ראַטעווען אין דער צייט פון דיין נויט, וואָרום לויט דער צאָל פון דיינע שטעט זענען געווען דיינע געטער, יהודה.
זאָגט דער מלבי"ם: וויבאַלד דו האָסט זיי געמאַכט, זענען זיי דאָך מעשה ידיך, און ווען זיי וואָלטן געהאַט כוח אין דער האַנט, וואָלטן זיי זיכער אויפֿגעשטאַנען צו באַצאָלן זייערע באַשעפֿער און דיך ראַטעווען אין דער צייט פֿון דיין שלעכטס. און דו קענסט אויך נישט טענה'ן אַז זיי זענען ווײַט פֿון דיר, וואָרום "כי מספר עריך היו אלהיך יהודה" - אין יעדער שטאָט און שטאָט האָסטו דיר געמאַכט אַן עבודה זרה, דו האָסט זיך נישט פֿאַרלאָזט אויפֿן גאָט פֿון דער אַנדערער שטאָט, נאָר האָסט דיר געמאַכט אַן אָרטיקן גאָט, אַן אָרטיקן תושב. אויב אַזוי, זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: זאָלן זיי שוין אויפֿשטיין און דיך ראַטעווען אין דער צייט פֿון דיין צרה.
"למה תריבו אלי"
לָמָּה תָרִיבוּ אֵלָי כֻּלְּכֶם פְּשַׁעְתֶּם בִּי נְאֻם ה'׃ - פֿאַרוואָס קריגט איר זיך קעגן מיר? איר אַלע האָט געפֿרעוולט קעגן מיר, זאָגט ה'.
ווי קומט איר זיך מתווכח זײַן מיט מיר און זאָגן מיר האָבן נישט געזינדיקט? "כולכם פשעתם בי". רש"י שטעלט זיך אָפּ דערויף, אַז לכאורה איז משמע אַז אויך די צדיקים זענען בכלל, און ברענגט וואָס חז"ל זאָגן: "היינו דאמרי אינשי, בהדי הוצא לקי כרבא" - צוזאַמען מיט די דערנער ווערט אויך דער כרוב געשלאָגן, וואָרום ווען מען האַקט אויס די דערנער, ווערט אומבאַמערקט אויסגעהאַקט צוזאַמען מיט זיי אויך אַ טייל פֿונעם כרוב. דאָס איז אַ משל דערויף אַז ווען די רשעים כאָפּן קלעפּ, כאָפּן צוזאַמען מיט זיי אויך די צדיקים, און ווי דער עניין פֿון "כי תצא אש ומצאה קוצים ונאכל גדיש או הקמה": דאָס פֿײַער גייט אַרויס צוליב די דערנער, צוליב די רשעים, אָבער ווער ווערט פֿאַרצערט צום ערשט? דער גדיש און די קמה, וואָס דאָס זענען די צדיקים. און ס'איז פֿאַראַן עטלעכע טעמים דערויף, ווי מען האָט מאריך געווען בײַ אַן אַנדער געלעגנהייט.
דער רד"ק ערקלערט "למה תריבו" - אַז זיי האָבן כביכול טענות: ווען דער שׂונא קומט, אויף וועמען האָבן זיי תלונות? אויפֿן אויבערשטן. פֿאַרוואָס האָט ער אונדז פֿאַרלאָזט? פֿאַרוואָס ראַטעוועט ער אונדז נישט און באַשיצט אונדז נישט? זאָגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: פֿאַרוואָס קריגט איר זיך מיט מיר, איר האָט דאָך געפֿרעוולט קעגן מיר. און "כולכם" לויטן רד"ק מיינט ענקערע גרויסע און ענקערע קליינע, מגדולם ועד קטנם. און אויב אַזוי, וואָס פֿאַרלאַנגט איר אַז איך זאָל אײַך ראַטעווען? איך בין אײַך גאָרנישט מחויב; אויב איר האָט זיך געמאַכט געטער, ווענדט זיך צו זיי - "אלהיך אשר עשית לך יקומו אם יושיעוך". נאָכדעם ווי דו האָסט דיר געמאַכט געטער און זיי האָבן געבראַכט אויף דיר צרות, צו וועמען קומסטו מיט אַ תלונה?
"לשוא הכיתי את בניכם"
לַשָּׁוְא הִכֵּיתִי אֶת בְּנֵיכֶם מוּסָר לֹא לָקָחוּ אָכְלָה חַרְבְּכֶם נְבִיאֵיכֶם כְּאַרְיֵה מַשְׁחִית׃ - אומזיסט האָב איך געשלאָגן אײַערע קינדער, קיין מוסר האָבן זיי נישט גענומען; אײַער שווערד האָט פֿאַרצערט אײַערע נביאים ווי אַ פֿאַרדאַרבנדיקער לייב.
"לשוא" - אומזיסט, פֿאַר גאָרנישט, וואָס די מכות האָבן גאָרנישט אויפֿגעטאָן אַז זיי זאָלן נעמען מוסר. רש"י טײַטשט "אכלה חרבכם נביאיכם" - איר האָט געהרגעט זכריה און ישעיה. ישעיהו איז געהרגעט געוואָרן דורך מנשה, ווי באַקאַנט, אינעם מעשׂה אַז ער איז אײַנגעשלונגען געוואָרן אינעם צעדערבוים און מען האָט צעזעגט דעם בוים. און זכריה - דאָס איז זכריה בן יהוידע, וואָס איז געקומען און נבואה געזאָגט נבואות וואָס זענען נישט געווען אָנגענעם צום אויער, און דערפֿאַר האָט מען געוואָרפֿן אויף אים אַ שטיין און אים געשטייניקט אין דער עזרה, "אם ייהרג במקדש ה' כהן ונביא", און זײַן בלוט האָט געקאָכט אויפֿן באָדן פֿון דער עזרה ביז נבוזראדן איז געקומען און געשאָכטן דערויף פֿיל צדיקים און תלמידי חכמים, ביז דאָס בלוט האָט זיך באַרויִקט פֿון קאָכן. ווער עס וויל קען זען אינעם ספר "במשנת הגלגולים", וווּ עס ווערן געבראַכט פֿיל מעשׂיות וועגן יענעם וואַרפֿער, דער ערשטער וואָס האָט געוואָרפֿן דעם שטיין אויפֿן נביא זכריה, וויפֿל גלגולים ער איז אַריבער און וויפֿל גדולים האָבן פּרובירט אים צו מתקן זײַן במשך די דורות, און דאָס זענען געוואַלדיקע זאַכן.
דער רד"ק מוטשעט זיך מיט דעם פֿרוש, ווײַל פֿונעם פֿשוטן לשון "נביאיכם" איז משמע אַז ס'מיינט די נביאי השקר וואָס איר האָט זיך אויסגעטראַכט, און נישט די נביאי האמת וואָס זיי זענען "נביאינו". דעריבער נויגט דער רד"ק צו פֿאַרטײַטשן אַזוי ווי זײַן פֿאָטער: "נביאיכם" זענען די נביאי השקר, און די כוונה איז נישט אַז איר האָט געהרגעט די נביאים, נאָר אַז ענקערע נביאים האָבן גורם געווען די אכילה פֿון דער שווערד. זייערע נבואות האָבן צעשטערט דאָס פֿאָלק "כאריה משחית", מנפש ועד בשר: מנפש - ווײַל די נביאי השקר האָבן זיי צוגערעדט צו דינען עבודה זרה; ועד בשר - וואָס זיי האָבן גורם געווען אַז די שווערד זאָל עסן אין זיי און זיי שלאָגן. דאָס הייסט, די שווערד פֿון ענקערע נביאים האָט פֿאַרצערט אינעם פֿאָלק ווי אַ לייב וואָס פֿאַרדאַרבט דאָס פֿלייש און צערײַסט עס אויף שטיקער בײַם פֿאַרציקן זײַן רויב, אַזוי האָבן די נביאי השקר פֿאַרדאָרבן דאָס פֿאָלק בגוף ובנפש.
דער מלבי"ם ערקלערט אין דער ריכטונג פֿון רש"י: דאָס וואָס איך האָב געשלאָגן אײַערע קינדער פֿאַרן נישט נעמען קיין מוסר, איז געווען אומזיסט, וואָרום די קינדער זענען דאָך נישט שולדיק - זיי האָבן נישט געהאַט פֿון וועמען צו נעמען קיין מוסר. נאָכדעם ווי אײַער שווערד האָט פֿאַרצערט אײַערע נביאים ווי אַ פֿאַרדאַרבנדיקער לייב, נאָכדעם ווי איר האָט געהרגעט זכריה און ישעיה, פֿון וועמען זאָלן די קינדער אָננעמען תוכחה? "לשוא הכיתי את בניכם".
"הדור אתם ראו דבר ה'"
הַדּוֹר אַתֶּם רְאוּ דְבַר ה' הֲמִדְבָּר הָיִיתִי לְיִשְׂרָאֵל אִם אֶרֶץ מַאְפֵּלְיָה מַדּוּעַ אָמְרוּ עַמִּי רַדְנוּ לוֹא נָבוֹא עוֹד אֵלֶיךָ׃ - איר דור, זעט דאָס וואָרט פֿון ה'! צי אַ מדבר בין איך געווען פֿאַר ישראל, אָדער אַ לאַנד פֿון טיפֿער פֿינצטערניש? פֿאַרוואָס האָט מײַן פֿאָלק געזאָגט: מיר האָבן זיך אָפּגעריסן, מיר וועלן מער נישט קומען צו דיר?
"ראו דבר ה'" - דער רד"ק ערקלערט אז עס איז פאראן א ראיה וואס איז אין הארצן, ווי "ולבי ראה הרבה", "ראה דבריך טובים". און חז"ל דרש'נען: ער האט זיי געוויזן די צנצנת המן - ער האט ארויסגענומען פאר זיי די צנצנת המן און זיי געזאגט: זעט דא וואס דבר השם טוט אויף, אז ווען דער קדוש ברוך הוא האט געוואלט און אנגעזאגט פרנסה, איז געפאלן מן פאר כלל ישראל אין מדבר. און דער רד"ק איז מדייק: עס שטייט "ראו" און נישט "שמעו", וואס דאס באדייט אז ער האט זיי געוויזן א ממשות'דיגע גשמיות'דיגע זאך, די צנצנת המן, כדי זיי זאלן זען און בטחון האבן אינעם קדוש ברוך הוא.
"המדבר הייתי לישראל אם ארץ מאפליה" - בלשון תמיהה: בין איך דען געווען פאר זיי ווי א מדבר, אדער ווי א פינסטער לאנד וואס א מענטש קען דארט נישט טרעפן זיינע געברויכן? זייענדיג דאך אין מדבר האבן זיי געהאט מן, זיי האבן געהאט פרנסה, זיי האבן געהאט אלע זייערע געברויכן. און דער וואס איז דעמאלט געווען ביכולת זיי צו געבן דאס אלעס, קען ער דען נישט זארגן פאר אייך היינט?
און וואס מיינט "רדנו"? צוויי באדייטן זענען פאראן דערין. דער רד"ק טייטשט עס מלשון ממשלה און רידוי (הערשאפט), ווי "בנימין רד עם אל", און ווי "וירדו בדגת הים ובכל חית הארץ". דאס הייסט: ווען איך מוסר זיי, זאגן זיי - מיר האבן א ממשלה, עס זענען דא שופטים אין ירושלים, אין גבעת רם זיצן מחוקקים, מיר דארפן דיך נישט האבן רבונו של עולם, מיר דארפן נישט דיינע געזעצן, מיר האבן אונזערע אייגענע געזעצן און מיר דארפן נישט קיין דת און קיין תורה. זאגט דער קדוש ברוך הוא: די גאנצע צייט וואס זיי זענען געגאנגען נאך מיר זענען דאך זייערע אלע געברויכן און באדערפענישן געווען מסודר און פארזיכערט. איז דען אין מדבר געווען א מדבר? האט איר דען דארט געליטן? איז עס דען געווען א לאנד פון פינסטערניש? אויב אזוי, פארוואס נעמט איר אייך אן אייגענע ממשלה און זאגט אז איר דארפט נישט מיין הערשאפט?
רש"י טייטשט "רדנו" - מיר האבן זיך אפגעטיילט פון דיר, מיר וועלן מער נישט קומען צו דיר. און פון וואו קומט דער שייכות? מלשון "הרודה פת מן התנור", וואס ער נעמט ארויס דאס ברויט פונעם אויוון; אזוי אויך דא "רדנו" - מיר זענען ארויסגעגאנגען פון דיר, מיר זענען מער נישט פארבונדן מיט דיר.
די דריי כיתות ביים פאלק
דער מלבי"ם גייט דא אויף א מהלך וואס וועט אים באגלייטן אויך אין די קומענדיגע פסוקים: יענעם דור זענען געווען אינעם פאלק דריי כיתות, און קעגן יעדע פון זיי טוט דער נביא מוסר'ן באזונדער. די ערשטע כת האט געטענה'ט: פארוואס גייען מיר נישט אין וועג פון השי"ת און אינעם וועג פון מוסר און יראה? ווייל יענער דור איז געווען א דור פון יראת שמים, א דור פון צדיקים, א דור וואס דבר השם האט געשיינט בתוכם; אבער מיר האבן זיך שוין דערווייטערט, מיר זענען אראפגעפאלן זייער ווייט פונעם בארג פון ה', "מי יעלה בהר ה' ומי יקום במקום קדשו" - דאס איז נישט פאר אונז, מיר זענען אויף א נידעריגער מדרגה.
די צווייטע כת האט געזאגט פונקט פארקערט: די פריערדיגע דורות זענען נישט געווען גענוג גאנץ אין עבודת השם, און מיר טראכטן אויס וועגן און שיטות צו פארשטארקן די עבודת השם מער פון זיי. און די דריטע כת האט נישט געטענה'ט אזוי און נישט אזוי, נאר האט פשוט אינגאנצן פארגעסן פון דער תורה און פון די מצוות. דאס איז דער "בן שאינו יודע לשאול" - אים אינטערעסירט נישט וואס די זאגן און וואס יענע זאגן, תורה און מצוות אינטערעסירן אים בכלל נישט, ער איז אויף זיין אייגענעם קו און אין זיינע נארישקייטן, ער לויפט נאך די תאוות פונעם הארץ און האט פארגעסן פון דער תורה אין גאנצן.
איצט, זאגט דער מלבי"ם, הייבט דער נביא אן צו ענטפערן פאר יעדער איינער פון זיי. פאר דער ערשטער כת, וואס האט געזאגט אז דער קדוש ברוך הוא האט זיך נאר מגלה געווען צו די הייליגע און גרויסע פריערדיגע דורות, בעת מיר זענען אין א שפאלן און געפאלענעם שפעטערן דור, זאגט ער: "הדור אתם ראו דבר ה'" - אויך איר, דער שפעטערער דור, זעט דעם דבר השם, אז דער קדוש ברוך הוא באווייזט זיך ביי אייך און איז צוגעבונדן צו אייך פונקט ווי אין די פריערדיגע דורות. "המדבר הייתי לישראל" - ווי כאילו עס פעלט דא דער אות ב', הַבַּמדבר הייתי לישראל? בין איך דען נאר אין מדבר געווען זייער וועגוועייזער און נאנט צו זיי? "אם ארץ מאפליה" - צי בין איך דען נאר אין א לאנד פון פינסטערניש געווען פאר זיי פאר א גאט, און נישט פאר די יושבי הארץ און פאר די מענטשן וואס געפינען זיך דא?
"מדוע אמרו עמי רדנו" - לויטן מלבי"ם איז "רדנו" א לשון פון ירידה, נישט מלשון רידוי (הערשאפט) און נישט מלשון רדיית פת. פארוואס זאגט מיין פאלק: מיר זענען אראפגעפאלן אין די טיפענישן פון גרוב, מיר זענען אנגעקומען צו נידעריגע מדרגות, מיר זענען נישט ראוי צום געטליכן קשר, דער קדוש ברוך הוא באווייזט זיך נישט צו אונז ווי אין די פריערדיגע דורות, זיינע מצוות זענען צו שווער פאר אונז און מיר זענען נישט פעהיג משיג צו זיין די השגה וואס איז דעמאלט געווען, ווייל ער אליין איז דאך אויך נישט נאנט צו אונז. זאגט זיי דער קדוש ברוך הוא: אייערע רייד זענען א ליגן, וואס איך באווייז זיך דאך צו אייער דור פונקט ווי איך האב זיך באוויזן צו די פריערדיגע דורות, און אן קיין שום ספק איז אין יענע טעג נאך געווען נבואה און א געטליכער קשר. אויב אזוי, וויאזוי זאגט איר "רדנו"?
און דער מלבי"ם איז מדייק: עס איז פאראן דער פועל "ירד" און עס איז פאראן דער פועל "רוד", ווי "אריד בשיחי" און "וירדתי על ההרים", און עס איז דא א חילוק צווישן זיי. "ירד" מיינט שטענדיג א ירידה פונעם גוף, בעת "רוד" איז א ירידה פון דער נפש. און דא שטייט "רדנו" און נישט "ירדנו", וויבאלד עס רעדט זיך בבחינת הנפש, אז די נפש איז כביכול אראפגעפאלן.
"התשכח בתולה עדיה"
הֲתִשְׁכַּח בְּתוּלָה עֶדְיָהּ כַּלָּה קִשֻּׁרֶיהָ וְעַמִּי שְׁכֵחוּנִי יָמִים אֵין מִסְפָּר׃ - צי קען דען א בתולה פארגעסן איר צירונג, א כלה אירע צירונגען-בענדער? און מיין פאלק האבן מיך פארגעסן אומצאליגע טעג.
"קישוריה" זענען מיני תכשיטים וואס מען פלעגט בינדן אויף דער כלה. דער רד"ק ערקלערט אז כלל ישראל איז צוגעגליכן געווארן צו א כלה ביים מעמד הר סיני, און אויב אזוי, ווי איז מעגליך אז די דאזיגע כלה האט פארגעסן אירע צירונגען און אירע קישורים, אלע תכשיטים און צירונג וואס זי האט באקומען ביים מעמד הר סיני? "ועמי שכחוני ימים אין מספר" - אויף אן אופן פון גוזמא, טעג אן אן עק. און לויטן רד"ק זענען "התשכח בתולה עדיה" און "כלה קישוריה" א כפל ענין במילים שונות, ווארום ס'איז נישטא קיין כלה מיט תכשיטים און קישורים נאר א בתולה, און ס'איז נישטא קיין בתולה מיט תכשיטים און קישורים נאר א כלה.
נאר ווי באקאנט, ביים מלבי"ם איז נישטא קיין כפל ענין במילים שונות, און יעדער אויסדרוק קומט ארויסברענגען א באזונדערע זאך. דער מלבי"ם טייטשט אז דא טענה'ט זיך דער נביא מיט דער כת וואס האט פארלאזט דעם אויבערשטן צוליב שכחה - די וואס זענען נישט בעד און נישט נגד, נאר ביי זיי עקזיסטירט נישט קיין קדוש ברוך הוא, קיין תורה און קיין מצוות, זיי לעבן זיך אין זייער וועלטל מיט א גמורה'דיגע כפירה. קעגן זיי זאגט ער: ווי אזוי האט איר פארגעסן אייער תפארת, ווי אזוי האט איר פארגעסן אייער כבוד? "התשכח בתולה עדיה" - און אפילו אויב עס מאכט זיך אז א בתולה זאל פארגעסן אירע תכשיטים, צי קען דען א כלה פארגעסן אירע קישורים? "קישוריה" דעפינירט דער מלבי"ם: דאס זענען די זאכן וואס דער ארוס האט איר געגעבן צו ווייזן דעם שטארקן בונד צווישן זיי, אזוי ווי דער רינגל פון די קידושין ביי אונז היינט, אדער וואס די כלה גיט פארן חתן ווי א זייגער און דאס גלייכן - זאכן וואס זענען איינגעפירט בלויז צווישן חתן און כלה און באווייזן דעם קשר צווישן זיי. אפילו אויב די בתולה וועט פארגעסן אירע תכשיטים, וועט די כלה זיכער נישט פארגעסן אירע קישורים, דעם צייכן אז זי איז פארבונדן מיט איר חתן. און בפרט אין יענע צייטן ווען די כלה איז שוין געווען אן ארוסה פאר דער חופה, און מען האט איר שוין געזאגט "הרי את מקודשת לי בטבעת זו", איז דאך דא ממש א פארבינדונג צווישן איר און אים.
און דער נמשל: די תורה איז דער קשר צווישן אונז און דעם אויבערשטן, און צוליב איר איז דער קדוש ברוך הוא פאר אונז פאר א ג-ט. ווי אזוי האבן מיר דאס פארגעסן? "ועמי שכחוני" - און נישט בלויז אויף א קורצע צייט, נאר "ימים אין מספר". ווי איז דאס מעגליך? א כלה פארגעסט דאך נישט אירע קישורים, און כלל ישראל ביים הר סיני זענען דאך געווען ווי א כלה, און ווי האט די כלה געקענט פארגעסן איר פארבינדונג מיטן קדוש ברוך הוא?
"מה תיטיבי דרכך לבקש אהבה"
מַה תֵּיטִבִי דַרְכֵּךְ לְבַקֵּשׁ אַהֲבָה לָכֵן גַּם אֶת הָרָעוֹת לִמַּדְתְּ אֶת דְּרָכָיִךְ׃ - ווי פארבעסערסטו דיין וועג צו זוכן ליבע, דעריבער האסטו אפילו די שלעכטע געלערנט דיינע וועגן.
דער רד"ק פארטייטשט אז דער לשון "תיטיבי" מיינט נישט בהכרח צום גוטן. מען קען זאגן אויף א מענטש אז ער "מיטיב דקדוקו" אין די עבירות וואס ער טוט, דאס הייסט ער איז שטארק מדקדק דערין און טוט זיי מיט גרויס הידור. און אזוי ווי "ההיטב חרה לך" - כעס און חרון איז א שלעכטע זאך, און פונדעסטוועגן שטייט דערויף "היטב", וואס טייטשט זייער שטארק, און נישט דווקא צום גוטן. און אזוי אויך "כי ייטיב אבי את הרעה עליך" - ער וועט מערן די שלעכטס אויף דיר. דאס הייסט, מען טוט די זאך אויפן בעסטן אופן פון יענער זאך, און די כוונה איז נישט אז די זאך אליין איז פאזיטיוו. אזוי אויך דא: דו פארריכטסט דיינע וועגן אויפן בעסטן אופן כדי צו זוכן ליבע.
און וואס מיינט "לבקש אהבה"? רש"י טייטשט: אקעגן דיינע מנאפים, אזוי ווי "ותיטב ראשה" ביי איזבל. און די מנאפים דא זענען די געטשעס און די עבודה זרה וואס כנסת ישראל האט זיך געצויגן נאך זיי, און זיי ווערן אנגערופן "מנאפייך" ווייל כנסת ישראל איז ווי א כלה צום קודשא בריך הוא, און ווען זי גייט נאך די בעלים איז שטענדיג דער לשון "ותזנה אחרי הבעלים" - א בחינה פון זנות און ניאוף, אז זי פארלאזט איר יוגנט-מאן, דעם קדוש ברוך הוא, און לויפט נאך דער עבודה זרה.
"לכן גם את הרעות למדת את דרכיך" - זאגט רש"י: האסט איבערגעחזר'ט יעדן שלעכטן וועג כדי אויסצולערנען דעם מערסט קארופטירטן און פארדארבענעם פון אלע. נורא נוראות: האסט געזוכט די מערסט פארדארבענע וועגן וואס עס געפינט זיך ביי די אומות העולם, צו גיין אין די אלע פארדארבנקייטן און זיי צוטשעפען צו זיך, און האסט געפירט דיינע וועגן מיט זיי.
עמעצער האט אמאל ציטירט א מין רייזע-בוך וואס באשרייבט שטעט איבער דער וועלט און וואס מען קען געפינען אין יעדער שטאט, און די באשרייבונגען אויף תל אביב זענען געווען שרעקליך און שוידערליך - איבער דער אפנקייט פון דער שטאט און אז מ'קען דארט געפינען זאכן וואס זענען פון די מערסט פארדארבענע און פסול'ע צווישן די אומות; דאס איז געווען דער לויב-געזאנג וואס מען האט געשריבן אויף איר. נורא נוראות. "גם את הרעות למדת את דרכייך" - ביסט געגאנגען און זיך אויסגעלערנט פון די פעלקער די ערגסטע און מערסט צעקלאפטע וועגן, און אלעס האסטו גענומען און זיך צוגעוווינט דערצו.
נאר מען מוז באטאנען: די דאזיגע זאכן גייען ארויף אויף א ראנד-מינדערהייט וואס מאכט ליידער אסאך גערודער אין די מעדיע, און דאס איז וואס מען זעט ווען מען שרייבט אזוי אויף תל אביב. אבער ווען מען קוקט אויף כלל ישראל - "ועמך כולם צדיקים" - זעט מען א התחזקות, און פיל מער גיין אין דרך השם ווי אין פריערדיגע יארן. אפילו אין תל אביב, אפילו אין פלעצער וואס האבן געהייסן פעסטונגען פון כפירה, ס'איז ממש נישט צו גלייבן: ס'איז דא היינט א כולל אין סביון, ס'איז דא אן התעוררות אין צפון תל אביב און אין רמת אביב און אין די מערסט ווייטע פלעצער, ס'איז דא בתי שורשים און בתי ערכים, און ס'איז דא הידברות און וואס נישט. אזוי אז אפילו אין די ווייטסטע מקומות איז פארהאן אן התעוררות, און וואס מען רעדט דא איז בלויז בנוגע די שוליים.
דער רד"ק ערקלערט "מה תיטיבי דרכך לבקש אהבה" אויפן נאכלויפן פון כלל ישראל נאך די פעלקער, זיך צו פארלאזן אויף זיי אז זיי וועלן אונז ראטעווען. און די נביאים אין פילע ערטער מוסר'ן דאס פאלק דערויף, וואס זיי דרייען זיך נאך מצרים אז זי זאל זיי העלפן, און מצרים איז דאך נישט מער ווי א משענת קנה רצוץ, וואס יעדער וואס שטיצט זיך דערויף ווערט צעשטאכן און זיין בלוט רינט, און נישט בלויז וואס ער האט קיין שום תועלת נישט נאר נאך נזק דערצו, אזוי ווי עס שטייט פריער "מה לך לדרך מצרים... ומה לך לדרך אשור". און דאס איז דער טייטש: דו פארשטארקסט דיינע וועגן צו זוכן די ליבע פון די פעלקער אז זיי זאלן דיר העלפן און דיר ראטעווען. און וואס איז ארויסגעקומען דערפון? "גם את הרעות למדת את דרכיך" - דו האסט אויסגעלערנט די שלעכטע פעלקער דיינע וועגן. דו ביסט געווארן ערגער פון זיי, ביז אזוי ווייט אז זיי האבן זיך אפגעלערנט פון דיר זייערע שלעכטע מעשים. רש"י האט געלערנט אז דו האסט זיך אויסגעלערנט די קארופטירטע מעשים פון די אומות, און דער רד"ק נעמט דאס נאך א שטאפל ווייטער: עט עץ זענט געווארן מורי דרך פאר די אומות, אז ווען די גוים זוכן צו טון שלעכטע מעשים מאכן זיי אונז נאך. אנשטאט צו זיין אן אור לגוים, זענען מיר געווארן דער ליכט פון דעם גאנצן שלעכטס, אז די גוים זאלן קומען זיך לערנען פון אונז.
ביאור המלבי"ם: די כת וואס האט געהאלטן פון זיך מער מהודר
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא טענה'ט זיך דער נביא מיט דער מיטעלער כת, די וואס האבן געזאגט: אונזערע עלטערן האבן נישט געדינט דעם אויבערשטן בשלמות, און מיר זענען מער צדיקים פון זיי. און ווי באקאנט, ווען איינער פרובירט צו זיין מער א צדיק און ס'איז נישט אויפ'ן גראדן וועג, איז עס אסאך מאל אוי און וויי. זיי האבן אויסגעטראכט מצוות פון זיך אליין און צוגעלייגט הוספות משלהם, און מיט דעם האבן זיי געוואלט כביכול צולייגן אהבת השם, אז ער זאל זיין נענטער צו זיי און זיך מדבק זיין מער אין זיי. אויף דעם זאגט ער צו זיי: "מה תיטיבי דרכך" - פארוואס מיינסטו אז דו פארבעסערסט דיין וועג מער ווי דיינע עלטערן, "לבקש אהבה", אז דו דערגרייכסט אהבת השם מער פון זיי און דינסט אים אויף א העכערער מדרגה ווי זיי?
און די ביישפילן: אחז האט געבויט א מזבח אין בית המקדש, און זיין מוסטער איז געווען דער מזבח וואס ער האט געזען אין דמשק. דאס הייסט, אונזערע מזבחות זענען נישט גענוג; אין דמשק האב איך געזען א געוואלדיגן מזבח, די לעצטע מאדע, ס'איז נישטא אזעלכע זאכן - און ער האט געברענגט בעלי מלאכות זיי זאלן בויען א מזבח אזוי ווי יענעם אין בית המקדש, כאילו מיט דעם דינט מען דעם אויבערשטן אויף א העכערער מדרגה. און אזוי אויך די במות: די תורה האט דאך פארבאטן במות, אבער זיי, יעדער איינער בויט זיך א במה אין זיין הויף - צי זענען דען די פריערדיגע דורות געווען גענוג "פרומערס"? מיר זענען פיל מער מדקדק: ביז דו קומסט אן קיין בית המקדש, האב איך שוין געבויט א מזבח אינעם הינטערשטן הויף און איך ברענג קרבנות פאר'ן אויבערשטן א גאנצן טאג. זיי שפירן כביכול אז זיי זענען גרעסערע צדיקים, אבער ס'איז דאך שחוטי חוץ, אן הארבע עבירה, און במות זענען דאך פארבאטן געווארן. נאר ער האט א טעאריע, און פארדריי אים נישט מיט פאקטן, ער גייט מיט זיין קו. "לכן גם את הרעות למדת את דרכייך" - כדי צו פארבעסערן דיין וועג האסטו אנגענומען די שלעכטע וועגן וואס דו האסט געלערנט פון די פעלקער, ווי דער מזבח וואס ער האט געברענגט פון דמשק, און האסט געמיינט אז אויף דעם אופן גייסטו אין א בעסערן וועג, מער מהודר און מער חשוב אין עבודת השם.
"גם בכנפיך נמצאו דם נפשות אביונים"
גַּם בִּכְנָפַיִךְ נִמְצְאוּ דַּם נַפְשׁוֹת אֶבְיוֹנִים נְקִיִּים לֹא בַמַּחְתֶּרֶת מְצָאתִים כִּי עַל כׇּל אֵלֶּה׃ - אויך אין די עקן פון דיינע קליידער איז געפונען געווארן דאס בלוט פון די נפשות פון ריינע, אומשולדיגע ארימעלייט, נישט ביים אונטערגראבן האסטו זיי געטראפן, נאר צוליב אלע די דאזיגע זאכן.
"בכנפייך" - די עקן פון דיינע בגדים, ווי עס שטייט "ויז נצחם על בגדי וכל מלבושי אגאלתי". און אזוי ווי ביי תשליך שאקלט מען אויס די עקן פון די קליידער, כביכול די עבירות קלעבן זיך אן אין די עקן פונעם בגד. און דער תרגום יונתן טייטשט: "אף בסתרא אשתכחת דאשדיתא דם זכאי" - אויך בסתר איז געפונען געווארן אז דו האסט פארגאסן אומשולדיג בלוט; "כנף" איז מלשון צודעקן און באהאלטן, אזוי ווי "לא יגלה כנף אביו" וואס מיינט דעם סתר פון זיין פאטער, דאס הייסט זיין ווייב. און "נמצאו דם" איז ווי ס'וואלט געשטאנען דמים - ס'איז געפונען געווארן דאס בלוט פון אומשולדיגע, ריינע נפשות פון ארימעלייט.
"לא במחתרת מצאתים" - ווייל ס'שטייט דאך "אם במחתרת ימצא הגנב והוכה ומת אין לו דמים": א גנב וואס קומט אונטערגראבן אין דיין הויז כדי צו גנב'ענען, זאגט די גמרא אז מ'מעג אים הרג'נען, נאך פיל פאר די מאדערנע געזעצן פון זעלבסט-שוץ. און פארוואס? ווייל אויב דו וועסט אים נישט הרג'נען, קומט ער דאך אדער צו נעמען געלט אדער צו הרג'נען, און אויב איינער וועט זיך שטעלן קעגן אים וועט ער אים הרג'נען; קומט אויס אז ער האט א כוונה פון רציחה, און ס'איז דא דא דער דין פון "הבא להורגך השכם להורגו". זאגט דער פסוק: דו וועסט זיך נישט קענען פארענטפערן מיט דעם תירוץ, ווייל "לא במחתרת מצאתים" - דו האסט זיי נישט געטראפן אונטערגראבן דיין הויז און זיי דעריבער געהרג'עט, אויב אזוי זענען זיי דאך "דם נפשות אביונים נקיים", און פארוואס האסטו זיי געהרג'עט?
דער מצודת דוד ערקלערט אויף אן אנדערן אופן: "לא במחתרת מצאתים" - דו האסט נישט געטאן די מעשים בסתר. ווען א מענטש טוט זאכן בסתר איז נאך דא אין דעם א מעלה: ס'איז כאטש דא א בושה, ס'ווערט כאטש נישט קיין נארמע. אבער דו האסט געטאן די זאכן בגלוי און בפומבי, און דאס ווייזט אויף א פולקאמע מרידה אינעם אויבערשטן - איך שעם זיך שוין מער נישט מיט די עבירות און איך טו זיי פאר די אויגן פון יעדן איינעם.
דער מלבי"ם פירט דא ווייטער אויס מיט'ן זיך ווענדן צו יענער כת פון די "מדקדקים", וואס האבן זיך געמאכט במות און געברענגט א מזבח פון דמשק. ער זאגט צו זיי: "גם בכנפייך נמצאו דם נפשות אביונים" - צוליב אייער תפיסה, ווען די נביאים זענען געקומען אייך מוסר'ן, האט איר זיך געזאגט: דער נביא איז דאך פון די סטרא אחרא, ער קומט מיך דערווייטערן פון עבודת השם, ער כאפט נישט ווי שטארק איך בין מדקדק און וויפיל איך בין מקפיד. ווייל אויב איך בין דער צדיק, וואס איז דען דער נביא? א מסית ומדיח, וואס קומט מיך אפקערן פון מיינע צדקות און פון מיינע מעשים טובים.
און פון דא קומט דער חילוק צווישן די כיתות: די כת וואס האט געהאלטן אז דער דרך פון די נביאים איז צו הויך פאר איר, אז מיר זענען נישט מסוגל, אז דער אויבערשטער איז געווען מיט זיי אמאל און איז היינט נישט מיט אונז - זי האט נישט קיין שום סיבה צו הרג'נען די נביאים. אדרבה, זי איז מודה אז דער וועג פונעם אויבערשטן איז אמת, נאר ס'איז צו שווער פאר אונז. אבער דווקא די כת וואס האלט זיך פאר מער מדקדק, פאר איר זענען די נביאים ווי נביאי שקר, ווייל דער נביא קומט מיך דאך דערווייטערן פון עבודת השם אין דער צייט וואס איך פארשטארק זיך דערין. און דאס דערמאנט זייער די גרופעס פון קנאים וואס ס'מאכט זיך אמאל אין מאה שערים און ענליכע ערטער, וועמען באפאלן זיי? די גדולי הדור. ס'זענען געווען אזעלכע וואס זענען ארויסגעקומען קעגן הרב אלישיב, פארוואס? ווייל ער איז נישט גענוג קנאי'ש, אפשר א ביסל צו ליבעראל - הרב אלישיב, וואס איז דאך געווען פאררעכנט אינדרויסן אלס דער שפיץ פון קנאות! אויב זיי זענען גרעסערע צדיקים, זענען ממילא די נביאים שוין נישט גענוג גוט, און אדרבה זיי קומען נאר קאליע מאכן, און וואס טוט מען מיט די אמת'ע נביאים? מ'הרג'עט זיי, ווייל זיי שטערן דאס פאלק צו זיין אזוי ווי אונז, די צדיקים און מדקדקים מער פון די פריערדיגע דורות.
און דאס איז "לא במחתרת מצאתים כי על כל אלה". דער מלבי"ם ערקלערט אז זיי האבן צוגעגליכן די נביאים וואס קומען זיי אפקערן פון זייער וועג צו א גנב וואס ווערט געכאפט ביים אונטערגראבן - ווי א גנב וואס קומט זיי צוריקהאלטן פון א טובה און צוגנב'ענען זייער פארמעגן, אוועקצונעמען פון זיי זייער צדקות און זייערע חומרות און דעם גוטן און גראדן וועג וואס זיי זענען דערין מדקדק מער פון די פריערדיגע דורות. זאגט זיי דער אויבערשטער: דו האסט נישט געטראפן די נביאים ביים אונטערגראבן, זיי זענען נישט געקומען גנב'ענען דיין געלט, נאר "על כל אלה" - צוליב אלע די וועגן האסטו זיי געטראפן; דו האסט זיי געהרג'עט בלויז ווייל זיי האבן געוואלט דיך אפקערן פון וואס ס'האט דיר אויסגעזען ווי דער גראדער וועג, און דיך כביכול צוריקהאלטן פון דיין צדקות.
קומט אויס אז זייער שלעכטס איז דרייפאכיג: ערשטנס, די שלעכטע וועגן וואס דו האסט געלערנט זענען געבליבן ביי דיר, און דו האסט נאך צוגעלייגט אויף זיי פארדארבנקייט און פאלשקייט, און נאך געזאגט אז דאס איז וואס דער אויבערשטער וויל. צווייטנס, ווען די נביאים זענען געקומען דיך מוסר'ן און זאגן אז דאס איז נישט דער רצון השם, ביסטו געגאנגען און זיי געהרג'עט, ווייל אין דיינע אויגן שטערן זיי דיך פון גיין אינעם וועג פון צדקות און יושר. און דריטנס - די טענה פון "כי נקיתי".
"על אמרך לא חטאתי"
וַתֹּאמְרִי כִּי נִקֵּיתִי אַךְ שָׁב אַפּוֹ מִמֶּנִּי הִנְנִי נִשְׁפָּט אוֹתָךְ עַל אׇמְרֵךְ לֹא חָטָאתִי׃ - און דו האסט געזאגט: איך בין דאך ריין, זיכער וועט זיין צארן זיך אפקערן פון מיר; אט גיי איך משפט'ן מיט דיר, פאר דעם וואס דו זאגסט: איך האב נישט געזינדיקט.
וואס זאגט כנסת ישראל? "כי נקיתי" - אדרבה, מיר זענען פיל גרעסערע צדיקים ווי די פריערדיגע דורות, און איך בין ריין און געלאטערט פון יעדן חטא. "אך שב אפו ממני" - און דוקא יעצט, דורך די דאזיגע מעשים וואס איך טו, וועט זיין כעס זיך אפקערן פון מיר, ווייל איך בין דאך מדקדק אין זיין עבודה. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אזוי טראכסטו? "הנני נשפט אותך על אמרך לא חטאתי" - איך וועל אייך געבן א באזונדערע שטראף, באזונדער פונעם חטא, אויף דער עצם רייד "לא חטאתי", און בלויז דערויף וועל איך דיך שטעלן צום דין.
און וואס מיינט "הנני נשפט אותך"? דער מלבי"ם ערקלערט, אז זיי קומען כביכול מיט טענות צום הקדוש ברוך הוא און תובע'נען אים ביי א דריטן כוח, כאילו ער איז חלילה נישט בסדר. "נשפט אותך" איז אזוי ווי נשפט איתך (משפט'ן מיט דיר): זאגט דער הקדוש ברוך הוא, איך וועל קומען מיט דיר צום משפט און דיך תובע'נען - אויף וואס? אויף דיין זאגן לא חטאתי.
און די בעלי מוסר פרעגן, וואס דער דאזיגער פסוק איז א יסוד פאר פילע פון זייערע שמועסן: ממה נפשך - אויב זי האט נישט געזינדיקט, זאל ער זי נישט משפט'ן; און אויב זי האט יא געזינדיקט, זאל ער זי משפט'ן אויף איר חטא! וואס איז דאס "הנני נשפט אותך על אמרך לא חטאתי"? נאר, זאגן די בעלי מוסר: ווען דו וואלסט געזינדיקט און אנערקענט אינעם חטא, כאטש דו האסט נאך נישט תשובה געטאן, איז נאך אלץ פאראן א האפענונג און א שאנס אויף תשובה - נישט היינט, מארגן; נישט מארגן, איבער א חודש, אין צען יאר ארום - ווייל צום מינדסטן ווייסטו אז דיינע מעשים זענען פארדארבן. אבער דאס "לא חטאתי" איז ערגער פונעם חטא אליין, ווייל דאס פארשליסט דעם חטא אין א מצב וואס מען קען זיך מער נישט אומקערן דערפון. ווייל דער וואס זאגט "לא חטאתי" זאגט למעשה: איך בין דאך אזא צדיק, וואס איז בכלל דא צו רעדן מיט מיר וועגן תשובה?
און דערפאר זענען דוקא די וואס האבן א געוויסע אידעאלאגיע אין זייערע מעשים, כביכול לשם שמים, די מערסט פראבלעמאטישע, און זיי איז זייער שווער צוריקצוברענגען בתשובה. מען קען מיט זיי נישט רעדן, ווייל ער איז זיכער אז דאס וואס ער טוט איז א מצוה, און ער איז דער מדקדק און ער איז דער מהדר, און דו ביסט נישט גענוג גוט פאר אים. דאס "לא חטאתי" פארשליסט אים אין דער פאזיציע וואו ער געפינט זיך, און פון דארט וועט ער זיך בכלל נישט רירן. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: בלויז אויף דעם אליין קומט אייך געמשפט צו ווערן.
צום סך-הכל:
אין די דאזיגע פסוקים דעקט דער נביא אויף דעם שורש פונעם קלקול: נישט קיין צופעליגער חטא, נאר א חטא פון א שיטה. "כבושת גנב כי ימצא" - ווי דער פראפעסיאנעלער גנב וואס שעמט זיך נישט מיט דער גניבה נאר מיט דעם וואס מען האט אים געכאפט, אזוי האבן זיך ישראל נישט געשעמט מיט דער עצם עבודה זרה, נאר בלויז מיט דעם וואס זיי האבן נישט געהאט קיין תועלת דערפון, און דערפאר "תיסרך רעתך" - אז די שלעכטס אליין וועט זיי לערנען. זיי האבן געמאכט דעם פֿסל פאר א תכלית און נישט קיין מיטל, און דערפאר "פנו אלי עורף ולא פנים", און אפילו אין א צייט פון צרה האבן זיי בלויז געבעטן א צייטווייליגע ישועה. און דריי כיתות זענען געווען אינעם פאלק: די וואס זענען אראפגעפאלן פון זייער מדרגה און האבן זיך מייאש געווען, די פאלשע מדקדקים וואס האבן אויסגעטראכט נייע וועגן ביז צו הרג'ענען די נביאי האמת, און די וואס האבן אינגאנצן פארגעסן. צו אלע ענטפערט דער נביא: השם באווייזט זיך אויך אין אייער דור, א כלה פארגעסט נישט אירע צירונגען, און עס איז נישטא קיין נייער וועג וואס איז בעסער פונעם וועג פון דער תורה. און די הארבסטע פון אלע טענות איז "לא חטאתי", וואס זי פארשליסט די שערי תשובה, און אויף איר אליין "הנני נשפט אותך".