כביכול זענען זיי געקומען און האבן אריינגעשטעלט אין קלאמערן און געשריבן מער געלונגענע אויסדרוקן, און דאס איז געווארן דער קרי. דעם קרי לייענט מען. זאגט ער: מיין מיינונג איז ווייט פון זיין מיינונג אין ענין פון קרי און כתיב. ער זאגט, ווען דו קוקסט אריין אין חז"ל זעסטו אז דער קרי איז תמיד לויטן פשט, און דער כתיב איז לויטן דרש. דאס הייסט, חז"ל דרשענען מערסטנס דעם כתיב, דאס וואס איז געשריבן, מער ווי דעם קרי. און הגם מיר זעען אין חז"ל צוויי גישות דערויף, צי איז דא אם למקרא אדער אם למסורת, אבער דו זעסט סיי ווי אז ביידע זאכן זענען געזאגט געווארן צום דרשה. סיי דער מקרא ווי דו לייענסט עס, און סיי דער מסורת ווי עס איז געשריבן. אזוי ווי די גמרא דרשענט בסכת בסכת בסוכות. צוויי מאל איז געשריבן חסר, איין מאל איז געשריבן מלא. דאס איז לויט דעם וואס זאגט אז דא איז אם למסורת, אזוי ווי מיר האבן געקראגן אין דער מסורת אן ווי"ען. אזוי לערנט מען למשל איין ווענטל פון יעדן. און דא איז אן אנדער דעה וואס זאגט ניין, אם למקרא, דער עיקר איז אזוי ווי מען לייענט, בסוכות בסוכות בסוכות. ווייל דו דארפסט עס לייענען מלא. מען גייט נישט לויטן געשריבן נאר לויטן געלייענט. איז דא א שאלה וואס איז דער עיקר. וואס האסטו סיי ווי געלערנט? אז אין א פלאץ וואו עס איז דא קרי וכתיב זענען דא דרשות חז"ל. די זאכן זענען געזאגט געווארן כדי זיי צו דרשענען, און עס זענען דא אין זיי פארבארגענע זאכן.
זאגט דער מלבי"ם א טענה. ווייל אויב מיר האלטן דאך, אזוי ווי דו האסט אויך מסכים געווען אין דיין ערשטער הנחת היסוד, אז דער נביא איז געווען גרויס, און דער נביא איז געווען טיף, און דער נביא איז געווען צווייטער נאך דער נבואה פון משה, איז פארשטייסטו בהחלט פארוואס די כתובים ביי אים ווערן פיל מער געדרשענט. ווייל מען רעדט וועגן א נביא מיט א שטארקייט. מען רעדט וועגן א נביא מיט הויכע השגות. און דעריבער איז פארשטענדליך פארוואס עס איז דא אסאך קרי וכתיב. ווייל קרי וכתיב קומען אסאך צום דרשה. דאס הייסט אז עס איז דא אסאך צו דרשענען אין דעם ספר. אלזא איז דאס נישט קיין חיסרון אין אים, אדרבה, דאס איז צוליב זיין גרויסקייט. דעריבער האבן זיך אין אים געמערט די קרי וכתיב, ווייל דא האבן זיך געמערט די דרשות. דאס איז דער מופת אז עס איז געווען פי שניים אין דעם רוח פון דעם נביא, און ער האט תמיד גערעדט א רייד מיט צוויי פנים, און דאס עדות'ט אויף דער גרויסקייט פון דעם נביא'ס חכמה און דער טיפקייט פון זיינע ווערטער. נישט זייער חיסרון און פארקרימטקייט אזוי ווי דער אברבנאל און די מבקרים האבן געוואלט טענה'ן און פארשטיין.
נאך א זאך זאגט דער מלבי"ם, און אויך דאס וואס די מבקרים האבן געזוכט עלילות אויף די רייד פון אונזער נביא, צו זאגן אז די רייד פון דעם נביא האבן נישט קיין פארבינדונג. כביכול איז דאס געשריבן שטיקל ביי שטיקל, פרק ביי פרק אן א קשר צווישן איין פרק צום צווייטן. זאגט דער מלבי"ם, יעדע לשון וואס וועט אויפשטיין מיט אים אין א משפט, פון דעם צד וועסטו זי מרשיע זיין. ווייל לויט דעם וואס איך וועל דיר ערקלערן, וועסטו זען ווי אין המשך איז אלץ פארבונדן. וועסטו זען אז אלץ איז איין גוף. אלזא ווארט אויף מיר און איך וועל דיר ווייזן אז די זאכן זענען נישט אפגעטיילט, און יא, עס איז דא א פארבינדונג און א באגריפליכער קשר צווישן איינעם צום צווייטן.
נאך א טענה וואס מען האט געטענה'ט אקעגן אים, אז די זאכן זענען נישט לויט זייער כראנאלאגישן סדר. דאס הייסט, ער קען שרייבן אין אנהויב זאכן וואס זענען געווען צום סוף פון זיינע יארן, און ער קען שרייבן צום סוף זאכן וואס זענען געווען אין אנהויב פון זיינע יארן. אלזא איז דאס לכאורה נישט לויטן סדר הפרשיות. זאגט דער מלבי"ם, און וואס וואונדערט דיר דאס? צי אין דער תורה, די תמימה תורת השם, זאגן נישט חז"ל אז אין מוקדם ומאוחר בתורה? און די פרשיות זענען נישט געארדנט לויטן סדר פון די צייטן, נאר לויט א מכוון'דיקן סדר אין דער חכמה פונעם באשעפער? און אויב אזוי, זאגט ער, האב איך יעצט נאך א טענה אקעגן דעם אברבנאל. דו, אברבנאל, האסט אויסגערעכנט די ענינים אין וועלכע ירמיהו איז געגליכן געווארן צו משה רבינו. האסטו געדארפט אויסרעכענען נאך א שבח. אז אויך אין די כתבים פון משה, תורת משה, איז אין מוקדם ומאוחר בתורה, און אויך אין די כתבים פון דעם נביא ירמיה איז אין מוקדם ומאוחר אין זיינע כתבים. אדרבה, נישט צו זען אין דעם א חיסרון, האסטו נאך געדארפט געפינען אין דעם א שבח, אז דורך דעם איז די רייד פון ירמיה הנביא געגליכן געווארן צו די רייד פון משה.
נאך וואס די מבקרים האבן געטענה'ט, אז זיינע ווערטער קומען אין פיל ענינים, אין אסאך ערטער חזר'ט ער איבער זאכן וואס ער האט זיי שוין געזאגט אין די פריערדיקע פרשיות, אין אנדערע ערטער שרייבט ער זאכן וואס פריערדיקע נביאים האבן זיי שוין געזאגט פאר אים. זאגט דער מלבי"ם, וואונדער זיך נישט אויף דעם. ווייל מיר ווייסן דאך אז יעדע הימלישע גזירה וואס קומט צוויי מאל, ווערט איבערגע'חזר'ט צוויי מאל, קומט דאס אנצייגן אז די זאך גייט זיך מקיים זיין אין גיכן. און וועגן דעם איבערחזר'ן פון דעם חלום צוויי מאל, כי נכון הדבר מעם האלוהים וממהר האלוהים לעשותו. אלזא, דאס וואס די זאך ווערט איבערגע'חזר'ט, דאס זאגט בלויז אז דאס וועט אט-אט געשען. אין וועמענ'ס טעג זענען פארגעקומען אלע צרות? אין די טעג פון ירמיה. אלזא מוז ירמיה איבערחזר'ן די זאכן, ווייל אט איז עס שוין מיד. אלזא, אלע אנדערע נביאים האבן גערעדט וועגן פריערדיקע תקופות. אבער איך זאג דיר, מיין הער, דאס קומט תיכף פאר, אלזא איך חזר איבער און איבער די זאכן. וועגן דעם איבערחזר'ן פון דער זאך פון עם האלוהים, ווייל ממהר האלוהים לעשותו. און דאס איז אויך די סיבה וואס איך חזר איבער די נבואות פון אנדערע נביאים. ווייל אנדערע נביאים האבן זיך נביא געווען 20 און 30 און 40 און 50 יאר פריער. און איך בין זיך נביא א יאר פריער, צוויי יאר פריער, אלזא דארף איך איבערחזר'ן די זאכן. ווייל דער נביא קומט אייגנטליך זאגן: אט, זאלט איר וויסן, איר האט געהאט א שאנס ווען די אנדערע נביאים האבן זיך נביא געווען, איר האט געהאט א שאנס תשובה צו טאן, און איר האט נישט תשובה געטאן. און דעריבער מודיע איך אייך אז אט-אט וועט די אלוקישע גזירה חל זיין. און דעריבער זאגט ער, זיינע ווערטער האבן זיך פארטאפלט אנצוצייגן אז די זאך איז נחרץ און פארטיק ביי השם, אדער אז די זאך וועט קומען אין ווייניק טעג. און דעריבער זעסטו אז די רייד פון ירמיה קענען קומען טאפלט אדער חזר'ן איבער די רייד פון אנדערע נביאים. און דאס אלץ איז א מופת אויף דער מעלה פון אונזער נביא און זיינע נבואות, נישט אויף זייערע חסרונות אזוי ווי די רייד פון די מבקרים.
מסכם זיך דער מלבי"ם. און אויב אזוי, האב איך דיר געוויזן צו וויסן אז דער נביא, אונזער ירמיהו, האט א יד ושם פון די דריי מעלות וועגן וועלכע דער אברבנאל האט גערעדט און מיט זיי האט ער אנגעהויבן. און ער האט זיי דערגרייכט אין שיא השלמות און צו זייער תכלית. די ערשטע זאך זיינע מחשבות, זיינע רעיונות זענען זייער טיף געווען, זיין השגה איז זייער הויך געווען. די צווייטע זאך פון צד פון דער מליצה און רייד. די דריטע זאך פון צד פון דער שיינקייט פון שרייבן. אין אלע דריי ענינים איז דער נביא געווען זייער באזונדער, מער ווי אלע אנדערע נביאים. און דעריבער איז ער מסכם: און דו עפן דיין מויל און עס דעם ספר וואס איך האב אויסגעשפרייט פאר דיר, דיין בויך זאלסט עסן און דיינע אינגעווייד זאלסטו אנפילן מיט דער מגילה, און זי זאל זיין אין דיין מויל ווי האניג צוליב איר שלימות זיס, און דיינע אויגן זאלן ליכטיק ווערן. און ברענג נישט אויף מיר א קללה ווען דו וועסט נישט געפינען קיין זאך פון מיינע ווערטער חן אין דיינע אויגן. איך בעט, אויב עפעס וועט נישט געפינען חן אין דיינע אויגן, פאל נישט אן אויף מיר. ווייל אויב עס וועט נישט אריבערגיין אויף דיר א רוח קנאה אדער א וועג פון גאווה און גאון און א מויל פון תהפוכות. דאס הייסט, אויב דו וועסט נישט טאן זאכן פון כעס, און אויב נישט פון גאווה, וועסטו זיך אריינטראכטן אין די זאכן, און דיין נפש וועט מיך בענטשן. ווייל אויפן וועג פון אמת האב איך דיך געפירט אין מעגלי יושר, ווען דו וועסט גיין וועט דיין טראט נישט ווערן פארענגט. נעם די ברכה וואס איז דיר געבראכט געווארן, און ברענג אויף מיר א ברכה און נישט א קללה. חי השם און געבענטשט מיין פעלדז און דערהויבן איבער יעדער תהילה און ברכה, אט האסטו וועלן בענטשן דיין קנעכט. דא ענדיקט ער אין א תפילה: וויל נא, און נעם א ברכה פון דיין קנעכט, און טיילע מיר א ברכה, די איין ברכה איז ביי דיר, מיין פאטער, גיב מיר א ברכה און גיב מיר גולות מים, די גולות עילית און די גולות תחתית. די כוונה איז אז השם זאל אים אנטפלעקן סודות התורה, סיי עילית, סודות, די כוונה איז אויבערשטע סודות, און סיי תחתית, אויך פשט. בענטש דאס מעשה פון מיינע הענט, בענטש השם מיין קראפט און דאס ווערק פון מיינע הענט זאלסטו ווילן, בענטש דיין פאלק און בענטש דיין נחלה, בענטש מיך אויך, מיין פאטער, און פון דיין ברכה זאל געבענטשט ווערן דאס הויז פון דיין קנעכט אויף אייביק, געבענטשט אלוהים וואס האט נישט אפגעטאן מיין תפילה און זיין חסד פון מיר, און געבענטשט זיין נאמען פון זיין כבוד אויף אייביק, פון עולם ביז עולם, אמן ואמן. הדר שני, תרכ"ז, אין פרט קטן, מאיר ליבוש מלבי"ם. ביז דא איז די הקדמה פון דעם מלבי"ם.
לאמיר געבן נאך א קליינע הקדמה וועגן דעם נביא ירמיהו אליין, און מיר וועלן אנהויבן מיט סייעתא דשמיא צו לערנען ספר ירמיהו. ירמיהו, אזוי ווי מיר וועלן זען תיכף אין אנהויב פונעם ערשטן פרק, איז אויסגעקליבן געווארן נאך אין בויך פון זיין מוטער צו זיין א נביא צו השם. און זיינע נבואות זענען נבואות פון צארן. זיינע נבואות זענען נבואות וועגן דעם חורבן, שווערע נבואות פאר עם ישראל. ירמיהו האט געשריבן זיין ספר, האט געשריבן ספר מלכים, און האט אויך געשריבן מגילת איכה, וואו די זאכן זענען שווערע זאכן. און כדי צו קענען שטיין און זאגן אזעלכע שווערע זאכן פאר דעם פאלק, דארף א מענטש מיט עוז רוח, דארף א מענטש אן א מורא און פחד. און ירמיהו האט טאקע אין אנהויב פון זיין וועג זיך אפגעשראקן פון דער גרויסקייט פון דעם משא און דער שליחות וואס דער אייבערשטער האט געוואלט ארויפלייגן אויף אים. אבער נאכדעם וואס דער אייבערשטער האט אים צוגעזאגט אז ער וועט אים ראטעווען און אז ער האט נישט וואס צו האבן מורא, איז ירמיהו טאקע אויפגעשטאנען און שטייט און מוכיח דאס פאלק. און באפעלט זיי זיך אומצוקערן פון זייער שלעכטן וועג. ער זאגט זיי אז אויב זיי וועלן זיך נישט אומקערן, וועלן אויף זיי קומען שווערע פורעניות, וועלן אויף זיי קומען גלויות, וועט קומען נבוכדנצר. און טאקע נישט איין מאל און נישט צוויי מאל וועלן מיר זען אז ירמיהו איז געווען אין א סכנת מות, ממש כפשוטו. ווען נישט וואס השם האט אים געראטעוועט אין די לעצטע מינוט יעדעס מאל דורך עפעס אנדערש, וואלט ירמיהו געקומען צו א מצב פון מיתה. יסורים האט ער זיכער געליטן. דאס איז געווען סיי פון די מענטשן פון זיין שטאט, סיי פון די שרים, און אויך ווען ער איז געראטעוועט געווארן דורך דעם מלך, האט ער זיך נישט אפגעשראקן צו זאגן אים שווערע זאכן און שווערע נבואות און צו טאן זיין שליחות אין פולן. פון יעדער זייט האבן זיי מלחמה געהאלטן אקעגן אים, און מיט דעם אלעם האט ירמיהו געהאט א הבטחה פון השם אז ער וועט אים מאכן פאר א מבצר שטאט, אן אייזערנעם זייל, א קופערנע מויער, אלע די זענען הבטחות אויף דער גרויסער שטארקייט וואס ער וועט האבן, אז ער האט נישט וואס צו האבן מורא און זאל זאגן די זאכן אן כחל וסרק.
ירמיהו עדות'ט אויף זיך אליין אז טאקע פון זיין זייט וואלט ער שוין נישט געוואלט זיין א נביא. אבער ער זאגט, פון וועגן וואס זיין הארץ, פון וועגן וואס זיין הארץ האט געברענט אין אהבת ישראל, און זיין ווייטאג איז געווען נצח און זיין קלאפ אנושה, איז אים שווער געווען צו לאזן הערן די שווערע זאכן. ער האט געליטן חרפה און בזיון, און זאגט, כי מדי אדבר אזעק חמס ושוד אקרא, ווייל דאס ווארט פון השם איז מיר געווארן פאר א חרפה און פאר א שפאט דעם גאנצן טאג. בלויז בזיונות האב איך פון די נבואות וואס איך גיב איבער אין דעם ווארט פון השם, ווייל ווער וויל הערן שווערע זאכן? ווער וויל הערן חירופים? און איך האב געזאגט, איך וועל אים נישט דערמאנען און נישט מער רעדן אין זיין נאמען. און עס איז געווען אין מיין הארץ ווי א פייער פארהאלטן אין מיינע ביינער, און איך האב זיך אויסגעמאטערט עס אויסצוהאלטן און איך קען מער נישט. אבער די נבואה איז געווען אין אים ווי א פייער פארהאלטן אין זיינע ביינער, וואס ער האט עס נישט געקענט אויסהאלטן, נאר האט געמוזט ארויסגעבן און איבערגעבן די נבואה.
ירמיהו איז באפוילן צו אויפוועקן דאס פאלק, אז זיי זאלן זיך נישט נארן אז זיי קענען זיך קיום'ן אין זייער נידעריקן רוחניות'דיקן מצב, אז זיי פארלאזן דעם אייבערשטן וואס איז דער מקור פון לעבעדיקע וואסער, און האקן זיך אויס צובראכענע גריבער, און פארלאזן זיך אויף מצרים, פארלאזן זיך אויף אשור אז די וועלן זיי ראטעווען. ירמיהו פרובירט זיי צו מאכן אז יענע אילוזיעס זאלן זיך צעגיין. און מיט די נבואות פון צארן, פלעגט ער נאך זאגן דברי נחמה וועגן שיבת ציון, וועגן דער ליבשאפט פון אפרים, די צען שבטים, די נחמות פונעם אייבערשטן וואס האט מנחם געווען עם ישראל, רחל וואס וויינט אויף אירע קינדער. נאכן חורבן, האט נבוכדנצר געוואלט געבן ירמיהו רואיקייט, אים געבן שטילקייט, אים אפלאזן און אים געבן אלץ וואס ער וועט בעטן. ווייל טאקע האט ירמיהו זיך נביא געווען אויף נבוכדנצר און אז נבוכדנצר וועט אויסכבש'ן דאס לאנד, און ער האט אין אים געזען א נביא אמת, ווייל אט זיינע נבואות זענען מקוים געווארן. אבער מיט דעם אלעם האט ער אויסגעקליבן זיך אומצוקערן קיין יהודה און דא צו בלייבן מיט שארית הפליטה, מיט גדליהו בן אחיקם, כדי צו פארהיטן דעם רעשט פונעם קוילן וואס איז נאך דא געבליבן דא אין ארץ ישראל. נאר אז מיר ווייסן אז יענער גליענדיקער קוילן איז אויך אויסגעלאשן געווארן צוליב דעם מעשה פון ישמעאל בן נתניה וואס איז געגאנגען און האט געהרג'עט גדליה בן אחיקם, וואס איז נישט געווען אינטערעסירט צו הערן וועגן דעם אז עס איז דא עמיצער וואס וויל אים דערהרג'ענען. און אויך דער רעשט פונעם קוילן איז אויסגעלאשן געווארן אזוי ווי מיר האבן געזאגט, און דעמאלט איז ירמיהו געצוואונגען געווארן צו גלות קיין מצרים צוזאמען מיט ברוך בן נריה, און וואס עס זעט אויס האבן זיי צום סוף געבליבן דארט אין מצרים.
ירמיהו האט געווארנט דעם מלך און געווארנט דאס פאלק אז זיי זאלן נישט מורד זיין אין דעם מלך פון בבל. ער, לויט זיין נבואה און לויט דעם מסר וואס ער האט געקראגן פון השם, איז די צייט און די קראפט פון בבל יעצט געווען צו הערשן, דער שר פון בבל איז יעצט געווען זיין צייט צו הערשן איבער דער וועלט. און ווייל אזוי, האט ער זיי געזאגט אז דאס איז די צייט וואס זיי דארפן פשוט אונטערבייגן זייער קאפ פאר דעם מלך פון בבל, אז זיי זאלן נישט פרובירן מורד צו זיין אין אים, אז זיי זאלן נישט פרובירן צו טאן פעולות אקעגן עמיצן וואס דער אייבערשטער האט אים געמאכט פאר א מלך. עס האט לכאורה אויסגעזען אז ער האט זאכן צוגונסטן פון דעם מלך פון בבל. אבער אין דער זעלבער צייט אליין, איז ער אויך געווען מסוגל צו לאזן הערן א נבואת פורענות אויף בבל אליין. אלץ אין דעם ווארט פון השם. אז בבל, וואס וועט זיך אליין אויסזען ווי א געוואלדיקע ממלכה, א ממלכה וואס עס איז נישטא קיין סיכוי אז זי זאל פאלן, זאגט ער פאראויס איר פאל, דעם פאל פון אלע וואס העלפן איר, אלע וואס שטיצן איר. און דאס איז געווען, אזוי ווי איך האב געזאגט, נאך ווען זי איז געווען אין איר גרויסן עוז און תפארת. און אויך באפעלט ער אירע שרים צו לאזן הערן די זאכן וואס ער זאגט אויך אין בבל אליין. דאס הייסט, ער האט נישט געגעבן קיין הנחות פאר קיינעם. ער האט נישט געהאט קיין ענין אין דעם צד אדער אין יענעם צד, ער האט געהאט איין ענין: גוטס צו טאן פאר זיין פאלק און מקיים צו זיין דאס ווארט פונעם אלוקים וואס האט אים געשיקט צו זאגן יענע נבואות.
חז"ל זאגן, דער סדר פון נביאים, די כוונה איז וואס איז געווען דער כראנאלאגישער סדר: יהושע, שופטים, שמואל, מלכים, ירמיה, יחזקאל, ישעיה און תרי עשר. און די זאך איז ביסל וואונדערליך, ווייל מיר ווייסן אז כראנאלאגיש איז דאס טאקע נישט ירמיה, יחזקאל, ישעיה. מיר ווייסן אז ישעיה איז געווען פריער פון זיי. ישעיה איז דאך געווען פריער פון ירמיה, אלזא פארוואס האט מען אריינגעשטעלט ירמיה פאר ישעיה? דאס הייסט, ווען מען שרייבט די נביאים, ערשיינט ירמיה פריער. דאס איז נישט ריכטיק, ירמיה איז שוין דער חורבן. ישעיה איז נאך פריער. אלזא זאגט די גמרא, ווייל די מלכים, ספר מלכים, איר סוף איז פורענות, מען זעט דעם גלות פון ישראל. און ירמיהו איז גאנץ פורענות. און יחזקאל, זיין אנהויב איז פורענות און זיין סוף איז נחמה. און ישעיהו איז גאנץ נחמה. און דעריבער וואס האט מען געטאן? מען האט צוגעשטעלט פורענות צו פורענות. צו מלכים האט מען צוגעשטעלט ירמיה. נאכדעם הויבט זיך אן מיט יחזקאל וואס אויך זיין אנהויב איז פורענות, אלזא האט מען אים צוגעשטעלט יחזקאל. יחזקאל, זיין סוף איז נחמה, האט מען אים צוגעשטעלט ישעיה וואס ישעיה איז גאנץ נחמה. און דעמאלט האט מען אייגנטליך נישט געוואלט מישן פורענות מיט נחמה, האט מען אריינגעשטעלט די פורענות פריער און געענדיקט מיט די ענינים פון נחמה. און דאס וואס עס שטייט אז טאקע ירמיהו איז גאנץ פורענות, דאס איז נישט בהכרח גאנץ פורענות, נאר דער מהרש"א ערקלערט אז דאס מערסטע איז פורענות, ווייל טאקע זענען דארט אויך דא דברי נחמה אין ספר ירמיהו. און טאקע די בעלי המסורה האבן געשטעלט ירמיהו נאך ישעיהו צוליב זייער כראנאלאגישן סדר אזוי ווי איך האב געזאגט, און נישט אזוי ווי עס איז געבראכט אין דער גמרא.
חז"ל זאגן, אזוי ווי איך האב פריער דערמאנט, אז ירמיהו האט געשריבן זיין ספר, ספר מלכים און קינות. אזוי איז די גמרא אין בבא בתרא ט"ו, קינות, די כוונה איז ספר איכה. די דאזיקע ספרים זענען געשריבן געווארן מיט רוח הקודש, מיט רוח הנבואה, און מיר זעען אז זייער אינהאלט איז מער אדער ווייניקער איינהייטליך. אז דער רעיון וואס גייט ארום זיי אלע, אז אויב עם ישראל גייען אין דעם וועג פון השם, האבן זיי א קיום אין ארץ ישראל, דער אייבערשטער באשיצט זיי און דעקט זיי צו, און אויב חס ושלום ווייכן זיי אפ פונעם ריכטיקן וועג, איז אויף זיי א פורענות און דער אייבערשטער ברענגט אויף זיי גויים וואס זאלן זיי צוקוועטשן. דאס איז דער רעיון, און דאס וואס עס ערשיינט, לא אעשה אתכם כלה. די פירוש פון דער זאך, הגם ער זאגט זיי שווערע זאכן, זאלט איר וויסן, א גענצליכע כליה וועט צום סוף נישט זיין. און די סיבה איז ווייל טאקע אין יעדן איד איז דא די אינערליכע נקודה פון קדושה. מיר האבן ערקלערט אז די כוחות פון טומאה וועלן צום סוף פארענדיקט ווערן פון דער וועלט. פארוואס? ווייל דער אייבערשטער וועט ארויסנעמען פון זיי דעם הייליקן פונק. פארקערט אבער עם ישראל, יעדער איינער און איינער פון עם ישראל, מאן דנפח מדיליה נפח. דאס וואס דער אייבערשטער האט אין אים אריינגעבלאזן א נשמת חיים, דאס איז פון אים יתברך. וואס דאס אייגנטליך זאגט, אז עס איז נישט שייך קיין כליה אין עם ישראל, ווייל אין אונז איז דא א חלק אלוה ממעל. און אזוי ווי א חלק אלוה ווערט קיינמאל נישט פארענדיקט, אזוי ווי די אלוקות וועט זיך קיינמאל נישט פארענדיקן, אזוי דער חלק אלוה ממעל וואס איז דא ביי יעדן איינעם און איינעם פון עם ישראל, וועט זיך קיינמאל נישט פארענדיקן. און דעריבער אף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם. עס איז דא גלות, עס זענען דא שווערע קלעפ, עס זענען דא שמדות און רציחות, ריכטיק. אבער א כליה וועט קיינמאל נישט זיין מיט עם ישראל. אזוי ווי מיר האבן געזאגט אז דאס איז א הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט אברהם אבינו אין ברית בין הבתרים, אז די אינערליכע הייליקע נקודה פון עם ישראל וועט זיך קיינמאל נישט פארענדיקן פון זיי, עס וועט קיינמאל נישט זיין קיין מוחלט'דיקע רוחניות'דיקע כליה פאר עם ישראל. אויב עם ישראל וועט אויפהערן, שטייט, אויב די הימלען און די ערד וועלן נישט שטיין פאר מיר, אויב עם ישראל וועט אויפהערן פון זיין א פאלק פאר מיר אלע טעג. אזוי ווי די הימלען און די ערד זענען דא אויף אייביק, אזוי אויך איז עם ישראל דא אויף אייביק. און מיר האבן פארברייטערט אין דעם ביים רב דסלר ווען ער ערקלערט דעם ענין פון זכות אבות, מיר האבן פארברייטערט אין דעם ענין.
ספר ירמיהו, לאמיר מסכם זיין, איז אין דעם כלל פון די ספרי הנביאים האחרונים. און פארוואס רופט מען דאס נביאים אחרונים, אנדערש פון די נביאים ראשונים? אז די נביאים ראשונים איז יהושע, שופטים, שמואל און מלכים, ווייל דארט רעדט מען וואס איז געשען צו די ערשטע דורות. פארקערט אבער ספר ירמיהו רעדט שוין וואס עס קומט פאר צו די לעצטע דורות. און עס זענען דארט דא נבואות אדער נחמות פאר די לעצטע דורות, כדי מיר זאלן ווארטן אויף דער ישועה, ווייל אלץ הענגט אייגנטליך אין תשובה. דער סוף פונעם ספר האנדלט וועגן דעם וואקסן פון דעם קרן פון מלכות בית דוד, וואס וועט וואקסן און ווידער בליען, אז פון איר וועט אויפשטיין און ארויסגיין א צווייגל פאר בית ישי, און וואקסן וועט מלך המשיח במהרה בימינו אמן.
אלס הקדמה צו ספר ירמיה, וועלן מיר וועלן זען די תקופה אין וועלכער ירמיה האט געווירקט. די מלכים וואס זענען געווען אין זיין צייט, די נביאים וואס זענען געווען אין זיין צייט. דאס וועט אונז זייער העלפן דערנאך אין המשך אין פארשטיין דעם ספר, אין דער תקופה, אין די געשעענישן וואס זענען דעמאלט געווען. כדי צו שטיין אויף דעם, האבן מיר גענומען א שטיקל פונעם אנהויב פונעם מעם לועז, וואו ער האט אייגנטליך געארדנט דעם גאנצן ענין, און מיר וועלן זען די עיקר זאכן פון אים, און דערנאך מיט סייעתא דשמיא וועלן מיר אנהויבן לערנען ספר ירמיה.
די תקופה פונעם מלך חזקיה. דער מלך חזקיהו האט געקיניגט 15 יאר. נאך אים האט געקיניגט זיין זון מנשה. מנשה איז געווען פון די מלכים וואס האבן געקיניגט די לענגסטע תקופה, 55 יאר האט ער געקיניגט. מנשה האט אין אנהויב פון זיינע טעג געטאן דאס שלעכטע אין די אויגן פון השם, ער האט אוועקגעשטעלט א צלם אין ההיכל אין ט"ז בתמוז. עטליכע נביאים האבן זיך נביא געווען אין זיין צייט, האבן אים מוכיח געווען, גערעדט מיט אים, גערעדט מיטן פאלק, פרובירט זיי אומצוקערן אין תשובה, און דאס פאלק האט נישט צוגעהערט. אזוי ווי עס ערשיינט אין מלכים א' אין פרק כ"א. חז"ל זאגן, יואל, נחום, חבקוק, האבן זיך נביא געווען אין די טעג פון מנשה. אין יאר 22 צו מנשה, האבן אים געכאפט די שרי הצבא פונעם מלך אשור, האבן אים געבונדן אין קופער-קייטן, אים אראפגעפירט קיין בבל, דארט האבן זיי אים אריינגעשטעלט אין א טאפ, אנגעצונדן דאס פייער פון אונטן, און דעמאלט האט דער וואס האט אים באווארפט אנגעהויבן רופן די נעמען פון אלע עבודות זרות. אלוהי דגון ענני, אלוהי פון אלע עבודות זרות וואס זענען געווען אין זיין צייט, ער רופט זיי אלע, און קיינער ענטפערט אים נישט. ביז צום סוף האט ער געזאגט, טאטע האט מיר געזאגט ווען איך בין געווען א קינד אז עס איז דא עפעס א אלוה, בצר לך ומצאוך, ושבת עד השם אלוהיך. אלזא אויב ער וועט מיר יעצט ענטפערן, איז דא אלוקים. און אויב נישט, חס וחלילה, חס ושלום, כביכול איז ער נישט בעסער פון די אנדערע אלוהויות. עפרא לפומיה. זעט אין וואס פאר א שלעכטן מצב דער מענטש געפינט זיך, דאס פייער ברענט שוין זיינע פיס פון אונטן, נאך ביסל ברוינט מען אים, און ער מאכט נאך מיטן אייבערשטן תנאים. אויב ער וועט מיר ענטפערן, א סימן אז עס איז אין אים אמת, אויב נישט, דו מאכסט תנאים? יעצט זאלסטו זיך אונטערווארפן! אבער ניין, ער מאכט נאך תנאים. די מלאכי השרת האבן געוואלט פארשליסן פאר אים די טויערן פון תפילה, אבער דער אייבערשטער האט געזאגט אז מען זאל עפענען און אונטערגראבן פאר אים א גראב אונטערן כסא הכבוד, ווייל אז נישט וועט מען זאגן אז עס איז נישטא קיין עפענונג פאר בעלי תשובה. און צום סוף קערט אים השם צוריק צו זיין מלכות, און ווען ער האט זיך אומגעקערט צו זיין מלכות שטייט אויף אים אז ער האט תשובה געטאן. עס איז דא א מחלוקת וואס איז געווען פונקטליך דער גדר פון זיין תשובה, צי דאס איז געווען א פולע תשובה אדער נישט. ווער עס וויל וועט קענען הערן אין ספר מלכים, דארט האבן מיר געבראכט דעם מלבי"ם און נאך, מיר וועלן נישט אריינגיין אין דעם.
די תקופה נאכדעם, זיין זון פון מנשה, מען האט אים גערופן אמון. אמון האט געקיניגט צוויי יאר. זיינע קנעכט האבן געבונדן אויף אים א קשר און האבן אים געהרג'עט. דאס פאלק האט געהרג'עט די וואס האבן אים געהרג'עט, און האבן געמאכט פאר א מלך אויף זיין פלאץ, אנשטאט אמון בן חזקיהו, האבן זיי געמאכט פאר א מלך זיין זון, יאשיהו בר אמון. אמון אליין איז געווען א רשע, אבער יאשיהו בר אמון איז געווען א צדיק'דיקער מלך. אכט יאר אלט איז ער געווען ביי זיין קיניגן, 31 יאר האט ער געקיניגט. אין זיין צייט האט צפניה זיך נביא געווען וועגן דעם חורבן ירושלים. אין יאר אכט צו זיין קיניגן האט יאשיהו אנגעהויבן זוכן דעם השם, אזוי ווי עס ערשיינט אין דברי הימים. פיר יאר דערנאך האט ער אנגעהויבן צו רייניקן ירושלים פון די במות, פון דער עבודה זרה וואס איז דארט געווען, די בערג פון מנשה, די בערג פון אפרים. אין דעם 13טן יאר צו יאשיהו, דא ווערן מיר באקאנט מיטן נביא ירמיה. יאר ג' אלפים רצ"ח. אפשר איז דא אין דעם אויך עפעס א סימבאלישער ענין, אז ווען ער האט אנגעהויבן זיך נביא זיין איז דאך ירמיהו גערעכנט פאר דעם נביא פון צארן, פאר דעם נביא פון פורענות. ישעיהו וואס מיר האבן געלערנט, איז א נביא וואס האט זיך נביא געווען אויף נחמות. אבער ירמיהו, זיינע נבואות זענען געווען זייער שווערע נבואות. ירמיהו האט אויך געשריבן ספר איכה, וואס ספר איכה שילדערט זייער זייער שווערע זאכן און איז דאך גאנץ געשריבן געווארן נאך פארן חורבן. און דעמאלט הויבט ירמיהו אן זיך נביא צו זיין. ער איז געווען א נביא אלע טעג פון יאשיהו, אזוי ווי מיר האבן ערקלערט אז יאשיהו איז געווען דער זון פון אמון, דער זון פון מנשה, דער זון פון חזקיהו. אין דער תקופה פון יאשיהו איז זיך נביא ירמיהו, און חז"ל זאגן אז ער האט זיך נביא געווען אלע טעג פון יאשיהו, די טעג פון יהויקים זיין זון, צדקיהו זיין זון, ביז דעם גלות פון ירושלים. ביז 3,000 של"ח. דריי נביאים האבן זיך נביא געווען אין דעם זעלבן דור. חז"ל זאגן ירמיהו האט זיך נביא געווען אין די מערק, צפניה אין די שולן, צפניה לשון צפון, און חולדה האט זיך נביא געווען פאר די פרויען.
אין דעם 18טן יאר צו יאשיהו, האט חלקיהו הכהן געמאלדן צו שפן הסופר, און מיר וועלן זען אין המשך אז עס איז דא א קשר צווישן ירמיהו און חלקיהו, האט חלקיהו הכהן געמאלדן צו שפן הסופר אז ער האט געפונען דעם ספר תורה אין בית השם. מיר וועלן דאס זען אין המשך און וועלן זיך אנרירן אין דעם ענין, וואס איז דארט געפונען געווארן אין דעם ספר תורה. שפן ברענגט דעם ספר צום מלך, דער מלך רייסט זיינע בגדים און ער פארשטייט אז גרויס איז דער צארן פון השם. פארוואס? ווייל ער האט געזען דעם ספר אויפגעדרייט, מען האט דעם ספר תמיד אויפגעדרייט צום אנהויב, און דא זעט ער אים אז ער איז געווען אויפגעדרייט אין פרשת התוכחה, יולך השם אותך ואת מלכך. השם וועט אים און זיין מלך פירן אין גלות. יעצט, אגב, איז דאס זייער אינטערעסאנט, דער מצודת דוד דארט שרייבט אז דאס איז וואס עס האט זיך באוויזן אין ראש העמוד, יולך השם אותך ואת מלכך. די איינציקע ספרי תורה וואו עס באווייזט זיך אין ראש העמוד יולך השם אותך ואת מלכך, זענען די ספרים פון די בני תימן. אלע אנדערע ספרים הויבן זיך אן מיט ווי"ען, ווי העמודים. עס איז נישטא קיין עמוד וואס הויבט זיך אן מיט יולך השם אותך, בלויז אין די ספרי תימן ערשיינט דאס אין ראש העמוד. דאס ווייזט אויף דער אויטענטישקייט פון די דאזיקע ספרים.
אין יאר 18 צו יאשיהו, האט ירמיהו צוריקגעברענגט די צען שבטים וואס זענען אין גלות געגאנגען, און דעמאלט האט יאשיהו געקיניגט איבער זיי. דאס איז אמנם א מחלוקת אין חז"ל צי ירמיהו האט צוריקגעברענגט די צען שבטים אדער נישט, אבער סיי ווי לויט דער דאזיקער דעה אין חז"ל, האט ירמיהו זיי צוריקגעברענגט אין דעם 18טן יאר צו יאשיהו, און יאשיהו איז געווען א מלך איבער יענע צען שבטים. אין יאר 31 צו יאשיהו, איז ארויסגעגאנגען פרעה נכה מלך מצרים צו מלחמה האלטן מיטן מלך אשור, דאס איז דאס לעצטע יאר פון יאשיהו. און דעמאלט, ווען ער איז ארויסגעגאנגען מלחמה האלטן מיט אים אין כרכמיש וואס אויפן טייך פרת, איז יאשיהו ארויסגעגאנגען אים אנטקעגן. די סיבה וואס ער איז ארויסגעגאנגען אים אנטקעגן, מיר האבן דאס געלערנט בארוכה, איז געווען ווייל ער איז געווען זיכער אז דאס פאלק זענען צדיקים, און ווען דאס פאלק זענען צדיקים וועט קיין שווערד נישט אריבער אין אייער לאנד. חז"ל זאגן, צי א שווערד פאר מלחמה? זיכער וועט עס נישט אויפקומען אין זינען, ווייל עס שטייט דארט בפירוש ונתתי שלום בארץ. אלזא וואס איז דאס, א שווערד וועט נישט אריבער אין אייער לאנד? אפילו א שווערד פון שלום. אז אפילו מצרים זאלן נישט אריבער דורך אונז למשל כדי מלחמה צו האלטן מיט לבנון. ניין, איך האב נישט קיין פראבלעם מיט אייך, איך גיי קיין לבנון, איך וויל נאר אריבערגיין, פארקירצן דעם וועג. אויך דאס נישט. יאשיהו זאגט אויב אזוי, ווי קומט אז זיי זאלן אריבער דורך אונז? און דעמאלט האט ער פראטעסטירט אקעגן אים. פרעה נכה זאגט אים ניין, נישט אויף דיר קום איך היינט, שטער מיר נישט. יאשיהו הערט אים נישט צו ווייל ער איז זיכער געווען אין זיין צדקות, אבער יאשיהו האט נישט געוואוסט אז יענער דור איז נישט געגליכן שיין. ער האט נישט געוואוסט אז קיין אויסן ווייזן זיי זיך ווי צדיקים, ער פלעגט שיקן וואך-לייט כדי זיי זאלן אונטערזוכן אין די הייזער. זיי האבן געהאט טירן, צוויי טירן וואס פלעגן זיך עפענען קיין אינעווייניק אין הויז, און אויף די טירן פון אינעווייניק איז געווען אויסגעקריצט א צלם פון עבודה זרה, ווען די מענטשן זענען אנגעקומען, זיינע וואך-לייט כדי צו פארזיכערן אז עס זענען נישטא קיין עבודות זרות אין די הייזער, האבן זיך די טירן געעפנט קיין אינעווייניק, און דעמאלט איז די עבודה זרה וואס איז געווען אויף דער טיר פון אינעווייניק געווארן פארבארגן. מען פלעגט מאכן א בדיקה אין הויז, מען זעט עס איז נישטא קיין עבודה זרה, ריין פון יעדן צלם, מען גייט ארויס, יענע פארמאכן די טיר, און אט שטייט אויף די עבודה זרה און שטעלט זיך אויך אוועק. די עבודה זרה קערט זיך אום און שטעלט זיך אוועק אנטקעגן זיי. יאשיהו האט נישט געוואוסט דעם מצב פון זיין דור, און דעריבער האט ער געטראכט אז ער קען גיין אקעגן פרעה, אבער אזוי ווי מיר האבן געזאגט איז אין דעם געווען א זייער גרויסער טעות, און צום סוף אין דעם טאל פון מגידו האבן די שיסער אין אים געשאסן, אים פארוואונדעט צום טויט, עס שטייט אז מען האט אים געמאכט ווי א זיפ, מען האט אים געברענגט צו קבורה אין ירושלים. ירמיהו האט געקלאגט אויף יאשיהו, רוח אפינו משיח השם נלכד בשחיתותם. די כוונה, אין דער השחתה פונעם פאלק איז ער געכאפט געווארן, ווייל ער איז א בחינה פון רוח אפינו משיח השם אשר אמרנו בצילו נחיה בגויים. ער האט געזאלט זיין א משיח, אבער אזוי ווי מיר האבן געזען איז יענער דור נישט געווען ראוי דערצו.
נאכדעם, האט דאס פאלק גענומען יהואחז, דעם זון פון יאשיהו, האבן אים געמאכט פאר א מלך אנשטאט זיין פאטער. יהואחז האט געקיניגט בלויז דריי חדשים. פרעה נכה האט אים געבונדן, ווייל ער האט זיך געשראקן פאר אים, ווייל אויב יהואחז איז א זון פון יאשיהו, קען זייער זיין אז ער וועט זיך וועלן נוקם זיין אין מיר. אלזא האט ער אים געבונדן אין רבלה, און האט געמאכט פאר א מלך אויף זיין פלאץ יהויקים. יהויקים ווערט אויך גערופן אליקים. יהואחז, אזוי ווי מיר האבן געזאגט, האט ער גענומען קיין מצרים, דארט איז ער געשטארבן. יהויקים בן יאשיהו, וואס איז געווען דער ברודער פון יהואחז, האט געקיניגט 11 יאר. דעמאלט האט זיך נביא געווען אויף אים אוריהו בן שמעיהו פון קרית יערים, ככל אשר דיבר ירמיהו. יהויקים האט געוואלט דערהרג'ענען דעם נביא, דעם אוריהו, ער איז אנטלאפן קיין מצרים, יהויקים האט געשיקט אים צו ברענגען פון מצרים און אים צו הרג'ענען. און דעמאלט איז זיך ירמיהו נביא אויפן חורבן פון בית המקדש. עס שטייט אז די כהנים און די נביאי שקר האבן אים געוואלט דערהרג'ענען, ווייל פאר קיינעם איז נישט אנגענעם געווען צו הערן אז השם גייט זיי צו גלות שיקן. אז זייערע מעשים זענען שלעכט. זיי האבן זייער זייער ליב געהאט די נביאי שקר. די נביאי שקר, יענע וואס האבן זיי תמיד געזאגט איר זענט בסדר, איר זענט גוט, אדרבה, השם וועט נאך צוריקברענגען די כלים פון בית המקדש צוריק צום בית המקדש, השם וועט צוריקברענגען יענע וואס זענען אין גלות געגאנגען. די מעדיא האבן זייער ליב געהאט צו הערן יענע. אלערליי אזעלכע רעפארם רבנים, קאנסערוואטיווע אזעלכע, באליבטע רבנים, אזעלכע רבנים וואס האבן תמיד געזאגט וואס די מעדיא האבן ליב געהאט צו הערן, אזעלכע וואס האבן תמיד מגייר געווען דעם וועמען די מעדיא האבן געוואלט מען זאל מגייר זיין, מקרב געווען און אריינגעברענגט און... אבער יענע וואס האבן געזאגט דברי תוכחה, האט מען זיי קיינמאל נישט ליב געהאט. און דעריבער דעם נביא ירמיה האט מען געוואלט הרג'ענען. און דעמאלט האט אים אחיקם בן שפן געראטעוועט. און דעמאלט האט זיך ירמיהו נביא געווען אויף נבוכדנצר אז נבוכדנצר וועט קיניגן, ער האט זיך נביא געווען אויפן גלות פון יהויכין, אויף צדקיהו אז נבוכדנצר וועט אים מאכן צו הערשן. נאכדעם, נאך 15 יאר, האט ער זיך געמאכט מוסרות און מטות, האט זיי געטראגן אויף זיין האלדז 15 יאר כדי צו ווייזן אז זיי דארפן קומען אונטערן יאך פון די מוסרות פון נבוכדנצר. אבער דעמאלט האט חנניה בן עזור, וואס איז געווען א נביא שקר, צובראכן יענע מוסרות און מטות כדי צו ווייזן אז אייגנטליך זאל נישט זיין קיין זאך פון דעם. ירמיהו האט זיך נביא געווען אויפן חורבן פון בית המקדש, האט געזאגט השם ממרום ישאג, און דעמאלט האט ער זיך אויך נביא געווען אויף בית הרכבים, אז זיי האבן נישט געטרונקען קיין ווין, מיר וועלן דערצו קומען בלי נדר. און דעמאלט האט ער באפוילן צו ברוך בן נריה צו שרייבן אלע נבואות פון די טעג פון יאשיהו ביז דעם היינטיקן טאג, כדי די זאכן זאלן זיין געארדנט פאר דעם פאלק, אז זיי זאלן זען ווי אזוי עס זענען דא קלארע און פרטים'דיקע נבואות אז דער אייבערשטער מעלדט וועגן אלץ וואס עס וועט אין דער צוקונפט זיין.
אין דעם פינפטן יאר צו יהויקים, לייענט ברוך בן נריה אלע נבואות פון ירמיה פונעם ספר אין די אויערן פונעם פאלק. יהויקים, אזוי ווי מיר האבן געזאגט איז געווען א רשע'ישער מלך און די דאזיקע זאכן האבן נישט געפונען חן אין זיינע אויגן, און דעמאלט האט ער צוריסן דעם ספר און האט אים פארברענט. אין געפאלג פון דעם האבן זיך נאך צוגעלייגט דלתות צו דער מגילה, ווייל דעם ספר וואס ער האט אים געברענגט צו לייענען, האט ער אים געווארפן אין דעם ברענענדיקן קוימען, דארט האט ער פארברענט די מגילת איכה, און דעמאלט האט ער נאך צוגעלייגט נאך און נאך שווערע נבואות וואס זענען געזאגט געווארן אלס א צוגאב צו דעם וואס איז געזאגט געווארן אין אנהויב, דאס זענען די נאך דלתות וואס האבן זיך צוגעלייגט צו ספר איכה אין געפאלג פון דעם וואס יהויקים האט פארברענט דעם ספר. אין דעם זעלבן יאר קומט נבוכדנצר, ער כבש'ט יהויקים, ער שיקט אים נישט צו גלות, ער לאזט אים דארט אלס א קנעכט צו אים אויף דריי יאר. אין דעם אכטן יאר צו יהויקים, איז ער מורד געווען אין נבוכדנצר. זיין מרידה האט זיך געהאלטן דריי יאר. אין דעם 11טן יאר צו יהויקים, בינדט אים דער מלך בבל אין קופער-קייטן, נעמט אים קיין בבל, און ירמיהו איז זיך נביא אויף אים אז ער וועט באגראבן ווערן מיט א קבורת חמור. און די דאזיקע זאך איז טאקע מקוים געווארן ביי יהויכין, תיכף ווען מען האט אים געבונדן איז ער געשטארבן, מען האט אים ארויסגעצויגן און געשלעפט, אים באגראבן מיט א קבורת חמור. דער מלך בבל האט דערנאך געמאכט פאר א מלך יהויכין זיין זון. יהויכין ווערט אויך גערופן יויכין, אויך יכניהו, אויך כניהו. אויך די תקופה פון זיין מלוכה איז געווען זייער קורץ, דריי חדשים און צען טעג. און דעמאלט נאך א מצור, האבן זיי אים גענומען און אלץ וואס איז ביי אים, און ער האט ארויסגענומען די אוצרות פון בית השם און די אוצרות פון בית המלך, און דעמאלט האט דער מלך בבל צו גלות געשיקט יכוניה און עטליכע טויזנטער פון די באוואוינער פון ירושלים קיין בבל, און ווען ער איז אין גלות געגאנגען זענען מיט אים אין גלות געגאנגען אויך דניאל, חנניה, מישאל, עזריה, ווען זיי זענען נאך געווען יונגלעך. דאס איז געווען די תקופה פון יהויכין.
די תקופה נאכדעם, מאכט נבוכדנצר פאר א מלך מתניה, דעם פעטער פון יהויכין, ער איז געווען דער זון פון יאשיהו, און ער בייט אים דעם נאמען אויף צדקיהו. צדקיהו איז געווען א צדיק'דיקער מלך, און ירמיהו איז זיך נביא אויף שלום בן יאשיהו, וואס דאס איז צדקיהו, אויף יהויקים און אויף כניהו, און איז זיך נביא אויף שיבת ציון. ער שיקט דעם ספר צום גלות קיין בבל, זאגט זיי בויט הייזער און זעצט זיך אריין, טראכט נישט אז איר גייט'ס באלד גע'גאולה'ט ווערן אזוי ווי די נביאי שקר זאגן, אז אט-אט קערט איר זיך אום, ער האט זיי געזאגט ניין, איידער בבל וועט אנפילן 70 יאר וועט איר זיך נישט אומקערן, אזוי אז ווארט נישט אויף א ישועת הבל, זאלט איר וויסן אז די נבואות וואס די נביאי שקר זיינען זיך נביא פאר אייך וועגן א נאענטער גאולה זענען נישט קיין נבואות אמת, בויט הייזער, זעצט זיך אריין, ווייל ביז בבל וועט אנפילן 70 יאר וועט נאך נישט זיין די גאולה. און דא איז ער אויך זיך נביא נבואות פון נחמות. אין דעם פערטן יאר צו צדקיהו, גייט צדקיהו אראפ קיין בבל צוזאמען מיט שריה בן נריה, און ירמיהו שרייבט א ספר וועגן דער פורענות וואס וועט קומען אויף בבל, זאגט צו שריה צו לייענען דעם ספר אין בבל, אים אריינצוווארפן אין דעם טייך פרת, אזוי ווי מיר וועלן זען אין ירמיהו נ"א און אין ירמיהו נ"ט. און דעמאלט איז זיך נביא חנניה בן עזור א נבואת שקר, אז אין נאך צוויי יאר וועט השם צוברעכן דעם יאך פונעם מלך בבל, די כלים פון בית המקדש וועלן זיך אומקערן, יכניה וועט זיך אומקערן פונעם גלות. און ירמיהו איז זיך נביא אקעגן דעם, אז חנניה בן עזור וועט שטארבן אין דעם זעלבן יאר. וואס איז געשען צום סוף? ער איז געשטארבן. אבער וואס האט ער געטאן? ער האט געבעטן זיינע קינדער, פירסמט נישט אין דער מעדיא. פארוואס? כדי מען זאל זאגן, איר זעט, עס איז אריבער א יאר, און ערשט נאכן יאר איז ער געשטארבן, נישט אין דעם זעלבן יאר. זעט וואס דאס איז א נביא שקר, אויך נאך זיין טויט, אויך ווען ער זעט דעם שקר גייט זיך מקיים זיין, אויך דעמאלט וואס איז אים וויכטיק? אים איז וויכטיק אז מען זאל ווייטער גלייבן אין זיין שקר, הגם ער ווייסט טאקע אז זיינע ווערטער זענען נישט אמת. און דערנאך, אין דעם פינפטן יאר צום גלות פון יהויכין, איז זיך נביא יחזקאל נבואות פון פורענות. אין דעם אכטן יאר צו צדקיהו, קומט דער מלך בבל און מאכט א מצור אויף ירושלים, דאס מצרים חיל קומט צו העלפן, צום סוף ציען זיי זיך צוריק, זיי קערן זיך אום צו זייער לאנד. און דעמאלט קערט זיך אום צדקיהו און כבש'ט צוריק די קנעכט וואס פריער האבן זיי באפרייט, און אויף דעם איז זיך נביא אויף זיי ירמיהו דברי נבואה קשה אין פרק ל"ד, ווייל איר האט באפרייט די קנעכט און דאס וואס איר כבש'ט זיי צוריק אונטער אייערע הענט איז אקעגן דעם רצון השם. דערנאך, ווען דאס כשדים חיל איז געגאנגען אויף מצרים, גייט ירמיהו ארויס פון ירושלים, און דארט כאפט מען אים, מען שטעלט אים אין תפיסה, בית יהונתן הסופר. און דעמאלט איז זיך ירמיהו נביא אויף פלשתים, אויף מואב, אויף בני עמון, אויף אדום, אויף דמשק, אויף קדר, אויף די ממלכות פון חצור, וואס זיי וועט נבוכדנצר שלאגן. און מיר וועלן זען בפירוש אז עס ערשיינט אין די כתובים נביא לגויים נתתיך. אז די כוונה איז אז ירמיהו האט זיך נישט בלויז נביא געווען אויף עם ישראל, ער האט זיך אויך נביא געווען אויף די אנדערע אומות. אין דעם ניינטן יאר צו צדקיהו, אין צענטן טאג פון טבת, איז געקומען נבוכדנצר און זיין גאנצער חיל קיין ירושלים, האט אויף איר געמאכט א מצור. און דעמאלט האט זיך נביא געווען אויף דעם יחזקאל, און צדקיהו שיקט בסתר אים ארויסצונעמען פון דער תפיסה, אים צו ברענגען צו זיין הויז, און ער פרעגט אים וואס איז דאס ווארט פון השם? אזוי פרעגט ער ירמיהו. ירמיהו איז זיך נביא פאר אים זייער שווערע נבואות, און אין געפאלג פון דעם ווארפט ער אים אריין אין דעם גרוב דורך די שרים פון צדקיהו. זעט וואס דאס איז מלכים, דו רופסט אים כדי ער זאל דיר זאגן וואס איז דאס ווארט פון השם, ווען ער זאגט דיר זאכן וואס זענען נישט אנגענעם צו דיינע אויערן, ווארפסטו אים אריין אין דעם גרוב. דורך די שרים פון צדקיהו, און צום סוף וועלן מיר זען אז עבד מלך דער כושי האט אים געראטעוועט פונעם גרוב וואס ער איז געזונקען אין דעם בלאטע, ער ראטעוועט אים פון דארט. אין דעם צענטן יאר צו צדקיהו, אגב, איז אין דעם אויך געווען א היגיון, ווייל ער האט געוואלט וויסן וואס וועט אין דער צוקונפט זיין. אבער זייער זייער האט ער נישט געוואלט אז דאס פאלק זאל וויסן. ווייל אויב דאס פאלק וועט וויסן, וועט זיך שאפן א רעש אקעגן אים. און דעריבער האט ער געזאגט וואס איך ווייס, נאר איך זאל וויסן. אויב איך וועל אים יעצט באפרייען, איז ער דאך מחויב, ער טאר נישט פארהאלטן זיין נבואה, ער וועט זיין מחויב עס צו זאגן דעם פאלק. און דעמאלט וועט דא זיין א געריר אקעגן מיר. אלזא ווארפט ער אים אריין אין תפיסה, אין דעם גרוב, כדי אים צו פארשטאפן דאס מויל. אין דעם צענטן יאר צו צדקיהו, אין מיטן פונעם מצור, איז ירמיהו באפוילן פון השם צו קויפן א פעלד פון חנמאל בן שלום, חנמאל דעם זון פון זיין פעטער, יא, און ער גיט אים די ספרי מקנה צו ברוך בן נריה, און דאס איז געווען כדי צו שטארקן דאס פאלק און זיי אויפצומונטערן און זאגן זיי אז מען וועט נאך קויפן פעלדער אין יהודה, וואס דאס מיינט אז זיי זענען עתיד זיך אומצוקערן. און דעמאלט האט זיך אויך נביא געווען יחזקאל אויף מצרים און אויף צור און צידון. דערנאך, איז דער הונגער געווען שטארק, די שטאט האט זיך צוריסן, מען האט געכאפט צדקיהו און זיינע זין, אלע חורי יהודה, מען האט געהרג'עט די זין פון צדקיהו פאר זיינע אויגן, מען האט צדקיהו בלינד געמאכט, און אין זיבעטן פון אב זענען די גויים אריין אין ההיכל, האבן גענומען דעם ים, די מכונות, די עמודים, זיי האבן דארט צעקלאפט דעם זיבעטן, אכטן און ניינטן, ביז דער טאג האט זיך געוואנדן, און מיטן פינצטער פון ניינטן, וואס דאס איז תשעה באב, האבן זיי אנגעצונדן אין אים דעם פייער, און ער איז געווארן פארברענט אין דעם פינצטער פון ניינטן, און גאנץ צענטן איז ער געברענט אין פייער. גאנץ צענטן פון אב איז דאס בית המקדש געווען ברענענדיק, נאר מען מאכט תשעה באב ווייל דאס איז אתחלתא דפורענותא. נבוכדנצר, נאכדעם ווי ער האט חרוב געמאכט דאס בית המקדש און פארברענט זיין היכל, האט נבוכדנצר באפוילן נבוזראדן צו האלטן אן אויג אויף ירמיה, ווייל ער האט אפגעשאצט זיינע נבואות אלס נבואות אמת און ער האט געזען אז זיינע ווערטער זענען מקוים געווארן. ער האט אים ארויסגענומען פון חצר המטרה, און ער איז איבערגעגעבן געווארן צו גדליה בן אחיקם. ירמיהו איז געקומען צו אים פון דער רמה קיין מצפה, און אויך זענען אויפגעשטאנען פון די שרי החיילים און נאך אידן וואס האבן זיך אומגעקערט פון מואב און עמון. די שרי החיילות האבן געווארנט גדליהו בן אחיקם אז מען פלאנט אים דערהרג'ענען. זיי האבן אים געזאגט אז בעליס מלך בני עמון האט געשיקט ישמעאל בן נתניה כדי דיך דערהרג'ענען. אבער ער האט נישט געוואלט מקבל זיין לשון הרע, ער האט נישט געגלייבט וואס מען זאגט אים. אין דעם זיבעטן חודש, אין דריטן פון תשרי, דאס איז וואס מיר מאכן צום גדליה, איז געהרג'עט געווארן גדליהו בן אחיקם. דאס פאלק האט געפרעגט צי אראפצוגיין קיין מצרים, און ירמיהו, אזוי פרעגט ער ירמיהו, ירמיהו זאגט זיי נישט אראפצוגיין קיין מצרים. און נאך א מאל הערן זיי אים נישט צו. ער האט זיי געזאגט נישט אראפצוגיין קיין מצרים און זיי גייען אראפ קיין מצרים. און דעמאלט קומט אן א פליט פון ירושלים קיין בבל און מעלדט זיי אז די שטאט איז געשלאגן געווארן, אלזא איז ער אויך זיך נביא אויף די טרוקענע ביינער אין פרק ל"ז, ער איז זיך נביא אויפן פאל פון מצרים און צור. אין דעם כ"ז צו נבוכדנצר, האט ער צו גלות געשיקט ירמיהו און ברוך בן נריה, ער האט אים צו גלות געשיקט קיין בבל. 14 יאר דערנאך, איז זיך נביא יחזקאל אויפן בנין פונעם דריטן בית המקדש, און יחזקאל איז דאך ווי באוואוסט געווען אין בבל, און איז זיך נביא איך שטיי אויפן טייך כבר, יא, וואס איז דארט געווען אין בבל. אין 37 צום גלות פון יהויכין, אין דעם כ"ז פון אדר, איז געשטארבן נבוכדנצר. א טאג דערנאך, נעמט אויל מרודך אים ארויס פון זיין קבר, שלעפט אים, שלעפט זיינע ביינער, מקיים צו זיין דאס וואס איז אויף אים געזאגט געווארן ואתה הושלכת מקברך כנצר נתעב. א טאג דערנאך נעמט ער ארויס יכוניה פון זיין תפיסה, און אין דער זעלבער צייט איז געשטארבן צדקיהו און מען האט אויף אים ספד'עט. דער מלך צדקיהו ברענגט אין סדר עולם, ער האט אויסגעטרונקען די שמרים פון אלע דורות. די כוונה איז דער אפפאל וואס האט זיך אנגעזאמלט דא פון אלע דורות וואס זענען מורד געווען אין השם, דער וואס האט צום סוף דאס אלץ אויסגעטרונקען ביז צום סוף, איז געווען דער מלך צדקיהו.