אין דעם קאפיטל טוט דער נביא ירמיהו מוכיח זיין כלל ישראל פארן פארלאזן דעם אויבערשטן און זיך ווענדן צו עבודה זרה און צו בונדן מיט די אומות העולם. אינעם שטיקל פאר אונז בויט דער נביא א גאנצע טענה: ער שיקט כלל ישראל זיך מתבונן צו זיין אין די אומות העולם און זיך לערנען פון זיי ווי שטארק נאמנות צום גאט איז ווערט, און פון דארט גייט ער אריבער צו באשרייבן די טיפקייט פון דער נארישקייט פון פארטוישן דעם מקור מים חיים מיט צעבראכענע בורות, און דעם חורבן וואס קומט נאכדעם - א חורבן וואס איז כולו השגחה און נישט קיין מקרה.
כִּי עִבְרוּ אִיֵּי כִתִּיִּים וּרְאוּ וְקֵדָר שִׁלְחוּ וְהִתְבּוֹנְנוּ מְאֹד וּרְאוּ הֵן הָיְתָה כָּזֹאת׃ - ווארעם גייט אריבער צו די אינזלען פון די כתיים און זעט, און קיין קדר שיקט און פארטראכט אייך גוט, און זעט צי איז אמאל געווען אזא זאך.
דער הקדוש ברוך הוא זאגט פאר ישראל: גייט ארויס און קוקט וואס טוט זיך ביי די אומות. און פארוואס האט ער אנגעכאפט דווקא די צוויי פעלקער, כתיים און קדר? זאגן חז"ל: די קדריים דינען דעם פייער, און די כתיים דינען דעם וואסער. די קדריים - כפי הנראה טעפערס וואס מאכן קדרות, אדער "אהלי קדר", מדבר מענטשן - האבן געדינט דעם פייער. און כאטש די עובדי האש ווייסן אז דאס וואסער לעשט אויס דאס פייער, דאס הייסט זיי זעען מיט די אייגענע אויגן אז זייער גאט איז שוואך און באגרענעצט, דאך לאזן זיי אים נישט אפ. פארװאס? ווייל "דאס איז מיין גאט, אים דין איך, און מיט אים בלייב איך". און אויב זיי, וואס זעען אין דער מציאות אז זייער אפגאט איז באגרענעצט, זענען דבוק אין אים - איר, וואס זעט אז אייער גאט איז בלתי מוגבל, פארוואס האט איר פארלאזט דעם הקדוש ברוך הוא? דאס איז דער עיקר פון דער טענה.
און לכאורה דארף מען פארשטיין: די קשיא איז פארשטענדליך אויף די קדריים, די דינערס פון פייער, ווייל וואסער לעשט דאך אויס פייער. אבער אויף די כתיים, די דינערס פון וואסער, איז לכאורה נישטא קיין קשיא - זיי וועלן דאך זאגן: מיר זענען די שטארקע, דאס וואסער לעשט אויס דאס פייער. נאר מען קען זאגן אז די זאך איז צוויי־זייטיג. וואס באזיגט וואס, דאס וואסער אדער דאס פייער? עס ווענדט זיך ווער עס איז גרעסער. אויב ס'איז פאראן א גרויס פייער און מען גיסט דערויף וואסער - ווערט אלעס פארדאמפט, און נישט נאר דאס, נאר אנפאנגס פלאקערט דאס פייער נאך שטארקער, ווייל עס באקומט לופט און זויערשטאף. קומט אויס אז פייער קען בייקומען וואסער און וואסער קען בייקומען פייער, אלעס לויט דער כמות. אויב אזוי, אויף ביידע זייטן זעט מען אז דער אפגאט איז באגרענעצט: אויב דיין גאט איז פייער - וועט אסאך וואסער אים אויסלעשן; און אויב דיין גאט איז וואסער - וועט א גרויס פייער אים פארדאמפן. ביידע האבן א שוואכקייט, און דאך בלייבן ביידע דבוק אין זייער עבודה זרה.
דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון הפסוק: די כתיים זענען געווען נאנט צו ארץ ישראל, דערפאר שטייט ביי זיי "עברו איי כתיים" - עס איז גענוג אריבערצוגיין אהין, עס איז "אויפן וועג". אבער ביי קדר שטייט "שלחו והתבוננו מאוד", ווייל זיי זענען געווען ווייט, מדבר־באוואוינער, ווי ס'שטייט "אויה לי כי גרתי משך שכנתי עם אהלי קדר". און וואס באדייט "והתבוננו מאוד"? זיי זענען געווען די בעדואינער פון יענע צייטן, וואס טוישן זייער ארט אן אויפהער: היינט דא און מארגן דארט, מען פארקניפט עטליכע שטעקנס און לייוונט און מען וואנדערט ווייטער. וואלט מען דאך געמיינט אז ווער ס'טוישט זיין פלאץ יעדע וויילע, וועט אויך בייטן זיין גאט, ווייל אריבערציען פון איין ארט צום צווייטן ענדערט ביים מענטש נישט בלויז די געאגראפיע נאר אויך די השקפות און אמונות. און דאך, זייער וואוינארט טוישן זיי אן קיין פראבלעם, אבער זייער גאט טוישן זיי נישט - זיי בלייבן באהאפטן צו אים ביזן סוף. דעריבער "והתבוננו מאוד", א טיפע התבוננות: "וראו הן היתה כזאת" - צי איז דען אמאל געווען אזא זאך אז זיי זאלן פארטוישן זייער גאט?
הַהֵימִיר גּוֹי אֱלֹהִים וְהֵמָּה לֹא אֱלֹהִים וְעַמִּי הֵמִיר כְּבוֹדוֹ בְּלוֹא יוֹעִיל׃ - צי האט דען א גוי אמאל געביטן א גאט, כאטש זיי זענען גארנישט קיין געטער, און מיין פאלק האט פארביטן זיין כבוד אין עפעס וואס טויג גארנישט.
קודם כל, א דקדוק: עס וואלט געדארפט שטיין "ועמי המיר כבודי בלוא יועיל", און באמת איז דאס איינס פון די שמונה עשר תיקוני סופרים אינעם מקרא, וואו דער פסוק האט גענוצט א לשון נקיה און נישט געוואלט זאגן "כבודי", און דערפאר שטייט "כבודו".
דער מלבי"ם איז מאריך צו מסביר זיין, און רעכנט דא אויס עטליכע פונקטן. "ההימיר גוי אלהים" - צי האסטו אמאל געזען א פאלק וואס האט פארביטן זיין גאט? און נישט סתם א פאלק, נאר א "גוי", וואס איז א פיל נידעריגערע מדרגה. און כאטש זיי זענען עובדי כוכבים אויף א שפעלע מדרגה, בייטן זיי נישט זייער אפגאט. און מען דארף באמערקן: זיי האבן דאך א קלארן אינטערעס יא צו בייטן, ווייל "והמה לא אלהים" - עס איז גארנישט מיט נישט, מען בעט אים און ער גיט גארנישט, ער ענטפערט נישט. און דאך בלייבט מען צוגעקלעבט צו אים. און לעומת זה: "ועמי" - נישט קיין גוי נאר מיין פאלק, דער עם הנבחר, פיל העכער פון א גוי - און זיי פארטוישן יא זייער גאט.
און נאך מער: "המיר כבודו בלוא יועיל". צעמאל ווארפט א מענטש אוועק א געוויסע זאך צוליב אן אנדערע תועלת, און א מענטש איז אפילו גרייט אוועקצווארפן זיין כבוד פאר א תועלת; כאטש עס קומט אים דערפון א ביזיון, זאגט ער: וואס קען מען טון, איך בין מוחל אויף מיין כבוד ווייל יעצט וועט ארויסקומען דערפון א תועלת. ווי יענער פלעגט זאגן: ווען מען וויל מעלקן א קו, מוז מען זיך איינבייגן. ווער ס'טראכט פון זיין כבוד וועט בלייבן דארשטיג, און ווער ס'טראכט נישט פון זיין כבוד נאר פרעגט וואס פעלט מיר יעצט אויס - קען זיך איינבייגן ווען מען דארף. אבער דא, "ועמי המיר כבודו בלוא יועיל" - כלל ישראל האבן פארשעמט זייער כבוד, פאר וואס? צו נעמען א שוואכן אפגאט וואס האט נישט קיין שום כח און קיין שום תוקף. וואו איז דא דער שכל?
און עס איז דא דערויף א וואונדערליכער משל פונעם דובנער מגיד. א משל צו א יונגען אברך וואס איז געזעסן קעסט ביי זיין שווער, א גרויסער מתמיד אין לערנען, וואס האט נישט פארשטאנען קיין שום מושג און געהאט קיין שום שייכות צו מסחר און פרנסה. האט דער שווער, א גרויסער סוחר, געוואלט אים אריינברענגען אביסל אינעם עולם המסחר. ער האט אים געגעבן א שיינע סומע געלט און אים געזאגט: גיי מאך א גוטן געשעפט, קויף איין גוטע סחורה, כדי דו זאלסט אנהייבן האנדלען, זיך מסדר זיין און שטיין אויף די אייגענע פיס. איז דער אברך געגאנגען זוכן, און געזען אז מען פארקויפט פאר א מציאה'דיגן פרייז צאן־שטעכער. האט ער אפגעקויפט א גאנצן קאנטעינער מיט צאן־שטעכער. ער קומט צוריק צום שווער אין שטוב. "וואס האסטו געקויפט?" "צאן־שטעכער". "געוואלד! ווער דארף אזויפיל צאן־שטעכער? וואס וועט מען טון מיט דעם? וואו וועסטו דאס פארקויפן? וויפיל וועלדער ליגן דא אין דעם קאנטעינער?!" איז דער גאנצער געלונגענער מסחר געבליבן שטעקן אין די מאגאזינען. האט אים דער שווער געזאגט: גיי צוריק אין בית המדרש אריין, זיץ און לערן.
עס איז אַדורך אַ יאָר, עס זענען אַדורך צוויי יאָר, און דער שווער טראַכט: אפשר האָט דער מענטש עפּעס געלערנט, אפשר איז ער שוין אביסל צוגעוווינט און האָט באַקומען ערפאַרונג. האָט ער אים ווידער געגעבן אַ שיינע סומע געלט און געזאָגט: גיי מאַך אַ גוטן געשעפט, אָבער מיין ליבער - אָן קיין ציינדל-שטעקעלעך (קיסמים). ברענג גוטע סחורה, עפּעס וואָס מע קען פאַרקויפן און מאַכן דערויף אַ ריווח, גיב אַכטונג וואָס דו קויפסט. עס איז געווען אינעם חודש אלול, אביסל פאַר ראש השנה, און פּלוצים זעט דער יונגערמאַן אַן אָנבאָט וואָס עס איז שווער אָפּצוזאָגן: אַ גאַנצער קאָנטעינער מיט שופרות, פונעם שענסטן סאָרט, עפּעס אויסערגעוויינלעך. האָט ער אָפּגעקויפט דעם גאַנצן קאָנטעינער, און קומט צום שווער: "דאָס מאָל האָב איך געקויפט עפּעס וואָס מע דאַרף האָבן". "וואָס האָסטו געקויפט?" "שופרות". "וויפיל?" "אַ קאָנטעינער". "וואָס רעדסטו? אין אַ שול איז דאָך גענוג איין שופר! די מאָס וואָס דו האָסט געקויפט וועט קלעקן ביז שופרו של משיח! ווער דאַרף אַזוי פיל שופרות?" - "גיי צוריק אין בית המדרש. פאַרטיק, קיין סוחר וועט פון דיר שוין נישט ווערן".
איצט ליגן אים אין מאַגאַזין אַ קאָנטעינער שופרות און אַ קאָנטעינער קיסמים, און ער ווייסט נישט וואָס צו טאָן מיט זיי. איין טאָג טרעפט ער אַ געריבענעם סוחר, פון די וואָס קענען פאַרקויפן אייז פאַר עסקאָמאָסן. זאָגט ער אים: טו מיר אַ טובה, איך האָב אַ גאַנצן קאָנטעינער מיט קיסמים וואָס שטעקט מיר אין האַלדז ווי אַ שפּענדל אינעם האַלדז, בייט עס אויס אויף וואָס ס'זאָל נאָר זיין, אבי איך זאָל עס מער נישט זען פאַר די אויגן. יענער האָט עס גענומען. טרעפט ער נאָך אַ סוחר, נישט ווייניקער געריבן, זאָגט ער אים: איך האָב אַ קאָנטעינער שופרות, איך קען עס מער נישט אָנקוקן, בייט עס אויס אויף וואָס ס'זאָל נאָר זיין. זאָגט ער אים: קיין שום פּראָבלעם, פאַרלאָז זיך אויף מיר. נאָך אַ חודש קלינגט דער ערשטער סוחר: "האָרך אויס, איך האָב דיר געמאַכט אַ געשעפט וואָס דו וועסט נישט גלויבן - ס'איז מיר געלונגען אויסצובייטן די קיסמים!" "אויף וואָס?" "אויף שופרות". זעקס מינוט שפּעטער קלינגט דער צווייטער: "מיר האָבן דורכגעפירט דעם געשעפט, איך האָב דיר אויסגעביטן די שופרות". "אויף וואָס?" "אויף קיסמים". האָט ער צוריקבאַקומען די צוויי קאָנטעינערס, און נאָך באַצאָלט קאָמיסיע און טרחה-געלט פאַר ביידע זייטן, און איז צוריקגעקומען אבל וחפוי ראש. האָט ער געשוויגן און גאָרנישט דערציילט, אָבער דער איידעם האָט געהערט פון דער מעשה דורך הינטערוועגן. זאָגט ער אים: איר האָט מיר געוואַשן דעם קאָפּ, גערעדט קעגן מיר, געזאָגט קוקט וואָס ער פאַרשטייט - אָט זענען אייערע סוחרים, די געלערנטע און די מומחים: דער האָט אייך געברענגט שופרות און דער האָט אייך געברענגט קיסמים! וואָס באַקלאָגט איר זיך אויף מיר? האָט דער שווער געזאָגט: שווייג בעסער. דו האָסט באַקומען מזומן געלט, און מיט געלט קען מען אַלץ קויפן. אָבער יענער נעבעך האָט באַקומען קיסמים - וואָס זאָל ער טאָן מיט זיי? ער קען עס נאָר אויסבייטן אויף שופרות. און דער צווייטער האָט באַקומען שופרות - קען ער עס נאָר אויסבייטן אויף קיסמים. וואָס קענען זיי טאָן אין אַזאַ מצב? אָבער דו האָסט באַקומען געלט, וואָס מיט דעם קען מען אַלץ קויפן.
זאָגט דער מגיד מדובנא: דאָס איז וואָס דער הקדוש ברוך הוא זאָגט דאָ. "ההימיר גוי אלהים והמה לא אלהים" - אויב אַ גוי וואָלט שוין יאָ אויסגעביטן זיין גאָט, אויף וואָס וואָלט ער עס אויסגעביטן? קיסמים אויף שופרות. דאָס איז גאָרנישט ווערט און דאָס איז גאָרנישט ווערט, און דאָך בייט ער נישט אויס: ער איז צוגעקלעפּט צו זיינע קיסמים און יענער שטעקט מיט זיינע שופרות. אָבער "ועמי" - דו האָסט באַקומען געלט, דו האָסט באַקומען אלקים חיים, און דאָס האָסטו אויסגעביטן אויף "לוא יועיל". אויף דיר איז באמת פאַראַן אַ טענה. זיי, אַפילו אויב זיי בייטן אויס, בייטן זיי אַ פּרה פאַר אַ חמור. אָבער דו, וואָס עס איז געווען אין דיינע הענט אלקים חיים - אויף וואָס האָסטו עס אויסגעביטן?
שֹׁמּוּ שָׁמַיִם עַל זֹאת וְשַׂעֲרוּ חׇרְבוּ מְאֹד נְאֻם ה'׃ - שטוינט, הימלען, אויף דעם, און שטורעמט, ווערט זייער וויסט, זאָגט ה'.
רש"י טייטשט "שומו" אַ לשון פון תמהון - די הימלען זאָלן זיך דערשטוינען און פאַרוואונדערן. "ושערו" איז מלשון סער, אַ שטורעם. און איבער וואָס זאָל ביי זיי זיין אַ שטורעם און איבער וואָס איז דער וואונדער? "חרבו מאוד" - גלייך ווי איר ווערט חרוב; זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: בית המקדש איז עתיד חרוב צו ווערן, און אויף דעם דאַרפן די הימלען פאַרשטוינט ווערן. דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָס שטוינען איז איבער אַ וואונדערלעכער זאַך, איבער עפּעס וואָס ברענגט אַ פאַרוואונדערונג - אויף דעם וואָס ווערט באַלד געזאָגט, "כי שתים רעות עשה עמי". אויף דעם זאָגט דער פּסוק "שומו שמים", די הימלען זאָלן זיך פאַרוואונדערן. און "ושערו" - דער שטורעם און דער גרויסער צער וועט זיין אויף דער גרויסקייט פונעם חורבן, וואָס כלל ישראל זענען "חרבו מאוד", ווי דער נביא וועט באַלד אויספירן מיט פּרטים.
כִּי שְׁתַּיִם רָעוֹת עָשָׂה עַמִּי אֹתִי עָזְבוּ מְקוֹר מַיִם חַיִּים לַחְצֹב לָהֶם בֹּארוֹת בֹּארֹת נִשְׁבָּרִים אֲשֶׁר לֹא יָכִלוּ הַמָּיִם׃ - וואָרום צוויי שלעכטע זאַכן האָט מיין פאָלק געטאָן: מיך האָבן זיי פאַרלאָזט, דעם קוואַל פון לעבעדיק וואַסער, אויסצוהאַקן פאַר זיך גרובער, צעבראָכענע גרובער וואָס קענען נישט האַלטן קיין וואַסער.
דער מצודת דוד ערקלערט אַז זיי זענען געגאַנגען דינען די מזלות און כוכבים. און די מזלות און כוכבים האָבן דאָך נישט קיין אייגענעם כוח, נאָר דאָס וואָס זיי באַקומען פון דער אויבערשטער רוחניות'דיקער השפעה, פון די הייליקע ספירות, דאָס באַאיינפלוסן זיי אַראָפּ צו דער ערד. און פאַרוואָס ווערן זיי אָנגערופן "בורות"? ווייל די מזלות נעמען אויף די השפעה אויף זיך פונקט ווי אַ גרוב נעמט אַריין דאָס וואַסער אין זיך. אָבער זיי האָבן נישט קיין כוח אָנצוהאַלטן די השפעה, נאָר זיי לאָזן עס תמיד אַראָפּ - די השפעה איז נישט אין זייערע הענט און נישט פון זייער אייגענעם כוח. קומט אויס אַז דו ביסט געגאַנגען אויסהאַקן פאַר זיך אַ בור וואָס האָט נישט קיין כוח אָנצוהאַלטן די השפעה און משפיע צו זיין פאַר וועמען ער וויל, "אשר לא יכילו המים", און דאָס האָסטו זיך גענומען פאַר אַן עבודה זרה.
דער מלבי"ם באַלייכט אַז די נאַרישקייט דאָ איז טאָפּלט פון צוויי זייטן: מצד דעם וועמען זיי האָבן פאַרלאָזט, און מצד דעם וואָס זיי האָבן גענומען אַנשטאָט דעם. מצד דעם וועמען זיי האָבן פאַרלאָזט - איז די שלעכטס טאָפּלט: ערשטנס, "אותי עזבו", דער עצם פאַקט פון פאַרלאָזן דעם הקדוש ברוך הוא, ווי עס איז שוין פריער געזאָגט געוואָרן "ההימיר גוי אלהים". צווייטנס, מען האָט פאַרלאָזט אַ "מקור מים חיים" וואָס זיינע וואַסערן פאַרגייען קיינמאָל נישט; דער הקדוש ברוך הוא איז אַ קוואַל וואָס פליסט אָן אַן אויפהער, בעת דער גאָט צו וועמען דו גייסט איז אַ שוואַכער גאָט וואָס האָט נישט קיין כוח צו העלפן און גוטס צו טאָן.
און מצד דעם וואָס מען האָט גענומען - איז דאָ אויך דאָס שלעכטס טאָפּלט. ווען דו וואָלסט אויסגעביטן אַ זאַך וואָס עקזיסטירט מיט אַ צווייטער פאַראַנענער זאַך, עפּעס וואָס שטייט מיט עפּעס וואָס שטייט, וואָלט דער חטא בלויז געווען מיט דער קשיא פאַרוואָס האָסטו דאָס פאַרלאָזט, און וואָס איז שלעכט מיט דעם וואָס דו האָסט געביטן אויף אַן אַנדערש - וואָלט מען עס נאָך עפּעס געקענט פאַרשטיין, דאָס עקזיסטירט און יענץ עקזיסטירט. אָבער ווען מען בייט אויס עפּעס וואָס עקזיסטירט אויף עפּעס וואָס עקזיסטירט גאָרנישט - איז דאָס דאָך אַ טאָפּלטע נאַרישקייט. וואָרום די בורות וואָס זיי האָבן אויסגעקליבן זענען דאָך נישט קיין פאַרטיקע בורות, נאָר בורות וואָס מע דאַרף זיי נאָך אויסהאַקן, זיי ערשט ברענגען צו דער ווירקלעכקייט. דער הקדוש ברוך הוא איז אַ מקור מים חיים, וואָס פליסט און קוואַלט; און זיי זענען געגאַנגען "לחצוב להם בארות". אַ מענטש וואָס האָט אַ לויפנדיקן טייך און ער פאַרשטאָפּט אים - פאַרוואָס? כדי דאָרט אויסצוהאַקן אַ בור פון וואַנען ער זאָל באַקומען וואַסער. ווען עס וואָלט שוין דאָרט געשטאַנען אַ בור פול מיט וואַסער, וואָלט מען עס נאָך עפּעס געקענט באַגרייפן: דו האָסט פאַרשטאָפּט דעם טייך ווייל דו האָסט אַ פולן בור. אָבער פאַרשטאָפּן דעם טייך כדי אויסצוהאַקן אַ בור וואָס אפשר וועט ער ברענגען וואַסער? וואו איז דער שכל? און צום סוף שטעלט זיך נאָך אַרויס אַז די בורות זענען "בארות נשברים אשר לא יכילו המים".
דער מלבי"ם באמערקט אז בור מיט א וי"ו און באר מיט א אל"ף איז היינו הך, און אמאל שרייבט דער פסוק אזוי און אמאל אזוי: "הוא ירד והכה את הארי בתוך הבֹאר" אין שמואל ב', און אזוי אויך "מי ישקני מים מבֹאר בית לחם" - ביי ביידע שטייט עס מיט א אל"ף. ביי אונז שטייט "בארות" מיט א אל"ף. אבער עס איז פאראן א חילוק צווישן א בור און א באר: א בור איז פון איינגעזאמלטע וואסער, און א באר איז פון קוואלענדע וואסער, ווי עס שטייט: "שתה מים מבורך ונוזלים מתוך בארך" - אז פון דער באר פליסן און קוואלן די וואסערן. א באר איז א גרוב וואס האט אין זיך וואסער וואס קוואלט ארויס פון איר אליין, בעת א בור - דארט קוואלן נישט די וואסערן פון אים אליין, נאר זיי קומען אן צו אים פון אן אנדער ארט.
דעריבער גיב אכט: אויף א באר זאגט דער פסוק תמיד א לשון פון חפירה אדער כרייה, און אויף א בור וואס האט אין זיך וואסער - א לשון פון חציבה. און וואס איז דער חילוק? א בור, וואס זיין וואסער איז איינגעזאמלט, פירט מען זיך אים אויסצוהאקן אין א הארטן באדן אדער אין שטיינער, כדי דאס וואסער זאל זיך נישט איינזאפן דערין. נישט אזוי איז ביי קוואלענדע וואסער, וואס מ'גראבט דערפאר אין א ווייכער ערד, ווייל מ'דארף נישט קיין הארטע ערד וויבאלד דאס וואסער קוואלט ארויס מצד זיך אליין. און דערפאר אויך ביי אונז איז דער לשון "לחצוב", ווייל דאס וואסער קוואלט דערין נישט מצד זיך אליין - וואס דו וועסט אריינשיטן דערין איז דאס וואס עס וועט זיין, און אויב עס וועט זיך איינזאפן אביסל וואסער, איז דאס וואסער פארלוירן.
און וואס איז דער חילוק צווישן "מקור מים חיים" און א בור? א מקור מים חיים איז א מעיין, אן אייגענע נביעה וואס קוואלט ארויס פון אונטער דער ערד. לעומת זה איז א בור א גרוב וואס מען גראבט אין דער ערד כדי איר אנצופילן מיט וואסער; ער האט נישט קיין אייגענעם קוואל, ער האט נישט קיין אייגענע נביעה, נאר ער באקומט דאס וואסער פון אינדרויסן. געווענליך פלעגט מען אין בורות אפהיטן דאס וואסער, אדער די רעגן וואסער פלעגט זיך אריינזאמלען אין זיי. אבער אויב דער בור לאזט דורך וואסער - אפילו דאס וואסער וואס איז דערין היינט, וועט מארגן שוין נישט זיין. "בור נשבר" מיינט אז דער קאלך וואס מ'האט פארשמירט ארום אים איז שוין צעשפאלטן, און דאס וואסער רינט דורך און ווערט פארשוואונדן. קומט אויס אז איר זענט געגאנגען אויסהאקן נישט סתם בורות, נאר "בארות נשברים אשר לא יכילו המים" - וואס מיט וואס האט איר דא פארביטן?
און דער נמשל, זאגט דער מלבי"ם: די ישועת ה' איז ווי א קוואל וואס קוואלט פון זיך אליין. מען דארף אים נישט אויסהאקן, ער עקזיסטירט און קוואלט מצד זיך אליין. און נישט נאר דאס, נאר וואס מער דו שעפסט פון אים - אלס מער קוואלט ער, "ושאבתם מים בששון ממעיני הישועה". דער הקדוש ברוך הוא איז א נחל נובע אן קיין אויפהער, און וואס מער דו נעמסט אלס מער קוואלט ער נאך; ווייל ווען דו נעמסט מער, מיינט דאס אז דו גלייבסט אינעם אויבערשטן און קוקסט ארויס אויף דער ישועה, און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: דו גלייבסט אין מיר און האפסט אויף מיר - משפיע איך אויף דיר נאך מער. דאס איז דאך א נחל וואס מצד זיך אליין הערט ער נישט אויף, און ער פארשטארקט נאך זיין קוואלן לויט דער געברויך. און דאס איז "מקור אשר לא יכזבו מימיו" - ער אנטוישט קיינמאל נישט און ער פליסט אן קיין אויפהער.
לעומת זאת, דאס גיין נעמען הילף און שטיצע פון אנדערע פעלקער איז ענליך צו א באר וואס פאדערט פיל האקן אין פעלדז, ווייל מען האט געוואלט אז דער באר זאל האלטן דאס וואסער און עס זאל זיך נישט איינזאפן אינעם ערד - און דאס איז א שווערע הארעוואניע. אזוי אויך איר: ווען איר זענט געגאנגען אנקניפן קשרים, זיך צו פארלאזן אויף מצרים און אויף אשור און אויף די איבעריגע אומות אז זיי זאלן אייך פארטיידיגן און ראטעווען - איז דאס געווען א שווערע ארבעט, וואס מ'האט דאך געמוזט צאלן שטייערן און געבן געלט כדי זיי זאלן אויסשפרייטן איבער אייך עפעס א שוץ. דאס צווייטע: איר וואסער איז נישט קיין אייגענער מקור, נאר מען דארף אים כסדר אנפילן; אזוי אויך ביי די אומות - נאכדעם וואס מ'האט שווער געארבעט אנצוקניפן די קשרים, דארף מען זיי כסדר אנפיטערן: נאך שטייערן, נאך שוחד, נאך אפצאל. און א דריטע זאך: צום סוף, ווען מ'איז געקומען טרינקען, האט זיך ארויסגעשטעלט "בארות נשברים אשר לא יכילו המים". נאך אלע פארבינדונגען און אלע כוחות האט זיך ארויסגעשטעלט אז דאס איז א קשר וואס האט נישט קיין קיום, מ'האט אנגעקניפט בונדן וואס האבן נישט קיין נוצן, וואס "מצרים הבל וריק יעזורו". און ווי דער נביא זאגט, איז דאס ווי א שטעקן וואס א מענטש האלט אין זיין האנט און די שטעכערס דערין שטעכן זיך אריין אין זיין האנט פלאך - "משענת קנה רצוץ" מצרים. מיר האבן זיך פארלאזט אויף זיי, מיר האבן זיך אנגעשפארט אויף זיי, און פלוצלינג האבן מיר אנטדעקט אז אלעס וואס איז אונז פארבליבן זענען דערנער אין דער האנט, און זיך אנצושפארן אויף זיי איז זיכער נישט געווען מעגליך. אט די זעלבע בורות וואס מ'האט אויסגעהאקט מיט גרויס מיה און אנגעפילט מיט וואסער, אין דער צייט פון נויט, ווען מ'איז געקומען שעפן דאס וואסער און הנאה האבן דערפון, האט זיך פלוצלינג ארויסגעשטעלט "אשר לא יכילו המים".
הַעֶבֶד יִשְׂרָאֵל אִם יְלִיד בַּיִת הוּא מַדּוּעַ הָיָה לָבַז׃ - צי איז ישראל א קנעכט, אדער צי איז ער א הויז געבוירענער, פארוואס איז ער געווארן צו א רויב?
דער פסוק קומט מיט א לשון פון א וואונדער. נאכדעם וואס עס איז געזאגט געווארן "ושערו חרבו מאוד", שילדערט דער נביא יעצט די גרויסקייט פונעם חורבן און פרעגט: פארוואס איז ישראל געווארן צו א רויב? און זיין כוונה איז אויפצוווייזן אז די דאזיגע שטראף איז געקומען בהשגחה און נישט במקרה. קודם מצד דער טענה פון די אומות - "העבד ישראל"; דערנאך מצד דער כח פון די אומות הכובשות - "עליו ישאגו כפירים"; און דערנאך "גם בני נף ותחפנחס ירעוך קדקד". און פון דעם אלעם קומט אויס אז די אלע צרות זענען געקומען צוליב דעם וואס מיר האבן פארלאזט דעם אויבערשטן.
זאגט דער מלבי"ם: די קנעכטשאפט פון איין מענטש איבער דעם צווייטן איז אויף איינעם פון צוויי אופנים. איין מעגליכקייט - ער האט אים געקויפט, אן עבד קנין כספו; א מענטש האט געקויפט אן עבד, באצאלט פאר אים, און דער עבד באלאנגט צו אים, און ער האט א שליטה איבער אים. און אזוי איז אויך געווען דער שטייגער אז ווען מ'האט איינגענומען אין א מלחמה פלעגט מען נעמען דאס באזיגטע פאלק פאר קנעכט; דאס איז דאך א קנין, אדער בכסף אדער בכיבוש. און א צווייטע מעגליכקייט - אז ער איז אן עבד נישט צוליב דעם וואס איך האב אים איינגענומען, נאר ווייל ער איז א זון פון אן עבד: איך האב באזיגט אן עבד, און דער עבד האט געבוירן א צווייטן עבד, און יענער ווערט מיין עבד אויטאמאטיש, הגם איך האב אים נישט געפאנגען און נישט געקויפט.
און דער מלבי"ם באמערקט אז אפילו די וואס האבן אנגענומען דעם געזעץ פון קנעכטשאפט ביי אן עבד מקנת כסף - האבן זיך קעגנגעשטעלט דערצו ביי אן עבד וואס איז בירושה. און ווי באקאנט, במשך לאנגע תקופות האט מען זיך קעגנגעשטעלט צום ענין פון שקלאפעריי, און ביז גאר נישט לאנג צוריק, אפילו ביז מיט א הונדערט יאר צוריק, איז קנעכטשאפט נאך געווען אנגענומען, און אין אמעריקע האט אויסגעבראכן דערויף די קריג צווישן דעם צפון און דעם דרום. און אזוי אויך אין דער פילאסאפיע: דער וואס נעמט אן קנעכטשאפט ביי אן עבד מקנת כסף, נעמט עס נישט אן ביי אן עבד בירושה. אן עבד מקנת כסף - האסט אים געקויפט, האסט אים באזיגט, פארשטייט מען. אבער זיין זון, פארוואס זאל ער געבוירן ווערן אין א מציאות פון קנעכטשאפט ווען דו האסט נישט קיין שום שייכות צו אים? צי האסטו אים דען אפגעקויפט אויף אייביג? און מיר ווייסן אז על פי הלכה איז טאקע אזוי: "והתנחלתם אותם לבניכם לרשת אחוזה", אזוי האט די תורה באשטימט און אזוי האט די חכמה אלוקית קובע געווען, און דאס קומט מצד דער קללה פון כנען, "ארור כנען עבד עבדים יהיה לאחיו". אבער עכ"פ די אומות האבן פארשטאנען אז איינער וואס ווערט אן עבד ווייל מ'האט אים געקויפט אדער געפאנגען - גייט די זאך אן צו אים, בעת ביי זיין זון נעמען זיי דאס פיל ווייניגער אן אז ער זאל ווערן א קנעכט צו דיר. קומט אויס אז א מענטש האט א טענה און א רעכט ביי אן עבד מקנת כסף מער ווי ביי א יליד בית.
און דעריבער פרעגט דער נביא: "העבד ישראל" מקנת כסף, אז דער אדון זאל האבן א געוויסע טענה פון חזקה אויף אונז? האט ער אונז דען געקויפט? "אם יליד בית הוא" - צי האבן זיי כאטש א לייכטע טענה קעגן אונז, פון א יליד בית, וואס איז געבוירן אלס א זון פון אן עבד? נישט קיין שטארקע טענה האבן זיי קעגן אונז און נישט קיין לייכטע טענה. קומט אויס אז זיי האבן נישט קיין שום טענה צו קומען און אונז אייננעמען און הערשן איבער אונז.
עָלָיו יִשְׁאֲגוּ כְפִרִים נָתְנוּ קוֹלָם וַיָּשִׁיתוּ אַרְצוֹ לְשַׁמָּה עָרָיו נִצְּתוּ מִבְּלִי יוֹשֵׁב׃ - אויף אים וועלן ברילן יונגע לייבן, זיי האבן ארויסגעלאזט זייער קול, און האבן געמאכט זיין לאנד פאר א וויסטעניש, זיינע שטעט זענען פארברענט געווארן אן קיין איינוואוינער.
אויב אזוי, וואס בלייבט איבער צו זאגן? אז ער איז געווארן פאר א רויב מצד דעם וואס מען האט אים איינגענומען מיט כח. אויף דעם וואונדערט זיך דער נביא: "עליו ישאגו כפירים". עס זענען דאך נישט געקומען אויף זיי קיין לייבן, נאר כפירים, וואס דאס זענען יונגע לייבעלעך, די יונגע פון יארן - א משל צו זאגן אז די וואס זענען געקומען קעגן זיי זענען געווען א שוואכע מלוכה, א נידעריגע און קראפטלאזע מלוכה. און נישט נאר דאס, נאר זיי האבן אים אפילו נישט געביסן און נישט געריסן, נאר בלויז געברילט - מיט אונזערע ווערטער: געמאכט רעש. און נאך מער: "נתנו קולם", וואס דאס איז, לויטן מלבי"ם, בלויז דער אנהייב פון ארויסגעבן א קול.
דער מלבי"ם מסביר אז נתינת קול איז קלענער פון א שאגה. דער היפך פון נתינת קול איז שטילקייט - דאס הייסט, נתינת קול איז סיי וועלכער קול, דער עצם זאך וואס ער האט נישט געשוויגן. בעת א שאגה איז דער היפך פון רעדן שטיל; ווען מען וויל זאגן אז ער האט נישט גערעדט שטילערהייט, זאגט מען: ער האט געברילט. קומט אויס אז א שאגה איז פיל מער פון נתינת קול; נתינת קול - ער האט נישט געשוויגן, שאגה - ער האט נישט גערעדט שטיל, א מאכטפולע זאך. און אויב אזוי, ווי קען זיין אז פעלקער וואס האבן בלויז אנגעהויבן ארויסצוגעבן זייער קול, וואס האבן בלויז געעפנט דאס מויל, כפירי אריות וואס זענען נישט קיין שטארקע פעלקער, און האבן אונז אפילו נישט געשלאגן נאר בלויז געברילט - און פונדעסטוועגן "וישיתו ארצו לשמה, עריו נצתו" מלשון אנצינדן, "מבלי יושב"? בלויז מיט א נתינת קול אליין! דאס אלעס קומט אויפצוווייזן אז מיר זענען איבערגעגעבן געווארן אין די הענט פון די אומות מיט השגחה, אז די זאך איז נישט געשען פון זיך אליין; ווייל אויף א נאטירלעכן אופן, ווי קען זיין אז יונגע פעלקער וואס האבן נישט קיין סך כח זאלן אונז אייננעמען?
גַּם בְּנֵי נֹף וְתַחְפַּנְחֵס יִרְעוּךְ קׇדְקֹד׃ - אויך די קינדער פון נוף און תחפנחס וועלן דיר צוברעכן דעם שייטל פונעם קאפ.
רש"י ברענגט אז די כוונה איז אויף מצרים, וואס זענען באקאנט מיט נוף און תחפנחס. כלל ישראל האט זיך פארלאזט אויף זיי און זיך געווענדעט צו זיי בעטן הילף און שטיצע, און דער נביא האט זיי שוין מוסר געזאגט אז מצרים איז א משענת קנה רצוץ און מען האט זיך גארנישט אויף זיי צו שטיצן. "ירעוך" איז מלשון ירועע, ווי "תרועם בשבט ברזל" - א לשון פון צוברעכן. און וואו וועלן זיי דיר צוברעכן? "קדקוד" - זיי וועלן דיר שלאָגן אויפן קאפ. די זעלבע בני נוף ותחפנחס וואס דו האסט זיי געגעבן שוחד כדי זיי זאלן קומען דיר העלפן, נישט נאר וואס דו וועסט נישט באקומען קיין הילף פון זיי, נאר דו וועסט נאך כאפן פון זיי אויפן קאפ.
הֲלוֹא זֹאת תַּעֲשֶׂה לָּךְ עׇזְבֵךְ אֶת ה' אֱלֹהָיִךְ בְּעֵת מוֹלִכֵךְ בַּדָּרֶךְ׃ - צי ברענגט דיר דאס נישט דיין פארלאזן ה' אלוקיך אין דער צייט וואס ער פירט דיך אויפן וועג?
און די זאך איז נישט לויטן דרך העולם. אויב וועסטו זיך מתבונן זיין און פרעגן, וואס גורם אונז דעם דאזיגן חורבן און וואס האט אונז געברענגט דערצו? איז דער ענטפער: "עזבך את ה' אלהיך בעת מוליכך בדרך". דער משל איז צו א יתום וואס זיין פאטער האט אים געפירט אויפן וועג, און יעצט האט ער אים פארלאזט און ער בלאנדזשעט אינעם מדבר. וואס געשעט מיט אים? ווער עס טרעפט אים ערשט האט אים זוכה געווען, ווייל ער האט דאך נישט קיין בעלים. אזוי אויך כלל ישראל: דער אויבערשטער האט דיך געפירט אויפן וועג, און יעצט ביסטו ווי א יתום וואס האט פארלאזט זיין פאטער, ווי א מענטש א יתום אן א טאטן, און יעדער וואס וויל דיר כאפן קען זיך גלייך משעבד זיין אין דיר.
און לכאורה איז שווער, פארוואס שטייט "תעשה" בלשון נקבה? זאגט דער מלבי"ם: ווייל עס גייט צוריק אויפן ווארט "זאת" - דאס איז די גורמת, דאס איז וואס וועט דיר טאן. און וואס איז דאס? "עזבך את ה'", זי איז גורם אז אלע אומות זאלן יעצט קענען הערשן איבער דיר.
וְעַתָּה מַה לָּךְ לְדֶרֶךְ מִצְרַיִם לִשְׁתּוֹת מֵי שִׁחוֹר וּמַה לָּךְ לְדֶרֶךְ אַשּׁוּר לִשְׁתּוֹת מֵי נָהָר׃ - און יעצט, וואס האסטו צום וועג פון מצרים צו טרינקען די וואסערן פון שיחור, און וואס האסטו צום וועג פון אשור צו טרינקען די וואסערן פונעם טייך?
פארוואס פארלאזטו מיר און פארלאזט זיך אויף מצרים צו טרינקען מי שיחור? רש"י ברענגט אז עס איז דא דא א רמז: צי האט איר דען פארגעסן אז די מצרים האבן דערטרונקען אייערע זכרים אינעם נילוס, אינעם שיחור? דער שיחור איז דער נילוס, ווי עס שטייט "מן השיחור אשר על פני מצרים". און פארוואס רעבעלירסטו קעגן מיר און וואוהין גייסטו - "לדרך אשור לשתות מי נהר", צו גיין צום נהר פרת וואו אשור געפינט זיך? און פון דאנעט, זאגט דער מלבי"ם, טענה'ט צו זיי דער הקדוש ברוך הוא: דו אליין האסט גורם געווען דיין מפלה, און אויב אזוי, וואס האסטו צו לויפן אויפן וועג פון מצרים בעטן פון זיי הילף, אין דער צייט וואס דו קענסט באקומען דיין הילף מקודש, זיך צו העלפן מיטן הקדוש ברוך הוא? וואס וועסטו פארדינען מיטן זיך ווענדן צום דרך מצרים - וועסט טרינקען מי שיחור, פון די וואסערן פונעם נילוס, אנשטאט דעם מקור מים חיים וואס דו האסט פארלאזט, וואס דאס איז דער הקדוש ברוך הוא?
תְּיַסְּרֵךְ רָעָתֵךְ וּמְשֻׁבוֹתַיִךְ תּוֹכִחֻךְ וּדְעִי וּרְאִי כִּי רַע וָמָר עׇזְבֵךְ אֶת ה' אֱלֹהָיִךְ וְלֹא פַחְדָּתִי אֵלַיִךְ נְאֻם אֲדֹנָי ה' צְבָאוֹת׃ - דיין שלעכטס וועט דיך פייניקן, און דיינע אומקערענישן וועלן דיך מוסר'ן, און וויס און זע אז שלעכט און ביטער איז דיין פארלאזן דעם ה' דיין גאט, און מיין שרעק איז נישט געווען אויף דיר, זאגט דער האר ה' צבאות.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך דארף דיר נישט ברענגען א ראיה פון מצרים, קום און איך וועל דיר ווייזן פון דעם וואס דו האסט אליין געטאן. און אינעם פסוק זענען פאראן פילע כפילות'ן: ייסורים און תוכחה, ידיעה און ראייה, רע און מר - א ברייטער פעלד פארן מלבי"ם.
קודם כל, דער חילוק צווישן ייסורים און תוכחה. תוכחה איז געוויינטלעך מיט רייד: א מענטש קומט צוריקברענגען זיין חבר צום גוטן וועג און מוכיח אים כדי ער זאל פארבעסערן זיינע וועגן אויף ווייטער. די ייסורים זענען געוויינטלעך מיט כוח - אדער מיט שארפע רייד און א שטעכנדיקן מוסר, אדער מיט שלעג און קלעפ. "מייסר אותו" מיינט אים צוריקצובענגען מיט כוח צום גוטן, און אזוי טוט אונז דער הקדוש ברוך הוא מייסר זיין; און די תוכחה איז מיט דיבורים, וואס קומט אונז צוריקצופירן צום גוטן וועג אויף א גוטן אופן.
און דער מלבי"ם לייגט צו: דער מוכיח איז זיין שטייגער אויפצוקלערן די זאך מצד דעם גוטן - עס לוינט זיך דיר אזוי צו טאן, אויף דעם וועג וועסטו מצליח זיין, וועסט האבן א ברכה, וועסט זען אן עליה, וועסט פארדינען. תוכחה איז תמיד אויף א גוטן אופן, צו זאגן ווי גוט עס וועט דיר זיין אויף ווייטער אויב דו וועסט טאן ווי געהעריק. און גיב אכט: דאס גוטע אדער די תועלת ליגט נישט אינעם גוף המעשה נאר איז דערויסנדיק דערפון - אויב דו וועסט אזוי טאן וועסטו אזוי פארדינען; נישט דער גוף המעשה טוט דיר גוטס, נאר דער גוף המעשה ברענגט א תוצאה. אזוי ווי א מענטש וואס ארבעט: צי די ארבעט אליין גיט דען פרנסה? אפילו מיט א פשוט'ן בליק, ניין. נאר דער בעל הבית האט זיך פארפליכטעט אז פאר אזוי פיל שעה ארבעט וועסטו באקומען אזוי פיל, קומט אויס אז דער שכר איז עפעס א חיצוניות'דיגס צום גוף העבודה. און אזוי אויך א פאטער וואס איז מוכיח זיין זון: "עס נישט קיין שלעכט עסן טאמער וועסטו ווערן קראנק" - צי דאס עסן אליין איז דען די קראנקייט? ניין, נאר עס זענען דערין דא באצילן וואס ווירקן אינעם מאגן אדער אינעם קערפער און מאכן אן אן אנשטעקונג, פון וואס עס קומט די קראנקייט. דאס איז א וועג פון סיבה ומסובב: א פעולה וואס שלעפט נאך זיך א צווייטע זאך.
אבער ווידער דער וואס איז מייסר, איז ער מייסר מיט בייטשן, און די ייסורים קומען נישט ארויס פון דער עבירה אויף א נאטירלעכן אופן פון סיבה ומסובב, נאר זיי זענען לויט דעם רצון אליין פונעם מייסר. אויב איך זאג דיר: וועסט נישט פאלגן מיין קול - וועסטו כאפן א פאטש, צי דאס נישט פאלגן שלעפט דען נאך זיך א פאטש בדרך סיבה ומסובב? ניין. איך האב באשלאסן אז ווער עס פאלגט נישט זאל כאפן א פאטש. אבער אויב האב איך געזאגט: אויב דו וועסט עסן דאס פארדארבענע עסן וועסטו האבן א קלקול קיבה - דאס איז נישט תלוי אין מיין רצון, נאר דאס איז א דרך פון סיבה ומסובב, ווייל עסן א פארדארבענע זאך ברענגט א קלקול קיבה. נישט פאלגן ברענגט נישט פון זיך אליין א פאטש; איך באשליס צו געבן א פאטש. אויב אזוי, ייסורים זענען נישט בדרך סיבה ומסובב נאר לויטן רצון פונעם מייסר.
און דא זאגט דער נביא: קום און זע אז דיינע ייסורים קומען ארויס פונעם שלעכטן וועג אליין, אויף א וועג פון סיבה ומסובב. "תיסרך רעתך" - נישט די בייטש און דער שטעקן פון איינעם וואס סטראשעט און זאגט "דו האסט נישט געפאלגט מיין ווארט, וועסטו כאפן א קלאפ", נאר די מעשה וואס דו האסט געטאן זי אליין וועט דיך שלאגן. א משל צו א מענטש וואס האט געשלאגן מיט זיין גאנצן כוח אין א באקס-זאק, און דער זאק איז צוריקגעשפרונגען און אים אריינגעלאנגט א זעץ אין קאפ - עס איז דא נישטא קיינער וואס האט געזאגט "אויב דו שלאגסט וועסטו כאפן פון מיר א קלאפ", נאר סיבה ומסובב: דער קלאפ וואס דו האסט געגעבן האט געשאפן אן אפשטויס און איז צוריקגעקומען צו דיר. דיין אייגענע פעולה שאפט א רעאקציע וואס זי טוט דיר שעדיגן. דאס איז "תיסרך רעתך".
און אזוי אויך פארקערט ביי תוכחה. די געוויינטלעכע תוכחה איז בדרך סיבה ומסובב: עס נישט קיין פארדארבן עסן, עס וועט דיר שעדיגן - דאס מאכל מאכט א פעולה אינעם קערפער וואס מאכט א קראנקייט וואס ברענגט א שאדן. אבער דא איז די תוכחה פיל ערגער: "ומשבותיך תוכחוך" - דער שלעכטער וועג מצד זיך אליין איז דער וואס שאדט דיר, נישט בדרך סיבה ומסובב נאר די פעולה אליין איז די וואס שעדיגט. קומט אויס אז די יוצרות האבן זיך איבערגעדרייט: די ייסורים, וואס זענען נישט בדרך סיבה ומסובב, זענען ביי דיר געקומען אלס א דירעקטע תוצאה פון דיינע מעשים; און די משובות, דאס וואס דו ביסט געווען מורד און האסט אפגענייגט פונעם וועג, זיי אליין וועלן דיך מוסר'ן.
און מיר האבן שוין מאריך געווען אמאל, אז ווען א מענטש באקומט ייסורים, זענען זיי נישט בלויז א שטראף, נאר א סיבה ומסובב. א מענטש איז עובר אן עבירה און באשאפט א מלאך משחית; און וואס וויל דער משחית? ער וויל זיך שפייזן. פון וועמען? פון דעם וואס האט אים באשאפן: דו האסט מיך באשאפן, דו שפייז מיך. און ווי אזוי ווערט ער געשפייזט פון אים? דורך דעם וואס ער פייניקט אים מיט ייסורים, און דערמיט זויגט ער פון אים ארויס חיות. און דאס איז "אִוֶּלֶת אדם תסלף דרכו ועל ה' יזעף לבו" - זיין נארישקייט האט אים געברענגט צו זינדיקן, פארדרייט זיין וועג, און דערנאך רעגט ער זיך: רבונו של עולם, פארוואס האסטו דאס געברענגט אויף מיר? שוטה, צי איך האב דאס דען געברענגט אויף דיר? דער וואס דו האסט באשאפן קומט צו דיר און פאדערט אז דו זאלסט אים אויסהאלטן. און דער הקדוש ברוך הוא מיט זיינע גרויסע רחמים זאגט: ווען איך זאל לאזן אויף דיר דעם דאזיקן ראטוויילער וואס דו האסט באשאפן, וואלסטו קיין איין רגע נישט געהאט קיין קיום. אבער "ה' נושא עוון" - דעם דאזיקן משחית שפייז איך און האלט אויס דערווייל, ביז דו וועסט באקומען שכל און תשובה טאן. און דאס איז א חסד וואס מ'קען גארנישט אפשאצן און באשרייבן: איך האב דערצארנט מיין באשעפער, איך בין עובר געווען אן עבירה און באשאפן א משחית, וואלט דאך דער הקדוש ברוך הוא געדארפט זאגן צו מיר: נישט גענוג וואס דו האסט מיך דערצארנט, האסטו נאך באשאפן א משחית, און יעצט דארף איך דיר נאך העלפן? און פונדעסטוועגן זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל שפייזן יענעם משחית. און צו וואס פירט דאס? אז דער מענטש גייט ווייטער אן צו באשאפן נאך משחיתים, ווייל ער כאפט נישט גלייך דעם זעץ אין קאפ, ווייל ווער איז דען מפרנס און זן דעם משחית? קודשא בריך הוא, כדי ער זאל אפשר תשובה טאן. קומט אויס א שרעקלעכע זאך: דער אויבערשטער שפייזט דעם משחית און דער מענטש גייט ווייטער אן צו באשאפן נאך משחיתים, ווייל ער פילט נישט אז די זאך ברענגט אים שלעכטס און ער שפירט נישט אז ער ווערט געשעדיגט דערפון. און עס קומט אויס אז דער הקדוש ברוך הוא כביכול, אין גענזנפיסלעך, שעדיגט זיך אליין - נאר דאס איז זיין גרויסער חסד יתברך, "כי לא אחפוץ במות המת כי אם בשובו מדרכיו וחיה".
פירט דער מלבי"ם אויס: תוכחה ווירקט אויף דער ידיעה - עס זענען דא קלארע ראיות אז די זאך וואס דו טוסט איז שלעכט; איך בין דיך מוכיח, איך רעד צו דיר און ווייז דיר אויף מיטן שכל אז דיין וועג איז פאלש. ייסורים, ווידער, פילט מען; איך דארף דיר נישט אויפווייזן אז דיין וועג איז נישט ריכטיק, דו גייסט אויף דעם וועג און כאפסט מכות. ייסורים "זעט" מען. און צו זען מיינט נישט דווקא מיט די אויגן; דער מלבי"ם מסביר אז דער לשון פון ראייה גייט ארויף אויף אלע פינף חושים, אזוי ווי "ראה ריח בני" - צי מען זעט דען א ריח? נאר ראייה פאלט אויף אלעס: מען זעט א ריח, מען זעט א קול, טאפן, טעמען. אויב אזוי, א זאך וואס קומט בלשון ראייה איז א מוחשי'דיקע זאך; ייסורים "זעט" מען זיי, דאס הייסט מען שפירט זיי, מען פילט דעם ווייטאג. אבער תוכחה זאגט צו דיר: עס לוינט זיך דיר נישט, עס וועט ארויסקומען דערפון שלעכטס, און זי ווייזט אויף אינעם שכל אז דער וועג איז שלעכט און פירט צו א שלעכטן פלאץ.
און לויט דעם פארשטייט מען דעם אויסדרוק דא: "ודעי וראי כי רע ומר". קעגן "תיסרך רעתך" - וואס די ייסורים זענען מוחשי - ווערט געזאגט "וראי", א זעאונג און א געפיל: זאלסטו זען אז עס איז "מר", מצד דעם עונש, ווייל דער עונש איז ביטערקייט, ווייטאג און ליידן. און קעגן "ומשבותיך תוכחוך", וואס די תוכחה איז א ידיעה - ווערט געזאגט "ודעי", זאלסטו וויסן מיט ראיות און הוכחות "כי רע", אז דער עצם עזיבה פונעם הקדוש ברוך הוא איז שלעכט מצד זיך אליין.
און צום סוף: "ולא פחדתי אליך". זאגט איר דער הקדוש ברוך הוא: דאס וואס דו האסט פארלאזט דעם אויבערשטן - דאס איז שלעכט און ביטער, אבער "פחדתי", די יראה פון מיר און מיין עבודה, איז נישט שלעכט און נישט ביטער. ווארום פארוואס האסטו פארלאזט דעם אויבערשטן? האסט געזאגט: עבודת ה' איז שווער, עבודת ה' איז ביטער, עבודת ה' פאדערט פלאג און אנשטרענגונג. און אויף דעם זאגט איר דער הקדוש ברוך הוא: קום און זע אז דיין יראה פון מיר איז גוט און זיס און פריי פון יעדער שווערער קנעכטשאפט, לעומת דער פחד פון עבודה זרה וואס איז שלעכט און ביטער. ווי אזוי? אט האט די עבודת האלילים געפאדערט פונעם מענטש שווערע פאדערונגען, ווי מקריב צו זיין זייערע קינדער צום מולך. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האב קיינמאל נישט געפאדערט פון דיר אזא זאך, איך האב קיינמאל נישט געפאדערט פון דיר מקריב צו זיין דיינע קינדער פאר מיר פאר א קרבן. "ולא פחדתי אליך" - דו קענסט נישט זאגן אז די יראה פון מיר איז געווען שלעכט און ביטער; אבער אלעס וואס די עבודה זרה האט געפאדערט פון דיר איז געווען שלעכט און ביטער. אויב אזוי, ווי אזוי ביסטו געגאנגען און פארלאזט דעם אויבערשטן און גענומען א זאך וואס איז כולו שלעכט און ביטער פאר דיר, אין דער צייט וואס "פחדתי אליך", יענע עבודה וואס דו טענה'סט אז דו האסט מורא דערפון, איז בכלל נישט שלעכט און ביטער? קומט אויס אז דו האסט פארביטן זיס און גוט אויף שלעכט און ביטער.
אין דעם אפשניט בויט דער נביא א גאנצן כתב אישום. ער שיקט אונז קיין כתיים און קיין קדר כדי צו לערנען פון זיי געטריישאַפט: הגם זיי זעען אז זייער אפגאט איז באגרענעצט און הגם זיי בייטן כסדר זייער וואוינארט - בייטן זיי נישט זייער אפגאט, בעת כלל ישראל האט געביטן זייער כבוד אין "לוא יועיל", און אויף דעם איז דא דער משל פונעם דובנער מגיד: דער גוי בייט שטעקעלעך אויף שופרות, אבער איר האט פארביטן געלט מיט וואס מען קען אלעס קויפן. "שומו שמים" - די פארוואונדערונג און דער שטורעם אויף "שתים רעות": דאס פארלאזן א מקור מים חיים וואס קוואלט פון זיך אליין און פארמערט זיין שטראם לויטן געברויך, און אנשטאט דעם דאס אויסהאקן בורות וואס עקזיסטירן נישט, וואס מען דארף זיי אנפילן אן אויפהער, און צום סוף שטעלט זיך ארויס אז זיי זענען צובראכענע גרובן וואס קענען נישט האלטן קיין וואסער - דאס איז די אנלאנונג אויף מצרים און אשור, א משענת קנה רצוץ. און פון דא קומט דער חורבן: די אומות האבן גארנישט קיין רעכט אויף אונז, נישט ווי אן עבד מקנת כסף און נישט ווי א יליד בית, און אויך זייער כוח איז בלויז דער כוח פון כפירים וואס האבן געברומט און ארויסגעגעבן זייער קול - און פונדעסטוועגן האבן זיי פארוואנדלט דאס לאנד אין א שממה, א קלארער באווייז אז אלעס איז בהשגחה. און דאס אלעס האט אנגעמאכט "זאת": דאס פארלאזן דעם אויבערשטן בעת מוליכך בדרך, וואס האט אונז איבערגעלאזט ווי א יתום אויפן וועג און אונז הפקר געמאכט פאר יעדן קומענדיגן. און צום סוף לערנט דער נביא אז די ייסורים און די תוכחה זענען נישט קיין זאכן פון אינדרויסן, נאר זיי קומען פונעם עצם שלעכטן מעשה, ווייל די רעה אליין טוט מייסר זיין און די משובה אליין איז מוכיח; און דאס וואס האט אויסגעזען ווי ביטער און שווער - עבודת ה' - דאס איז דער גוטער און דער זיסער, און וואס האט אויסגעזען גרינג און באקוועם - עבודת האלילים - דאס איז דער שלעכטער און ביטערער.