ספר ירמיהו פרק ב. ויהי דבר השם אלי לאמור. זאגט דער מלבי"ם, נאכדעם מיר האבן געזען אז ער האט פריער געברענגט די התחלה פון דער נבואה, דעם סוג נבואה וואס ער באקומט, די שליחויות וואס ער וועט אויספירן, איצט ברענגט ער אן אלגעמיינע הקדמה צו די דברי פורענות אויף וועלכע ער וועט בעצם נבא זיין דורכאויס דעם גאנצן ספר. און איצט דא לאזט ער אונדז וויסן: וויס דיר, אלע עונשים און ייסורים וואס דער אויבערשטער וועט ברענגען אויף כלל ישראל, וויס דיר אז פונדעסטוועגן, זאגט אים דער אויבערשטער, איך בין מיט זיי. פונדעסטוועגן פארלאז איך זיי נישט. הגם איך האב זיי געברענגט ייסורים און וועל נאך ברענגען, און איך לאז דיר וויסן אז איך וועל זיי ברענגען שווערע ייסורים, וויס דיר מיין ליבשאפט איז נאך אלץ צו זיי, איך האב נישט פארגעסן דעם ברית וואס איך האב מיט זיי פון קדם. און נישט נאר דאס, נאר די וואס וועלן נאך צוברענגען זיי צרות, זיי זענען טאקע א מקל חובלים אין דער האנט פון השם, אבער זיי וועלן נאך געבן דעם דין. זיי וועלן נאך באשטראפט ווערן פאר די מעשים וואס זיי טוען. ווי א טאטע וואס איז אויפגעברויזט אויף זיין קינד און האט אים איבערגעגעבן צו אכזריות'דיקע שלוחים אז זיי זאלן אים שלאגן, אזוי טוט דעם טאטן נאך אלץ וויי דאס הארץ אויף דעם מצב פון דעם קינד, ווייל בעצם איז דאס זיין קינד. אזוי ווייסט ער אז אים קומט עס, אבער אים טוט וויי אז ער איז אנגעקומען צו אזא מצב. און נישט נאר דאס, דער וואס האט געשלאגן זיין קינד פון אכזריות, הגם דער טאטע ווייסט אז דעם קינד קומט עס ווייל דאס קינד האט געטאן נארישקייטן און עס קומט אים, אבער מיט אלעם דעם, א' טוט אים וויי דאס הארץ, ב' דער וואס האט געשלאגן דאס קינד פון זיין אכזריות, וועט דער טאטע זיך נאך אויסרעכענען מיט אים. און דאס איז אויך די סיבה פארוואס דער אויבערשטער רעכנט זיך אויס מיט די אומות. דאס איז אויך דער תירוץ פארוואס דער אויבערשטער רעכנט זיך אויס מיט מצרים, זיי האבן דאך געטאן דעם רצון פון השם. און פארוואס רעכנט זיך דער אויבערשטער אויס מיט אלע אומות, דאס איז דאך דער רצון פון השם אז זיי זאלן משעבד זיין זיינע קינדער. איז וויפל תירוצים זענען דא צו דעם. איין תירוץ איז ווייל זיי האבן מחמיר געווען אין דער גזירה. און דער צווייטער תירוץ איז וואס עס שטייט דא, ווייל זיי האבן דאס געטאן פון זייער אכזריות. ביסט געגאנגען מקיים זיין דעם ציווי השם? ביסט געגאנגען טאן דאס ווייל דו ביסט אן אכזר, און האסט געהערט אז כלל ישראל קומען דא מכות, האסטו געשפרונגען דער ערשטער צו שלאגן. אה, דאס איז פון אכזריות און שנאה, איז דיר קומט דער עונש.
הלוך וקראת באוזני ירושלים לאמור, כה אמר השם, זכרתי לך חסד נעורייך, אהבת כלולותייך, לכתך אחרי במדבר בארץ לא זרועה. זכרתי לך חסד נעורייך, רש"י זאגט: אויב וואלט איר צוריקגעקומען צו מיר, איז מיין גאנצע תאווה נאר צו דערבארעמען זיך אויף אייך. איך געדענק דעם חסד פון דיין יוגנט, די אהבת כלולותייך, וואס איך האב דיך אריינגעברענגט אונטער דער חופה. כלולותייך איז פון לשון לכלול, אריינברענגען, ווי רש"י ערקלערט. און וואס איז חסד נעורייך? דיין גיין נאך מיר, נאך מיינע שלוחים וואס זענען משה און אהרן, איר זענט ארויסגעגאנגען פון א באזעצטן לאנד, מצרים, צו גיין אין מדבר. קיין שפייז נישט, קיין וואסער נישט, גארנישט נישט, א נחש שרף און עקרב, און פונדעסטוועגן האט איר געגלייבט אין מיר און זענט געגאנגען און ארויסגעגאנגען אין מדבר.
דער מלבי"ם זאגט, ער פארגלייכט דא דעם חיבור וואס איז דא צווישן דעם אויבערשטן און כלל ישראל ווי דער חיבור פון א חתן און כלה, א חתן און זיין ארוסה. און מיר ווייסן דאך שוין, מיר האבן שוין געלערנט אין שיר השירים, אז דער חיבור פון כנסת ישראל מיט איר דוד, דאס מיינט כלל ישראל מיט דעם אויבערשטן, איז ווי דער חיבור פון א חתן און כלה. און ער מאלט אויס און באשרייבט דאס ווי א מענטש וואס קומט פון ווייטן, און עס איז דא א טאכטער פון עפעס א רייכן מענטש, א טאכטער וואס איז שיין צווישן די פרויען, און דער דאזיקער מענטש קומט און נעמט זי, די דאזיקע טאכטער האט זיך מיט אים חתונה געהאט, און זי האט אים אריינגעברענגט אין איר טאטנס הויז, איר רייכן טאטן, האט מיט אים געטאן חסד, זיך געזארגט פאר אלע זיינע צרכים, פאר דעם דאזיקן חתן, און דערנאך האט זי זיך צוגעטשעפעט צו אים אין א גאנצער חתונה, נאך די אירוסין, און דערנאך האט זי געגלייבט אין אים און איז געווען גרייט ארויסצוגיין נאך איר חתן אין מדבר און פארלאזן דעם עשירות פון איר טאטנס הויז, פון א גאנצער אמונה שלמה אז זי איז צו אים צוגעטשעפעט.
אזוי אויך אין נמשל. אין אנהויב האבן די הייליקע אבות געהיטן דעם וועג פון השם. זיי האבן פארשפרייט די אלוקות פון דעם בורא יתברך אין דער וועלט, ווי א חתן וואס כביכול די טאכטער פון דעם רייכן האט אים אריינגעברענגט אין איר הויז. פארוואס? פארוואס ווערן מיר גערעכנט די טאכטער פון דעם רייכן און ער דער חתן? ווייל דער אויבערשטער איז פריער נישט געווען באקאנט אין דער וועלט. איז ווער האט אים געמאכט א פרסום, ווער האט געגרויסט זיין נאמען אין דער וועלט, דאס איז אברהם אבינו. און פארשפרייטן זיין אלוקות יתברך, דאס איז אברהם אבינו. אברהם העברי, די גאנצע וועלט פון איין זייט און אברהם פון דער אנדער זייט. איז קומט אויס אויב אזוי אז דאס איז כעין א חתן וואס די טאכטער פון דעם רייכן האט אים אריינגעברענגט אין איר הויז און האט אים געגעבן א נאמען און פרסום און כבוד. אלע פריער זענען געווען עובדי עצבים און חמנים, און דאס איז חסד נעורייך. וואס איז געווען אין די יוגנט יארן, נאך פון די צייטן פון אברהם יצחק ויעקב וואס האבן פארשפרייט זיין אלוקות אין דער וועלט. דערנאך אהבת כלולותייך, ווען כלל ישראל גייען ארויס פון מצרים, באקומען די תורה, קומען אין א ברית מיט דעם אויבערשטן, מעמד הר סיני איז געווען ווי א חופה, דאס איז אהבת כלולותייך. דערנאך גייען זיי ווייטער אין מדבר. ווי מיר האבן געזאגט, א פלאץ פון מדבר וציה, א נחש שרף און עקרב, און מיט אלעם וואס זיי גלוסטן די דביקות אלוקית, קומט אויס אויב אזוי אז זיי האבן דא שוין א נאך א זכות. זאגט דער מלבי"ם, מיר האבן דא צוזאמען דריי מיני זכויות. די ערשטע זכות פאר די שידוכים, דאס איז אברהם אבינו. די צווייטע זכות אין די שידוכים אליין, דאס איז מעמד הר סיני. און די דריטע זכות נאך די שידוכים, מיר זענען געגאנגען אין מדבר און ארויסגעגאנגען 40 יאר און געוואנדערט אין א פלאץ ווו עס איז נישטא קיין וואסער און קיין עסן.
אויף דעם אלעם זאגט דער אויבערשטער: דער דאזיקער חסד וואס דו האסט מיט מיר געטאן איז נאך געדענקט אין מיין הארצן, איך פארגעס אים נישט. לאמיר באמערקן, דער אויסדרוק דא הלוך וקראת באוזני ירושלים. וואס איז הלוך וקראת? רוף אויס אין די אויערן פון ירושלים. וואס איז דער אויסדרוק הלוך? זאגט דער מלבי"ם, יעדער פלאץ ווו עס שטייט הליכה מיט א פעולה, מיינט עס אז די דאזיקע זאך ווייזט אויף א התמדה פון דער פעולה. אויב עס שטייט קראת, איז רוף איין מאל. אויב הלוך וקראת, איז הלוך וקראת, הלוך וקראת, הלוך וקראת, דאס מיינט זיי קאנטיניוען אין דער פעולה, רוף נאך אמאל און נאך אמאל און נאך אמאל. אזוי אויך הלוך וקנית, קאנטיניו אין דער פעולה ביז דו קומסט צו דער תוצאה. אזוי אויך הלוך ואמרת אל צדקיהו, הגם מען וועט דיך נישט לאזן אריין, וועסטו האבן מניעות, ניין, קאנטיניו אין דער פעולה ביז דו קומסט צו צדקיהו. אימער ווען עס שטייט הלוך, מיינט עס א התמדה פון דער פעולה.
און דער אויבערשטער זאגט זיי, דער מלבי"ם ערקלערט אין באור המילים, לכתך אחרי במדבר בארץ לא זרועה. פארוואס די כפילות? אי מדבר אי ארץ לא זרועה? איז דאס נישט די זעלבע זאך? זאגט דער מלבי"ם, עס זענען דא צוויי מיני מדברות. עס איז דא א ישימון וציה. ישימון וציה זענען פלעצער וואס דער טבע האט זיי אויסגעטיילט אז עס זאל דארט נישט זיין קיין מענטשן, ווי די זאמד מדברות. ער ברענגט אלערליי נעמען וואס מסתמא הייסן זיי היינט אנדערש, מדבר קאבי אדער זאמה וואס אין אזיע, אדער דער זאלץ מדבר וואס טיילט ארץ פרס אויף צוויי, אדער מדבר זיריה, איך שטעל מיר פאר אז ער מיינט סוריה, וואס אין ערביאן, די כוונה אין די לענדער פון ערב, און זייערע גלייכן. און די גרעסטע צווישן זיי, מדבר זיארה, וואס הייסט סהרה, וואס אין אפריקע. דאס זענען מדברות ווו עס איז נישטא קיין קיום. עס איז נישטא, מען קען זיך דארט נישט אויפהאלטן, נישט קיין קיום פאר א מענטש, נישט קיין קיום פאר א געוויקס, פאר גארנישט. דערקעגן איז דא א סתם מדבר. דאס איז א מדבר וואס האט נישט קיין סך וועלדער און אגמים, אבער פונדעסטוועגן איז דאס א ארץ זרועה. דאס הייסט עס וואקסן דארט עפעס פירות, אבער זיי זענען דאר, זיי זענען דין, זיי זענען אן קאליר, פון וועגן דעם ווייניקייט פון די אדים און פייכטקייט און די נחלים און טייכן, איז אלץ וואס וואקסט דארט וואקסט דאר. דארט איז אויף יעדן פאל מעגלעך אז עס זאל זיין א מרעה פאר די שאף. און דאס הייסט נאות מדבר. אהין גייט משה רבנו און פאשעט די שאף פון יתרו אחר המדבר. דאס הייסט עס רעדט זיך נישט פון א מדבר ווי סהרה, וואס שייך דארט צו פאשען די שאף. קומט אויס אז מיר האבן צוויי מיני מדברות. עס איז דא א מדבר וואס איז דער גאנצער מדבר, ווי מיר האבן געזאגט, ווו עס איז דארט נישט שייך קיין חיות בכלל, און עס איז דא א מדבר וואס איז טריקענער פון א רעגולערן פלאץ, אויך אים רופט מען מדבר, דארט געפינט מען א מרעה פאר די שאף. דעריבער זאגט ער לכתך אחרי במדבר, אבער וועלכן מדבר מיין איך? נישט פון דעם סוג פון לראות צאנו אחר המדבר, נאר פון דעם סוג פון מדבר סהרה ווי מיר האבן געזאגט, בארץ לא זרועה, א מדבר ווו עס איז דארט אפילו נישטא קיין זרע. אה, אין אזא פלאץ ווייזט עס אויף א פיל גרעסערע מסירות. דאס איז די כפילות במדבר בארץ לא זרועה.
קודש ישראל להשם ראשית תבואתה. כל אוכליו יאשמו רעה תבוא עליהם נאום השם. קודש ישראל, ווי א תרומה, וואס די תרומה הייסט קודש. ראשית תבואתה, רש"י ערקלערט, ווי דער ראשית פון דעם קציר וואס פאר דעם עומר. דאס הייסט, מיר האבן א הלכה אז דער עומר מתיר די נייע תבואה. ווען מען איז מקריב דעם עומר אין ט"ז ניסן, פון דעמאלט איז מותר צו עסן די גאנצע נייע תבואה וואס איז געוואקסן היי יאר. פריער איז דאס דאך אין דעם גדר פון חדש, און חדש איז ווי באוואוסט אסור מן התורה. ווער עס עסט פון דעם חדש איז יאשם, ער איז מתחייב. אזוי אויך כלל ישראל, זיי זענען ווי דער ראשית וואס נאך פאר דער הקרבה פון דעם עומר, וואס עס איז אסור צו עסן. אזוי האט תרגם געווען יונתן.
דער מלבי"ם דערקעגן ערקלערט, זאגט דער מלבי"ם, כלל ישראל איז ענלעך ווי קודש און ווי תבואת ראשית. דער מלבי"ם ערקלערט אז תבואת ראשית מיינט די תרומה. די תרומה איז דאך אסור פאר זרים. ראשית תבואתו איז נישט די ווייץ פאר דער הקרבה פון דעם עומר ווי רש"י ערקלערט, נאר דאס איז די תרומה. די תרומה איז דאך אסור פאר זרים, זי איז דער ראשית, ראשית עריסותיכם אדער ראשית תרומתכם, זי איז די ערשטע, וועלכע מען שיידט אפ צוערשט. ווער עס עסט דאס איז יאשם, אי אין גוף אי אין נפש. כל אוכליו יאשמו דאס איז די אשמת הנפש. פון וואנען ווייס איך? ווי עס שטייט והשיאו אותם עוון אשמה באוכלם את קודשיהם. איז כל אוכליו יאשמו דאס איז די אשמת הנפש. אויך רעה תבוא עליהם דאס איז די אשמת הגוף, די כוונה ער וועט אויך באשטראפט ווערן אין זיין גוף. דהיינו הגם איך זאג נבואה אויף דיר איצט אז דו וועסט זיין פאר א מאכל, כלל ישראל וועלן זיין פאר א מאכל פאר די ציין פון לייבן, וויס דיר, די דאזיקע לייבן וועלן געבן א דין וחשבון. זיי וועלן נאך באשטראפט ווערן ווי איינער וואס עסט קודש, ווי איינער וואס עסט די תרומה פון השם.
ווער עס האט באמערקט, דער אויסדרוק תבואתה קומט דא פאר אין א ביסל א מאדנער פארעם. דער אויסדרוק תבואתה קומט מיט א ה' צום סוף. נישט תבואתו מיט א ו', נאר תבואתו ווי געשריבן תבואתה. איצט אויב וואלט געשטאנען מיט א מפיק ה', נאך מילא, תבואתו. אבער עס שטייט נישט אזוי, עס שטייט תבואתה. ווי איר תבואה. אויף וואס רעדט דאס? זאגט דער מלבי"ם, און דעריבער ערקלערט דער מלבי"ם אז וואס עס שטייט דא תבואתה איז בעצם דער כינוי צוריקגעווענדט אויף דעם מדבר. איר, כלל ישראל, זענט ראשית תבואתה פון דעם מדבר. דאס הייסט, אין דעם דאזיקן מדבר איז קיינמאל נישט געוואקסן גארנישט. וואס איז דער ראשית וואס איז דארט געוואקסן? כלל ישראל. כלל ישראל איז דער ערשטער וואוקס כביכול פון דעם מדבר. איר זענט ראשית תבואתו פון דעם מדבר. דאס איז דער ראשית, אויף דעם קומט עס צוריק.
כל אוכליו יאשמו. וואס איז יאשמו? דער מלבי"ם אין אילת השחר, דאס איז א ספר וואס דער מלבי"ם האט מחבר געווען ווו עס זענען דא כללים פון לשון הקודש, ער ערקלערט אז עס איז דא א חילוק צווישן אשם און חטא. וואס איז דער חילוק צווישן זיי? א פועל פון אשם אדער חטא, וואס איז דער חילוק צווישן זיי? זאגט דער מלבי"ם, חטא קען זיין אויך אן אן עונש. אבער יעדער פלאץ ווו עס שטייט אשם, מיינט עס אז אים קומט אן עונש. אדער דער מענטש דערקענט זיין עונש, אדער אים קומט אן עונש. און אמאל קומט עס אויף דעם עונש הנפש, ווי ואשמה הנפש ההיא. אמאל קומט עס אויף דעם עונש הגוף. און דעריבער אסאך מאל קומט עס אויף דעם עונש הנפש, איז דא זעט ער א נויט צוצולייגן רעה תבוא עליהם, בפועל דער עונש הגוף. ווייל דאס אליין וואס דו זאגסט יאשמו מיינט עס אז עס קומט אן עונש. וואס דארף מען זאגן רעה תבוא עליהם? ניין, בדרך כלל איז דער יאשמו אויף דער נפש. רעה תבוא לנפשו. פון וואנען וועל איך דיר אנטפלעקן אז אים וועט אויך זיין גופו שלעכט? רעה תבוא עליהם, דאס מיינט אז אויך זיין גופו וועט זיין שלעכט.
דער גרי"ז אין זיינע חידושים ברענגט דא א חידוש אין נאמען פון זיין טאטן דעם גר"ח סאלאוועטשיק. דער גרי"ז הלוי. קודש ישראל להשם ראשית תבואתו כל אוכליו יאשמו רעה תבוא עליהם. ער פרעגט, וואס איז דער ענין פון קודש און תרומה מיט דעם מצב פון כלל ישראל אין גלות? ערקלערט דער גר"ח אז דער נביא דא מיינט צו באשרייבן כלל ישראל וואס זיי ווערן גערעכנט ווי א תרומה. די תרומה איז דאך היתר געווארן מיט צוויי מעלות. די ערשטע מעלה קודש להשם, די צווייטע מעלה ראשית תבואתו, וואס זיי זענען א בחינה פון ישראל פון תרומה. די וועלט איז באשאפן געווארן בראשית, פאר ישראל וואס ווערן גערופן ראשית. ישראל זענען א בחינה פון תרומה פון דער וועלט, זיי זענען א בחינה פון תרומה. זאגט דער אויבערשטער צו די אומות, וויסט אז ווער עס עסט דאס ווערט באשטראפט צוויי מאל. און איצט לאמיר באמערקן פארוואס, ער ערקלערט וואונדערליך. כל אוכליו יאשמו רעה תבוא עליהם. וואס איז בעצם דער פשט? זאגט דער גר"ח הלוי, אט זע דעם רמב"ם פרק ו' פון הלכות תרומות הלכה ו' פסקנט, אז א זר וואס עסט תרומה במזיד, לוקה און צאלט נישט. וואס איז דער דין פון איינעם וואס עסט תרומה? חייב מיתה. ריכטיג? שיין. לוקה און צאלט נישט. אבער מען זאגט אים נישט צו צאלן. פארוואס? ווייל דער דין איז קים ליה בדרבה מיניה. מען באשטראפט אים אויף דעם גרויסן און נישט אויף דעם קליינעם. און היות אזוי, לוקה און צאלט נישט. פרק א' פון הלכות מעילה הלכה ג' דער רמב"ם פסקנט, אז ווער עס עסט קודש, אי קדשי מזבח אי קדשי בדק הבית, לוקה און צאלט. עס איז דא ביידע, אי מלקות אי תשלום. אויף דעם קומט דא דער נביא און זאגט, וויס דיר כלל ישראל זענען חביב פאר דעם אויבערשטן, קודש להשם. איין זאך. די צווייטע זאך, אויך האט זיי דער אויבערשטער אויפגעהויבן איבער אלע פעלקער, זיי דערהויבן, זיי זענען תרומה, זיי זענען ראשית תבואתו. און היות אזוי, גיט דער דין אז ווער עס רויבט זיי, גזלנט זיי, שאדט זיי, וועט לוקה זיין אי אין זיין געלט אי אין זיין גוף. דאס איז וואס ער זאגט, כל אוכליו יאשמו, דאס איז אין ממון. ווי איינער וואס עסט קודש, וואס דער וואס עסט קודש דאס צאלט אויך. רעה תבוא עליהם, דאס איז לוקה זיין אויך אין זייער גוף. ווי איינער וואס עסט תרומה, וואס דער וואס עסט תרומה לוקה און צאלט נישט. איז עס איז דא אי מלקות אי אויך תשלום. און דעמאלט וועלן זיי באקומען אן עונש ווי א זר וואס עסט תרומה וואס איז אויך קודש, וואס דעמאלט איז ער אי לוקה אי צאלט.
שמעו דבר השם בית יעקב וכל משפחות בית ישראל. נאך דער דאזיקער הקדמה אז דער אויבערשטער לאזט וויסן אז איך געדענק כלל ישראל די אהבת כלולותיי מיט זיי, איצט קומט דער אויבערשטער און איז מוכיח אויף דעם וואס זיי, כלל ישראל, האבן אים פארגעסן. מבית יעקב וכל משפחות בית ישראל. וואס איז דער חילוק צווישן בית יעקב און כל משפחות בית ישראל? זאגט דער מלבי"ם, אימער ווען זיי קומען צוזאמען, מרמז בית יעקב אויף דעם המון, און משפחות בית ישראל מרמז אויף די גדולים און אנשי השם. און מיר האבן שוין ערקלערט עטלעכע מאל אז אימער דער אויסדרוק יעקב דריקט אויס די נידעריקערע מדרגה. יעקב פון לשון עקבה. יעקב פון לשון עקב. און אימער ווען מען רעדט וועגן ישראל מרמז דאס אויף די העכערע מדרגה. ווייל ישראל איז א לשון שררה. שרית עם אנשים וכולי. שר. איז דא ווען ער וויל זאגן אויף די גדולים און אנשי השם, רופט ער זיי משפחות בית ישראל. ווען ער וויל רעדן וועגן דעם המון העם, רופט ער זיי בית יעקב.
כה אמר השם, מה מצאו אבותיכם בי עוול כי רחקו מעלי וילכו אחרי ההבל ויהבלו. מה מצאו אבותיכם, די ערשטע דורות וואס זענען אריינגעקומען אהער אין לאנד און האבן געדינט עבודה זרה, וואס האבן זיי געפונען אין מיר אן עוול? זאגט דער מלבי"ם, דא הויבט ער אן זיך צו טענה'ן מיט זיי אז נאך אין אנהויב. וואס מיר האבן ערקלערט דאס איז דער רד"ק, אז דאס איז נאך דעם אריינקומען אין לאנד. אבער דער מלבי"ם ערקלערט אז ער טענה'ט זיך מיט זיי אז נאך אין אנהויב, נאך ווען זיי זענען געווען אין מדבר, רחקו מעלי. און די דאזיקע זאך איז שוין געווען אין זייער חובה פון דעמאלט. זאגט דער מלבי"ם, ווער עס פארלאזט א געוויסע זאך פון וועגן עפעס א סיבה, דארף מען זען וואס איז די סיבה. כלל ישראל האבן זיך דערווייטערט פון מיר, לאמיר זען וואס איז די סיבה. וואס איז בעצם דער גורם אז כלל ישראל האבן זיך דערווייטערט פון מיר? די ערשטע מעגלעכקייט, עס קען זיין אז זיי האבן געפונען אין מיר אן עוול. די ערשטע סיבה, איך האב געפונען אן עוול אין דעם וואס איך בין געווען נאנט צו אים, האב איך באשלאסן זיך צו דערווייטערן פון אים. אויף דעם זאגט ער מה מצאו אבותיכם בי עוול וואס פון וועגן דעם האבן זיי זיך דערווייטערט פון מיר? איז דא עפעס אן עוולה אין דעם אויבערשטן? האט ער אנגעברענט זיין טעפל? וואס, וואס, וואס איז נישט גוט? עס קען זייער זיין אז זיי האבן נישט געפונען אן עוול, אבער זיי האבן געפונען א יתרון אין דער אנדער זאך צו וועלכער זיי האבן זיך גענענטערט. דאס הייסט, ווי רבי עקיבא זאגט, מצא אחרת נאה הימנה. די ערשטע איז שלעכט? ניין, האב איך נישט געזאגט, איך האב נישט קיין טענות אויף איר. אבער מצא אחרת נאה הימנה. די ערשטע סיבה איז הקדיח תבשילו. מצאו בי עוול, זאגט דער אויבערשטער האסטו געפונען אין מיר אן עוול? איז דא עפעס אן עוולה אין דעם אויבערשטן? האט ער אנגעברענט זיין טעפל? וואס, וואס, וואס איז נישט גוט? די צווייטע מעגלעכקייט, ניין, חס ושלום, עס איז נישטא אין דעם אויבערשטן קיין עוול. אבער וואס וועל איך דיר זאגן, איך האב געפונען א ביזנעס וואס ברענגט מער רווחים. זאגט ער, דאס איז די צווייטע מעגלעכקייט. האסט געפונען א מעלה אין דער זאך וואס דו האסט איצט אויסגעוועלט. זאגט דער אויבערשטער, איז דאס טאקע אזוי? וילכו אחרי ההבל ויהבלו. וואס דו גלייבסט אין אים איצט איז דאך א הבל. און דאס איז ווי דער נביא זאגט זיי, איר האט מיר פארלאזן א מקור פון לעבעדיקע וואסער צו האקן וואס? צובראכענע גריבער וואס האלטן נישט די וואסער. מילא אויב וועסטו זאגן איך האב געפונען א נייעם מחצב וואס ברענגט מער. אבער האסט פארלאזן א מקור פון לעבעדיקע וואסער כדי צו גיין נאך א הבל? אזא זאך האט א שכל? האט א סברא? זאגט דער מלבי"ם, עס קען זייער זיין אז א מענטש וועט פארלאזן, פארוואס? ווייל די עבודה פון דעם נייעם אלוה, אשר יבחר אלוהים חדשים, איז גרינגער. דאס הייסט, איך האב נישט קיין שום טענה, עס איז נישטא קיין עוול צום אויבערשטן. און אויך אויב פרעגסטו צי דער נייער אלוה איז בעסער? נישט בעסער. דער אויבערשטער איז בעסער. נו איז פארוואס, פארוואס האסטו פארלאזן? ווייל דער נייער אלוה איז מיר גרינגער. גרינגער מיר, זיינע פאדערונגען זענען ווייניקער שווער. ער איז אזא באקוועמער רב. ער איז אלץ, אלץ פליסט ער מיט דיר, ער איז נישט, ער איז דיר נישט שווער, ער מאכט דיר נישט צו שווער. אזא רעפארמישער אלוה. ווי א רעפארמישע דת, עפעס אסאך גרינגער, בייגזאם, עלאסטיש, נישט עפעס באגרענעצנדעס, שווערס, ארטאדאקסיש. ניין, עפעס אסאך מער, נו, איז דאס, דאס איז די סיבה. ווייל די עבודת האלוה החדש איז גרינגער און אנגענעמער. אויף דעם זאגט ער, נישט גענוג וואס דו ביסט געגאנגען נאך דעם הבל, נאר אויך ויהבלו. די כוונה, די מעשה אליין וואס דו טוסט איז א מעשה הבל. דאס הייסט, ווען דו גייסט און דינסט דעם אויבערשטן, זאגסטו דאס איז א שווערע עבודה. איך שטים. אבער א שווערע עבודה וואס צום סוף איז דא דימאנטן. דערקעגן, ווען דו גייסט און דינסט דעם אלוה, זאגסטו הער, ברוך השם דאס איז א גרינגע עבודה. איז זאג מיר, אנשטאט צו גיין האקן דימאנטן וואס דאס איז א שווערע עבודה, גייסטו קערן די גאס וואס קיינער וועט דיר נישט צאלן פאר דעם. זאגסטו דאס איז אסאך גרינגער. עס איז גרינגער, ריכטיג, אבער וואס איז דער תשלום? איז אויב, איז אויב אזוי קומט אויס אז ויהבלו. קומט אויס אויב אזוי אז דו ביסט געגאנגען נאך דער גרינגער זאך וואס האט נישט קיין שום תועלת, איז דאס איז טאקע הבל און ריק. און אויב אזוי זאגט ער, זאגט דער אויבערשטער, נאך א זאך, די דאזיקע מעשה איז דאך א הבל, די כוונה, זאגט דער מלבי"ם, א מענטש פארלאזט א זאך צו וועלכער ער האט נישט געהאט אזא גרויסע ליבשאפט, אדער די ליבשאפט וואס ער האט צו איר געהאט איז געווען תלוי אין א סיבה. איז די סיבה בטל געווארן, איז די ליבשאפט בטל געווארן. איך האב געהאט א פארבינדונג מיט אים, איך האב פון אים עפעס פארדינט, און אט איצט פארדין איך שוין נישט. ער האט געהאט א פארבינדונג מיט מיר ווייל ער האט פון מיר עפעס פארדינט, איצט פארדינט ער שוין נישט, איז אפגעריסן געווארן די פארבינדונג. זאגט ער, אבער דא איז דאך די פארבינדונג צווישן אונדז, זאגט דער אויבערשטער, נישט געווען צוליב א סיבה. איך וואס האב אייך געליבט אהבת כלולותייך, זכרתי לך חסד נעורייך, אהבת כלולותייך, זאגט דער אויבערשטער, דאס איז נישט געווען צוליב א געוויסער סיבה. דאס איז נישט געווען ווייל איך בין אייך שולדיק געווען עפעס, אדער עפעס א תועלת. איז אויב אזוי, דא איז נישטא קיין שום סיבה זיך אפצורייסן. און אויב אזוי, ויהבלו. די מציאות פון דעם אויבערשטן איז דאך א מציאות נצחית. ווער עס איז דבק אין דעם אויבערשטן, איז קיים לנצח. און דו גייסט זיך צושליסן צו וואס? צו א זאך וואס איז א הבל. ווייסט איר וואס איז א הבל? הה, דאס איז א הבל. וואו איז דאס? אויך ווען איך האב עס ארויסגעברענגט פון מויל האסט עס נישט געקענט זען. קל וחומר א סעקונדע דערנאך, וואס עס האט בכלל נישט קיין קיום. זאגט דער אויבערשטער, אויב וואלטסט געווען דבק אין מיר, ביסטו דבק אין נצח. דאס איז קיים לעולמים. דערקעגן, ביסטו דבק אין וואס? אין א הבל. האסט זיך אליין געמאכט צו ויהבלו, צו א בחינה פון אפס ותוהו. ווייל דו ביסט דבק אין אפס ותוהו. ואתם הדבקים בהשם אלוקיכם חיים כולכם היום. דאס איז אן אמת'ער קיום, א קיום נצחי. אבער דערקעגן, ווער עס איז דבק און גייט נאך דעם הבל, וואס ווערט ער אליין? ויהבלו. דו אליין ווערסט צו א הבל. ווייל דער דבק אין נצח ווערט נצחי, און דער דבק אין הבל ווערט א הבל. און אויב אזוי, האסט דו מיט דעם כביכול געזירה'ט אויף זיך אליין אז דו זאלסט נישט האבן קיין שום קיום. איז צי איז דא א שכל אין דעם וואס אבותיכם האבן זיך דערווייטערט פון מיר, רחקו מעלי?
ולא אמרו איה השם המעלה אותנו מארץ מצרים המוליך אותנו במדבר בארץ ערבה ושוחה בארץ ציה וצלמוות בארץ לא עבר בה איש ולא ישב אדם שם. ולא אמרו זאגט דער מלבי"ם, נישט נאר וואס זיי האבן נישט אונטערגעשיידט צווישן גוט און שלעכט, נאך באמערק אויף דעם חסרון און אויף דעם היזק וואס וועט זיי איצט קומען פון דעם וואס זיי האבן פארלאזן דעם אויבערשטן. און באמערק, ער רעדט דא וועגן דער תקופה ווען זיי זענען נאך געווען אין מדבר, אז אבותיכם נאך אין מדבר האבן זיך דעמאלט דערווייטערט פון מיר. און די דאזיקע זאך איז געווען מיט חוסר דעת, ווייל השם המעלה אותנו מארץ מצרים. השם האט דיך ארויסגענומען פון שיעבוד און עבדות. אויף דעם זאגט ער לא אמרו איה השם. וואו איז השם וואס האט אונדז אויפגעברענגט פון ארץ מצרים? באטראכט זיך, דו האסט דאך געקענט בלייבן משועבד אין מצרים, האט דיך עמעצער ארויסגענומען, איז פארוואס האסט פארלאזן דעם אויבערשטן? די צווייטע זאך, איר זענט דאך נאך אין מדבר. איז שייך זיך אויפצוהאלטן אין מדבר אן דער השגחה פון השם? דאס איז וואס ער זאגט המוליך אותנו במדבר. עס איז דאך אין מדבר נישט שייך אז א מענטש זאל זיך אויפהאלטן אן א מיטל צו לעבן אויף א נאטירלעכן אופן. און דאס איז פון וועגן דריי זאכן וואס דער פסוק צייכנט דא. די ערשטע זאך, דער מדבר איז א פלאץ נישט ראוי צו יישוב פון וועגן דער ערד. ארץ ערבה ושוחה, פול מיט גריבער. דאס איז וואס ער זאגט בארץ ערבה ושוחה. ערבה מיינט א פלאץ ווו עס וואקסן דארט דערנער און קוצים. איז דאס איז ארץ ערבה. די צווייטע זאך פון וועגן דער לופט, אז דאס איז א פלאץ ווו עס איז דארט ציה, עס איז דא א ברענעדיקע היץ, 50 גראד, און די לופט איז אויך פארפוילט. די דריטע זאך, דער פלאץ איז נישט ראוי צו יישוב, פול מיט זאמד, שלאנגען. דאס איז וואס ער זאגט בארץ לא עבר בה איש. איז ווי אזוי האט איר זיך נישט באטראכט אז איצט דארף איך ריבונו של עולם? ווייל איצט געפין איך זיך אין א פלאץ ווו עס איז נישט שייך זיך אויפצוהאלטן אן דער השגחה פון השם. און איצט מאכט איר אייך א עגל, איצט פארלאזט איר דעם אויבערשטן. ער קומט בעצם מיט זיי אן חשבון נאך פון דער צייט וואס זיי זענען ארויס פון מצרים, מה מצאו אבותיכם. די וואס זענען ארויס פון מצרים, וואס האבן אבותיכם געפונען אין מיר אן עוול, ווי אזוי האבן זיי דעמאלט געפונען כביכול אן עוול אין השם און פארלאזן דעם אויבערשטן.
זאגט דער מלבי"ם, לאמיר זיין מדייק פון וועגן לשון הקודש, עס שטייט לא עבר בה איש ולא ישב אדם שם. וואס איז דער חילוק צווישן עבר איש און ישב אדם? דער מלבי"ם זאגט עס איז דא א חילוק צווישן איש און אדם, ווייל איש נעמט אריין אלץ וואס עקזיסטירט. איש פון לשון יש. נעמט אריין דעם גאנצן יש. דאס הייסט נעמט אויך אריין בעלי חיים, נעמט אויך אריין עופות. איש נעמט אריין אלץ. אבער אדם איז ספעציעל נאר פאר א מענטש. דאס איז וואס ער זאגט דא, לא עבר שם איש, די כוונה קיין בעל חי נישט, קיין יש נישט, איש פון לשון יש. דהיינו אויך בהמות, אויך עופות זענען דארט נישט דורכגעגאנגען. און נאך א זאך, דער דאזיקער פלאץ איז אויך נישט ראוי צו יישוב פון וועגן מין בני האדם. און חז"ל האלטן זיך אויך שוין ביי דעם דאזיקן ענין. חז"ל זאגן, אזוי ווי עס איז נישט דורכגעגאנגען, ווי האט זיך געזעצט? דו זאגסט לא עבר שם איש ולא ישב. אויב דורכגיין איז ער נישט דורכגעגאנגען, איז ווי אזוי וועט זיך יישבן? חז"ל זאגן, וואס איז דער פשט? יעדע ארץ אויף וועלכער אדם הראשון האט געזירה'ט צום יישוב, האט זיך באזעצט. און יעדע ארץ אויף וועלכער ער האט נישט געזירה'ט קיין יישוב, האט זיך נישט באזעצט. דאס הייסט דער אויבערשטער האט אדם הראשון געוויזן אלץ פאראויס, דעם גאנצן פלאן פון דער וועלט. דור דור ודורשיו, דור דור וחכמיו, אלע לענדער, אלע פלעצער פון יישוב. א פלאץ אויף וועלכן אדם הראשון האט נישט געזירה'ט זיך צו זעצן, האט זיך דארט נישט באזעצט. איז דעריבער זאגט ער, אי לא עבר שם איש, אי לא ישב שם אדם, ווייל פאראויס האט אדם דארט נישט געזירה'ט קיין יישוב. און וואס איז דער פשט? זאגט אויף דעם דער מלבי"ם, ווייל עס קען זייער זיין אז א פלאץ פון זיך אליין וועלן בעלי חיים דארט נישט דורכגיין. אבער בני אדם קען זייער זיין אז זיי וועלן באזעצן דעם מדבר. בני אדם קען זייער זיין אז זיי וועלן גיין צו א פלאץ וואס איז טרוקן, און אויף אן קינסטלעכן אופן ברענגען אהין טייכן, אויף אן קינסטלעכן אופן גלייכן אויס דעם שטח. גייט זעט וואס עס טוט זיך אין סעודיה, און אין נאך פלעצער, אז דארט מאכן מענטשן אינמיטן מדבר א שטאט. דאס איז וואס עס שטייט, לא ישב שם איש, דאס הייסט, לא עבר שם איש מיינט יעדער יש אין דער וועלט איז נישט דורכגעגאנגען אפילו. און וואס עס שטייט לא ישב שם אדם, די כוונה אז הגם אדם'ס וועג איז צו באזעצן די טרוקענע פלעצער, ער טוט פעולות כדי דאך זיי צו באזעצן, דא האבן זיי נישט געטאן אזא זאך. און דאס ווייזט דיר אז דער דאזיקער פלאץ איז א פלאץ ווו עס איז נישט שייך זיך אויפצוהאלטן, און פונדעסטוועגן האט דער אויבערשטער אייך געברענגט צו דעם דאזיקן פלאץ און אייך געגעבן דארט אייער מחיה. איז ווי אזוי האט איר פארלאזן דעם אויבערשטן און זענט געגאנגען און האט געדינט עבודה זרה?
דער מלבי"ם דערקעגן טיילט, אנטקעגן וואס עס ווערט געזען ווייטער אין פרק נ"א פסוק מ"ג, לא ישב בהן כל איש ולא יעבור בהן בן אדם. באמערקט, דארט שטייט בן אדם, נישט אדם. און דער מלבי"ם זאגט אז עס איז דא א חילוק, אז ווען מען רעדט וועגן אדם רעדט מען וועגן דעם מין הכולל. ווען מען רעדט וועגן בן אדם רעדט מען וועגן א פרט. און דעריבער זאגט ער, דארט רעדט ער וועגן א פרט, נישט פון מין האדם. און דעריבער שטייט אז ער זאגט אז כל איש, הגם דרך עראי, האט זיך דארט נישט געזעצט בקביעות. אפילו דרך עראי גייט ער יא דורך, אבער בקביעות האט ער זיך נישט געזעצט. און בן אדם וועט נישט דורכגיין אפילו דרך עראי. אזוי ברענגט ער פון נאך עטלעכע פלעצער.
ואביא אתכם אל ארץ הכרמל לאכול פריה וטובה ותבואו ותטמאו את ארצי ונחלתי שמתם לתועבה. ואביא אתכם אל ארץ הכרמל, א פלאץ וואס איז געווען געפלאנצט ווי א וואלד ווי א כרמל. זאגט דער מלבי"ם, און דא איז שוין א נאך שטאפל. נאכדעם וואס ער רעכנט אויס די חטאים פון זייערע אבות, מה מצאו אבותיכם בי עוול, איצט גייט ער איבער צו רעדן מיט די קינדער. ער זאגט זיי, אייך האב איך דאך געברענגט צו ארץ הכרמל. און דער ציל איז געווען צו עסן פון אירע פירות, וואס דא רעדט מען וועגן דער גשמיות'דיקער טובה פון דעם לאנד, און צו עסן טובה, וואס דא רעדט מען וועגן דעם רוחניות'דיקן גליק. אז בעצם ארץ ישראל איז א הייליקער פלאץ ווו עס איז דארט א רוחניות'דיקער שפע. און אט זעט, אז אנשטאט צו באקומען די צוויי דאזיקע זאכן, איצט איז געווארן פארקערט. אנטקעגן לאכול את פריה, האט איר פארטמא'ט מיין לאנד. איר האט געטאן מעשים וואס האלטן אפ די גשמיות'דיקע הצלחה, ווייל דער זעלביקער שפע וואס איר האט געזאלט באקומען, קען אויף אייך נישט קומען ווייל איר האט פארטמא'ט דאס לאנד. און אנטקעגן לאכול טובה, וואס רעדט וועגן דעם רוחניות'דיקן שפע פון דעם לאנד, דעם שפע הקדושה וואס אין לאנד, זאגט ער, אויף דעם רופט ער עס נחלתי. ונחלתי שמתם לתועבה. די כוונה, א פלאץ וואס איז א נחלת השם, וואס האט קדושה און מעלה, דארט אנשטאט צו דינען דעם אויבערשטן, האט איר עס געמאכט צו א תועבה. דער מלבי"ם זאגט אז ארץ הכרמל איז אימער אן אויסדרוק פארקערט פון מדבר. ווי ושם מדבר לכרמל. דאס וויל זאגן א פלאץ וואס איז באזעצט, ער וואקסט, מיט ביימער, להבדיל פון מדבר וואס איז א פלאץ וואס איז נישט באזעצט.
עס איז געווען א מעשה, מען דערציילט, אין זיין צייט ווען דער רב קוק איז אנגעקומען צום לאנד, זענען ארויסגעגאנגען מקבל זיין זיין פנים עטלעכע און עטלעכע פון די גדולי ישראל. און עס איז באוואוסט אז הגם מען האט מיט אים חולק געווען זייער שארף, און דער רב קוק איז געווען אין דעם דעת פון מיעוט אין נוגע צו זיין באציאונג צו די וואס זענען ווייט פון תורה און מצוות, און אין נוגע צו זיין באציאונג צו די ערשטע מתיישבים און צו ארץ ישראל און ראשית גאולת ישראל, האבן אים מתנגד געווען אלע גדולי הדור. מיט אלעם דעם, האבן אלע אפגעשאצט זיין גדלות. קיינער האט נישט מזלזל געווען אין זיין תורה'דיקער גדלות. און אויך ווען עס איז געווען א נויט צו גיין און מחזק זיין די מושבות, אין דעם באוואוסטן מסע המושבות וואס די גדולי ישראל זענען געפארן, זענען אויך געפארן רב יוסף חיים זוננפלד און דער רב קוק און נאך עטלעכע גדולים, וואס זענען געפארן און האבן געמאכט א רונדע אין אלע מושבות אין ארץ ישראל כדי זיי צו מחזק זיין אין תורה און מצוות. אויף יעדן פאל, ווען ער איז אנגעקומען אהער צום לאנד, זענען ארויסגעגאנגען מקבל זיין זיין פנים, ער איז אנגעקומען צום נמל יפו, זענען ארויסגעגאנגען מקבל זיין זיין פנים עטלעכע און עטלעכע פון די גדולי ישראל. און דעמאלט האט ער גערעדט. און דעמאלט האט ער געזאגט, ותבואו ותטמאו את ארצי, אויף דעם דאזיקן פסוק. ער האט געזאגט, ותבואו ותטמאו את ארצי, פון דא זעט מען ותבואו, הגם איר וועט פארטמא'ן מיין לאנד. ווייל טאקע עס זענען געווען די וואס האבן געזאגט וואס, עס זענען אנגעקומען אהער מענטשן וואס עוברי עבירה זענען און אין פלטרין של מלך פארשמוצן זיי, נורא נוראות. איז ער האט געזאגט, ותבואו ותטמאו את ארצי, הגם איר וועט פארטמא'ן מיין לאנד, ותבואו. קודם כל ודאי איצט זעען מיר אז דאס איז נישט דער פשט פון פסוק, ווייל דער פסוק קומט אין א קלאגעניש, דער פסוק קומט נישט אין א ציווי. ער זאגט נישט קומט הגם איר וועט פארטמא'ן. אבער מען דערציילט אויף איינעם פון די גדולי ישראל וואס איז תיכף דערנאך אויפגעשטאנען און געזאגט, איך מוז מוחה זיין אנטקעגן די ווערטער וואס ווערן דא געזאגט, ווייל די ווערטער וואס ווערן דא געזאגט זאגט ער, זענען נישט מעגלעך. פון א פשוט'ער סיבה, ווייל די תורה זאגט דאך צו אז ווען כלל ישראל מכעיס זענען דעם אויבערשטן אין ארץ ישראל, ותקיא הארץ אתכם. איז וועלכן פלאץ איז דא צו קומען און זאגן ותבואו הגם איר וועט פארטמא'ן מיין לאנד, אויב די תורה זאגט אייך צו איך וועל אייך אויסשפייען? איז איז דא א שכל אז די תורה זאל אונדז רופן צו קומען ווען דערנאך זאגט זי אויב איר וועט פארטמא'ן מיין לאנד וועל איך אייך אויסשפייען? איז ודאי אז דאס איז נישט דער פשט און ודאי אז נישט אזוי דארף מען פארשטיין דעם פסוק.
הכוהנים לא אמרו איה השם ותופשי התורה לא ידעוני והרועים פשעו בי והנביאים ניבאו בבעל ואחרי לא יועילו הלכו. הכוהנים לא אמרו איה השם. זאגט דער מלבי"ם, עס זענען דא דא פיר מיני הנהגה. פיר וואס טראגן דעם כתר פון הנהגה: כתר תורה, כתר כהונה, כתר מלכות, און כתר שם טוב וואס דאס איז בעצם די נבואה. דער רד"ק ערקלערט אז די נביאים דא וואס עס שטייט ניבאו בבעל, רעדן טאקע וועגן די נביאי הבעל, נישט וועגן די נביאי השם. אבער אויף יעדן פאל ערקלערט דער מלבי"ם, די כוהנים, זאגט דער מלבי"ם, זייער ענין איז צו ברענגען די שכינה זי צו משרה זיין אין בית השם. הכוהנים לא אמרו איה השם. תופשי התורה, זיי דארפן וויסן דעם השם פון וועגן דעם עסק פון תורה. ווען א מענטש לערנט תורה, דארף ער וויסן דעם השם, זען דעם השם אינעווייניק אין דעם לימוד. ותופשי התורה לא ידעוני. רש"י ערקלערט אז תופשי התורה מיינט סנהדרין. והרועים, וואס זענען די מלכים, זיי זענען די שרים, פשעו בי. והנביאים ניבאו בבעל, ואחרי לא יועילו הלכו.
דער אויסדרוק דא תופשי התורה איז זייער אינטערעסאנט. און דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז אן אויסדרוק פון גנאי. נישט עוסקי התורה נאר תופשי התורה. פארוואס הייסט עס תופשי התורה? הגם היינט קען זיין אז מען ניצט עס אין אן אויסדרוק פון חיוב, אבער לויט דעם מלבי"ם איז דאס אן אויסדרוק פון שלילה. זאגט דער מלבי"ם, וואס איז תופשי התורה? ווי תופס חרב, תופס קשת, תופס מגל, תופס כינור ועוגב. אלע די האלט ער אן די זאך פאר זיין נויט, פאר זיין תועלת. אזוי אויך זאגט ער דא, תופשי התורה, די כוונה, זיי זענען געווען עוסק אין תורה פאר א פערזענלעכן רווח, פאר אן אייגענעם תועלת. ווי א האק וואס דו האלטסט אן כדי צו האקן, איז די תורה האט ער אנגעהאלטן כדי כביכול זי צו ניצן. און דעריבער תופשי התורה לא ידעוני, ער האט עס געטאן נאר פאר זיין נויט, נישט כדי צו וויסן דעם השם.
דער גרי"ז, הרב סאלאוועטשיק, האט דא א וואונדערלעכן ביאור. ער זאגט, וואס איז הכוהנים לא אמרו איה השם? וואס איז דער פשט איה השם? פארוואס זאלן זיי דארפן זאגן איה השם? די שכינה איז אין מקדש, און וואס דארפן די כהנים זאגן איה השם? איז ער ברענגט, עס שטייט אז צען מסעות איז געפארן די שכינה. פון כפורת צום כרוב, און פון דארט צו חנות, און פון דארט צו דעם, ביז זי איז ארויף אויפן דאך און די שכינה האט געזאגט אין שינונים אלכה ואשובה אל מקומי הראשון וכולי. יא, פאר דעם חורבן. איז ער זאגט, די כוהנים האבן געזאלט זען אז די שכינה האט פארלאזן און וואנדערט פון פלאץ צו פלאץ. די כוהנים האבן זיך נישט באטראכט צו פארשן איה השם, וואס איז געשען אז די שכינה איז גלה געווארן? אפשר זענען אונדזערע מעשים קלוקל? אפשר זענען אונדזערע וועגן נישט הגון? דאס איז וואס עס מיינט זיי האבן זיך נישט באטראכט איה השם. דו האסט געזאלט זען אז די שכינה האט פארלאזן, איה השם? פארוואס האט פארלאזן די שכינה? וואס דארפן מיר פאררעכטן?
לכן עוד אריב איתכם נאום השם ואת בני בניכם אריב. נאך פאר איך ברענג אויף אייך א רעה זאגט רש"י, איך וועל זיך נאך טענה'ן מיט אייך דורך די נביאים וואס זענען נביאי האמת, מיט זיי האב איך נאך א דין ודברים מיט אייך. און דער מלבי"ם ערקלערט אז דעריבער קומט דאס צוריק אויף אלץ וואס מיר האבן פריער גערעדט. היות מיר האבן פריער געזען אז אייערע אבות האבן געזינדיקט, און דערנאך האבן מיר געזען אז איך האב אייך געברענגט צו ארץ הכרמל און איר קאנטיניוט אויך אין דעם חטא, און דעריבער זאגט השם אריב איתכם. נאך א זאך, היות אייערע אבות און אויך איר האט געזינדיקט אן א סיבה, אן א תועלת, אן א רווח, ווי עס שטייט מה מצאו אבותיכם בי עוול, וועלכע סיבה האסטו געפונען חולק צו זיין אויף השם, צו פארלאזן דעם אויבערשטן? איר זענט געגאנגען נאך א זאך וואס וועט נישט נוציק זיין. דעריבער עוד אריב איתכם, איר האט נישט קיין תשובה כדי צו ענטפערן פארוואס האט איר פארלאזן דעם אויבערשטן, פארוואס האט איר זיך דערווייטערט פון מיר, איז איך האב נאך א סיבה זיך צו טענה'ן מיט אייך. און נאך א זאך, נאכדעם וואס אויך די כוהנים האבן נישט געזאגט איה השם, קומט אויס אויב אזוי אז די האנט פון די שרים און סגנים איז געווען אין דעם מעל, די כוונה, דער מרד האט זיך אנגעהויבן פון דער הנהגה. זאגט דער אויבערשטער, איך וועל זיך נאך טענה'ן מיט אייך ואת בני בניכם אריב. ווייל עס איז דא א האפענונג. אויב דער מרד וואלט געווען פון אייך, איז כביכול וואס האב איך צו רעדן מיט די מורדים? אבער אויב דער מרד איז פון וועגן דעם חינוך...
זיי האבן באקומען פון וועגן דער קאליע הנהגה וואס זיי האבן געהאט, זאגט דער אויבערשטער איז מיט די קינדער האב איך וואס צו רעדן, ווייל די קינדער זענען ווי תינוקות שנשבו, זיי זענען נישט שולדיק. דער מעל איז געווען אין די רועים, דער מעל איז געווען אין די כוהנים, אין די תופשי התורה, און אויב אזוי האבן זיי זיי פארפירט. אויב זיי האבן זיי פארפירט, זאגט דער אויבערשטער איך קען מיט זיי רעדן און זיי צוריקברענגען אין תשובה. טאקע מיר זעען אז דאס איז זייער אינטערעסאנט, אבער דאס איז דער חילוק צווישן עדות המזרח און די יוצאי אירופה, די וואס זענען געקומען פון אשכנז. אין די לענדער פון אשכנז איז די כפירה געווען איינגעשטעלט. שוין 200 יאר איז דא דארט השכלה, מענטשן וואס זענען שוין דער דריטער און פערטער דור צו מענטשן וואס האבן כופר געווען אין תורה. מיט זיי איז שווער צו רעדן. מיט וועמען איז גרינגער צו רעדן? מיט די וואס די הנהגה דא האט זיי פארוועלטלעכט. מיט די וואס די הנהגה דא האט זיי אריבערגעפירט אויף זייער דת. ווייל דעמאלט טאקע, דער דאזיקער מענטש פון זיך אליין איז אויפגעוואקסן אין א שטוב פון תורה, ער איז אויפגעוואקסן אין א הנהגה פון יראת שמים, אין וועג פון השם, אבער וואס טוט מען, מען האט גענומען די קינדער און זיי אנטבלויזט פון יעדן פונק פון תורה און יהדות, און אין ערגערע פעלער האט מען זיי אויך אפגעשוירן די פאות און זיי געצוואונגען צו ארבעטן שבת. ווער עס ווייסט עס איז געווען א גאנצע ועדת חקירה וואס האט זיך פארנומען מיט דעם ענין און די זאכן זענען געווען נורא'דיק און זיי זענען פארשריבן אויף די בלעטער פון דער היסטאריע. אזוי אז בפועל מיט די קינדער איז שוין דא וואס צו רעדן. פארוואס? ווייל ביי זיי איז די כפירה נישט בילט אין, די כפירה איז געקומען פון דער הנהגה. די הנהגה איז געווען כפרנית און זיי האבן זיי אריבערגעפירט אויף זייער דת מיט כח.
זאגט דער מלבי"ם, היות די האנט פון די שרים און סגנים און מנהיגי העם איז געווען אין דעם דאזיקן מעל צוערשט, דעריבער עוד אריב איתכם ואת בני בניכם אריב, ווייל עס איז נאך דא א האפענונג אז דאס פאלק וועט זיך צוריקקערן צו מיר. היות ווייל די ראשי העם האבן זיי פארפירט פון וועג. הערט, דאס איז ווי א נבואה. ממש ווי א נבואה. זאגט דער אויבערשטער ווייל די הנהגה איז די וואס פירט אפ, און זאלט מיר נישט זאגן אז דאס איז פארשריבן געווארן פאר יענער צייט, ווייל יעדע נבואה וואס איז פארשריבן געווארן איז א נבואה וואס איז נוגע פאר איר צייט און פאר די דורות. בעצם איז די אמירה דא אן אמירה נישט נאר אויף יענער תקופה, אויך אויף די צוקונפט זאגט דער אויבערשטער איך האב וואס צו רעדן מיט די קינדער, ווייל די מנהיגים האבן זיי פארפירט. די ראשי ההנהגה און די ציונות האבן זיי פארפירט, האבן פון זיי אראפגענומען די יהדות וואס זיי האבן באקומען, די יראת שמים וואס זיי האבן געהאט. און ווי באוואוסט אז ווען זיי האבן געברענגט אהער די עולים, אין אנהויב האבן זיי בכלל נישט געוואלט ברענגען די זקנים, נאר בלית ברירה האבן זיי זיי געברענגט. אין אנהויב האבן זיי געוואלט ברענגען נאר די יונגע. פארוואס? ווייל זיי האבן געזאגט די זקנים האבן מיר נישט קיין מעגלעכקייט צו משפיע זיין אויף זיי, אבער די יונגע, עליית הנוער פאר ווער עס געדענקט, די יונגע וועלן מיר דא באשאפן א איד פון א נייעם זאן. מיר וועלן דא אויסטראכטן א איד וואס דארף נישט קיין תורה, א איד וואס דארף נישט קיין יראת שמים. און צום באדויערן אין א חשוב'ן טייל דערפון זענען זיי מצליח געווען. נאר וואס בחסדי השם זעען מיר, ווי דער נביא זאגט, אז בנקל וועט זיך זיי קענען אנטפלעקן זייער טעות. דעם דאזיקן דור איז אסאך גרינגער צוריקצוברענגען אין תשובה, ווייל בנקל וועל איך זיי מוכיח זיין זייער טעות ווייל מען האט זיי פארפירט און דאס איז נישט געקומען פון א כפירה וואס איז אין זיי געווען פון זיך אליין. און איצט וועט דער אויבערשטער זיי מוכיח זיין אויף זייערע מעשים.