בעזרת השם נעשה ונצליח, מיר הייבן אָן היינט צו לערנען ספר ירמיהו. ירמיהו פרק א'.
דברי ירמיהו בן חלקיהו מן הכהנים אשר בענתות בארץ בנימין. דברי ירמיהו בן חלקיהו. פרעגט דער רד"ק, ווער איז דער חלקיהו? חלקיהו האָבן מיר שוין געטראָפן, חלקיהו בן שפן הכהן, וואָס איז געווען אין בית המקדש און האָט געפונען אַ ספר תורה אין די טעג פון יאשיהו, און דער ספר תורה איז געווען אָפן ביים אָרט וואָס דאָרט שטייט יולך השם אותך ואת מלכך, און ער איז געקומען און האָט דאָס דערציילט דעם מלך און דער מלך האָט צעריסן זיינע קליידער, ווי מיר האָבן שוין געלערנט אין ספר מלכים. זיין זון איז געווען ירמיהו, דאָס איז ירמיהו בן חלקיהו. מן הכהנים אשר בענתות, מן זאָגט רש"י מתרת כהניא, מן אמרכליא זאָגט דער תרגום, די כוונה איז פון די חשובע מענטשן פון די כהנים וואָס איז געווען אין ירושלים. ענתות איז געווען אַ שטאָט פון די שטעט פון די כהנים, ווי עס שטייט אין ספר יהושע, אַז די כהנים האָבן געהאַט שטעט וואָס אין זיי זענען זיי געזעסן, איינע פון זיי איז געווען די שטאָט ענתות און דאָרט האָבן געוואוינט די כהנים.
חז"ל זאָגן, ברענגט רש"י, דברי ירמיהו בן חלקיהו, ליתי בר קלקלתא דתקנן עובדוהי ויוכח בר מתקנתא דמקלקלן עובדוהי. עס זאָל קומען דער זון פון די פאַרדאָרבענע וואָס זיינע מעשים זענען פאַרראָכטן, די פאַרדאָרבענע איז רחב, ירמיהו איז אַן אָפשטאַם פון רחב, וואָס זיינע מעשים זענען פאַרראָכטן, דאָס האָט אויף אים ניט משפיע געווען צום שלעכטן און פאַרקערט, אַ צדיק גמור איז ער געווען, ויוכיח בר מתקנתא דמקלקלן עובדוהי, ער זאָל מוכיח זיין כלל ישראל וואָס זיי זענען די קינדער פון די פאַרראָכטענע, די כוונה פון צדקניות נשים, דמקלקלן עובדוהי. דער וואָס איז געקומען פון אַ פאַרדאָרבענע איז אַ צדיק, איר וואָס זענט געקומען פון אַ פאַרראָכטענע, על אחת כמה וכמה אַז פון אייך ווערט געפאָדערט צו זיין צדיקים, און דעריבער איז די תביעה אויף זיי דווקא דורך אים ווייל ער איז די רוט, ער איז דער ספר המוסר פון וואָס זיי דאַרפן לערנען.
זאָגט דער מדרש, ברענגט אים דער רד"ק, פאַרוואָס האָט מען אָנגעהויבן מיט דברי ירמיהו בן חלקיהו? פאַרוואָס דברי? פאַרוואָס ניט חזון? פאַרוואָס דברי? זאָגט ער, ווייל דער ספר נעמט אַריין נבואות וואָס ער האָט נבא געווען אויף ישראל און אויף די גוים, און אויך זיינע אייגענע ווערטער וואָס איז אים געשען אין זיין נבואה מיט ישראל. דאָס הייסט, ניט נאָר נבואות זענען דאָ, נאָר עס איז דאָ אויך אַ דערציילונג פון זיינע זאַכן, וואָס איז מיט אים געשען פּריוואַט. היות אַזוי האָט מען אָנגעהויבן מיט דברי. אָבער ברענגט דער רד"ק אַ מדרש, אַ מדרש וואָס זאָגט דריי נביאים האָבן געשריבן אין זייער אייגן לשון. וואָס מיינט דאָס? אַז דריי נביאים שרייבן זייער ספר אין ערשטן גוף. איך דערצייל וואָס איז מיט מיר געשען. און פאַרוואָס? זאָגט דער מדרש, ווייל זייער נבואה איז געווען דברי קנטורין, דעריבער איז זייער נבואה אויפגעהאָנגען אויף זיי אַליין. דברי קנטורין מיינט אַז זיי האָבן געזאָגט שאַרפע ווערטער צום פאָלק, זיי האָבן געזאָגט ווערטער וואָס דערצערנען די הערצער פון פאָלק, און דעריבער איז זייער רעדן ווי אין ערשטן גוף. און פּשוט קען מען זאָגן אַז די כוונה איז כביכול, אַז דו זאָלסט ניט טראַכטן אַז דאָס איז פון מיר זאָגט השם יתברך, איך האָב ניט געהייסן זאָגן דאָס אויף די אופן, כביכול אין דעם וועג פון קנטור, נאָר ווען מען דאַרף זאָגן דברי קנטור ווי עס שטייט ולחושך קרא לילה, ניט אַז אין דער חושך רופט השם נאַכט, ער דערמאָנט ניט זיין שם יתברך אויף דער חושך, נאָר ער האָט גערופן אויף אַן אַלגעמיינעם אופן. ויקרא אלוקים לאור יום, דאָס איז השם, יום דאָס רופט אים השם, אָבער לילה דאָס איז כביכול ניט פון השם. הגם אַז זיכער איז דאָס פון השם, אָבער השם מייחד ניט זיין שם אויף דעם. אויך דאָ זענען דאָ דברי קנטורין, זאָג עס כביכול אין דיין נאָמען. הגם אַז דאָס איז זיכער נבואה פון השם, ווי זיכער אַז דער חושך איז באַשאַפן פון השם, אָבער כביכול מייחד השם ניט זיין שם אויף דעם.
ווער זענען זיי? דברי קוהלת, דברי עמוס, דברי ירמיהו. זיי דערציילן ווי אויף זיך אַליין, אני קוהלת הייתי מלך בירושלים. אויך עמוס דערציילט אין ערשטן גוף, קשר עליך עמוס, ווי ער רעדט וועגן זיך אַליין. אויך ירמיהו דערציילט זיינע אייגענע ווערטער, השם האָט מיר געזאָגט בטרם אצורך בבטן ידעתיך, איך האָב אים געזאָגט איך בין ניט ראוי אאז"וו. כביכול דערציילט ער וועגן זיך אַליין אין ערשטן גוף, און אויך ווייטער וועלן מיר זען אַז ער דערציילט די צרות וואָס מען האָט אים אָנגעטאָן. אַזוי אַז דער גאַנצער ספר, די חשובע חלקים פון אים קומען אין ערשטן גוף, און דעריבער האָט מען אָנגעהויבן מיט דברי ירמיהו בן חלקיהו, אַז ירמיהו איז אַליין דער וואָס דערציילט וועגן וואָס עס גייט אויף אים אַריבער היות זיינע ווערטער זענען דברי קנטורין.
דער מלבי"ם זאָגט, די דריי ערשטע פסוקים פון דעם ספר דאָ זענען אין דער אמת אַן הקדמה כדי צו באַשרייבן אונדז וואָס מיר גייען לייענען, כדי צו באַשרייבן אונדז וועגן דעם אופי פון דעם ספר און דעם שרייבער פון אים, און דאָס איז ווי אַן הכנה צו וואָס מיר וועלן לייענען ווייטער. ערשטע זאַך, ווען אַ מענטש וויל צוגיין צו אַ ספר, זענען דאָ עטלעכע זאַכן, פּאַראַמעטערס, מאָסן וואָס ער וויל אויספרואוון כדי בכלל זיך צו אינטערעסירן, צי איז כדאי פאַר מיר עס צו עפענען אָדער ניט. ווען עס גייט וועגן ספרי הקודש און כתבי הנבואה, איז זיכער אַז דאָס איז ניט די שאלה צי איך וויל עס עפענען אָדער ניט, אָבער מיט אַלעם דעם דאַרף מען מיר געבן אַן הקדמה און וואָס שטייט פאַר מיר.
ערשטע זאַך, וואָס עס אינטערעסירט אונדז איז וואָס איז דער דאָזיקער ספר? עס איז דאָ אַ ספר פון תוכחה, עס איז דאָ אַ ספר פון שירה, עס איז דאָ אַ ספר פון דברי חוכמה, ווי משלי און קוהלת. וואָס איז דער דאָזיקער ספר? צי איז דאָס אַ ספר וואָס איז געזאָגט אויף אַ וועג פון מליצה און משל ווי שיר השירים, אָדער אויף אַ וועג פון דערציילונג? וואָס איז דער דאָזיקער ספר? אויף דעם זאָגט ער דברי, דאָס ערשטע וואָרט. וואָס איז דברי? ווי דער רד"ק האָט געזאָגט, נעמט אַריין אַלעס. אַלע זאַכן, חזיונות, נבואות, דערציילונגען, תוכחות, אַלעס איז אין אים. דאָס איז דברי.
צווייטע זאַך, וויכטיק פאַר אונדז צו וויסן ווער איז דער מחבר. ווייל עס קען זיין אַ זייער אינטערעסאַנטער ספר, דו עפנסט, דו זעסט ווער איז דער מחבר, עס ווערט דיר קלאָר אַז דאָס איז אַזאַ כופר אָדער איך ווייס וואָס, דו שיקסט אים גלייך אַוועק צו גניזה. יאָ, הער צו, ער האָט שיינע זאַכן, אינטערעסאַנטע זאַכן און יאָ, שיין, אינטערעסאַנט, וויכטיק צו וויסן ווער האָט געשריבן. אויב דער וואָס האָט געשריבן איז ניט אַ הגונער מענטש, וועלן מיר ניט לייענען זיינע ספרים. אַ מאָל איז געקומען אַ ייד צום בריסקער רב, ער האָט אים געזאָגט איך האָב געהערט אַז דער רב האָט געזאָגט זיינע תלמידים ניט צו קומען צו מיינע דרשות. ער האָט אים געזאָגט יאָ, דאָס איז אמת. פרעגט ער אים און פאַרוואָס? אַלץ וואָס איך זאָג איז נאָר פון דברי חז"ל, זאַכן וואָס זענען געשריבן, און אַלץ וואָס איך זאָג איז ניט קיין השקפה פון זיך אַליין און גאָרנישט, נאָר וואָס עס שטייט. ער האָט אין אים דערקענט אַז זיינע השקפות זענען פאַרקרימט. האָט אים געזאָגט דער בריסקער רב, איך וועל דיר פרעגן אַ שאלה אין הלכה. ער איז געוואָרן פרייליך, אָט פאַרשטייט דער בריסקער רב אַליין אויך אין הלכה, אַז דער רב זאָל ניט טראַכטן אַז ער איז אַן עם הארץ. יאָ ביטע, דער רב זאָל פרעגן. האָט אים געזאָגט דער רב זאָג מיר וואָס איז דער דין אין אַ טאָפ וואָס דער טאָפ אַליין איז אַ טרייף טאָפ, אָבער מיר האָבן דערין געקאָכט כשר בשר למהדרין בד"ץ עדה חרדית. וואָס איז דער דין פון דעם עסן? האָט ער אים געזאָגט וואָס מיינט דאָס, עס איז אסור צו עסן. זאָגט אים דער רב איך פאַרשטיי ניט, פאַרוואָס איז עס אסור צו עסן? דאָס איז דאָך כשר פלייש. זאָגט ער אים יאָ, אָבער אין וואָס פאַר אַ טאָפ איז עס געקאָכט געוואָרן? זאָגט אים דער רב, דו הערסט וואָס דו רעדסט? דיין תורה איז זייער כשר, אָבער אין וואָס פאַר אַ טאָפ איז זי געקאָכט געוואָרן? ער זאָגט אים בעת ער ווייזט אים אויף דעם קאָפ, אין וואָס פאַר אַ טאָפ איז דאָס געקאָכט געוואָרן? ווען דאָס קאָכט זיך אין אַ קרומען טאָפ, קומט אַרויס דאָס בעסטע כשרע עסן אויך קרום. און דעריבער איז וויכטיק פאַר אונדז צו וויסן ווער איז דער מחבר. אויף דעם זאָגט ער דיר ירמיהו בן חלקיהו, ער איז געווען אַ נביא, ער איז געווען אַ מיוחס, זיין טאַטע איז געווען אַ כהן גדול און אַ נביא, זיין טאַטע איז אויך געווען אַן עושר, ווייל דעם כהן גדול פלעגט מען מעשיר זיין, דער כהן גדול מאחיו, גדלהו משל אחיו. אַזוי דערציילט ער דיר אויך וועגן דעם שרייבער פון דעם ספר, זיין מעלה און זיין חשיבות.
נאָך אַ זאַך, ער דערציילט מיר וועגן זיין אָרט, אשר בענתות. פאַרוואָס טאַקע איז וויכטיק פאַר מיר צו באַטאָנען אשר בענתות? ווייל ענתות איז געווען אַ שטאָט פון כהנים וואָס דאָרט זענען געווען באַזונדערע מענטשן אין יראת השם, און ער איז געווען פון ארץ בנימין און ניט פון ירושלים. פאַרוואָס דער דגש? ווייל מיר ווייסן אַז אין נביא בעירו. איר ווייסט תמיד אַז עס קומט עמעצער מוכיח זיין און ער איז פון דעם אָרט, מען נעמט ניט אָן פון אים. אַ, ער איז ביי אונדז געוואָרן אַ צדיק, ער איז פון זיי, מען נעמט ניט אָן פון אים. ווען דו ווילסט זאָגן אַ תוכחה, איז בעסער אַז עמעצער אַנדערש זאָל קומען. אויך ווען ער וויל איצט אין זיין אָרט מוכיח זיין זיין עדה, זאָל ער ברענגען אַ שפילער פון אַנדערש וואָ. ברענג אַן אַנדער רב פון אַן אַנדער אָרט וואָס זאָל זאָגן ווערטער ווי גידים. דיר איז שווער פאַר זיי אָנצונעמען פון דיר. דאָס איז די מציאות פון מענטשן. אַזוי אַז למעשה, אויב ער וואָלט געווען פון ירושלים און וואָלט פּרובירן זיי מוכיח זיין, וואָלט זיי געווען שווער אָנצונעמען. פאַר מענטשן איז גרינגער אָנצונעמען עמעצן פון דרויסן. אַ מאָל ווייסן מיר, איז אַ מאָל געווען אַ מקומי רב וואָס איז נפטר געוואָרן, און אין דעם אָרט איז געווען אַ אַלטער תלמיד חכם וואָס איז געווען טאַקע הגון און ראוי, אָבער דער ציבור האָט אים ניט גענומען, ווי איך האָב געזאָגט אין נביא בעירו. מען איז געגאַנגען און האָט געבראַכט איינעם, אַזאַ יונגן, פאַרשטייט ניט פיל, ניט דאָס, אָבער ער איז זיי געפעלן, מען האָט אים געבראַכט. האָט דאָס געהערט דער רב און האָט געזען וועמען מען האָט געבראַכט אין זיין אָרט כביכול, ער האָט געזאָלט אָנגעשטעלט ווערן דאָרט, ער איז פון די מענטשן פון דעם אָרט און אַ תלמיד חכם און אַלעס, האָט מען געגאַנגען און געבראַכט אַזאַ איינעם. האָט ער זיי געזאָגט, איצט האָט זיך מיר צונויפגעשטעלט אַ קושיא. וואָס איז די קושיא? האָט ער זיי געזאָגט, קיין מאָל האָב איך ניט פאַרשטאַנען, מעשה העגל איז געווען נאָך דעם וואָס דער דאָזיקער משה האיש, מיר ווייסן ניט וואָס עס איז אים געשען. משה דער מנהיג איז ניטאָ. איר זענט גערעכט, ניטאָ. ווער אַנשטאָט משה? עס איז דאָ אהרן. נעמט אייך אהרן. זאָגט ער פון דאַנען האָב איך געלערנט אַז מען וויל בעסער ברענגען אַפילו אַ קאַלב פון דרויסן און ניט נעמען אהרן. איר פאַרשטייט צו וועמען ער מיינט צו רמזן וועמען מען איז געגאַנגען ברענגען. מען וויל בעסער ברענגען אַ קאַלב פון דרויסן, אַבי ניט צו ברענגען עמעצן וואָס מיר קענען שוין. אויף יעדן פאַל, ער קומט און זאָגט דיר, ער האָט זיי געקענט מוכיח זיין. ער וועט ניט מכיר פנים זיין, ער וועט ניט מחפה זיין אויף קיינעם, ער וועט ניט טראַכטן ניין, דאָס איז יענער, הער צו, אפשר וועט ער מיר אַ מאָל געבן אַרבעט, דער צווייטער דינגט מיר אויס דאָס הויז, דער דריטער האָט ניט לאַנג צוריק געשיקט אַ זייער אָנגעזעענע משלוח מנות, ניט אָנגענעם אים צו זאָגן שווערע ווערטער. ער וועט ניט מאַכן קיין חשבון פאַר קיינעם, ער וועט קומען זאָגן די ווערטער אָן פאַרשמינקן.
איך האָב אייך דערציילט אַז אַ מאָל איז הרב בעדני געגאַנגען צו הרב שך כדי צו קויפן ביי אים דעם אבי עזרי. האָט ער אים געזאָגט צוויי בענד פעלן אים. פרעגט ער אים פאַרוואָס, וואָס מיינט דאָס עס פעלן? האָט ער אים געזאָגט ווען עס וועט זיין אַ דרוק וועל איך עס האָבן. פרעגט ער אים ווען וועט זיין אַ דרוק? האָט ער אים געזאָגט איך ווייס ניט, ווען עס וועט זיך מיר צונויפזאַמלען געלט וועל איך מאַכן אַ דרוק. זאָגט ער אים געלט? איך קען מיט עטלעכע טעלעפאָנען קריגן פאַרן רב דאָ נדבנים וואָס וועלן דרוקן פאַרן רב דעם גאַנצן ספר בחינם. זאָגט אים הרב שך, איך קען מיט איין טעלעפאָן. מען דאַרף ניט עטלעכע טעלעפאָנען. אָבער זאָגט ער, זינט איך בין געוואָרן אַ מנהיג פאַרן ציבור, האָב איך אויף זיך גענומען ניט אָנצונעמען קיין פּרוטה פון קיין מענטש. פון קיין מענטש. פאַרוואָס? עמעצער וועט מיך אונטערשטיצן, וועט מיר געבן, וועט מיר דרוקן די ספרים, מאָרגן איבערמאָרגן וועל איך זען אַז זיי שטייען, איך ווייס וואָס, אויפצושטעלן אַ קליינע פּראָגרעסיווע ישיבה. און הרב שך האָט דאָך תמיד אויף אַלע ענינים פון תורה און יהדות מלחמה געהאַלטן מיט פייער און שפיז. האָט ער געזאָגט קען איך זיי זאָגן עפעס? קען איך אַרויסגיין מוחה זיין קעגן זיי? קען איך אויפשטעלן די דת אויף איר אָרט? פאַרטיק, האָסט אָנגענומען פון אים עפעס, ביסטו שוין געבונדן צו אים, ביסט נאָך אים נאָכגעצויגן, האָסט ניט קיין וואָרט. האָט אים געזאָגט הרב שך, איך וואַרט אַז עס זאָל זיך מיר צונויפזאַמלען פּערזענלעך געלט, ווען איך וועל האָבן גענוג געלט וועל איך דרוקן דעם ספר. אַזוי אַז מיר פאַרשטייען אַז ווען אַ מענטש איז פאַרבונדן צו מענטשן, איז ער שוין זיי מחויב, ער קען שוין ניט טאָן זאַכן אויף אַן אומאָפּהענגיקן אופן. איך האָב געלייענט וועגן איינעם, איך האָב געלייענט וואָס, וועגן דעם רב פון קרית אתא, הרב יעקובוביץ דאַכט זיך מיר, איך בין ניט זיכער. וועגן דעם רב פון קרית אתא, אַ ייד אַ גרויסער תלמיד חכם. מען דערציילט אויף אים אַז ער וויל קיין מאָל ניט נעמען געלט פון דער מועצה הדתית און גאָרנישט. אַ מאָל האָט מען פּרובירט אויף אים צו דריקן, האָט מען אים געזאָגט קום דער רב זאָל זיין אַ רב מטעם דער מועצה און זאָל קריגן אַ שכירות און דאָס. זאָגט ער זיי ניין ניין, איך וויל ניט. האָט מען אים געזאָגט וואָס, וואָס האָט דער רב מורא? דער רב האָט מורא פאַר וואָס, פאַר זיין הלכה'דיקער פרייהייט? מיר וועלן דיר ניט באַשטימען וואָס צו טאָן, ניט באַשטימען ווי צו פסקענען, דו וועסט קענען טאָן די זאַכן ווי דו פאַרשטייסט. האָט ער זיי געזאָגט, איר טראַכט אַז נאָך דעם וואָס איר וועט מיר ברענגען אַ שכירות וועל איך וואַרטן אויף הוראות פון אייך? איך וועל לויפן צו אייך צו פרעגן וואָס איר ווילט אַז איך זאָל טאָן. איר הערט? איך וועל ניט וואַרטן אַז איר זאָלט קומען, איך וועל לויפן צו אייך צו פרעגן וואָס, וואָס דאַרף איך איצט טאָן. פאַרטיק, האָסט אָנגענומען אַ שכירות, ביסט אים אונטערטעניק, ביסט נאָך אים נאָכגעצויגן, וואָס ער וועט זאָגן וועסטו טאָן. דעריבער זאָגט ער ניין, דאָ איז דער דאָזיקער נביא פון ארץ בנימין, ער איז בכלל ניט פון ירושלים, דעריבער ווען ער איז געקומען קיין ירושלים זיך צו נבא'ן, האָט ער ניט געהאַט קיין חשבון מיט קיינעם, איז ער ניט מחויב געווען קיינעם גאָרנישט, האָט ער געקענט זאָגן די ווערטער אָן פאַרשמינקן.
די פערטע זאַך זאָגט דער מלבי"ם, וויכטיק פאַר אונדז צו וויסן פון וואָס פאַר אַ מקור ער זאָגט די ווערטער. ווען עס קומט אַ מענטש און זאָגט אַ זאַך, קען איך וויסן וואָס זענען דיינע דאָקומענטן, אויף וואָס פאַרלאָזט דו זיך, וואָס זענען די יסודות פאַר די ווערטער וואָס דו שרייבסט מיר דאָ? עס קען זיין אַז דאָס איז פון שכל, עס קען זיין אַז דאָס איז פון פאָרשונג, ער האָט געמאַכט מחקרים און איז געקומען צו מסקנות, עס קען זיין פון די מויל פון סופרים און ספרים. אויף דעם זאָגט ער אשר היה דבר השם אליו בימי יאשיהו בן אמון מלך יהודה בשלוש עשרה שנה למלכו. וויס דיר, אַז ער האָט געשעפּט זיינע ווערטער פון אַ מקור מים חיים, פון דבר השם אַליין.
די פינפטע זאַך וואָס וויכטיק פאַר אונדז צו וויסן, זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איז געווען די צייט וואָס אין איר האָט זיך גענבא'ט דער נביא. און אויף דעם זאָגט ער דיר, דאָס איז געווען אין די טעג פון יאשיהו בן אמון, און אין דער אמת דערציילט ער אונדז אַז דאָס איז געווען אין דריי פאַרשידענע צייטן. און פאַרשידענע, ניט אומזיסט זאָג איך, ווייל טאַקע דאָס זענען געווען צייטן פאַרשידן איינער פון צווייטן. צייטן וואָס אין זיי האָט זיך געביטן דער מצב פון פאָלק און דער מצב פון מלך. די אָנהייב פון זיין נבואה איז געווען אין די טעג פון יאשיהו בן אמון מלך יהודה, וואָס ער און זיין דור זענען געווען צדיקים. יאשיהו איז געווען אַ צדיק און זיין דור איז געווען אַ צדיק. און ער האָט אָנגעהויבן אין דרייצן יאָר צו זיין מלכות, וואָס דעמאָלט איז ער געווען אַ בן דעת צו דינען השם, דעמאָלט הייבט ער אָן זיך צו נבא'ן צו יאשיהו. ויהי בימי יהויקים בן יאשיהו מלך יהודה עד תום עשתי עשרה שנה לצדקיהו בן יאשיהו מלך יהודה עד גלות ירושלים בחודש החמישי. ער זאָגט דיר זיין נבואה האָט זיך פאָרגעזעצט און האָט אָנגעהאַלטן אויך אין די טעג פון יהויקים, וואָס אין די טעג פון יהויקים איז דער דור געווען אַ צדיק אָבער יהויקים איז געווען אַ רשע. דער מלך איז געווען אַ רשע. עד תום עשתי עשרה שנה לצדקיהו, וואָס דעמאָלט האָט זיך געביטן דער מצב פון פאָלק, אַז דאָס פאָלק זענען געווען רשעים אָבער צדקיהו אַליין איז געווען אַ צדיק. דאָס הייסט אין אַלע תקופות, סיי ווען דאָס פאָלק און דער מלך זענען געווען צדיקים, סיי ווען דאָס פאָלק אַ צדיק און דער מלך אַ רשע, סיי ווען דאָס פאָלק אַ רשע און דער מלך אַ צדיק, אין אַלע די תקופות האָט ער זיך גענבא'ט און אַלע זיינע נבואות זענען מקוים געוואָרן.
ויהי דבר השם אליי לאמור. ירמיהו הייבט איצט אָן צו דערציילן די ווערטער פון זיין נבואה. השם זאָגט מיר, בטרם אצורך בבטן ידעתיך ובטרם תצא מרחם הקדשתיך, נביא לגויים נתתיך. בטרם אצורך בבטן ידעתיך, זאָגט אויף דעם רש"י, פון די טעג פון אדם הראשון האָט דער הייליקער באַשעפער געוויזן אדם דור נאָך דור און זיינע נביאים. דאָס איז בטרם אצורך בבטן ידעתיך, די כוונה נאָך פון דעמאָלט, נאָך פון אדם הראשון, שוין דעמאָלט האָב איך אים געוויזן ירמיהו ווי אַ נביא. איר ווייסט אַז דער רב נפתלי מראָפּשיץ האָט אַ מאָל געזאָגט, האָט אים דער הייליקער באַשעפער געוויזן אדם הראשון דור נאָך דור און זיינע דרשנים, דור און זיינע חכמים, דור נאָך דור און זיינע נביאים. פרעגט ער, נו, עס אינטערעסירט אדם הראשון צו זען די נביאים, די חכמים, די דרשנים, אָבער וואָס אינטערעסירט אדם הראשון צו זען דעם דור? וועמען האָט ער געזען? לותיאנקה למשוק? וואָס אינטערעסירט אים דאָס? האָט ער געזאָגט, מען האָט געוויזן אדם הראשון נפתלין. אַזוי האָט געזאָגט דער רב נפתלי מראָפּשיץ אויף זיך אַליין. מען האָט אים געוויזן נפתלין. האָט ער געזאָגט אַ, אויך נפתלי צווישן די חכמים? אויך נפתלי צווישן די דרשנים? האָט מען אים געוויזן דעם דור, אַ האָט ער געזאָגט גוט גוט, לגבי דעם דור פּאַסט אויך נפתלי, דאָס איז גוט. ער זאָגט דעריבער האָט מען געדאַרפט אים ווייזן דור נאָך דור און זיינע דרשנים. דעם דור, מען האָט געדאַרפט אים ווייזן דעם דור כדי ער זאָל פאַרשטיין, לויט דעם די דרשנים, ער זאָל ניט טראַכטן אַז די גדולים זענען אַזוי קליין, ער זאָל פאַרשטיין די גרויסקייט פון דעם דור, ער וועט פאַרשטיין אַז די דרשנים אין דעם דור זענען אויך טאַקע גרויס באַצוגסווייז.
נביא לגויים נתתיך. וואָס איז נביא לגויים נתתיך? זאָגט רש"י, צו ישראל וואָס האָבן זיך אויפגעפירט ווי אַ קרומע. איר הערט? וואָס איז לגויים? עס זענען דאָך פילע פון זיינע נבואות אויף כלל ישראל. פאַרוואָס זאָגסטו לגויים? זאָגט ער צו ישראל וואָס פירן זיך אויף ווי גוים. דער תרגום יונתן זאָגט, נביא משקה כס דלווט לעממיא מניתיך. אַ נביא וואָס טרינקט אָן דעם בעכער פון גיפט צו די גוים האָב איך דיך געשטעלט. עס קומט אַרויס אַז לויט דעם תרגום רעדט מען טאַקע פון די גוים, ווייל דער וואָס נבא'ט שאַרפע און שווערע זאַכן אויף זיי, וועט דאָס זיין דו. נאָך אַן ערקלערונג, בטרם תצא מרחם הקדשתיך, אויף דיר האָב איך געזאָגט צו משה נביא אקים להם כמוך. ווען איך האָב געזאָגט צו משה נביא אקים להם כמוך, האָב איך געמיינט אויף דיר. און פאַרוואָס? ווייל דער האָט זיי מוכיח געווען און דער האָט זיי מוכיח געווען. משה האָט זיי מוכיח געווען מיט שווערע ווערטער און אויך ירמיהו. דער האָט זיך גענבא'ט פערציק יאָר און דער האָט זיך גענבא'ט פערציק יאָר.
דער רד"ק ערקלערט, בטרם אצורך בבטן ידעתיך. עס האָט געשריבן מיין האַר טאַטע, אַזוי ברענגט ער אים אין נאָמען פון זיין טאַטן, ווען השם האָט באַשאַפן די פיר יסודות, האָט ער אים געוואוסט אין כח פון טבע און דערנאָך האָט ער אים אַרויסגעבראַכט צום פועל. די כוונה ווען השם האָט געשאַפן די יסודות, איז שוין דעמאָלט אין דעם יסוד אַריינגעלייגט געוואָרן ווי אַ דוגמא פון ירמיה, און דערנאָך בטרם תצא מרחם הקדשתיך, האָט ער אים אַרויסגעבראַכט צום פועל און האָט אים געשיקט צו נבואה. ער פרעגט לכאורה, אַלע נביאים דאָך, אַלע צדיקים און אויך די רשעים, האָט זיי דער הייליקער באַשעפער געוואוסט נאָך איידער זיי זענען געווען. ווייל אויב ניט, חס ושלום רופט השם ניט די דורות פון פאָרויס? צי ווייסט ניט דער הייליקער באַשעפער ווער עס וועט זיין און וואָס עס וועט זיין און ווי עס וועט זיין? זיכער אַז יאָ. אַלזאָ וואָס איז דאָ דאָס באַזונדערע בטרם אצורך בבטן ידעתיך און דעם רעשט האָט השם ניט געוואוסט? איז דאָס אַ חידוש פאַר אים? זאָגט ער אַז די כוונה דאָ פון די ווערטער, אַז זיין טאַטע און זיין מאַמע האָבן זיך געהיט אין קדושה און טהרה שוין פון דער צייט פון עיבור. דאָס איז די כוונה בטרם אצורך בבטן ידעתיך, שוין פון פאָרנט איז דאָ געווען אַ מעשה פון קדושה וואָס האָט געבוירן דאָס דאָזיקע באַזונדערע קינד.
אָבער ער ברענגט דאָ ווערטער וואָס דער רמב"ם שרייבט, און די ווערטער פון רמב"ם זענען זייער יסודותדיקע ווערטער, עס זענען געווען וואָס האָבן אויף זיי געפרעגט, אָבער לאָמיר זען די זאַכן וואָס זענען פאַרבונדן צו אונדז. דער רמב"ם האָט געשריבן, דאָס איז דער ענין פון יעדן נביא, מען קען ניט אָן אַ נאַטירלעכער הכנה אין עיקר פון זיין יצירה אַז ער זאָל זיין גרייט צו נבואה מיט דעם לערנען. יעדער נביא האָט אַ נאַטירלעכע הכנה, דאָס הייסט פון הימל האָט אים דער הייליקער באַשעפער אין טבע צוגעגרייט אַז ער זאָל זיין פעיק צו נבואה, און ער דאַרף אויך אַ לערנען. ווייל אויב ער וועט זיך ניט לערנען, וועט ער ניט האָבן, עס וועט אים ניט העלפן די נאַטירלעכע הכנה אַליין. ער דאַרף אויך זיך צו איבן און ער דאַרף אויך צו זיין פון בני הנביאים ווי מיר האָבן געלערנט, אַז די בני הנביאים זענען געגאַנגען מיטן נביא כדי צו הערן און מקבל זיין פון אים די וועגן פון נבואה ביז זיי האָבן דערגרייכט די נבואה. פיל קדושה, פיל טהרה, פיל אייגענע אַרבעט, אָבער עס דאַרף זיין ביי אים די הכנה. עס דאַרף זיין ביי אים די הכנה, אָן די באַזיסע נאַטירלעכע הכנה וועט ער ניט קענען מקבל זיין נבואה אַפילו אויב ער וועט זיך פיל לערנען. לויט דעם פרעגט ער, פרעגט דער רד"ק, אַלזאָ פאַרוואָס אויב אַזוי איז דאָס געזאָגט געוואָרן ספּעציעל צו ירמיהו? די דאָזיקע ווערטער האָט מען דאָך געדאַרפט זאָגן אויך צו יעדן אַנדער נביא, ווייל יעדער אַנדער נביא טאַקע בטרם אצורך בבטן ידעתיך, ער דאַרף די נאַטירלעכע הכנה וואָס דער הייליקער באַשעפער זאָל אים צוגרייטן שוין פון פאָרנט. און ער ערקלערט אַז דאָ האָט מען געדאַרפט אַ באַזונדערע זאָג ווייל ער האָט געוואוסט אַז ירמיהו וועט זיך אָפּזאָגן. און היות אַזוי האָט מען געדאַרפט ווערטער פון איבערצייגן. און די ווערטער פון איבערצייגן זענען וואָס רעדסטו, נאָך בטרם אצורך בבטן ידעתיך, האָב איך דיך באַשטימט צו דעם דאָזיקן אַמט, אַלזאָ ווי פּרובירסטו זיך איצט אָפּצוזאָגן? איך האָב דיך דאָך פון פאָרנט באַשאַפן צו דעם. פרעגט דער רד"ק, אַ, אויב דאָס איז דער פּשט, פאַרוואָס איז דאָס ניט געזאָגט געוואָרן צו משה? משה איז אויך געווען אַ נביא וואָס האָט זיך אָפּגעזאָגט אין דבר השם. מען האָט געדאַרפט זאָגן צו משה, משה בטרם אצורך בבטן ידעתיך, גיי גואל זיין כלל ישראל. משה זאָגט זיך אָפּ, אַלזאָ פאַרוואָס איז אויך צו אים ניט געזאָגט געוואָרן די דאָזיקע זאַך פון איבערצייגן? זאָגט ער אים, צו משה האָט מען ניט געדאַרפט, ווייל צו משה האָט דער הייליקער באַשעפער געוויזן אותות כדי צו שטאַרקן זיין האַרץ. ער האָט אים געגעבן דעם אות פון סנה און דעם ענין מיטן שלאַנג און דעם ענין מיט דער אויסגעצאָרעטער האַנט. אַלזאָ ער האָט אים געגעבן אותות וואָס מיט זיי וועט ער קענען משפיע זיין אויף פרעה און זיי מאַכן פאַר פרעה. דאָס איז איין זאַך, אַלזאָ צו משה דאַרף מען ניט זאָגן בטרם אצורך בבטן ידעתיך, ווען איך האָב אים איבערגעגעבן עפעס שטאַרקערס פון דעם, און דאָס זענען טאַקע אותות וואָס ער קען זיי פועלן און מאַכן. נאָך אַ זאַך זאָגט ער, ווייל משה רבנו האָט ניט געדאַרפט די דאָזיקע זאָג. משה רבנו איז געווען אַ גרויסער חכם פון זיין אייגענעם שכל צו וויסן אַז טאַקע דער מענטש פון עיקר פון זיין יצירה האָט אין זיך אַ נאַטירלעכע הכנה צו נבואה פאַר יעדן וואָס וועט זיך אין דער צוקונפט נבא'ן. אַזוי אַז למעשה צו משה האָט מען ניט געדאַרפט זאָגן בטרם אצורך בבטן ידעתיך, דאָס איז אים ניט קיין נייעס. אָבער ירמיהו קען זיין אַז דאָס האָט ער ניט געוואוסט, און דאָס האָט דער הייליקער באַשעפער געדאַרפט אים זאָגן כדי אים איבערצוצייגן צו גיין אין זיין שליחות.
נאָך אַ זאַך זאָגט ער, יעדע חוכמה און יעדער טבע וואָס איז אין אַ מענטש וואָס ער איז דערין שטאַרק, האָט ער אַ ביסל אַן הכנה אין דעם אין עיקר פון דער יצירה, וועט ער דערין שטאַרקער ווערן בעת דעם לערנען. גוט, דאָס איז אַ זאַך וואָס איז טאַקע אַ זייער וויכטיקער יסוד, צו וויסן אַז יעדער טבע וואָס איז אין אַ מענטש, האָט ער אים וואָס מען רופט אין דעם שורש, און אויב דו וועסט זיך אויף אים איבן, וועסטו אים האָבן מער. סיי צום גוטן און סיי צום שלעכטן. אויך אין די גוטע מידות, אַ מענטש וואָס איז אַ בעל חסד, דאָס הייסט אַז פון זיין טבע גיט ער חסד, אָבער דו וועסט דאָס אַרבעטן, דו וועסט דיך אין דעם איבן, דו וועסט דאָס איבערחזרן, וועט דאָס אין דיר טיפער אַריינלייגן די זאַך. אַ מענטש וואָס נייגט זיך צו מושכלות און צו דערגרייכן אין חוכמה אאז"וו, האָסטו דאָס אין שורש, אָבער אויב דו וועסט לערנען און דו וועסט, וועסטו קענען דאָס אַנטוויקלען פיל מער. און אויך אַ רשע, אַ מענטש וואָס איז אַ גרויסער בעל גאווה, אַ מענטש וואָס איז אַ גרויסער רשע, וואָס איז אכזרי, האָט ער דאָס אין שורש, און היות ער איז געגאַנגען און האָט זיך פאַראכזרט און האָט דאָס אַלץ מער אַרבעטן, האָט ער זיך וואָס מען רופט אויף דעם געאיבט, און די דאָזיקע זאַך איז אים געוואָרן אַ טבע שני. אָבער וויס דיר אַז טאַקע האָט ער דאָס אין שורש, און אויב ער וואָלט זיך אָנגעשטרענגט און איבערגעשטאַרקט קעגן דעם, וואָלט ער מצליח געווען צו מבטל זיין דעם דאָזיקן אינערלעכן כח.
דער מלבי"ם צוגיט אונדז דאָ אַ וויסן, און דער מלבי"ם זאָגט אַז יעדער נביא כדי ער זאָל קענען זיך נבא'ן דאַרף צוויי תנאים. א', ווי מיר האָבן ערקלערט אויף פּי דעם רמב"ם, אַ נאַטירלעכע הכנה. וואָס איז אַ נאַטירלעכע הכנה? אַז זיין מזג זאָל זיין גרייט צו נבואה. די שלמות פון דעם כח הדמיון, דעם כח השכלי, די רעשטליכע כוחות הנפש, אַלץ דאָס איז נויטיק כדי ער זאָל זיין פעיק מקבל זיין נבואה. אויב עס איז אין אים אַן חסרון, ווי ווי קען מען אים געבן נבואה? דער הייליקער באַשעפער לאָזט ניט רוען זיין נבואה אויף אַ פאַרדאָרבן כלי. נאָך אַ זאַך, דאָס איז די בחירה'דיקע הכנה. די בחירה'דיקע הכנה איז וואָס האָסטו געטאָן מיט דיין בחירה. האָסט זיך מקדש געווען, עבודת השם, דבקות אין השם, יראת שמים. דער רמב"ם שרייבט דאָך אויפן נביא אַז זיין יצר האַלט ניט איבער אים אין קיין זאַך אין דער וועלט. מען רעדט אויף דרגות, אויף געוואַלדיקע השגות. דאָס איז אַ מדרגה פון אַ נביא. אַלזאָ דאָס הייסט, אויך ווען דו האָסט די נאַטירלעכע הכנה, דאַרפסטו די בחירה'דיקע הכנה, דהיינו צו טאָן מעשים מיט דיין בחירה כדי דו זאָלסט זיין ראוי צו יענער השראת השכינה.
גיט אַכט, און דאָ די גרויסע אבל. זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַן אונטערשייד אין דעם צווישן די נביאים. עס זענען דאָ צוויי מיני נביאים. עס זענען דאָ נביאים לצורך זיך אַליין און עס זענען דאָ נביאים לצורך פון כלל. דאָס איז אַ זאַך וואָס פיל ווייסן ניט, אָבער יעדער וואָס באַטראַכט זיך דאַרף קומען צו דער דאָזיקער מסקנה. מיר ווייסן דאָך וויפל נביאים האָבן געהאַט כלל ישראל? צוויי מאָל אַזוי פיל ווי די יוצאי מצרים. אַ מיליאָן און צוויי הונדערט טויזנט. מיט אַלעם דעם ווען מיר עפענען די ספרי הנבואה, וויפל נביאים געפינען מיר? אַכט און פערציק נביאים, איז דאָ נאָך איינע? אַכט און פערציק נביאים און זיבן נביאות. ריכטיק? דאָס איז די צאָל פון די נביאים. נו איצט אַ רגע, האָסט מיר געזאָגט אַ מיליאָן צוויי הונדערט טויזנט, אַלזאָ וואו זענען זיי אַלע? דער ענטפער איז, אַ נבואה וואָס איז נויטיק געווען אויף די דורות איז געשריבן געוואָרן, אַ נבואה וואָס איז ניט נויטיק געווען אויף די דורות איז ניט געשריבן געוואָרן. און נאָך טיפער, מען דאַרף וויסן אַז דער ענין פון קבלת הנבואה איז ניט ווי פילע טראַכטן, פאַרוואָס באַקומט אַ נביא נבואה? וואָס מיינט דאָס פאַרוואָס? השם וויל מודיע זיין זיין וואָרט צום פאָלק, אַלזאָ גיט ער דאָס איבער דורך אַ נביא. אַ גאַנצער טעות. דער נביא באַקומט נבואה ווי אַ כלי אים צו פאָרנעמען אין עבודת השם. ווייל ווען אַ מענטש הייבט זיך אויף אין עבודת השם, אַ מענטש איז זיך מקדש, איז ער ראוי און גרייט צו דעם אַז דבר השם זאָל זיין מיט אים אים צו פירן אין אַ גראָדן וועג. ווי דער מלאך המגיד וואָס איז געקומען צו רבי יוסף קארו און האָט אים געלערנט תורה, און אַ חשובער חלק פון מגיד מישרים, וואָס דאָס איז דער ספר וואָס רבי יוסף קארו האָט פאַרפאַסט פון דעם רעדן פון דעם מלאך צו אים, דאָס איז תוכחות, דאָס זענען דברי מוסר, דברי חיזוק. דאָס איז די נבואה. די נבואה קומט צו בויען די רוחניות'דיקע וועלט פון דעם נביא, זי קומט אים פאָרצונעמען פון אַ רוחניות'דיקן צד, ער איז געקומען צו השגות אַז ער פאַראייניקט זיך מיטן הייליקן באַשעפער, און דער הייליקער באַשעפער, ווי מיר זאָגן ישקני מנשיקות פיהו, דער הייליקער באַשעפער וויל זיך מדבק זיין אין זיינע דינער, און דורך דעם הייבט אים דער הייליקער באַשעפער אויף און ברענגט אים צו השגות. אַגב וואָס דער נביא פאַרבינדט זיך צו השם, זאָגט אים דער הייליקער באַשעפער גוט, איך האָב אויך אַ שליחות פאַר דיר. גיי און זאָג אַ שליחות צום פאָלק אַזוי, גיי און זאָג אַזוי. אָבער דער עיקר פון נבואה איז בכלל ניט פאַר אַ שליחות. דער עיקר פון נבואה איז פאַר די פּריוואַטע עבודת השם פון דעם נביא, די התעלות פון דעם נביא, די התקדשות פון דעם נביא, אַ מעלה אין די דרגות פון נאָענטקייט צו השם יתברך. דאָס איז דער עיקר ענין פון נבואה.
זאָגט דער מלבי"ם, אַלץ וואָס מיר האָבן געזאָגט אַז עס פאָדערט אַ נאַטירלעכע הכנה און אַ בחירה'דיקע הכנה, אַ נאַטירלעכע הכנה אַז ער איז ראוי פון זיין מזג צד, זיין טבע, אַלע די ענינים, און אויך אַ בחירה'דיקע הכנה, עבודת השם און דבקות אין השם, דאָס איז כדי דער נביא זאָל מקבל זיין נבואה לצורך זיך אַליין. כדי דורך דעם זאָל ער זוכה זיין פון זיך אַליין צו נבואה. אָבער לעומת זה, ווען דער נביא ווערט געשיקט פון השם, אויב דער הייליקער באַשעפער וויל איצט שיקן אַ שליח צו מוכיח זיין דאָס פאָלק, מזהיר זיין גוים און מוכיח זיין אומות, און דעמאָלט האָבן מיר ניט אַזאַ איינעם. ווי איך האָב פריער געזאָגט, אויב עס איז דאָ אַזאַ איינער, זאָגט דער הייליקער באַשעפער אויסגעצייכנט, דו ביסט ראוי און הגון, קום און איך וועל דיר אויך געבן שליחויות. אָבער אויב עס איז ניטאָ אַזאַ איינער, אַלזאָ וואָס דער הייליקער באַשעפער וועט ניט שיקן קיינעם? ווייל מיר האָבן ניט עמעצן וואָס איז דערצו ראוי, מיר האָבן ניט עמעצן וואָס איז דערצו גרייט, אַלזאָ דער הייליקער באַשעפער איז ניט, כביכול פאַרהאַלטן פון צו זאָגן זיין וואָרט? וואָס איז דער פּשט אין דעם? זאָגט דער מלבי"ם, ווען השם דאַרף שיקן אַ שליח צום פאָלק און עס געפינט זיך ניט קיין מענטש וואָס איז דערצו גרייט פון זיך אַליין, קלייבט השם אויס דעם מענטש וואָס איז אים גוט אין די אויגן און גרייט אים צו צו נבואה דורך דעם וואָס ער בייט זיין טבע און העלפט אים אויף זיין בחירה כדי צו דערגרייכן דורך אים די תכלית וואָס איז אים געוואונטשן. אין פּשוטע ווערטער, זאָגט דער הייליקער באַשעפער, אויב קיינער האָט דאָס ניט געטאָן פאַר זיך אַליין, וועל איך נעמען עמעצן און וועל אים דאָס מאַכן. וואָס וועל איך אים מאַכן? איך וועל בייטן זיין טבע, איך וועל אים העלפן צו קלייבן דאָס גוטע, און דורך דעם וועט ער זיין גרייט פאַר מיר צו זאָגן מיינע ווערטער צום פאָלק. און מיט דעם וועסטו געפינען אַ תירוץ אויף וואָס מען האָט פיל געפרעגט אויף דעם רמב"ם, אַז דער רמב"ם זאָגט אַז די נבואה רוט ניט נאָר אויף די וואָס זענען דערצו מזומן, וואָס וועסטו זאָגן אויף גדעון? וואָס וועסטו זאָגן אויף מנוח? וואָס וועסטו זאָגן אויף נאָך אַזעלכע וואָס חז"ל זאָגן אַז זיי זענען געווען עמי הארץ, וואָס זיי זענען געווען פּראָסטע מענטשן? און אָט האָט אויף זיי גערוט אַ נבואה. וואָס איז דער פּשט אין דעם? זייער וואונדערבאַר, לויט וואָס מיר האָבן איצט ערקלערט, אַלץ וואָס דער רמב"ם רעדט איז אויף אַ נביא וואָס דאַרף דערגרייכן השגות לצורך זיך אַליין. דאָרט רעדט מען ווען עס איז געווען אַ הכרח צו שיקן עמעצן צום פאָלק, אַלזאָ האָט דער הייליקער באַשעפער וואָס מען רופט אים אויפגעבויט פון אַ רוחניות'דיקן צד כדי ער זאָל זיין ראוי אים צו שיקן איבערצוגעבן נבואה צום פאָלק. דאָס איז ניט געווען צוליב דער זכות פון דעם מקבל, נאָר צוליב דעם צורך פון דעם משפיע. השם האָט אַ צורך צו זיין משפיע, היות אַזוי האָט ער איבערגעגעבן און אויפגעבויט עמעצן רוחניות און דאָס איז דער מענטש וואָס איז ראוי איצט איבערצוגעבן דבר השם.
אַלזאָ קעגן דער נאַטירלעכער הכנה וואָס איז נויטיק פאַרן נביא, וואָס דאָס קען זיין ווען ער ווערט געשאַפן אין בויך, זאָגט אים דער הייליקער באַשעפער, איך האָב דיך געוואוסט נאָך בטרם אצורך בבטן. איך פון זיך אַליין האָב דיר צוגעגרייט די דאָזיקע הכנה, איך האָב דיר פאָרויסגעגרייט די דאָזיקע הכנה, ווייל איך ווייס אַז דו פון זיך אַליין וועסט ניט זיין הגון. און דעריבער האָב איך דיר פאָרויסגעגרייט די דאָזיקע הכנה כדי דו זאָלסט זיין דערצו גרייט. און קעגן דער בחירה'דיקער הכנה וואָס דאַרף אַז ער זאָל קלייבן פון זיך אַליין דאָס גוטע, אויף דעם זאָגט ער אים, די בחירה'דיקע הכנה, פון וואָס פאַר אַ שטאַפל הייבט זי זיך אָן? אין דעם רגע וואָס ער גייט אַרויס פון דעם רחם. פון דאַנען, פון דאָ ביסטו זעלבסטשטענדיק. פון דאַנען איז דאָס אַלץ אָפּהענגיק אין דיין בחירה. ווען וועט ער באַקומען אַ ביסל שכל, יאָ זיכער. אָבער פון דאַנען ביסטו שוין אָפּהענגיק אין דיין בחירה. אין רחם פון זיין מאַמע האָט ער ניט קיין בחירה. אַלזאָ קעגן דער בחירה'דיקער הכנה זאָגט ער אים, נאָך בטרם תצא מרחם הקדשתיך צו נבואה. דער פּשט פון דער זאַך, דו דאַרפסט ניט צו דיין נבואה ניט אַ נאַטירלעכע הכנה און ניט אַ בחירה'דיקע הכנה ווי די רעשטליכע נביאים, ווייל איך האָב דיר דאָס געמאַכט. ווייל איך האָב עס באַזונדער אָנגעהויבן ביי דיר. וואָס איז די סיבה? ווייל נביא לגויים נתתיך. דאָס איז דער סוף פון דעם פסוק. דער פּשט פון דער זאַך, היות איך האָב פאַר דיר אַן אַמט, און דער אַמט איז ניט קיין פּריוואַטער ענין, נאָר ווי מיר האָבן ערקלערט, איך וויל אַז דו זאָלסט טאָן אַ שליחות און איך וויל אַז דו זאָלסט מוכיח זיין דאָס פאָלק און איך האָב ניט קיין הגונעם און ראוי'ן מענטש דערצו, אַלזאָ נביא לגויים נתתיך, דיין נבואה איז לצורכי כדי דו זאָלסט זאָגן מיינע ווערטער צו די גוים.
דער מלבי"ם אין דעם ביאור פון די ווערטער ערקלערט, אַז וואָס ער האָט געזאָגט בטרם אצורך בבטן און דערנאָך געזאָגט ברחם, דער אונטערשייד צווישן דעם בטן און רחם, אַז דער בטן דריקט תמיד אויס דעם שטאַפל פון פאַרן געבורט. און דעמאָלט האָט השם געשאַפן אין אים די כוחות ווי מיר האָבן געזאָגט, אין כח, די כוונה די נאַטירלעכע הכנה. דער רחם דאָס באַצייכנט דעם אָרט פון דעם אַרויסקומען פון דעם קינד בעת דעם געבורט. און דעריבער אויפן בטן האָט ער געזאָגט אצורך. אצורך דאָס איז יצירה יש מאין. דאָס איז דאָס אויסאַרבעטן די צורה פון דעם קינד, אַז נאָך פערציק טעג פון עיבור ווערט אויסגעאַרבעט די צורה פון דעם קינד. דאָס איז תמיד דער פּועל פון יצירה, בהבדל פון לברא אָדער פון לעשות. און ער זאָגט אים ידעתיך, אַז די כוונה איז אַז דו ביסט מדובק אין דער ידיעה פון השם, ווי וידעה בשם, די השגחה פּרטית וועט דיך באַגלייטן פון וועלכן צד? פון דעם צד וואָס איך וויל אַז דו זאָלסט איבערגעבן מיין נבואה צום פאָלק. וועגן דעם רחם זאָגט ער אים בטרם תצא מרחם, ווייל ווי מיר האָבן ערקלערט, דאָס קומט אויסצודריקן די שעה פון דעם געבורט, מען רעדט אויף דער בחירה'דיקער הכנה. הקדשתיך, דאָס קומט זאָגן אַז דו ביסט קדוש און אָפּגעטיילט פון אַלע ענינים פון דעם חומר, וואָס דאָס איז די בחירה'דיקע הכנה.
און ער זאָגט אהה השם אלוקים הנה לא ידעתי דבר כי נער אנוכי. ירמיהו הערט די ווערטער, און ער זאָגט אהה השם אלוקים, הנה לא ידעתי דבר כי נער אנוכי. זאָגט דער מלבי"ם, ירמיהו טענה'ט אַז אים פעלט די נאַטירלעכע הכנה. פאַרוואָס? ווייל ער איז אַ נער. אַ נער, ער האָט נאָך ניט די שכל'דיקע שלמות, ער האָט ניט די שלמות פון די מידות, ער איז נאָך אַ נער. אַלזאָ מיר פעלט די נאַטירלעכע הכנה. צווייטע זאַך, מיר פעלט די בחירה'דיקע הכנה. פאַרוואָס? ווייל לא ידעתי דבר. איך קען ניט רעדן. איך קען ניט רעדן, איך האָב ניט די בחירה'דיקע הכנה, איך ווייס ניט ווי צו רעדן, ווי צו מוכיח זיין, ווי צו זאָגן די ווערטער.
דער רד"ק ערקלערט, אהה השם אלוקים, הנה לא ידעתי דבר כי נער אנוכי. זאָגט דער רד"ק, ירמיהו טענה'ט צוויי טענות. ערשטע טענה, לא ידעתי דבר. איך ווייס ניט צו רעדן קלאָר. איך ווייס ניט צו רעדן אין אַ מליצה'דיקן לשון. איך ווייס ניט צו רעדן אין אַ ראוי'ן לשון. צווייטע זאַך, כי נער אנוכי. איך בין אַ נער, און איך האָב ניט די עזות פנים צו רעדן פאַר גדולים. איך שעם זיך, ניט אָנגענעם פאַר מיר. אַלזאָ איך וועל קומען צו אַ גרויסן מענטש און אים מוכיח זיין? צווייטע זאַך, כדי צו רעדן דאַרף מען אַ נסיון. דאַרף מען אַ נסיון. די מציאות איז, יעדער מענטש וואָס רעדט פאַר אַ ציבור וועט דיר זאָגן וויפל ער האָט דערגרייכט בעזרת דעם נסיון זיינעם. דער נסיון איז דאָס בעסטע כלי צו לערנען אין יעדן פעלד. אין יעדן פעלד. זיכער אויך אין דעם ענין פון רעדן. און דער נער ווייס ניט צו סדרן זיינע ווערטער אין אַ מליצה, אַ קלאָר לשון, אויף דעם דאַרף מען אַ סך הרגל. נאָך אַ זאַך, פון דעם פאָלק צד, ווייל דאָס פאָלק וועט ניט נושא פנים זיין פאַר אַ נער, און מיט דער צייט וועלן זיי אויף מיר אויפשטיין און וועלן מיך הרג'ענען. ווי מיר וועלן זען ווייטער אַז מען האָט אים אַ מאָל געפּרובירט. אַזוי אַז למעשה, ריבונו של עולם, מיט אַלער הכנה און אַלער כבוד צו דער דאָזיקער הכנה, אָבער נאָך אַלץ נער אנוכי און ווי אַזאַ בין איך ניט ראוי צו דער שליחות.
ויאמר השם אליי אל תאמר נער אנוכי כי על כל אשר אשלחך תלך ואת כל אשר אצווך תדבר. השם זאָגט אים אל תאמר נער אנוכי כי על כל אשר אשלחך תלך ואת כל אשר אצווך תדבר. כל אשר אשלחך און כל אשר אצווך, דאָס איז אַ כפילות. רש"י ערקלערט, כל אשר אשלחך, די כוונה אשלחך צו די גוים. כל אשר אצווך, די כוונה צו ישראל. דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָ קומט ער אים אין דער אמת ענטפערן אויף די דריי חששות. דו האָסט געהאַט צוויי חששות פון דיין צד און איין חשש פון דעם פאָלק צד. פון דיין צד, איך האָב ניט קיין מוט צו רעדן פאַר גדולים. צווייטע זאַך, איך בין ניט צוגעוואוינט צו אַזעלכע רעדן וואָס פאָדערן אַ הויכן און מליצה'דיקן לשון. זאָגט אים דער הייליקער באַשעפער, דו האָסט ניט וואָס צו האָבן מורא. וואָס דו האָסט מורא פון דעם צד וואָס דו ביסט אַ נער און דיין האַרץ וועט ניט זיין דרייסט צוצוגיין רעדן פאַר גדולים, אל כל אשר אשלחך תלך. זאָגט אים דער הייליקער באַשעפער, ווען האָט אַ מענטש מורא צו גיין אין אַ שליחות? ווען איך דאַרף זאָגן זאַכן פון מיר. אַלזאָ ווי זאָג איך אַזעלכע זאַכן? ווי וועל איך שטיין? איך האָב ניט קיין דרייסטקייט. אָבער אויב איך בין אַ שליח פון מלך, פעלט מיר קיין דרייסטקייט צו גיין רעדן? איך קום ניט אין מיין נאָמען, איך קום זאָגן וואָס דער מלך האָט געזאָגט. איך האָב אין דעם ניט קיין חששות. דעריבער זאָגט ער אים, דו קומסט דאָ אין אַ שליחות, אין אַ שליחות פון אַ גרויסן מלך. כל אשר אשלחך, דו קומסט אין מיין שליחות. און אויב דו קומסט אין מיין שליחות, האָסטו ניט וואָס צו האָבן מורא און ניט וואָס זיך צו שעמען, דו ביסט אין נאָמען פון אַ גרויסן מלך. נאָך אַ זאַך, וואָס וועסטו זאָגן, זיי וועלן ניט מקבל זיין די ווערטער פון מיר? אויך דאָס פאַלט דאָך פון זיך אַליין, ווייל מען וועט ניט מקבל זיין פון דיר ווען דו קומסט אין דיין אייגענעם נאָמען. אַ נער, אַ קינד, דאָס איז וואָס דו האָסט אונדז צו זאָגן? אָבער לעומת זה ווען איך קום אין נאָמען פון מלך, וואָס איז דער חילוק וועמען ער האָט געשיקט? איך קום זאָגן דבר המלך, און דער מלך איז דאָך רם ונשא. אַלזאָ די צוויי חששות זענען געפאַלן. וואָס איז געבליבן דער לעצטער חשש? אַז לכאורה איך האָב ניט קיין מליצה'דיקן לשון, אַ לשון וואָס מיט אים קען מען רעדן פאַרן פאָלק. זאָגט אים דער הייליקער באַשעפער, אויף דעם האָסטו ניט וואָס צו האָבן מורא. את כל אשר אצווך תדבר. דו וועסט ניט רעדן זאַכן פון דיר, נאָר דו וועסט רעדן זאַכן וואָס איך וועל דיר באַפעלן. אויב דאָס זענען זאַכן וואָס איך וועל דיר באַפעלן, לייג איך מיינע ווערטער אין דיין מויל, ממילא ביסטו נאָר וואָס מען רופט דעקלאַמירסט וואָס מען זאָגט דיר צו רעדן. און היות אַזוי, האָסטו ניט וואָס צו האָבן מורא אַז אפשר דיין ליפ וועט ניט זיין ראוי און גענוג רייך און הויך כדי צו רעדן דברי נבואה.
אל תירא מפניהם כי איתך אני להצילך נאום השם. עס איז דאָ דאָ ווי אַ הבטחה אויף די דורות, האָב ניט מורא און האָב ניט חשש, אויב דו גייסט מיטן הייליקן באַשעפער, וועט דער הייליקער באַשעפער זיין אין דיין הילף. וואָס זאָגט אים דאָ השם? זאָגט אים דער הייליקער באַשעפער, אל תירא מפניהם כי איתך אני להצילך. דער פּשט פון דער זאַך, דו ביסט נאָך מורא'דיק אפשר וועלן זיי דיך הרג'ענען. זאָגט אים דער הייליקער באַשעפער, דאָס איז טאַקע ניט אָפּהענגיק אין דיר, דאָס וועל איך דיך ראַטעווען. אָבער ווי מיר האָבן ערקלערט אויבן, איך וועל דיך ראַטעווען פון הרגה. ער האָט ניט צוגעזאָגט אַז ער וועט אים ראַטעווען פון היזק. היזק, מיר האָבן געזען אַז יאָ, מען האָט אים געשאַדט. מען האָט אים געשאַדט, אָבער דיך צו ראַטעווען פון הרגה, זאָגט אים דער הייליקער באַשעפער, אויף דעם זאָג איך צו כי איתך אני להצילך נאום השם, און טאַקע וועלן מיר זען דעם גאַנצן ספר דורך אַז ירמיהו איז ניצול געוואָרן פון דער שווערד, ער איז ניצול געוואָרן פון דעם טויט, אָבער ניצול צו ווערן פון דעם היזק, האָט מען אים פילע מאָל יאָ געשאַדט.
וישלח השם את ידו ויגע על פי. ויאמר השם אליי הנה נתתי דבריי בפיך. וישלח השם את ידו. זאָגט דער רד"ק, אַז די כוונה איז דער מלאך וואָס האָט זיך אים באַוויזן און רעדט אין נאָמען פון השם. און דאָס איז אַ סך מאָל אַ ביאור וואָס חזרט זיך איבער אין די פסוקים, אַז ווען עס שטייט השם, זאָגן מיר אַז קודשא בריך הוא ניט אין זיין עצמות, דער אינסוף מאַכט אַ פאַרבינדונג מיטן מענטש, נאָר די כוונה איז דער מלאך פון דעם הייליקן באַשעפער. און אַ סך מאָל זעען מיר אַז די זאַכן זענען אַ מאָל אויסגעדריקט אין נאָמען פון השם, אַ מאָל אויסגעדריקט אין נאָמען פון דעם מלאך. ווי אַ דוגמא ווי דער הייליקער באַשעפער רעדט מיט אברהם ביי עקדת יצחק, און דערנאָך קומט דער מלאך און קומט אָן און זאָגט אים אל תשלח ידך אל הנער ואל תעש לו מאומה כי עתה ידעתי כי ירא אלוקים אתה. וואָס ידעתי? ווער איז דאָס ידעתי? דאָס איז קודשא בריך הוא. ריכטיק? ניט דער מלאך, עס איז דאָ ניט קיין חידוש ביים מלאך, דאָס אינטערעסירט אונדז ניט. נאָר די כוונה איז דער וועג פון דעם מאַכן די פאַרבינדונג פון דעם הייליקן באַשעפער איז דורך דעם מלאך ווייל שמי בקרבו, און דעריבער קען דער מלאך אויך זאָגן ידעתי. און דעריבער וישלח השם את ידו, דאָס קען זיין אויך בהחלט דער מלאך, ווייל דער מלאך אשר שמי בקרבו, דאָס רופט מען אין עצמות השם. און דעמאָלט זאָגט דער הייליקער באַשעפער, אני ויגע על פי הנה נתתי דבריי בפיך. דער רד"ק ערקלערט אַז ויגע על פי לכאורה, אויב דער הייליקער באַשעפער וויל מיט אים רעדן, אַלזאָ דאַרף מען זאָגן ויגע באוזני. דער הייליקער באַשעפער גיט מיר איבער אַ זאַך אין אויער, ער איז ניט, פאַרוואָס זאָגסטו ויגע על פי? נאָר די כוונה אַז כביכול ער האָט געזאָגט מיין מויל איז ניט מתוקן, מיין מויל איז נאָך פון אַ נער, ווייס ניט צו רעדן אין אַ ראוי'ן און מליצה'דיקן לשון. ויגע על פי, כביכול איז געוואָרן מיר אַ געוויסע נגיעה אין מויל וואָס האָט געביטן עפעס אין מויל, וואָס האָט גורם געווען אַ שינוי אַז איצט וועט דאָס מויל זיין כביכול מתוקן, און דורך דעם וועט דאָס מויל איצט קענען רעדן אין אַ חיתוך לשון, אין אַ הויכן לשון. דאָס איז די כוונה ויגע על פי, דער פּשט פון דער זאַך ער האָט געטאָן אַ מעשה אַז מיין מויל זאָל קענען טאָן די שליחות וואָס דער הייליקער באַשעפער שיקט מיך.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז יעדער שליחות יד וואָס איז דערמאָנט אין הקשר צו נבואה, מיינט דאָס איבערגעבן אַ כח פון דעם הייליקן באַשעפער צו טאָן און צו פועלן אויף פּי דעם געטלעכן באַפעל. זאָגט דער מלבי"ם, תמיד ווען דו זעסט יד השם, איז דאָס תמיד אויסצודריקן אַ געוויסן כח פון פעולה מקיים צו זיין אַ זאַך, צו פועלן אין דער מציאות, צו פועלן אין דעם טבע. אויב דאָס קומט אין חוזק יד, דאָס הייסט אַז די דאָזיקע זאַך איז געווען אַ שטאַרקע פעולה וואָס פועלט מיט אַ עוצמה, ווי די יד החזקה, די יד הגדולה, ווי מיר האָבן געזען ביי יציאת מצרים, יאָ? ווי מיר האָבן געזען ביי קריעת ים סוף. און אויב דאָס קומט אין הקשר צו נבואה, דאָס הייסט אַז דער הייליקער באַשעפער גיט אים אַ כח, אַ געוואַלדיקע גבורה איבערצוגעבן די ווערטער צום פאָלק. דער הייליקער באַשעפער העלפט אים אַ הילף פון מרום, אָדער מען רירט אים און נעמט אים אַרויס פון זיין אָרט מיט אַ שטאַרקער האַנט, ווי עס שטייט ביי יחזקאל, אָדער נעמט אים כדי צו זען וואונדערלעכע מראות, וואָס אויך דאָס איז געבראַכט ביי יחזקאל. זאָגט אים דער הייליקער באַשעפער, זע איך האָב געלייגט מיינע ווערטער אין דיין מויל, און דאָס פון דיין חשש וואָס דו וועסט ניט קענען גוט רעדן, די ווערטער אַליין האָב איך געלייגט אין דיין מויל. און אויב די ווערטער אַליין האָב איך געלייגט אין דיין מויל, אַלזאָ זיכער האָסטו דאָ אויך דעם כח הדיבור וואָס דו האָסט מורא געהאַט אַז דו וועסט ניט האָבן די ראוי'ע שפראַך און רעדן, האָב איך דיר איבערגעגעבן דעם כח אין שלמות.
ראה הפקדתיך היום הזה על הגויים ועל הממלכות לנתוש ולנתוץ ולהאביד ולהרוס לבנות ולנטוע. ראה הפקדתיך היום הזה על הגויים ועל הממלכות. אַלזאָ יעדער וואָס איז מכיר דעם מלבי"ם ווייס אַז אַזאַ מין פסוק, דאָס איז אַ ברייטע פעלד פאַרן מלבי"ם דערין צו ענטפערן. על הגויים ועל הממלכות. וואָס איז גויים, וואָס איז ממלכות? לנתוש ולנתוץ ולהאביד ולהרוס ולבנות ולנטוע. זעקס אויסדרוקן לכאורה וואָס יעדער איינער פון זיי וועט דאַרפן אַן ערקלערונג פאַרוואָס ער איז ניט טאַקע אַ כפילות פון דעם פריערדיקן אויסדרוק. און ווי מיר ווייסן שוין אויף פּי דעם מלבי"ם, עס איז ניטאָ קיין מושג פון כפל פון דעם ענין אין פאַרשידענע ווערטער, ווייל יעדער אויסדרוק קומט אויסצודריקן פּונקטלעך יענער נקודה וואָס ער האָט געוואָלט זאָגן. זאָגט דער מלבי"ם, הפקדתיך היום על הגויים ועל הממלכות. סיי אויב מיר וועלן רעדן פון דער חורבה פון די גוים און די ממלכות, זיי צו פאַרלירן, זיי צו צעשטערן, סיי אויב מיר וועלן רעדן פון זיי צו בויען און זיי צו פלאַנצן. און באַלד וועלן מיר ערקלערן די אונטערשיידן צווישן זיי. זאָגט דער מלבי"ם, ביי דעם הייליקן באַשעפער ווען מען רעדט פון חורבן, איז דאָס ניט קיין חורבן לשמו, דאָס איז תמיד אַ חורבן על מנת צו בויען. און ווען מען רעדט פון לנתוש ולנתוץ, איז די כוונה לנתוש ולנתוץ על מנת צו פלאַנצן. ווייל תמיד ביי דעם הייליקן באַשעפער קומט דער העדר פאַר דער הוויה. און מיר האָבן שוין וועגן דעם עטלעכע מאָל גערעדט אין דער פאַרגאַנגענהייט, אַז יעדע זאַך פאַר אַן גוטן אָנהייב זעען מיר אַז עס איז דאָ אַ העדר. מיר זעען אַז פאַרן טאָג איז דאָ אַ חושך. פאַר דער גאולה איז דאָ אַ מצב וואָס אין אים איז פאַרבאָרגן די גאולה. פאַר יציאת מצרים איז דאָ אַ שעבוד פון צוויי הונדערט צען יאָר.
לאָמיר זען אַ יאָר אין אַ שווערן שעבוד, אַ רגע פאַרן אַרויסגיין תכבד העבודה אויף די מענטשן ואל ישעו בדברי שקר, דער שיא פון דעם חושך און דער פינצטערניש, תבן אין ניתן לעבדיך ולבנים זאָגט מען אונדז עשו. איילת השחר דאָס איז תמיד דער שיא פון דעם שטאַרקייט און דעם תוקף פון דער נאַכט פאַר עס הייבט אָן צו בליצן דאָס ליכט פון דעם מאָרגן. אויך ווען מען רעדט פון אַן אַרויסגיין צו לעבן, אַ זריעה וואָס דו לייגסט אין דער ערד, דער ערשטער שטאַפל פוילט, דער צווייטער שטאַפל שפּראָצט. אַ זריעה אין רחם פון דער פרוי, דער ערשטער שטאַפל צעגייט, דער צווייטער שטאַפל געבוירט. און אַזוי ווייטער אויף דעם דרך. דעם גאַנצן וועג דורך זעען מיר אַז תמיד פאַר אַן אַרויסגיין צו אַ גרויסן ליכט איז דאָ אַ שטאַפל פון חשיכה, פון העדר, אַז דער העדר קומט תמיד פאַר דער הוויה, דער מוות קומט פאַרן חיים, און אַזוי ווייטער אויף דעם דרך.
קומט פונעם מלבי"ם וועל איך איצט ערקלערן דיר אַלע אויסדרוקן וואָס זענען דאָ געשריבן. זאָגט דער מלבי"ם לנטוש ולנתוץ, דער פּועל נטישה איז ניט ווי עס איז אונדז באַקאַנט אין לשון הקודש, אין דער גערעדטער העברעאישער שפראַך, יאָ, און אין לשון הקודש איז ניט אַזוי, נאָר נטש איז אַ באַזונדערער אויסדרוק וואָס איז מיוחד צו נטיעות. דאָס הייסט איך פלאַנץ, ווען איך וויל אַרויסרייסן די נטיעה רוף איך איך בין נוטש. נוטש די נטיעה הייסט ער רייסט אַרויס די נטיעה. און דאָס איז קעגן נתץ און הרס וואָס דאָס איז אַן אויסדרוק וואָס איז מיוחד צו בנין. ווען מען רעדט אויף אַ בנין און איך צעשטער אים, בין איך נותץ און הורס. ווען מען רעדט אויף אַ נטיעה וואָס איך וויל זי אַרויסרייסן, בין איך נוטש די נטיעה.
און לאָמיר איצט ערקלערן. זאָגט דער מלבי"ם לאָמיר זען, עס זענען דאָ פסוקים אשר בניתי אני הורס. וואָס האָסטו געזען? קעגן דער בנייה די הריסה. אשר נטעתי אני נוטש. נוטש מיט אַ ט', יאָ? ווען די כוונה איז נאָך אַ מאָל דאָס אַרויסרייסן פון דעם נטוע. ובניתי ולא אהרוס ונטעתים ולא אתוש. נאָך אַ מאָל זעסטו אין די פסוקים אויף אַן זייער קלאָרן אופן אַז די נטיעה קעגן איר די עקירה פון דעם נטוע, דאָס איז די נטישה.