כי עברו איי כתיים וראו וקדר שלחו והתבוננו מאוד וראו הן הייתה כזאת ההימיר גוי אלוהים והמה לא אלוהים ועמי המיר כבודו בלוא יועיל. זאגט זיי דער אויבערשטער: כי עברו איי כתיים וראו וקדר שלחו והתבוננו מאוד. פארוואס דווקא איי כתיים און קדר? פארוואס נעמט ער דווקא די צוויי אומות? זאגן חז"ל, די קדריים דינען צום פייער. אנשיינענד זענען די קדריים געווען די וואס האבן געמאכט טעפ, יא? אדער די אוהלי קדר און ישמעאלים, די כוונה איז מענטשן וואס זענען געווען אין מדבר. זיי האבן געדינט צום פייער. די כתיים האבן געדינט צום וואסער. און כאטש די וואס דינען צום פייער ווייסן אז דאס וואסער לעשט אויס דאס פייער, נו, אזוי זעסטו אז דיין גאט איז שוואך, דו דינסט צום פייער און דו זעסט אז ער איז שוואך. פארוואס פארלאזטו אים פארט נישט? פארוואס? ווייל דאס איז מיין גאט. אים דין איך, מיט אים בלייב איך. אלזא זע, זיי, כאטש פון די מציאות וועגן זעען זיי אז זייער גאט איז באגרעניצט, זענען זיי צוגעבונדן צו אים. איר, וואס איר זעט אז אייער גאט איז נישט באגרעניצט, פארוואס האט איר פארלאזט דעם אויבערשטן? דאס איז בעצם געווען די טענה אויף זיי.
נאר וואס מען דארף דא כלומרשט פארשטיין, פארוואס דערמאנט ער סיי כתיים און סיי קדר? דו זאגסט די וואס דינען צום פייער ווייסן אז דאס וואסער לעשט אויס דאס פייער, אלזא איז דא א קשיא אויף די וואס דינען צו קדר. ווי אזוי בלייבט איר צוגעבונדן צום פייער? דאך לעשט דאס וואסער אים אויס. אבער נישט אויף כתיים, די וואס דינען צום וואסער זאגן דיר כלומרשט מיר זענען שטארק, וואסער לעשט אויס דאס פייער. איך מיין מען דארף זאגן אז דאס איז צווייזייטיק. בעצם, וואס גובר איבער וואס? דאס וואסער אדער דאס פייער? וואס גובר איבער וואס? עס הענגט אפ ווער איז שטארקער. אויב עס איז דא פיל פייער, וועסטו אנגיסן וואסער און אלץ פארדאמפט. נישט נאר עס פארדאמפט, ווען מען גיסט אן וואסער אין אנהייב ווערט דאס פייער נאך שטארקער ווייל עס באקומט נאך זויערשטאף. דאס הייסט, דאס פייער קען זיין גובר איבערן וואסער, און דאס וואסער קען זיין גובר איבערן פייער ווען עס איז אין א גרעסערע קוואנטיטעט. אלזא הייסט עס אז אויף ביידע צדדים זעסטו אז דער גאט סיי פון די כתיים און סיי פון קדר איז באגרעניצט. ווייל אויב דיין גאט איז פייער, וועט פיל וואסער אים אויסלעשן. אויב דיין גאט איז וואסער, וועט פיל פייער אים פארדאמפן. אלזא קומט אויס אז ביידע האבן א שוואכקייט. וואס בלייבט איר ווייטער צוגעבונדן צו אייערע געטער?
דער מלבי"ם ערקלערט אז די כתיים זענען געווען נאנט צו ארץ ישראל, און דעריבער זאגט ער עברו איי כתיים, דא דארף מען נאר אריבערגיין, דאס איז וואס מען רופט אויפ'ן וועג. לעומת זאת ווען עס קומט צו קדר, שלחו והתבוננו מאוד. וואס מיינט שלחו? קדר האבן געוואוינט אין מדבר. אויה לי כי גרתי משך שכנתי עם אוהלי קדר. אלזא, זיי, דאס זענען בעצם די בעדואינער וועלן מיר עס דעפינירן, זיי בייטן שטענדיק זייער פלאץ. אמאל איז ער דא און דערנאך וואנדערט ער אהין און דערנאך גייט ער צו אן אנדער פלאץ. עס איז זיי זייער גרינג, זיי נאר, מאכן א פאר שטעקנס און א פאר טוכן און גייען ווייטער. פאלטן צוזאם, גייען ווייטער, לאגערן זיך אן אן אנדער פלאץ. אלזא זעסטו אז זיי בייטן זייער פלאץ אן אן אויפהער. אלזא זיי, וואלט איך געמיינט אז זיי בייטן אויך זייערע געטער. דעריבער זאגט ער שלחו, ווייל זיי זענען ווייט, והתבוננו מאוד, באטראכט זיי, אז זייענדיק אז זיי בייטן זייער פלאץ, וואלט מער פאסיק געווען אז זיי זאלן אויך בייטן זייערע געטער. און ווען א מענטש גייט אריבער פון פלאץ צו פלאץ אלזא גיט עס אים א שינוי נישט נאר אין דעם געאגראפישן פיזישן פלאץ, עס גיט אים אויך א שינוי אין זיינע השגות, אין די ערטער וואוהין ער קומט אן, אין זיינע אמונות. זיי בייטן זייער פלאץ אן קיין פראבלעם, אבער זייערע געטער בייטן זיי נישט, זיי בלייבן צוגעבונדן צו אים ביזן סוף. אלזא דעריבער קדר שלחו והתבוננו מאוד וראו הן הייתה כזאת, צי איז געווען אזא זאך אז זיי האבן געביטן און אויסגעטוישט זייערע געטער?
ההימיר גוי אלוהים והמה לא אלוהים ועמי המיר כבודו בלוא יועיל. אלזא ערשטנס דקדוק'דיק, עמי המיר כבודו, עס האט געדארפט שטיין עמי המיר כבודי בלוא יועיל. און טאקע דאס איז איינע פון די 18 תיקוני סופרים וואס אין מקרא, און דער פסוק האט זיך אויסגעדריקט אין א ריינע לשון און האט נישט געוואלט זאגן עמי המיר כבודי, אלזא האט ער דעריבער געזאגט עמי המיר כבודו. דער מלבי"ם איז דא מאריך צו ערקלערן, ההימיר גוי אלוהים והמה לא אלוהים. ער זאגט קומט לאמיר באטראכטן דריי זאכן. ערשטע זאך, ההימיר גוי אלוהים, צי זעסטו אז עפעס א פאלק האט אויסגעטוישט זיין גאט? המיר מיינט אויסגעטוישט, לא ימירנו. האסטו געזען אז עפעס א פאלק האט אויסגעטוישט זיין גאט? און נישט סתם א פאלק, נאר א גוי. גוי דאס איז א נידעריקערע מדריגה ווי א פאלק. און ער זאגט אפילו זיי וואס זענען עובדי כוכבים וואס זענען אין א נידעריקע מדריגה, גויים, טוישן זיי נישט אויס זייער גאט. און מערק, כאטש ער האט א קלארן אינטערעס אויסצוטוישן זיין גאט, ווייל זיין גאט איז נישט קיין גאט. ער איז א נול, דו דאווענסט צו אים, דו... גארנישט, ער גיט קיין זאך נישט, ער איז נישט צוטריטלעך. אלזא אויב אזוי, איז דא פאר אים א גרויסן אינטערעס אויסצוטוישן זיין גאט. אלזא זע, דאס פאלק האט נישט אויסגעטוישט זיין גאט, און אפילו ער איז א גוי און א נידעריקער האט ער נישט אויסגעטוישט זיין גאט, און אפילו זיין גאט איז נישט קיין גאט אלזא האט ער נאך אן אינטערעס עס אויסצוטוישן אויף אן אנדער גאט, און מיט אלעם דעם בלייבט ער צוגעקלעפט צו אים. ער האט נישט אויסגעטוישט זיין גאט. אלזא ווי קומט עס אז כלל ישראל איז געווען פארקערט? אז אט עמי המיר, כלל ישראל טוישן אויס זייער גאט. צווייטע זאך, זיי זענען עמי. דאס איז נישט א גוי, עמי, דאס איז אויסדערוויילט, דאס איז העכער פון א גוי. און זיי, האבן אויסגעטוישט זייער גאט בלוא יועיל. וואס מיינט דאס? עס קען זייער גוט זיין אז אמאל ווארפט א מענטש אוועק א געוויסע זאך פאר אן אנדער תועלת. און אמאל ווארפט א מענטש אוועק זיין כבוד פאר א תועלת. און דאן אפילו ער האט פון דעם א בזיון, אבער אדוני, וואס קען מען טאן, איך בין מוחל אויף מיין כבוד ווייל איצט וועל איך האבן א תועלת. ווי עמיצער האט אמאל געזאגט, ווען מען וויל מעלקן א קו דארף מען זיך בייגן. אלזא ווער עס טראכט וועגן זיין כבוד וועט בלייבן דארשטיק. אבער ווער עס טראכט נישט וועגן זיין כבוד נאר זאגט וואס דארף איך איצט, אלזא ווייסט ער אויך זיך צו בייגן ווען מען דארף, ווייל איצט דארף מען זיך בייגן. א מענטש טוט אמאל פארשעמען זיין כבוד פאר א תועלת. אבער דא וואס איז געווען? עמי המיר כבודו מבלי יועיל. דא האבן כלל ישראל פארשעמט זייער כבוד פאר וועמען? צו נעמען זיך א שוואכן גאט, א גאט וואס האט נישט קיין שום כח, נישט קיין שום תוקף. וואס איז דא דער שכל?
עס איז דא א וואונדערלעכער משל פונעם מגיד מדובנא אויף דעם דאזיקן פסוק, ההימיר גוי אלוהים והמה לא אלוהים ועמי המיר כבודו בלוא יועיל. זאגט דער מגיד מדובנא א משל צו וואס איז די זאך געגליכן? א משל צו עפעס א יונגן אברך וואס איז געזעסן ביי זיין שווער אויפ'ן טיש. און דער דאזיקער אברך איז געווען א גרויסער מתמיד אין תורה, און האט נישט געהאט נישט קיין האנט און נישט קיין פוס, נישט קיין שייכות מיט ענינים פון מסחר און פרנסה. און זיין שווער, וואס איז געווען א גרויסער עסק-מאן, האט געוואלט אים אזוי א ביסל אריינברענגען אין די ענינים פון עסקים. און דאן האט ער אים געגעבן א גרויסע סומע געלט און האט אים געזאגט גיי טו מיט דעם עפעס א גוטן מסחר, קויף עפעס א גוטע סחורה, כדי דו זאלסט קענען אזוי אנהייבן א ביסל האנדלען און דעמאלט וועסטו קענען זיך אויך באזעצן און שטיין אויף די אייגענע כוחות. גוט, אזוי איז טאקע געווען. דער מענטש איז געגאנגען, האט געזוכט, האט געזען אז מען שטעלט פאר צו א מציאה-פרייז ציין-שטעקעלעך. ער האט געקויפט א גאנצן קאנטיינער ציין-שטעקעלעך. גוט, קומט צוריק צו זיין שווער'ס הויז, זאגט ער אים וואס האסטו געקויפט? זאגט ער אים ציין-שטעקעלעך. אוי ואבוי, ציין-שטעקעלעך. ווער דארף אזוי פיל ציין-שטעקעלעך? וואס וועט מען טאן מיט ציין-שטעקעלעך? וואו וועסטו זיי פארקויפן? וואס ביסטו... וויפל וועלדער איז דא אינעווייניק אין דעם קאנטיינער? ווער דארף דאס? וואס וועלן מיר טאן מיט דעם? גוט, שטעקט אים דארט אין די מאגאזינען די געלונגענע עסק פון זיין איידעם. האט ער אים געזאגט גיי צוריק, גיי צוריק אין בית המדרש, זיץ לערן. עס איז אריבער א יאר, אריבער צוויי יאר, און דעמאלט זאגט ער אים הער, אפשר האט דער מענטש א ביסל געטראכט וועגן וואס ער האט געטאן, אפשר האט ער זיך א ביסל אויסגעריבן, גיי ווייס. קומט ער נאך א מאל, האט ער אים געגעבן א שיינע סומע געלט, האט ער אים געזאגט גיי טו עפעס א גוטע עסק, אבער חביבי, אן ציין-שטעקעלעך. ברענג גוטע זאכן, עפעס וואס מען קען פארקויפן, עפעס וואס מען קען דערויף פארדינען. גיב אכטונג וואס דו קויפסט. דאס איז געווען אין חודש אלול, אזוי א ביסל פאר ראש השנה, און דער דאזיקער מענטש האט פלוצלינג געזען א פארשלאג וואס עס איז שווער אפצוזאגן. א קאנטיינער שופרות. שופרות, וואס איז דאס, א פיינע סארט, עפעס אויסערגעווענלעכס. ער האט געקויפט דעם גאנצן קאנטיינער, קומט אן צו זיין שווער, זאגט ער אים דאס מאל האב איך געקויפט עפעס וואס מען דארף. זאגט ער אים וואס האסטו געקויפט? שופרות. וויפל האסטו געקויפט? זאגט ער אים א קאנטיינער. זאג מיר, וואס ביסטו, אין א שול איז גענוג איין שופר. די שופרות, די קוואנטיטעטן וואס דו האסט געקויפט דאס, דאס וועט קלעקן ביזן שופר של משיח. וואס ביסטו... ווער דארף אזוי פיל שופרות? וואס וועלן מיר טאן מיט דעם? גוט, גוט, גיי צוריק, גיי צוריק אין בית המדרש, גיי צוריק. דו, פארטיק, א סוחר וועט פון דיר שוין נישט ארויסקומען. גוט, איצט שטעקט ער דארט, ער פארנעמט זיך א פלאץ, א קאנטיינער שופרות, א קאנטיינער ציין-שטעקעלעך, ער ווייסט נישט, ווייסט נישט וואס צו טאן מיט דעם. גוט, איין טאג טרעפט ער עפעס א געריבענעם סוחר, איינער פון די וואס ווייסן צו פארקויפן אייז צו די עסקימאסן. זאגט ער אים קום טו א טובה, איך האב ציין-שטעקעלעך, א גאנצן קאנטיינער ציין-שטעקעלעך, שטעקט מיר אין האלדז ווי א שפליטער אין האלדז, ווייס נישט וואס צו טאן מיט דעם. טו מיר א טובה, נעם, טויש עס אויס אויף וואס נאר עס זאל זיין, אבי איך זאל דא נישט זען די דאזיקע ציין-שטעקעלעך, איך, איך, דאס, דאס, דאס זענען ציין-שטעקעלעך אין די אויגן, קען זיי נישט זען. גוט, האט ער גענומען. האט ער געטראפן נאך עפעס א סוחר, אויך ער א געריבענער סוחר נישט ווייניקער, זאגט ער אים טו מיר א טובה, איך האב דא א קאנטיינער שופרות, ווייס נישט וואס צו טאן מיט דעם, איך שטעק מיט דעם, איך, קען עס נישט זען, טויש מיר עס אויס אויף וואס עס זאל זיין, אבי איך זאל עס דא נישט זען. גוט, קיין פראבלעם, זארג נישט, פארלאז זיך אויף מיר, עס וועט זיין גוט. נאך א חודש רופט אים אן דער ערשטער סוחר, דער וואס ער האט אים איבערגעגעבן די ציין-שטעקעלעך, זאגט ער אים חבל אויף דיין צייט, איך האב פאר דיר געמאכט אן עסק, דו וועסט נישט גלייבן, איך האב געפונען, איך האב מצליח געווען דיר אויסצוטוישן די ציין-שטעקעלעך. זאגט ער אים וואס זאגסטו? אויף וואס האסטו אויסגעטוישט? זאגט ער אים אויף שופרות. וואי וואי. יענער רופט אים אן זעקס מינוט שפעטער, זאגט ער אים מיר האבן דורכגעפירט אן עסק. וואס? איך האב דיר אויסגעטוישט די שופרות. אויף וואס? זאגט ער אים אויף ציין-שטעקעלעך. וואי וואי וואי, ער האט באקומען די ביידע קאנטיינערס צוריק, נאך באצאלט קאמיסיע און קאמיסיע-געלט צו ביידע צדדים און בקיצור, ער איז צוריקגעקומען אבער און מיט אן אראפגעלאזטן קאפ. גוט, ער האט געשוויגן, האט גארנישט דערציילט. אבער דער איידעם האט אויף אן אומדירעקטן וועג געהערט פונעם מעשה. האט ער אים געזאגט אה, אה, דו האסט מיר געגעבן איבערן קאפ, האסט גערעדט קעגן מיר, האסט געזאגט זע וואס ער פארשטייט, זע, אט זענען דיינע סוחרים. סוחרים, מדופלמט, מומחים, אט זע, דער איינער האט דיר געברענגט שופרות, דער צווייטער האט דיר געברענגט ציין-שטעקעלעך. אט, דאס זענען סוחרים ערשטע קלאס. אלזא וואס באקלאגסטו זיך אויף מיר? זאגט ער אים בעסער זאלסטו שווייגן. בעסער זאלסטו שווייגן. דו האסט באקומען געלט, מיט געלט קען מען קויפן אלץ. אבער יענער דער אָרימאן דער נעבעך האט באקומען ציין-שטעקעלעך, וואס וועט ער טאן מיט דעם? ער קען עס אויסטוישן נאר מיט שופרות. דער צווייטער האט באקומען שופרות, ער קען עס אויסטוישן נאר מיט ציין-שטעקעלעך. וואס וועט ער טאן אין אזא מצב? אבער דו האסט באקומען געלט, מען קען דערמיט קויפן אלץ.
זאגט דער מגיד מדובנא, דאס איז וואס דער אויבערשטער זאגט דא, ההימיר גוי אלוהים והמה לא אלוהים. ער זאגט אויב דו זעסט אז א גוי טוישט אויס א גאט, דאך אויף וואס טוישט ער? ער טוישט ציין-שטעקעלעך אויף שופרות. ער זאגט דאס איז נישט ווערט גארנישט און יענץ איז נישט ווערט גארנישט. און פונדעסטוועגן טוישט ער נישט אויס. ער איז צוגעקלעפט צו זיינע ציין-שטעקעלעך און יענער שטעקט מיט זיינע שופרות. ער טוישט נישט אויס, ער טוישט נישט אויס, והמה לא אלוהים. און עמי, דו האסט גענומען געלט אבער, דו האסט גענומען א גאט, א לעבעדיקן גאט, און דאס האסטו אויסגעטוישט אויף וואס? בלוא יועיל. אויף דיר איז טאקע דא א טענה. אבער זיי, אויב אפילו זיי טוישן אויס, וואס טוישן זיי אויף וואס? זיי טוישן אויס א קו אויף אן אייזל. אבער דו האסט דאך גענומען א לעבעדיקן גאט און דאס אויף וואס האסטו אויסגעטוישט?
שומו שמיים על זאת ושערו חרבו מאוד נאום השם. שומו שמיים, רש"י זאגט א לשון פון וואונדער, זאלן זיך וואונדערן. דאס מיינט זאלן זיך וואונדערן די הימלען און זיין פארוואונדערט, ושערו, פון לשון סער, א שטורעם. חרבו מאוד. אויף וואס וועלן זיי האבן א שטורעם? און אויף וואס וועט זיין די וואונדער? חרבו מאוד. גלייך ווי איר ווערט חרוב. פארוואס? זאגט דער אויבערשטער, דער בית המקדש וועט אין דער צוקונפט חרוב ווערן. אלזא אויף דעם דארפן די הימלען זיך וואונדערן. דער מלבי"ם ערקלערט אז די פארוואונדערונג איז אויף א וואונדערלעכע זאך, אן אויסגעוואונדערנדיקע זאך. אויף וואס? אויף וואס עס וועט באלד געזאגט ווערן, שתיים רעות עשה עמי. אויף דעם שומו שמיים. די הימלען וועלן זיך וואונדערן. ושערו, חרבו מאוד. אויף וואס וועלן זיי שטורעמען דעם שטורעם, וואס זיי וועלן האבן א שטורעם, וועלן זיי אויך האבן א גרויסן צער, אויף דער גרויסקייט פונעם חורבן וואס כלל ישראל זענען חרוב געווארן מאוד, ווי ער וועט באלד פרטים.
כי שתיים רעות עשה עמי, אותי עזבו מקור מים חיים לחצוב להם בורות בורות נשברים אשר לא יכילו המים. כי שתיים רעות עשה עמי. ערשטע זאך, אותי עזבו מקור מים חיים. זיי זענען געגאנגען אויסגראבן זיך בורות נשברים. דער מצודת דוד ערקלערט אז זיי זענען געגאנגען דינען צו מזלות און כוכבים, אז די מזלות און כוכבים האבן דאך נישט קיין אייגענעם כח, נאר וואס זיי באקומען פון די רוחניות'דיקע השפעה פון אויבן, פון די הייליקע ספירות, דאס משפיע'ן זיי אראפ. אלזא ביסטו געגאנגען אויסגראבן זיך בורות, אבער די דאזיקע בורות זענען בורות נשברים. פארוואס רופט מען דאס בורות? ווייל די מזלות באקומען אויף זיך די שפע, ווי א בור באקומט די וואסערן אין זיך אריין. אבער זיי האבן נישט אין די האנט קיין כח צו האלטן די השפעה, נאר זיי לאזן עס שטענדיק אראפ. דאס הייסט, דאס איז נישט אין זייער האנט, די השפעה איז נישט אין זייער האנט, זי איז נישט פון זייער כח. אלזא ביסטו געגאנגען אויסגראבן זיך אזא בור, אז דער דאזיקער בור איז א בור נשבר, וואס האט נישט די כח צו האלטן די השפעה און משפיע צו זיין צו וועמען ער וויל, א זאך וואס וועט נישט האלטן די וואסערן, דאס איז וואס דו ביסט געגאנגען נעמען זיך פאר א גאט.
דער מלבי"ם ערקלערט, כי שתיים רעות עשה עמי. זאגט דער מלבי"ם, אויב וועסטו באטראכטן וועסטו זען, זייער נארישקייט דא איז כפול. זייער נארישקייט ערשטנס, וועמען זיי האבן פארלאזט, צווייטנס, וועמען זיי האבן גענומען אין פלאץ. און איצט וועט ער פרטים. וועמען זיי האבן פארלאזט, זייער שלעכטס איז כפול. אלעמען, אותי עזבו. בעצם דאס וואס דו האסט פארלאזט דעם אויבערשטן, ההימיר גוי אלוהים. צווייטע זאך, זיי האבן פארלאזט א מקור מים חיים אשר לא יכזבו מימיו. און דאס אליין איז א שלעכטס כפול. ערשטנס, זיי זענען געגאנגען נעמען עמיצן, עפעס, וואס זיינע וואסערן נארן, אין פלאץ פון וועמען? אין פלאץ פון א כח אשר לא יכזבו מימיו. דער אויבערשטער איז א שטראם וואס פליסט אן קיין אויפהער. לעומת זאת דער גאט צו וועמען דו גייסט, דאס איז א שוואכער גאט וואס האט נישט קיין שום כח צו נוצן און צו טאן גוטס. דאס אלץ פון די צד וועמען זיי האבן פארלאזט. איצט קום לאמיר זען פון די צד וואס זיי האבן גענומען. אויך דא איז זייער שלעכטס כפול. לחצוב להם בורות. אויב וואלטסטו אויסגעטוישט א פארהאנדענע זאך אויף אן אנדער פארהאנדענע זאך, א קיימת'ע זאך אויף א קיימת'ע זאך, איז דער חטא נאר פארוואס האסטו דאס פארלאזט? וואס איז שלעכט אין דעם וואס דו ביסט געגאנגען און אויסגעטוישט אויף אן אנדער? אבער נאך קען מען פארשטיין, דאס איז קיימת און יענץ איז קיימת. אבער אויב האסטו אויסגעטוישט א פארהאנדענע זאך אויף א נישט-פארהאנדענע זאך, א קיימת'ע זאך אויף א נישט-קיימת'ע זאך, זאגט ער די דאזיקע זאך איז א נארישקייט כפול. ווייל אויף וואס האסטו אויסגעטוישט? וואס האסטו באקומען אין פלאץ? די בורות וואס זיי האבן זיי אויסגעקליבן, זאגט דער מלבי"ם, דאס זענען נישט קיין קיימת'ע בורות, נאר דאס זענען בורות וואס מען דארף זיי אויסגראבן. מען דארף זיי ברענגען צו דער מציאות. דער אויבערשטער איז א מקור מים חיים, ער קוועלט. אבער וואס זענען זיי געגאנגען? אויסגראבן זיך בורות. פארשטייט איר? א מענטש האט א קוועלנדיקן שטראם, ער פארשטאפט אים. פארוואס? איך גיי איצט אויסגראבן דארט א בור פון וועלכן איך וועל באקומען וואסער. ממילא אויב וואלט דארט געווען א בור וואס גיט שוין ארויס זיינע וואסערן, וואלט מען עס נאך ווי-ניט-איז געקענט פארשטיין, דו פארשטאפסט דעם שטראם ווייל איך האב א בור פול מיט וואסער. אבער דו האסט פארשטאפט דעם שטראם כדי אויסצוגראבן א בור וואס אפשר וועט דיר ארויסגעבן וואסער? וואו איז דער שכל? דאס איז לחצוב להם בורות, נאך איז נישטא אפילו קיין בור. דו גייסט אויסטוישן עפעס א קיימת'ע זאך אויף עפעס וואס איז נישט פארהאנדן, עפעס וואס מען דארף עס אויסגראבן. איצט די נאך א זאך, דו גייסט אויסגראבן בורות, האט זיך דיר ארויסגעשטעלט בורות נשברים אשר לא יכילו המים. נאך אלע קשרים און אלץ וואס מיר האבן זיך אנגעשטרענגט און... האט זיך ארויסגעשטעלט אז דאס איז א קשר וואס איז נישט של קיימא. דו האסט געבונדן קשרים וואס האבן נישט קיין תועלת. ווייל אט צום סוף מצרים הבל וריק יעזורו. און עס שטייט ווי דער נביא זאגט זיי, אז דאס איז ווי א שטעקן וואס א מענטש האלט אים אין זיין האנט און די דערנער פונעם שטעקן גייען אים אריין אין די האנט. משענת קנה רצוץ מצרים. מיר האבן זיך פארלאזט אויף זיי, מיר האבן זיך אנגעשפארט אויף זיי, און פלוצלינג האבן מיר אנטדעקט אז וואס עס איז אונדז געבליבן איז נאר דערנער אין די האנט. זיך אנשפארן אויף זיי איז זיכער נישט געווען שייך. אלזא אט זעסטו אז די זעלביקע בורות וואס דו האסט אויסגעגראבן מיט פיל מי און אנגעפילט מיט וואסער אין א צייט פון נויט, ווען דו ביסט געקומען נעמען די וואסערן און הנאה האבן פון זיי, האט זיך דיר פלוצלינג ארויסגעשטעלט אשר לא יכילו המים.
זאגט דער מלבי"ם, גיב אכטונג, עס איז דא א בור און עס איז דא א באר. דער בור מיט אן אלף, מיט א וא"ו, דער מלבי"ם זאגט אז דאס איז די זעלבע זאך. ביי אונדז שטייט בורות מיט אן אלף און נישט מיט א וא"ו, בורות ב' א' ר'. זאגט דער מלבי"ם בורות מיט אן אלף און בורות מיט א וא"ו איז דאס זעלביקע, און מען זעט אמאל אזוי און אמאל אזוי, ווי עס שטייט הוא ירד והכה את הארי בתוך הבור אין שמואל ב', וואס דארט שטייט עס אויך מיט אן אלף. מי ישקני מים מבור בית לחם, אויך דארט שטייט עס מיט אן אלף. אבער זאגט דער מלבי"ם, עס איז יא דא אן אונטערשייד צווישן א בור און א בור וואס מיט אן אלף און א וא"ו לעומת א באר. א באר דאס איז שוין אנדערש פונעם בור וואס מיר האבן דערויף גערעדט. דער בור דאס איז פון צוזאמגעקליבענע וואסערן, און דער באר דאס איז פון קוועלנדיקע וואסערן. ווי עס שטייט שתה מים מבורך ונוזלים מתוך בארך. דער פירוש איז, פון דיין באר פליסן און שטראמען די וואסערן. אלזא א באר דאס איז א בור וואס האט אין זיך וואסערן וואס קוועלן פון אים. לעומת זאת א בור מיט א וא"ו אדער אן אלף, דאס מיינט אז די וואסערן קוועלן נישט פון אים נאר די וואסערן קומען אן צו אים פון אן אנדער פלאץ. און דעריבער גיב אכטונג אז שטענדיק ווען דער פסוק רעדט וועגן א באר, וועט ער רעדן וועגן חפר אדער כרה. א באר גראבט מען אויס אדער וויקלט מען אויס. לעומת זאת אויף א בור וואס האט אין זיך וואסער בפועל, דריקט ער זיך אויס מיטן אויסדרוק חצב. און וואס איז דער אונטערשייד? דער בור, זיינע וואסערן זענען צוזאמגעקליבן, דער וועג אים אויסצוהאקן איז אין א הארטער ערד אדער אין שטיינער כדי די וואסערן זאלן נישט איינגעזאפט ווערן אין אים. נישט אזוי איז עס ביי קוועלנדיקע וואסערן וואס מען גראבט אין א ווייכער ערד, אז דארט דארף מען נישט קיין הארטע ערד ווייל די וואסערן פון זיך אליין, ווי מיר האבן ערקלערט, די וואסערן פון זיך אליין קוועלן. און דעריבער דער בור וואס זיינע וואסערן זענען צוזאמגעקליבן, וועלן מיר שטענדיק ניצן דעם אויסדרוק חצב. אויך ביי אונדז בור מיט אן אלף, מיט א וא"ו, דאס מאכט נישט אויס, דער אויסדרוק איז חציבה, ווייל ער פון זיך אליין קוועלן אין אים נישט קיין וואסערן. וואס דו וועסט אריינטאן דאס וועט זיין. אלזא אויב א ביסל וואסער וועט זיך איינזאפן, זענען די וואסערן אוועק. לעומת זאת דער באר ווי מיר האבן געזאגט, ביי דעם באר קען מען אים אויסגראבן אויך אין א ווייכער ערד, מען דארף נישט קיין חציבה, מען קען אויסוויקלען אויך אין א ווייכער ערד, ווייל שטענדיק קוועלן די וואסערן און ממילא דורכדעם וועלן זיי זיך קיין מאל נישט ענדיקן.
וואס איז דער אונטערשייד צווישן א מקור מים חיים לעומת א בור? דער מקור מים חיים דאס איז א מעיין. א מעיין דאס איז א זעלבסטשטענדיקע קוועלונג וואס קוועלט פון אונטער דער ערד, פון אונטער דער ערד, דאס איז א מעיין. לעומת זאת א בור דאס איז א גראבונג וואס מען גראבט אין דער ערד כדי אנצופילן אין אים וואסער. עס האט נישט קיין אייגענע קוואל, עס האט נישט קיין מעיין, עס האט נישט קיין זעלבסטשטענדיקע קוועלונג, נאר עס באקומט וואסער פון אינדרויסן, און געווענלעך אין בורות פלעגט מען היטן די וואסערן, אדער וואסער וואס פלעגט אנקומען פון די רעגן-וואסערן פלעגט זיך צוזאמענזאמלען אין די בורות. אבער דער בור איז געווענלעך נישט קיין מקור, א מקור פון זעלבסטשטענדיקער קוועלונג. א מקור פון זעלבסטשטענדיקער קוועלונג דאס איז שוין א מעיין וואס געפינט זיך אונטערן בור. אבער ווען מען רעדט וועגן בורות, בורות דאס מיינט א זאך וואס קוועלט נישט פון זיך אליין. אלזא דו האסט געהאט א מעיין א מקור מים חיים, און דו ביסט געגאנגען און אויסגעהאקט בורות וואס די וואסערן דארט אין די בורות זענען בורות נשברים אשר לא יכילו המים. דער פירוש איז, ממילא אויב דער בור איז נאך פארשטאפט, זאגסטו עס איז דא וואסער. עס האט זיך אנגעפילט מיט וואסער, עס איז דא פון וואו צו טרינקען. אבער אויב דער בור איז א בור וואס לאזט דורך, איז אפילו די וואסערן וואס זענען איצט דא, מארגן וועלן זיי שוין נישט זיין. ווייל אלץ וואס עס איז דארט דא איז א בור נשבר. א בור נשבר דאס מיינט אז דער קאלך וואס ארום אים האט מען אים באדעקט איז שוין געשפאלטן, און דעמאלט די וואסערן זיפערן אריין אינעווייניק און זיי פארשווינדן. אלזא ביסטו געגאנגען אויסהאקן נישט סתם בורות, נאר בורות נשברים אשר לא יכילו המים. ער זאגט אויב אזוי, וואס האסטו אויסגעטוישט אויף וואס?
זאגט דער מלבי"ם און דער נמשל, די ישועה פונעם אויבערשטן איז ווי א מקור וואס קוועלט פון זיך אליין. מען דארף אים נישט אויסהאקן, ער איז פארהאנדן, ער קוועלט פון זיך אליין. און נאך א זאך, וואס מער דו וועסט שעפן פון אים וואסער, וועלן מער וואסערן קוועלן. ושאבתם מים בששון ממעייני הישועה. דער אויבערשטער איז א שטראם וואס קוועלט אן קיין אויפהער און שטענדיק קוועלט נאך. און וואס מער דו נעמסט קוועלט ער נאך, ווייל ווען דו נעמסט מער וואס מיינט דאס? איך גלייב אין השם, איך ווארט אויף השם. זאגט השם דו גלייבסט אין מיר און ווארטסט אויף מיר, בין איך משפיע אויף דיר מער. אלזא דאס איז א שטראם וואס ערשטנס פון זיך אליין הערט ער נישט אויף ווייל ער קוועלט, פון די אנדערע זייט איז דאס א ספעציעלער שטראם וואס פארשטארקט שטענדיק זיין קוועלונג לויט דעם פארברויך. אלזא אויב אזוי, האט איר פארלאזט א קוועלנדיקן שטראם. און דער דאזיקער שטראם איז א מקור אשר לא יכזבו מימיו. דער פירוש איז, ער אנטוישט קיין מאל נישט, ער הערט קיין מאל נישט אויף. לעומת זאת דו ביסט געגאנגען באקומען הילף און שטיצע פון אנדערע אומות. און די הילף און שטיצע איז געגליכן צו א באר, אז דער באר דארף פיל אויסהאקונג. דער באר האט מען דאך געמאכט אין א פעלדז. און דער סיבה איז ווייל מען האט געוואלט אז דער באר זאל היטן די וואסערן, ווען מען האקט אויס אין א פעלדז אלזא זיפערן זיך נישט די וואסערן אריין אין דער ערד. דאס איז א שווערע ארבעט אויסצוהאקן דעם באר אין א פעלדז. אזוי אויך איר, ווען איר זענט געגאנגען בינדן קשרים, זיך אנשפארן אויף מצרים, זיך אנשפארן אויף אשור, זיך אנשפארן אויף די איבעריקע אומות אז זיי זאלן אייך באשיצן, אייך ראטעווען, דאס איז א שווערע ארבעט. ווייל דו האסט זיי געדארפט אויפברענגען א שטייער, האסט זיי געדארפט באצאלן געלט כדי זיי זאלן דיר געבן עפעס אן אווירער שירעם. אלזא ערשטנס איז דאס ווי א באר, דאס דארף פיל ארבעט. צווייטע זאך, דעם באר'ס וואסערן, זיי זענען נישט קיין אייגענער מקור, נאר מען דארף שטענדיק אנפילן. אזוי אויך די דאזיקע אומות, נאכדעם וואס דו האסט געארבעט אויף שאפן די קשרים, דארף מען זיי שטענדיק אנלאדן. נאך א שטייער, נאך א שוחד, נאך א געבן. דריטע זאך, צום סוף ווען דו ביסט געקומען טרינקען פון די דאזיקע וואסערן, האט זיך דיר ארויסגעשטעלט בורות נשברים אשר לא יכילו המים. נאך אלע קשרים און אלץ וואס מיר האבן זיך אנגעשטרענגט און... האט זיך ארויסגעשטעלט אז דאס איז א קשר וואס איז נישט של קיימא. דו האסט געבונדן קשרים וואס האבן נישט קיין תועלת. ווייל אט צום סוף מצרים הבל וריק יעזורו. און עס שטייט ווי דער נביא זאגט זיי, אז דאס איז ווי א שטעקן וואס א מענטש האלט אים אין זיין האנט און די דערנער פונעם שטעקן גייען אים אריין אין די האנט. משענת קנה רצוץ מצרים. מיר האבן זיך פארלאזט אויף זיי, מיר האבן זיך אנגעשפארט אויף זיי, און פלוצלינג האבן מיר אנטדעקט אז וואס עס איז אונדז געבליבן איז נאר דערנער אין די האנט. זיך אנשפארן אויף זיי איז זיכער נישט געווען שייך. אלזא אט זעסטו אז די זעלביקע בורות וואס דו האסט אויסגעגראבן מיט פיל מי און אנגעפילט מיט וואסער אין א צייט פון נויט, ווען דו ביסט געקומען נעמען די וואסערן און הנאה האבן פון זיי, האט זיך דיר פלוצלינג ארויסגעשטעלט אשר לא יכילו המים.
העבד ישראל אם יליד בית הוא מדוע היה לבז. העבד ישראל אם יליד בית הוא, דאס איז אין א לשון פון וואונדער. דאס וואס עס שטייט וואס מיר האבן געזען שומו שמיים, ושערו חרבו מאוד, שילדערט ער איצט די גרויסקייט פונעם חורבן וואס כלל ישראל זענען חרוב געווארן. און דעמאלט פרעגט ער פארוואס איז ישראל געווארן צום רויב? דאס הייסט, דאך באטראכט און זע אז די דאזיקע זאך, דער דאזיקער עונש איז אין השגחה. דאס איז נישט קיין זאך וואס איז געשען אויף א מקרה'דיקן אופן. דעריבער זאגט ער העבד ישראל, און אויב וועסטו באטראכטן פון די צד פון די אומות וואס האבן זיי איינגענומען, אויף דעם זאגט ער עליו ישאגו. און אויסער דעם גייט ער ווייטער, הלוא גם בני נוף, בני תחפנחס וכולי ירעוך. און דאן פון דעם פארשטייט ער אז אלע שלעכטיקייטן זענען פארורזאכט געווארן דורך דעם וואס מיר האבן פארלאזט השם. דאס איז די קעפל און איצט וועלן מיר זען די זאכן אינעווייניק.
זאגט דער מלבי"ם אז א מענטש וואס האט אן עבד, די עבדות איבער זיין חבר איז אויף איינער פון צוויי אופנים. איין מעגלעכקייט, ער האט אים געקויפט. אן עבד קנין כספו. א מענטש האט געקויפט אן עבד, האט ער אויף אים א שליטה. ער האט געקויפט דעם עבד, ער האט אויף אים באצאלט, און דער עבד איז איצט זיינער. דער וועג ווען מען פלעגט איינעמען אין א מלחמה, אלזא פלעגט מען נעמען דאס איינגענומענע פאלק פאר עבדים. אלזא האבן מיר דא א קנין, אדער דורך געלט אדער דורך איינעמונג. לעומת זאת, עס איז דא א מעגלעכקייט אז עס זאל זיין אן עבד נישט פון די צד וואס איך האב אים איינגענומען, נאר פון די צד וואס ער איז א זון פון אן עבד. איך האב איינגענומען אן עבד, דער עבד האט געבוירן אן אנדער עבד, און דער אנדער עבד איז איצט מיין עבד. האסטו אים איינגענומען? וואס, האסטו אים געכאפט? האסטו אים געקויפט? נישט. אבער זייענדיק אז איך האב איינגענומען און געקויפט דעם טאטן, ווערט זיין זון איצט אויטאמאטיש מיין עבד. אויף דעם זאגט ער, דאך קען נישט זיין אז כלל ישראל זאלן זיין צום רויב פון עצם דעם וואס מיר האבן זיי געקויפט פאר אן עבד. און צי איז ישראל אן עבד צו די וואס האבן זיי באראבירט? דאך א מענטש וואס איז א יליד בית, האט דער אדון נישט קיין רעכטן אויף אים ווי אויף אן עבד מקנת כסף. אן עבד מקנת כסף זאגסטו איך האב באצאלט. איך האב באצאלט, ער איז מיינער. זאגט דער מלבי"ם, אפילו אזעלכע וואס האבן יא מקבל געווען דעם געזעץ פון עבדות, האבן זיך אין אן עבד מקנת כסף אנטקעגנגעשטעלט אים ביי אן עבד וואס איז אן ירושה. דאס הייסט, ווי באקאנט האבן זיך לאנגע תקופות אנטקעגנגעשטעלט צו דער דאזיקער זאך פון עבדות. און ביז זייער ווייניקע יארן צוריק, אפילו ביז 100 יאר, איז נאך געווען אנגענומען די עבדות, און ביז אין אמעריקע ווי באקאנט אויף דעם איז אויסגעבראכן די מלחמה צווישן צפון און דרום, אויף דער דאזיקער זאך פון עבדות. און אין פילאזאפיע זאגט דער מלבי"ם, אויך די וואס זענען מקבל די עבדות ביי אן עבד מקנת כסף, זענען נישט מקבל עס ביי אן עבד וואס איז אן ירושה. דאס הייסט, ער זאגט דיר אן עבד מקנת כסף פארשטיי איך. דו האסט אים געקויפט, האסט אים איינגענומען. אבער וואס פלוצלינג דארף זיין זון געבוירן ווערן אין א מציאות פון עבדות ווען דו האסט נישט קיין שום שייכות צו אים? וואס, האסטו אים דען געקויפט אויף אייביק? מיר ווייסן אז לויט דער הלכה איז אזוי. לויט דער תורה אן עבד כנעני אלזא והתנחלתם אותם לבניכם לרשת אחוזה. אזוי האט די תורה באשטימט, אזוי האט די אלוקישע חכמה באשטימט. און דאס קומט פון די צד פון די קללה פון כנען, ארור כנען עבד עבדים יהיה לאחיו. אבער אויף יעדן פאל, האבן די אומות געכאפט און פארשטאנען אז עמיצער איז אן עבד פון די צד וואס דו האסט אים געקויפט אדער איינגענומען, דאס נוגע צו אים. וואס נוגע צו זיין זון, דאס זענען זיי שוין ווייניקער מקבל אז ער זאל זיין אן עבד צו דיר. קומט אויס אויב אזוי אז א מענטש האט א טענה און א רעכט אין אן עבד וואס איז מקנת כסף מער ווי אין א יליד בית. און דעריבער זאגט ער, און צי איז ישראל אן עבד? העבד ישראל מקנת כסף אז דער אדון זאל האבן עפעס א טענה פון חזקה קעגן אונדז? וואס, האט ער אונדז געקויפט? העבד ישראל? אדער אויף יעדן פאל א יליד בית? אדער אפילו א גרינגע טענה האבן זיי קעגן אונדז פון א יליד בית? ווייל מיר האבן געזאגט אז ביי אן עבד קנין כסף האט ער א שטארקע טענה. ער זאגט דיר נישט קיין שטארקע טענה האבן זיי קעגן אונדז און נישט קיין גרינגע טענה פון א יליד בית. אז א יליד בית מיינט מען דער וואס איז געבוירן געווארן ווי א זון פון אן עבד. קומט אויס אז זיי האבן נישט קיין שום טענה קעגן אונדז צו קומען און אונדז איינצונעמען, צו קומען און אונדז צו הערשן.
עליו ישאגו כפירים נתנו קולם וישיתו ארצו לשמה עריו ניצתו מבלי יושב. וואס וועסטו אלזא זאגן? וואס עס בלייבט צו זאגן זאגט דער מלבי"ם, אז ער איז געווארן צום רויב פון די צד וואס מען האט אים איינגענומען. אויף דעם וואונדערט ער זיך, עליו ישאגו כפירים נתנו קולם. דאך זענען אויף זיי נישט געקומען קיין לייבן נאר כפירים. די כפירים זענען יונגע לייבלעך, זיי זענען די יונגע. דאס קומט צו זאגן אין א משל אז די וואס זענען קעגן זיי געקומען איז געווען א שוואכע מלוכה, א נידעריקע מלוכה, אן קיין כח. אלזא זאגט ער ווי אזוי פלוצלינג האבן זיי מצליח געווען זיי איינצונעמען? עליו ישאגו כפירים. און נישט נאר דאס, זיי האבן אים נישט געביסן, נאר בלויז געברילט. זיי האבן אים נישט צעריסן, זיי האבן נאר, אין אונדזערע ווערטער האבן זיי געמאכט א ליארעם. עליו ישאגו כפירים, זיי האבן געברילט מיט זייער קול. דריטע זאך, אויף אים זענען געקומען כפירים נתנו בקולם. ישאגו כפירים, נתנו בקולם. נתנו בקולם דער פירוש דאס איז דער אנהייב פון געבן דעם קול, זאגט דער מלבי"ם. דאס הייסט, דאס ברילן דאס איז שוין דער מעכטיקער קול, נתינת הקול דאס איז נאך פיל ווייניקער ווי דאס, דאס איז נאר דער אנהייב פון געבן דעם קול. באלד וועל איך ערקלערן דעם אונטערשייד. אלזא ער זאגט אויב אזוי, ווי קומט עס אז מיט אלץ דעם זענען זיי אים גובר געווען? און דעמאלט וישיתו ארצו לשמה, עריו ניצתו מבלי יושב. זיינע שטעט זענען אנגעצונדן געווארן, די כוונה פון לשון פון אנצינדונג, מבלי יושב. זאגט דער מלבי"ם אז נתינת קול איז קלענער ווי א ברילן. ווען איך וויל זאגן וואס איז דער פארקערטער פון נתינת קול, דער פארקערטער דערפון איז שטילקייט. דער פארקערטער פון נתינת קול איז שטילקייט. דאס הייסט נתינת קול דאס איז אפילו א קול וועלכער עס זאל נישט זיין. לעומת זאת ווען מען רעדט וועגן א ברילן, דאס איז דער פארקערטער פון גיבן א קול שטיל. דאס הייסט, וואס איך וויל זאגן, ער האט נישט גערעדט שטיל, אלזא וואס זאג איך? ער האט געברילט. פארשטייט איר? דאס הייסט נתינת קול דאס מיינט ער האט נישט געשוויגן. געברילט דאס מיינט ער האט נישט גערעדט שטיל. אלזא אויב אזוי קומט אויס אז א ברילן דאס איז פיל מער ווי נתינת קול, ווייל נתינת קול דאס איז אפילו א קול וועלכער עס זאל נישט זיין, דאס איז שוין נתינת קול. אבער א ברילן דאס איז עפעס מעכטיקס. אויף דעם זאגט ער, אויב אזוי ווי קען זיין אז די אומות וואס האבן נאר אנגעהויבן געבן זייער קול, וואס מען רופט האבן נאר געעפנט דאס מויל, און פלוצלינג האבן זיי אונדז איינגענומען? זיי האבן נאר אנגעהויבן, וואס מען רופט קומען און זיך צו באווייזן, זיי זענען כפירי אריות, זיי זענען נישט קיין שטארקע אומות. אלזא ווי קען זיין אז אויף אים זאלן ברילן כפירים און נישט נאר דאס, זיי האבן אונדז אויך נישט געשלאגן נאר בלויז געברילט, און שוין געמאכט אונדזער לאנד צו א וויסטעניש, עריו ניצתו מבלי יושב? מיט בלויז נתינת קול. דאס אלץ קומט צו באווייזן אז מיר זענען איבערגעגעבן געווארן אין די האנט פון די אומות אין השגחה. דאס איז נישט געשען פון זיך אליין. ווייל דאך אויף א נאטירלעכן אופן ווי קען זיין אז יונגע אומות וואס האבן נישט פיל כח זאלן אונדז איינעמען?
גם בני נוף ותחפנחס ירעוך קודקוד. בני נוף ותחפנחס, רש"י ברענגט אז דאס גייט צוריק אויף מצרים. מצרים וואס זיי זענען באקאנט אין נוף, תחפנחס. כלל ישראל האבן זיך דאך אנגעשפארט אויף זיי. מיר האבן געזען אז כלל ישראל האבן זיך געווענדט צו מצרים כדי צו בעטן פון זיי הילף, כדי זיך צו באהעלפן דורך זיי. און דער נביא האט זיי שוין געוואוזן און זיי געזאגט אז מצרים זענען משענת קנה רצוץ, אז עס איז נישטא זיך אויף וואס אנצושפארן. אויף זיי זאגט ער דיר ירעוך קודקוד. ירעוך דאס איז פון לשון ירועע, פון לשון תרועם בשבט ברזל, די כוונה זיי צוברעכן דאס איז זיי צושפליטערן. און וואו ירעוך? וואו וועלן זיי דיך צוברעכן? קודקוד, זיי וועלן דיר געבן קלעפ אויף דעם קאדקאד, אויף דיין קאפ. די בני נוף ותחפנחס וואס דו האסט זיי געגעבן שוחד כדי זיי זאלן קומען דיר העלפן, נישט נאר וועסטו נישט באקומען פון זיי קיין הילף, נאר נאך וועסטו באקומען פון זיי אויפ'ן קאפ. גיט אכטונג ווי די דאזיקע זאך וועט זיין. דאס איז נישט לויט דעם וועג פון דער וועלט, נאר די דאזיקע זאך וועט זיין הלוא זאת תעשה לך עוזבך את השם אלוהיך בעת מוליכך בדרך. הלוא זאת תעשה לך, אויב וועסטו פרובירן צו באטראכטן, וועסטו פרובירן צו פארשטיין וואס פאראורזאכט אונדז דעם דאזיקן חורבן? וואס האט אונדז דערצו געברענגט? עוזבך את השם אלוהיך בעת מוליכך בדרך. ווען דער אויבערשטער האט אייך געפירט אויפ'ן וועג, און בעצם האט ער כלל ישראל געגליכן ווי א יתום וואס זיין טאטע האט אים געפירט אויפ'ן וועג און איצט האט ער אים פארלאזט און ער בלאנדזשעט אין מדבר. וואס טוט זיך מיט אים? כל הקודם למוצאו זכה בו. ער האט נישט קיין בעל-הבית. אזוי אויך זאגט ער, עוזבך את השם אלוהיך בעת מוליכך בדרך. השם האט דיך געפירט אויפ'ן וועג און דו ביסט איצט ווי א יתום וואס האט פארלאזט זיין טאטן. ווי א מענטש א יתום אן א טאטן. און דעמאלט ווער עס וועט וועלן דיך כאפן, וועט באלד קענען זיך משעבד זיין אין דיר. למעשה איז דא א שוועריקייט, עס האט געדארפט זאגן הלוא זה תעשה לך. פארוואס רעדט ער דא אין א לשון נקבה? אלזא זאגט דער מלבי"ם, ווייל ער גייט צוריק אויפ'ן ווארט זאת. זאת איז די גרמה, זאת אשר תעשה לך. וואס איז דאס? עוזבך את השם, דאס איז דער גורם צו דעם אז אלע אומות קענען איצט הערשן אין דיר.
ועתה מה לך לדרך מצרים לשתות מי שיחור ומה לך לדרך אשור לשתות מי נהר. פארוואס פארלאזטו מיך און פארלאזט זיך אויף מצרים לשתות מי שיחור? מי שיחור, רש"י ברענגט אז די כוונה איז אויף א ווינק, און צי האט איר פארגעסן אז מצרים האבן דערטרונקען אייערע זכרים אין נילוס, אין שיחור? דער שיחור דאס איז דער נילוס, ווי עס שטייט מן השיחור אשר על פני מצרים. וואס בונטעווסטו דיך אין מיר כדי וואס? אהין צו גיין אין גלות? לדרך אשור לשתות מי נהר? צו גיין צום טייך פרת וואו עס האבן זיך געפונען אשור? און זייענדיק אזוי, זאגט דער מלבי"ם, טענה'ט דער אויבערשטער כביכול צו זיי, דו האסט אליין פאראורזאכט דיין פאלונג, אלזא מה לך לדרך מצרים צו בעטן פון זיי הילף? ווען דו קענסט באקומען דיין הילף פון קודש. דו קענסט זיך באהעלפן דורך דעם אויבערשטן. וואס וועסטו פארדינען ווען דו וועסט זיך ווענדן אויפ'ן וועג פון מצרים? דו ווילסט טרינקען מי שיחור? צו טרינקען פון די נילוס-וואסערן אונטער א מקור מים חיים וואס דו האסט פארלאזט וואס דאס איז דער אויבערשטער?
אויף מצרים. אבער דער אויבערשטער זאגט וואס דארף איך דיר ברענגען א ראיה פון דארט, קום און איך וועל דיר ווייזן פון וואס דו האסט אליין געטאן. תיסרך רעתך ומשובותייך תוכיחוך ודעי וראי כי רע ומר עוזבך את השם אלוהייך ולא פחדתי אלייך נאום השם אלוהים צבאות. תיסרך רעתך ומשובותייך תוכיחוך. עס איז דא ייסורים, עס איז דא תוכחה. ודעי וראי, עס איז דא ידיעה און עס איז דא ראיה. כי רע ומר, עס איז דא רע און עס איז דא מרירות. עוזבך את השם אלוהייך ולא פחדתי אלייך. אלזא מיר פארשטייען שוין אלע אז עס איז דא א ברייטע פעלד פארן מלבי"ם צו ענטפערן דערין. זאגט דער מלבי"ם עס איז דא אן אונטערשייד צווישן ייסורים לעומת תוכחה. די תוכחה דאס איז געווענלעך מיט ווערטער. ער קומט אים אומצוקערן צום גוטן וועג אלזא איז ער אים מוכיח כדי אז אין דער צוקונפט זאל ער פארבעסערן זיינע וועגן. די ייסורים דאס איז געווענלעך מיט חוזק, אדער מיט שווערע ווערטער, א שטעכנדיקן מוסר, אדער מיט א שלאגן, אדער מיט קלעפ. ווי מיר זאגן מען איז אים מייסר. מען איז אים מייסר די כוונה כדי אים אומצוקערן מיט חוזק צום גוטן וואס דער אויבערשטער באשטימט, אלזא איז אונדז דער אויבערשטער מייסר. און תוכחה דאס איז דורך רעדן וואס דאס קומט אונדז אומצוקערן צום גוטן וועג, ווי אזוי? אויף א גוטן וועג.
זאגט דער מלבי"ם, ווער עס וויל מוכיח זיין געווענלעך איז ער מברר זיין ענין פון די צד פונעם גוטן. עס איז דיר כדאי צו טאן אזוי, איך זאג דיר, דו וועסט טאן אויף דעם וועג וועסטו מצליח זיין, וועסט האבן א ברכה, וועסט זען אן עליה, וועסט פארדינען וכולי. שטענדיק תוכחה דאס איז אויף א גוטן וועג וואס עס קומט צו זאגן ווי גוט וועט דיר זיין אין דער צוקונפט אויב דו וועסט טאן ווי עס פאסט לויט וואס איך שלאג דיר פאר. גיט אכטונג, ווען מיר רעדן וועגן דעם גוטן אדער די תועלת, דאס איז נישט אינעם גוף פונעם מעשה נאר חיצון'דיק צו אים. דער פירוש איז, אויב וועסטו טאן אזוי און אזוי וועסטו פארדינען אזוי און אזוי. דאס הייסט נישט דער גוף פונעם מעשה טוט דיר גוטס, נאר דער גוף פונעם מעשה שאפט א תוצאה. ווי אויב מיר וועלן וועלן זאגן, א מענטש וואס ארבעט, פרנס'ט די ארבעט? נישט. אויך פון א גויאישן קוק, נישט, נאר דער באלעבאס האט זיך פארפליכטעט אז אנשטאט אזוי און אזוי פיל ארבעט-שעה'ן וועסטו באקומען אזוי און אזוי. דאס הייסט דער שכר איז חיצון'דיק צום גוף פון דער ארבעט. ווען מיר רעדן וועגן א טאטן צום ביישפיל וואס איז מוכיח זיין זון און זאגט אים עס עס נישט קיין שלעכטע שפייז אפשר וועסטו ווערן קראנק. אלזא צי רעדן מיר אז דער קראנקהייט, די שפייז איז זי אליין א קראנקהייט? נישט. נאר די שפייז האט אין זיך געוויסע באקטעריעס אז די באקטעריעס ווירקן אין מאגן אדער אין מענטש'נס גוף אויף א געוויסן אופן און פאראורזאכן דורכדעם אן אינפעקציע וואס דורכדעם איז דא א קראנקהייט. דאס הייסט דאס רופט מען אויף א וועג פון סיבה און מסובב. סיבה און מסובב דער פירוש איז א געוויסע פעולה וואס שלעפט מיט זיך און וואס עס ווערט מסובב דערפון עפעס אנדערש. דאס איז ווען מיר רעדן וועגן תוכחה.
זאגט דער מלבי"ם, לעומת זאת דער מייסר, ער איז מייסר מיט בייטשן. ווי מיר האבן גערעדט ייסורים דאס איז געווענלעך א שלאגן. גיט אכטונג, די ייסורים זענען נישט מסובב פון דער עבירה אויך נישט אויף א נאטירלעכן וועג פון סיבה און מסובב. נאר די ייסורים דאס איז אין דעם אייגענעם ווילן פונעם מייסר. דאס הייסט וואס איז בעצם דער אונטערשייד? גיט אכטונג, אויב איך זאג דיר אויב דו וועסט נישט צוהערן צו מיין קול וועסטו באקומען א פאטש. צי פאראורזאכט נישט צוהערן צום קול אויף א וועג פון סיבה און מסובב א פאטש? נישט. נאר איך האב באשלאסן אז ווער עס הערט נישט צו וועט באקומען א פאטש. לעומת זאת אויב איך זאג דו וועסט נישט צוהערן צו מיין קול וועסטו עסן די פארדארבענע שפייז, וועסטו האבן א מאגן-קלקול. דאס הענגט נישט אפ פון מיין ווילן. נאר די דאזיקע זאך איז אויף א וועג פון סיבה און מסובב. עסן פון א פארדארבענער זאך פאראורזאכט א מאגן-קלקול. לעומת זאת קען איך נישט זאגן א טאן, א ווידערשפעניקן צו מיין מויל דאס שלעפט א פאטש. וואס פלוצלינג? דאס שלעפט נישט קיין פאטש. איך האב באשלאסן אז אויב דו וועסט זיך ווידערשפעניקן צו מיין מויל וועסטו באקומען א פאטש. דאס איז נישט אויף א וועג פון סיבה און מסובב. אויף א וועג פון סיבה און מסובב די כוונה אז א געוויסע זאך קוועלט פון אן אנדער זאך. די קראנקהייט קוועלט פון פארדארבענער שפייז. דאס איז סיבה און מסובב. אבער ווידערשפעניקן צו מיין מויל קוועלט פון דעם א פאטש? דאס איז נישט ריכטיק. ווען דו ווידערשפעניקסט דיך צו מיין מויל באשליס איך דיר צו געבן א פאטש. דאס איז נישט אויף א וועג פון סיבה און מסובב, דאס איז נישט אויף א וועג פון פעולה און תוצאה. אויב אזוי זאגט דער מלבי"ם, ייסורים דאס איז נישט אויף א וועג פון סיבה און מסובב נאר דאס איז א ווילן פונעם מייסר. אויב דו וועסט זיך ווידערשפעניקן צו מיין מויל וועסטו באקומען ייסורים.
דא זאגט ער דיר, קום און זע אז די ייסורים זענען מסובב פונעם שלעכטן וועג אונדזערן אליין אויף א וועג פון סיבה און מסובב. אפילו ייסורים אין א כלל'דיקן אופן קוועלן נישט אויף דעם וועג, דא זאגט ער תיסרך רעתך. נישט די בייטש און דער שטעקן פון דעם וואס דראעט און זאגט אה דו האסט זיך ווידערשפעניקט צו מיין מויל וועסטו באקומען א שלאג. נישט. די פעולה וואס דו האסט געטאן וועט דיך שלאגן. אויף א וועג פון סיבה און מסובב. דאס איז ווי איך וויל געבן א ביישפיל, איך זאג דיר נישט אויב דו וועסט טאן אזא פעולה וועסטו באקומען א שטעקן איבערן קאפ. און א מענטש צום ביישפיל האט געטאן א געוויסע פעולה, איך וועל געבן א ביישפיל, עס זענען דא אזעלכע איר ווייסט פויסט-זעק, ער האט געגעבן עפעס א צו שטארקן שלאג צום פויסט-זאק, און דער פויסט-זאק האט געשפרונגען און אים צוריקגעגעבן א באמבע אין קאפ. דאס איז נישט עמיצער וואס האט געזאגט דו וועסט געבן א שלאג וועסטו באקומען פון מיר א שלאג, נישט, דאס איז סיבה און מסובב. דער שלאג וואס דו האסט געגעבן האט געשאפן אן אפשטויס און איז צוריקגעקומען צו דיר. דאס הייסט דאס רופט מען סיבה און מסובב. דיין פעולה, דיין פעולה שאפט אן אנדער פעולה, פאראורזאכט עפעס א געוויסע רעאקציע וואס זי איז דאס וואס שאדט דיר. דאס איז וואס עס זאגט דא תיסרך רעתך. שטענדיק ייסורים דאס איז נישט סיבה און מסובב, ייסורים דאס איז א דראונג, טו אזוי וועסטו באקומען א שלאג. אבער דא איז די זאך אליין וואס דו האסט געטאן דאס וואס קערט זיך צוריק צו דיר. די פעולה אליין וואס דו האסט געטאן, די רעה אליין וואס דו האסט געטאן, זי איז די וואס איז דיך מייסר.
תוכחה האבן מיר געזאגט, תוכחה דאס איז געווענלעך דורך סיבה און מסובב. עס נישט קיין פארדארבענע שפייז, זי וועט דיר שאדן. דער פירוש איז, די פארדארבענע שפייז שאפט א פעולה אינעם גוף וואס שאפט א קראנקהייט וואס שאפט א שאדן. דאס איז סיבה און מסובב. ער זאגט לעומת זאת דא איז די תוכחה פיל ערגער. ומשובותייך תוכיחוך. ומשובותייך תוכיחוך דער פירוש איז דער שלעכטער וועג פון זיך אליין איז דאס וואס שאדט דיר. נישט אויף א וועג פון סיבה און מסובב, ווייל דאס טאן האט דעמאלט פאראורזאכט, נישט. נאר די פעולה אליין איז די וואס שאדט. אלזא דאס הייסט דו זאלסט פארשטיין, ייסורים דאס איז נישט מיט סיבה און מסובב און ביי דיר איז דאס מיט סיבה און מסובב. די ייסורים אליין זענען צו דיר געקומען ווי א רעזולטאט צו דיין מעשה. ומשובותייך, וואס דו ביסט געווען א שובבה, ביסט אראפ פונעם וועג, זי אליין וועט זיין תוכיחוך. און מיר האבן דערויף מאריך געווען אין דער פארגאנגענהייט אז ווען עס שטייט אז דער מענטש צום ביישפיל האט ייסורים, זענען די דאזיקע ייסורים נישט ווי אן עונש נאר זיי זענען סיבה און מסובב. דער פירוש איז, אויב צום ביישפיל זאגן מיר אז א מענטש עובר אן עבירה און באשאפט א מלאך משחית. וואס וויל דער דאזיקער מלאך משחית? צו ווערן געשפייזט. פון וועמען וויל ער ווערן געשפייזט? פון דעם וואס האט מיך באשאפן. דו האסט מיך באשאפן, פרנס מיך. ווי אזוי ווערט ער געשפייזט פון אים? דורך דעם וואס ער איז אים מייסר, דורך דעם שעפט ער פון אים חיות. און דעמאלט איוולת אדם תסלף דרכו ועל השם יזעף ליבו. דעם מענטש'ס נארישקייט האט אים געברענגט צו זינדיקן, תסלף דרכו, ער גייט נישט אויפ'ן גלייכן וועג, און נאכדעם רבונו של עולם פארוואס האסטו אויף מיר געברענגט? נאר, האב איך אויף דיר געברענגט? דאס איז דער וואס דו האסט באשאפן, ער האט זיך פשוט צוגעגאנגען צו דיר, בעט אז דו זאלסט אים פרנס'ן. און דער אויבערשטער אין זיין גרויס רחמנות זאגט אויב איך וואלט אויף דיר געשיקט דעם דאזיקן רוטווויילער וואס דו האסט באשאפן, וואלטסטו נישט געהאט אויף א רגע קיין קיום. אבער השם איז נושא עוון. נושא עוון דער פירוש איז, דעם דאזיקן משחית זאגט השם וועל איך שפייזן און פרנס'ן דערווייל ביז דו וועסט באקומען א שכל צו טאן תשובה. אבער דערווייל בין איך אים נושא. און דאס איז פשוט א חסד וואס מען קען עס נישט משער און נישט באשרייבן. ווייל איך האב מכעיס געווען מיין באשעפער און איך בין עובר געווען אן עבירה און איך האב באשאפן א משחית, האט דער אויבערשטער געדארפט זאגן צו מיר נישט גענוג אז דו האסט מיך מכעיס געווען, נאך האסטו באשאפן א משחית און דיר דארף איך איצט העלפן? זאגט דער אויבערשטער, דאס וואס דו האסט באשאפן דעם משחית קעגן מיין ווילן און איצט וויל דער משחית נעמען פון דיר חיות, נאך וועל איך פרנס'ן דעם דאזיקן משחית. און וואס פאראורזאכט די דאזיקע זאך? אז ער גייט ווייטער שאפן משחיתים. פארוואס? ווייל ער האט נישט באקומען די באמבע אין קאפ. ווייל ווער גייט ווייטער פרנס'ן דעם משחית און אים שפייזן? קודשא בריך הוא. כדי יענער זאל אפשר טאן תשובה. קומט אויס אויב אזוי זעט ווי שרעקלעך, השם שפייזט דעם משחית און דער מענטש שאפט און גייט ווייטער שאפן נאך משחיתים. פארוואס? ווייל ער פילט נישט אז דאס פאראורזאכט אים שלעכטס. ער פילט נישט אז ער ווערט געשעדיקט דורך דעם. און ממילא קומט אויס אז דער אויבערשטער כביכול אין גענדזנפיסלעך שאדט זיך אליין. אבער דאס איז זיין גרויס חסד יתברך, ווייל לא אחפוץ במות המת כי אם בשובו מדרכיו וחיה.
זאגט דער מלבי"ם, לויט דעם קומט אויס אז די תוכחה וואס אין יעדן פלאץ קומט זי דורך א מסובב, ווי מיר האבן געזאגט וועסט עסן א פארדארבענע זאך וועסטו האבן א בויך-ווייטיק, וועסט עסן א פארדארבענע זאך וועסטו ווערן קראנק. ער זאגט דא זע אז דער ענין איז די זאך אליין, די תוכחה איז, דאס אליין האט דיך מייסר געווען. און די ייסורים איז שטענדיק נישט דורך סיבה און מסובב נאר איך האב באשלאסן דיר צו געבן א שלאג ווייל דו האסט געטאן, דא זאגט ער דאס וועט יא קומען דורך סיבה און מסובב. דאס הייסט אלע תנאים באווייזן אייך, דאס איז אין השגחה. דאס איז אין השגחה, עס איז דא עמיצער וואס וויל מיט דיר רעדן און וויל דיר זאגן אז דיין וועג איז א פארבלאנדזשעטער וועג. זאגט דער מלבי"ם, די תוכחה ווירקט אויף די ידיעה. דאס הייסט עס זענען דא קלארע ראיות אז די דאזיקע זאך וואס דו טוסט איז שלעכט. תוכחה, איך בין דיך מוכיח, איך רעד מיט דיר, איך בין מוכיח און ווייז דיר אז דיין וועג איז א פארבלאנדזשעטער וועג. לעומת זאת די ייסורים, דאס פילט מען. דאס פילט מען, איך דארף דיר נישט ווייזן אז דיין וועג איז נישט ריכטיק. דו זעסט אז דו גייסט אויף א געוויסן וועג, כאפסטו קלעפ. ייסורים פילסטו זיי. דאס דאס זעט מען וואס מען רופט. זען די כוונה נישט דווקא זען מיט די אויגן, איר זאלט פארשטיין. דער מלבי"ם זאגט ראיה פאלט אויף אלע פינף חושים. ראה, וואס איז דער המשך? ריח? בני. ראה ריח, אפשר וועסטו שמעקן א ריח? פארוואס ראה ריח? זאגט דער מלבי"ם ראיה פאלט אויף אלע פינף חושים. איך זע א ריח, איך זע דעם קול, איך זע א מישוש, א געשמאק וכולי. ראיה פאלט אויף אלץ. און אויב אזוי אלזא די זאך וואס קומט אין ראיה, דאס הייסט מוחש'דיק. מוחש'דיק. די ייסורים דאס זעט מען זיי. וואס מיינט דאס מען זעט זיי? מען פילט, דו פילסט ווייטיק. תוכחה לעומת זאת זאגט מען דיר הער, עס איז דיר נישט כדאי, עס וועט פון דעם ווערן שלעכט. איך בין מוכיח דיר מיטן שכל, פארשטיי, דער דאזיקער וועג איז שלעכט, ער פירט צו א שלעכטן פלאץ.
דעריבער זאגט ער איצט פארשטיי דעם אויסדרוק דא. ער זאגט צו איר וראי ודעי. ראיה און ידיעה. וואס איז דער אונטערשייד צווישן זיי? אויף דעם זאגט ער, דעי כי רע וראי כי מר. מיר האבן געפרעגט וואס איז רע און מר? וואס איז די כפילות? ער זאגט זע אז עצם דעם וואס דו האסט פארלאזט השם דאס איז רע פון זיך אליין. פארלאזן דעם אויבערשטן דאס איז רע. און מר, פון די צד פונעם עונש. ווייל דער עונש דאס איז א מרירות, דער עונש דאס איז ווייטיק, דאס איז לייד, דאס איז ביטער. און דעריבער זאגט ער תיסרך רעתך וראי, וואס דו דארפסט זען אז איך זע, איך פיל, ווי מיר האבן געזאגט דאס איז א מוחש'דיקע זאך. דאס איז אין די חושים, דאס איז ראיה, איך זע אז דאס איז ביטער. אנטקעגן ומשובותייך תוכיחוך, אנטקעגן דער תוכחה, אלזא האבן מיר געזאגט תוכחה דאס איז ידיעה. איך מודיע דיר, זאלסט וויסן דער דאזיקער וועג איז שלעכט, ער פירט צו א שלעכטער זאך. און דעריבער שטייט ודעי כי רע. זאלסט וויסן מיט ראיות, מיט הוכחות, אז דער דאזיקער וועג איז א שלעכטער וועג.
ולא פחדתי אלייך. ער זאגט צו איר וואס דו האסט פארלאזט השם דאס איז רע און מר. אבער די מורא פון מיר איז נישט קיין רע און מר. דער פירוש איז, פארוואס, פארוואס האסטו פארלאזט השם? ווייל דו האסט געזאגט די עבודת השם איז שווער. די עבודת השם איז ביטער. די עבודת השם פאדערט אן אנשטרענגונג. און זאגט צו איר דער אויבערשטער עוזבך את השם דאס איז רע און מר, ולא פחדתי אלייך. נישט וואס דו האסט מורא פון מיר, פאר וואס האסטו מורא? פון דער עבודת השם, פון די כלומרשטע שווערע פאדערונג פון די מצוות השם. זאגט דער אויבערשטער קום און זע אז די מורא דיינע פאר מיר איז גוט און זיס און פריי פון יעדער ארבעט, לעומת די מורא פון עבודה זרה וואס איז רע און מר. זאגט דער מלבי"ם ווי אזוי? אט זע אז די עבודת אלילים האט געפאדערט פונעם מענטש שווערע פאדערונגען ווי אויפצוברענגען זייערע קינדער צו מולך. זאגט דער אויבערשטער איך האב פון דיר קיין מאל נישט געפאדערט אזא זאך. קיין מאל האב איך פון דיר נישט געפאדערט מקריב צו זיין דיינע קינדער צו מיר פאר א קרבן. אלזא זאגט דער אויבערשטער ולא פחדתי אלייך, דו קענסט נישט זאגן אז די מורא פאר מיר איז געווען רע און מר. אבער אלץ וואס די אלילים האבן פון דיר געפאדערט דאס איז געווען רע און מר. רע ומר עוזבך את השם. אלזא ווי אזוי ביסטו געגאנגען און פארלאזט השם און גענומען עפעס וואס איז דיר דארט שלעכט און ביטער, בעת די מורא פאר מיר, וואס דו טענה'סט אז דו האסט מורא פון מיר, דאס איז נישט רע און מר. אלזא האסטו אויסגעטוישט עפעס זיסס און גוטס אויף רע און מר?