מיר הייבן היינט אן צו לערנען ספר ירמיהו. די ערשטע דריי פסוקים זענען נישט קיין נבואה, נאר אן הקדמה: זיי קומען אונדז באשרייבן דעם מהות פונעם ספר און די געשטאלט פונעם שרייבער, און דינען ווי א הכנה צו אלץ וואס מיר וועלן ליינען ווייטער. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, און ברענגען די ווערטער פון רש"י, דער רד"ק און דער מלבי"ם.
דִּבְרֵי יִרְמְיָהוּ בֶּן־חִלְקִיָּהוּ מִן־הַכֹּהֲנִים אֲשֶׁר בַּעֲנָתוֹת בְּאֶרֶץ בִּנְיָמִן׃ - די רייד פון ירמיהו דער זון פון חלקיהו, פון די כהנים וואס אין ענתות אין לאנד בנימין.
דער רד"ק פרעגט ווער איז דער חלקיהו, און ער ענטפערט: מיר האבן שוין באגעגנט חלקיהו'ן, ער איז חלקיהו הכהן וואס איז געווען אין בית המקדש און האט געפונען דעם ספר תורה אין די טעג פון יאשיהו. דער ספר איז געווען אפן אויפן ארט וואו עס שטייט "יולך ה' אותך ואת מלכך", און ער איז געקומען און דערציילט דאס פארן קעניג, און דער קעניג האט געריסן זיינע בגדים, ווי מיר האבן שוין געלערנט אין ספר מלכים. זיין זון איז ירמיהו הנביא.
"מן הכהנים" - דער תרגום טייטשט "מן אמרכליא", דאס הייסט פון די חשוב'ע לייט צווישן די כהנים וואס זענען געווען אין ירושלים. און ענתות איז געווען איינע פון די שטעט פון די כהנים, ווי עס שטייט אין ספר יהושע אז די כהנים האבן געהאט שטעט וואו זיי האבן געוואוינט, און איינע פון זיי איז געווען ענתות.
רש"י ברענגט די ווערטער פון חז"ל: "ליתי בר קלקלתא דתקנן עובדוהי ויוכח בר מתקנתא דמקלקלן עובדוהי" - עס זאל קומען דער זון פון דער מקולקלת וואס זיינע מעשים זענען מתוקן, און מוכיח זיין דעם זון פון דער מתוקנת וואס זיינע מעשים זענען מקולקל. די מקולקלת איז רחב, און ירמיהו איז פון אירע אייניקלעך, און פונדעסטוועגן האט די זאך נישט משפיע געווען אויף אים צום שלעכטן, נאר אדרבה ער איז געווען א צדיק גמור. לעומת זה זענען עם ישראל די קינדער פון די מתוקנות, קינדער פון נשים צדקניות, און זייערע מעשים זענען מקולקל. אויב ער וואס קומט פון א מקולקלת איז געווארן א צדיק, איר וואס קומט פון א מתוקנת על אחת כמה וכמה ווערט פון אייך פארלאנגט צו זיין צדיקים. דערפאר קומט די תביעה דווקא דורך אים, ווייל ער איז דער שוט און ער איז דער ספר מוסר פון וועלכן זיי דארפן זיך לערנען.
דער רד"ק ברענגט א מדרש: פארוואס הייבט ער אן מיט "דברי ירמיהו" און נישט מיט "חזון"? וויבאלד דער ספר נעמט אריין דברי נבואה וואס ער האט נביאות געזאגט אויף ישראל און אויף די גוים, ווי אויך זיינע אייגענע רייד און וואס עס האט פאסירט מיט אים בעת זיין נבואה צו ישראל. עס זענען דא נישט בלויז נבואות, נאר אויך די געשיכטע פון די פריוואטע מאורעות וואס ער איז אדורך, און דערפאר הייבט ער אן מיט "דברי".
דער רד"ק ברענגט נאך א מדרש: דריי נביאים האבן געשריבן בלשון עצמן, דאס הייסט אז זיי האבן געשריבן זייער ספר בגוף ראשון - דברי קהלת, דברי עמוס, דברי ירמיהו. און פארוואס? ווייל זייער נבואה איז געווען דברי קנטורין, שארפע רייד וואס שטעכן דאס הארץ פונעם פאלק, דערפאר האט מען תולה געווען זייער נבואה אין זיי אליין. און מען קען זאגן בדרך פשט אז די כוונה איז כביכול: זאלסט נישט מיינען אז דאס איז פון מיר, זאגט דער אויבערשטער, איך האב נישט געהייסן דאס זאגן בדרך פון קנטור. און אזוי ווי מיר געפינען "ולחושך קרא לילה" - עס ווערט נישט דערמאנט דער שם שמים אויפן חושך, נאר סתם "קרא", בשעת אויפן ליכט שטייט "ויקרא אלוקים לאור יום". זיכער איז אויך דער חושך באשאפן געווארן דורכן אויבערשטן, נאר דער הקדוש ברוך הוא מייחד נישט זיין נאמען אויף אים. אזוי אויך דא: די דברי קנטור ווערן געזאגט כביכול אויפן נאמען פונעם נביא, הגם אז אוודאי איז די גאנצע נבואה מאת השם.
און אזוי געפינען מיר ביי זיי: "אני קהלת הייתי מלך בירושלים", און אזוי רעדט עמוס וועגן זיך, און אזוי דערציילט ירמיהו בגוף ראשון - דער אויבערשטער האט מיר געזאגט "בטרם אצורך בבטן ידעתיך", און איך האב אים געזאגט אז איך בין נישט ראוי, און ווייטער אין ספר דערציילט ער די צרות וואס מען האט אים געטון. די נכבדימ'דיגע טיילן פונעם ספר קומען בגוף ראשון, און דעריבער הייבט ער אן "דברי ירמיהו בן חלקיהו".
דער מלבי"ם לערנט אז די ערשטע דריי פסוקים זענען א סיסטעמאטישע הקדמה. ווען א מענטש גייט צו צו א ספר, זענען פאראן עטליכע נקודות וואס ער וויל בודק זיין. ביי כתבי הנבואה איז אוודאי נישטא קיין שאלה צי ס'איז כדאי צו עפענען אדער נישט, און דאך פעלט אויס אז ס'זאל אונדז געגעבן ווערן אן הקדמה איבער דעם וואס שטייט פאר אונדז.
ערשטנס: וואס איז דער מהות פון דעם ספר? ס'איז דא א ספר תוכחה, ס'איז דא א ספר שירה, ס'איז דא ספרי חכמה ווי למשל משלי און קהלת, ס'איז דא א ספר וואס ווערט געזאגט בדרך מליצה ומשל ווי שיר השירים, און ס'איז דא א ספר סיפורים. דערויף קומט דאס ערשטע ווארט - "דברי", וואס נעמט אריין אלעס: חזיונות, נבואות, סיפורים און תוכחות.
צווייטנס: ס'איז וויכטיג צו וויסן ווער ס'איז דער מחבר. ס'קען זיין א ספר אינטערעסאנט און שיין, מ'עפנט עס אויף און מ'זעט ווער ס'האט עס געשריבן, און גלייך שיקט מען עס אין שמות. אויב דער שרייבער איז נישט קיין מענטש הגון, לייענט מען נישט אין זיינע ספרים.
אמאל איז א ייד געקומען צום בריסקער רב און אים געזאגט: איך האב געהערט אז דער רב האט געזאגט פאר זיינע תלמידים נישט צו קומען צו מיינע דרשות. האט ער אים געזאגט: יא, ריכטיג. האט יענער געפרעגט: און פארוואס? אלעס וואס איך זאג איז דאך בלויז פון דברי חז"ל, זאכן וואס שטייען געשריבן, איך זאג זיי דאך בכלל נישט קיין אייגענע השקפות. דער בריסקער רב, וואס האט דערקענט אין אים אז זיינע השקפות זענען פארדרייטע, האט אים געזאגט: איך וועל דיר פרעגן א שאלה אין הלכה. יענער האט זיך געפרייט. האט ער אים געזאגט: וואס איז דער דין ביי א טאפ וואס דער טאפ אליין איז א טריפענער טאפ, אבער מ'האט דערין געקאכט כשר'ס פלייש למהדרין מן המהדרין בהשגחת הבד"ץ פון דער עדה החרדית, וואס איז דער דין פונעם עסן? האט ער געענטפערט: וואס הייסט, ס'איז אסור באכילה! האט אים דער רב געזאגט: איך פארשטיי נישט, ס'איז דאך כשר'ע פלייש? האט יענער געזאגט: יא, אבער אין וואספארא טאפ האט עס זיך געקאכט? האט אים דער בריסקער רב געזאגט: הערסט וואס דו רעדסט? דיין תורה איז זייער כשר, אבער אין וואספארא טאפ האט זי זיך געקאכט - און ער האט אים אנגעוויזן אויפן קאפ. ווען די זאכן קאכן זיך אין א קרומען טאפ, קומט אפילו דאס כשר'סטע עסן ארויס קרום.
דערפאר זאגט אונדז דער פסוק: "ירמיהו בן חלקיהו" - א נביא, א מיוחס, זיין פאטער איז געווען א כהן גדול און א נביא, און אויך אן עושר, וואס מען מאכט דאך א כהן גדול רייך, "הכהן הגדול מאחיו" - גדלהו משל אחיו (מאך אים גרעסער פון זיינע ברידער). דער כתוב דערציילט אונדז וועגן דער מעלה און חשיבות פונעם שרייבער פונעם ספר.
דריטנס: זיין ארט. "אשר בענתות בארץ בנימין". ענתות איז געווען א שטאט פון כהנים וואו ס'האבן געוואוינט מענטשן אויסגעצייכנט מיט יראת השם, און ער איז געווען פון ארץ בנימין און נישט פון ירושלים. און פארוואס דער דגש? ווייל "אין נביא בעירו". ווען א מענטש פון דעם זעלבן פלאץ קומט מוסר'ן, נעמט מען נישט אן פון אים: "דער איז אונדז געווארן א צדיק, ער איז דאך איינער פון אונדז". ווען מ'וויל לאזן הערן תוכחה, איז בעסער ס'זאל קומען א צווייטער, פון אן אנדער ארט, וואס זאל זאגן דברים כגידים. אזוי איז דער טבע פון מענטשן, און פאר מענטשן איז גרינגער אנצונעמען פון א מענטש פון אינדרויסן.
ס'איז געווען א מעשה מיט א לאקאלן רב וואס איז נסתלק געווארן, און ס'איז געווען אויפן פלאץ אן אלטער תלמיד חכם, הגון און באמת ראוי, אבער דער ציבור האט אים נישט גענומען - "אין נביא בעירו". זענען זיי געגאנגען און געברענגט א יונגן, וואס פארשטייט נישט צופיל, נאר ער האט געפונען חן אין זייערע אויגן. האט יענער תלמיד חכם צו זיי געזאגט: יעצט איז מיר פארענטפערט געווארן א קשיא. קיינמאל האב איך נישט פארשטאנען די מעשה העגל - "כי זה משה האיש לא ידענו מה היה לו", דער מנהיג איז נישטא, לאמיר אננעמען אז עטס זענט גערעכט. אבער ווער זאל זיין אנשטאט משה? מ'האט דאך דא אהרן, נעמט אייך אהרן! נאר פון דעם האב איך געלערנט אז מען איז ענדערש גרייט צו ברענגען אפילו אן עגל פון אינדרויסן, אבי נישט צו נעמען אהרן וואס מ'קען שוין.
ירמיהו, וואס איז נישט געווען פון ירושלים, האט זיי געקענט מוסר'ן אן קיין משוא פנים. ער וועט אויף קיינעם נישט מחפה זיין, ער וועט נישט מאכן קיין חשבונות: דער וועט מיר אפשר געבן ארבעט, יענער פארדינגט מיר די דירה, און דער דריטער האט מיר נישט לאנג צוריק געשיקט א בכבודיג שילוח מנות און ס'איז נישט אנגענעם אים צו זאגן שארפע רייד. ער וועט קומען און זאגן די זאכן קלאר און אפן, אן קיין כחל וסרק.
אמאל איז הרב בעדני געגאנגען צום ראש ישיבה הרב שך צו קויפן פון אים דעם ספר "אבי עזרי", און הרב שך האט אים געזאגט אז צוויי בענדער פעלן. האט ער געפרעגט: וואס הייסט עס פעלט? האט ער אים געזאגט: ווען מ'וועט נאכאמאל דרוקן וועל איך האבן. האט ער געפרעגט: און ווען וועט מען דרוקן? האט ער געזאגט: איך ווייס נישט, ווען ס'וועט זיך מיר אנזאמלען געלט וועל איך דרוקן. האט ער אים געזאגט: געלט? איך קען מיט עטליכע טעלעפאן-רופן פארשאפן פארן רב נדבנים וואס וועלן אפדרוקן דעם גאנצן ספר בחינם! האט אים הרב שך געזאגט: איך קען מיט איין טעלעפאן-רוף, מ'דארף נישט קיין עטליכע טעלעפאנען. נאר פון ווען איך בין געווארן א מנהיג פארן ציבור, האב איך מקבל געווען אויף זיך נישט צו נעמען קיין פרוטה פון קיין שום מענטש. פארוואס? ווייל אויב סיי וועלכער גוף וועט מיר שטיצן און מיר אפדרוקן די ספרים, און מארגן אדער איבערמארגן וועל איך זען אז זיי גייען אויפשטעלן, למשל, א מאדערנע ישיבה קטנה - צי וועל איך זיי קענען עפעס זאגן? צי וועל איך קענען ארויסקומען מוחה זיין קעגן זיי? צי וועל איך קענען מעמיד זיין די דת על תילה? האסט גענומען פון אים עפעס, ביסטו שוין געבונדן צו אים און נאכגעשלעפט נאך אים און דו האסט נישט קיין ווארט. האט ער געזאגט: איך ווארט ס'זאל זיך מיר אנזאמלען געלט פריוואט, און ווען איך וועל האבן גענוג - וועל איך דרוקן.
און אַזוי ווערט דערציילט וועגן דעם רבֿ פֿון קרית אתא, אַ גרויסער תלמיד חכם, וואָס האָט נישט געוואָלט נעמען קיין געלט פֿון דער מועצה דתית. איינמאָל האָט מען געפּרוּווט דריקן אויף אים: דער רבֿ זאָל ווערן אַ רבֿ מטעם דער מועצה און באַקומען אַ געהאַלט. האָט ער זיי געזאָגט: ניין. האָבן זיי געפֿרעגט: פֿון וואָס האָט דער רבֿ מורא, פֿאַר זײַן הלכה'דיקער פֿרײַהייט? מיר וועלן דאָך נישט באַשטימען פֿאַר אײַך וואָס צו פּסקענען, איר קענט טאָן לויט אײַער פֿאַרשטאַנד. האָט ער זיי געזאָגט: איר מיינט אַז נאָך דעם וואָס איר וועט מיר געבן אַ געהאַלט וועל איך וואַרטן אויף אָנווײַזונגען פֿון אײַך? איך וועל אַליין לויפֿן צו אײַך פֿרעגן וואָס איר ווילט איך זאָל טאָן! ווער עס נעמט אַ משכורת ווערט אונטערטעניק און געבונדן, און וואָס מען וועט אים זאָגן וועט ער טאָן. דערפֿאַר דווקא דער דאָזיקער נביא, וואָס איז פֿון ארץ בנימין און נישט פֿון ירושלים, ווען ער איז געקומען קיין ירושלים נבואה זאָגן האָט ער נישט געהאַט קיין חשבון מיט קיינעם און איז קיינעם גאָרנישט שולדיק געווען.
אֲשֶׁר הָיָה דְבַר־יְהֹוָה אֵלָיו בִּימֵי יֹאשִׁיָּהוּ בֶן־אָמוֹן מֶלֶךְ יְהוּדָה בִּשְׁלֹשׁ־עֶשְׂרֵה שָׁנָה לְמׇלְכוֹ׃ - וואָס דאָס וואָרט פֿון ה' איז געווען צו אים אין די טעג פֿון יאשיהו בן אמון מלך יהודה, אין דעם דרײַצנטן יאָר פֿון זײַן מלוכה.
די פֿערטע זאַך זאָגט דער מלבי"ם: עס איז וויכטיק צו וויסן פֿון וואָס פֿאַר אַ מקור די דברים ווערן געזאָגט. ווען אַ מענטש זאָגט אַ זאַך, וויל מען וויסן וואָס זײַנען זײַנע באַווײַזן, אויף וואָס שטיצט ער זיך, וואָס זײַנען די יסודות פֿון זײַנע רייד. עס קען זײַן אַז זיי קומען פֿון זײַן אייגענעם שׂכל, עס קען זײַן אַז ער האָט געפֿאָרשט און איז געקומען צו מסקנות, און עס קען זײַן אַז ער האָט מקבל געווען מפּי סופֿרים וספֿרים. אויף דעם זאָגט דער פּסוק "אשר היה דבר ה' אליו" - זאָלסטו וויסן אַז ער האָט געשעפּט זײַנע רייד פֿון אַ מקור מים חיים, פֿון דעם דבר ה' אַליין.
וַיְהִי בִּימֵי יְהוֹיָקִים בֶּן־יֹאשִׁיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה עַד־תֹּם עַשְׁתֵּי עֶשְׂרֵה שָׁנָה לְצִדְקִיָּהוּ בֶן־יֹאשִׁיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה עַד־גְּלוֹת יְרוּשָׁלַ͏ִם בַּחֹדֶשׁ הַחֲמִישִׁי׃ - און עס איז געווען אין די טעג פֿון יהויקים בן יאשיהו מלך יהודה, ביז צום סוף פֿון די עלף יאָר פֿון צדקיהו בן יאשיהו מלך יהודה, ביז ירושלים איז פֿאַרטריבן געוואָרן אין גלות אינעם פֿינפֿטן חודש.
די פֿינפֿטע זאַך: די צײַט פֿון דער נבואה. און נישט סתּם אַ צײַט, נאָר דרײַ פֿאַרשיידענע תּקופֿות איינע פֿון דער אַנדערער, אין וועלכע דער מצב פֿונעם פֿאָלק און פֿונעם מלך האָט זיך געביטן. דער אָנהייב פֿון זײַן נבואה איז געווען אין די טעג פֿון יאשיהו בן אמון, וואָס ער און זײַן דור זײַנען געווען צדיקים, און ער האָט אָנגעהויבן אינעם דרײַצנטן יאָר פֿון זײַן מלוכה, ווען ער איז שוין געווען אַ בר דעת צו דינען דעם אויבערשטן. דערנאָך האָט זיך זײַן נבואה פֿאָרגעזעצט אין די טעג פֿון יהויקים, וואָס אין זײַנע צײַטן איז דער דור געווען צדיקים און דער מלך איז געווען אַ רשע. און צום סוף ביז צום ענדע פֿון די עלף יאָר פֿון צדקיהו, ווען דער מצב האָט זיך ווידער געביטן: דאָס פֿאָלק זײַנען געווען רשעים און צדקיהו אַליין איז געווען אַ צדיק. אין אַלע די תּקופֿות - ווען דאָס פֿאָלק און דער מלך זײַנען צדיקים, ווען דאָס פֿאָלק איז צדיקים און דער מלך אַ רשע, און ווען דאָס פֿאָלק איז רשעים און דער מלך אַ צדיק - האָט ער נבואה געזאָגט, און אַלע זײַנע נבואות זײַנען מקוים געוואָרן.
וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה אֵלַי לֵאמֹר׃ בְּטֶרֶם אֶצׇּרְךָ בַבֶּטֶן יְדַעְתִּיךָ וּבְטֶרֶם תֵּצֵא מֵרֶחֶם הִקְדַּשְׁתִּיךָ נָבִיא לַגּוֹיִם נְתַתִּיךָ׃ - און עס איז געווען דאָס וואָרט פֿון ה' צו מיר, אַזוי צו זאָגן: איידער איך האָב דיך געפֿורעמט אינעם מוטערלײַב האָב איך דיך שוין געקענט, און איידער דו ביסט אַרויס פֿונעם טראַכט האָב איך דיך געהייליקט, אַ נביא פֿאַר די פֿעלקער האָב איך דיך געמאַכט.
דאָ הייבט ירמיהו אָן צו דערציילן די ווערטער פֿון זײַן נבואה. רש"י טײַטשט אויף "בטרם אצורך בבטן ידעתיך": נאָך פֿון די טעג פֿון אדם הראשון האָט דער הקדוש ברוך הוא געוויזן פֿאַר אדם דור דור ונביאיו, דאָס הייסט שוין דעמאָלט האָט ער אים געוויזן ירמיהו'ן אַלס נביא.
רבי נפתלי מרופשיץ האָט אויף דעם געזאָגט: דער הקדוש ברוך הוא האָט געוויזן פֿאַר אדם הראשון דור דור ודורשיו, דור דור וחכמיו, דור דור ונביאיו. לכאורה, נישקשה וואָס עס אינטערעסירט אדם הראשון צו זען די נביאים, די חכמים און די דרשנים, אָבער וואָס פֿאַר אַן אינטערעס האָט ער צו זען דעם דור אַליין? האָט ער געזאָגט: מען האָט געוויזן פֿאַר אדם הראשון נפתלי'ן, האָט ער זיך געוווּנדערט - אויך נפתלי צווישן די חכמים? אויך נפתלי צווישן די דרשנים? האָט מען אים געוויזן דעם דור, האָט ער געזאָגט: אַה, לגבי דעם דאָזיקן דור איז נפתלי אויך פּאַסיק. דערפֿאַר האָט מען אים געדאַרפֿט ווײַזן דור דור ודורשיו, ער זאָל זען דעם דור כּדי צו פֿאַרשטיין לויט וואָס די דרשנים ווערן געמאָסטן, און ער זאָל נישט מיינען אַז די גדולים זײַנען קליין, נאָר ער זאָל פֿאַרשטיין אַז אין פֿאַרגלײַך מיט יענעם דור זײַנען זיי באמת גרויס.
"נביא לגויים נתתיך" - רש"י טײַטשט: פֿאַר כּלל ישׂראל וואָס האָבן זיך געפֿירט ווי גוים, ווײַל רובֿ פֿון זײַנע נבואות זײַנען דאָך געווען אויף ישׂראל. און תרגום יונתן טײַטשט: "נביא משקה כוס דלווט לעממיא מניתיך", אַ נביא וואָס טרינקט אָן אַ כּוס פֿון קללה פֿאַר די גוים האָב איך דיך געשטעלט, אַז ער וועט נבואה זאָגן אויף זיי שאַרפֿע און שווערע זאַכן. און נאָך אַ פּירוש: "בטרם תצא מרחם הקדשתיך" - אויף דיר האָב איך געזאָגט פֿאַר משה'ן "נביא אקים להם כמוך", וואָס דער האָט זיי מוסר געזאָגט און דער האָט זיי מוסר געזאָגט, דער האָט נבואה געזאָגט פֿערציק יאָר און דער האָט נבואה געזאָגט פֿערציק יאָר.
דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער: ווען דער אויבערשטער האט באשאפן די ארבעת היסודות, האט ער אים געוואוסט בכח פונעם טבע, און דערנאך האט ער דאס ארויסגעברענגט מכח אל הפועל. דאס הייסט, אז שוין אין די יסודות איז אריינגעלייגט געווארן בכח די דוגמא פון ירמיהו, און נאכדעם "בטרם תצא מרחם הקדשתיך" - האט ער אים ארויסגעברענגט אל הפועל און אים געשיקט צו נבואה.
און דער רד"ק פרעגט: אלע נביאים און אלע צדיקים, און אפילו די רשעים, האט דאך דער קדוש ברוך הוא געוואוסט פון זיי איידער זיי זענען באשאפן געווארן, ווייל אויב נישט, חס ושלום, איז ער נישט קורא הדורות מראש. אויב אזוי, וואס איז דער חידוש דווקא דא? און ער ענטפערט, אז די כוונה איז, אז זיין פאטער און זיין מוטער האבן זיך געהיט מיט קדושה און טהרה שוין פון דער צייט פונעם היריון, און דאס איז די פעולה פון קדושה וואס האט געבוירן דעם דאזיקן באזונדערן קינד.
און דער רד"ק ברענגט די ווערטער פונעם רמב"ם, וואס זענען זייער יסודות'דיק: דאס איז דער ענין פון יעדן נביא, עס איז אוממעגלעך אן א נאטירלעכער הכנה בעיקר יצירתו ער זאל זיין גרייט צו נבואה, צוזאמען מיט התלמדות. דאס הייסט, אז פון הימל האט אים דער קדוש ברוך הוא צוגעגרייט אין זיין טבע צו זיין מסוגל צו נבואה, אבער מען דארף אויך התלמדות, ווייל אויב ער וועט זיך נישט אויסלערנען, וועט אים די נאטירלעכע הכנה אליין גארנישט העלפן. דערפאר פלעגן די בני הנביאים גיין נאכן נביא צו הערן און מקבל זיין פון אים וועגן אין נבואה ביז זיי האבן עס דערגרייכט: אסאך קדושה, אסאך טהרה, אסאך עבודה עצמית - אבער אן דער גרונטלעכער נאטירלעכער הכנה וועט ער נישט קענען מקבל זיין קיין נבואה, אפילו אויב ער וועט זיך אסאך אויסלערנען.
און לויט דעם פרעגט דער רד"ק: אויב אזוי, פארוואס איז די דאזיקע זאך געזאגט געווארן דווקא צו ירמיהו, מען וואלט עס דאך געדארפט זאגן צו יעדן נביא? און ער ענטפערט: דא איז געווען א נויט פאר א באזונדערער אמירה, וויבאלד דער קדוש ברוך הוא האט געוואוסט אז ירמיהו גייט זיך אפזאגן, און מען האט געדארפט ווערטער פון איבערצייגונג: נאך פאר איך האב דיך געפארעמט אינעם בויך האב איך דיך שוין באשטימט פאר דעם תפקיד, און ווי פרואווסטו זיך אפצוזאגן? איך האב דיך דאך פון פריער באשאפן דערפאר.
און ווידער פרעגט דער רד"ק: אויב דאס איז דער פשט, פארוואס איז נישט אזוי געזאגט געווארן צו משה, וואס ער האט זיך אויך אפגעזאגט פון גאטס ווארט? און ער ענטפערט צוויי תירוצים. דער ערשטער: פאר משה האט דער קדוש ברוך הוא געגעבן אותות צו שטארקן זיין הארץ - דער אות פונעם סנה, די שלאנג און די האנט וואס איז געווארן מצורע, אותות מיט וועלכע ער וועט קענען ווירקן פאר פרעה, און דאס איז שטארקער פון יעדער אמירה. און דער צווייטער תירוץ: משה רבנו האט נישט געדארפט די דאזיקע אמירה, ווייל ער איז געווען א גרויסער חכם און האט פארשטאנען פון זיך אליין אז א מענטש מצד עיקר יצירתו האט אין זיך א נאטירלעכע הכנה צו נבואה פאר יעדן וואס איז עתיד צו נבואה זאגן. אבער ירמיהו, קען זיין אז ער האט דאס נישט געוואוסט, און דערפאר האט דער קדוש ברוך הוא אים דאס געדארפט זאגן כדי אים איבערצוצייגן צו גיין אויף זיין שליחות.
נאך א וויכטיקן יסוד זאגט דער רד"ק: יעדע חכמה און יעדער טבע וואס איז דא אין א מענטש וואס איז ביי אים שטארק, האט ער א ביסל הכנה דערצו בעיקר היצירה, און עס פארשטארקט זיך ביים זיך אויסלערנען. דאס איז א גרויסער יסוד, סיי לטוב און סיי למוטב. א מענטש וואס איז פון זיין טבע א בעל חסד - אויב ער וועט דאס אויסאיבן און זיך טרענירן און איבערחזרן דערויף, וועט די זאך זיך מער איינווארצלען אין אים. א מענטש וואס ציט צו מושכלות און השגה אין חכמה - דער שורש געפינט זיך אין אים, און אויב ער וועט לערנען וועט ער דאס קענען אנטוויקלען פיל מער. און אזוי אויך פארקערט: א גרויסער בעל גאוה, א רשע און אן אכזר, האט דאס אינעם שורש, און וויבאלד ער איז געגאנגען און זיך געפירט מיט אכזריות און דאס כסדר אויסגעאיבט, איז עס ווי ער האט זיך דערויף געאיבט און עס איז אים געווארן א טבע שני. אבער וויסן זאלסטו, אז ווען ער וואלט זיך אנגעשטרענגט און זיך איבערגעקומען דערקעגן, וואלט ער מצליח געווען צו מבטל זיין דעם דאזיקן אינעווייניקסטן כח.
דער מלבי"ם לייגט צו, אז יעדער נביא דארף צוויי תנאים כדי צו נבואה זאגן. דער ערשטער, א נאטירלעכע הכנה: אז זיין מזג זאל זיין גרייט צו נבואה, שלימות פון כח הדמיון, דער כח השכלי און די איבעריקע כחות הנפש. ווייל אויב עס איז דא אין אים א חסרון, איז דער קדוש ברוך הוא נישט משרה זיין נבואה אויף א פגומ'דיקן כלי. און דער צווייטער, א בחירי'דיקע הכנה: וואס ער האט אליין געטון מיט זיין בחירה - התקדשות, עבודת השם, דביקות און יראת שמים. דער רמב"ם שרייבט דאך אויפן נביא אז קיין שום יצר הרע איז אים נישט בייקומענדיק אין קיין שום זאך אויף דער וועלט, און עס רעדט זיך פון געוואלדיקע מדרגות און השגות. אפילו ווען מען האט די נאטירלעכע הכנה, פעלט אויס די בחירי'דיקע הכנה, צו טון פעולות מיט דער אייגענער בחירה כדי מען זאל זיין ראוי צו השראת השכינה.
און דא איז דער מלבי"ם מחדש: עס איז פאראן א חילוק צווישן די נביאים, און עס זענען דא צוויי מינים נביאים - נביאים לצורך עצמם, און נביאים לצורך הכלל. דאס איז א זאך וואס אסאך ווייסן נישט, אבער יעדער וואס טראכט אריין מוז צוקומען דערצו. וויפיל נביאים זענען דען געווען ביי כלל ישראל? כפליים כיוצאי מצרים, א מיליאן און צוויי הונדערט טויזנט. בעת ווען מיר עפענען די ספרי הנבואה, וויפיל נביאים געפינען מיר? אכט און פערציק נביאים און זיבן נביאות. און וואו זענען אלע איבעריקע? דער פשוט'ער ענטפער: נבואה שנצרכה לדורות נכתבה, ושלא נצרכה לדורות לא נכתבה.
און מיט מער טיפקייט: אסאך מיינען אז דער ענין פון מקבל זיין נבואה איז ווייל דער אויבערשטער וויל לאזן וויסן זיין ווארט צום פאלק און דערפאר גיט ער עס איבער דורך א נביא. דאס איז א גאנצער טעות. דער נביא באקומט נבואה ווי א כלי אים פאראויסצוברענגען אין עבודת השם. ווען א מענטש הייבט זיך אויף און הייליקט זיך, איז ער ראוי און גרייט אז דאס ווארט פונעם אויבערשטן זאל זיין מיט אים אים צו פירן אויפן גלייכן וועג. אזוי ווי דער מלאך המגיד וואס איז געקומען צו רבי יוסף קארו און האט אים געלערנט תורה, און א גרויסער טייל פונעם ספר "מגיד מישרים" וואס ער האט מחבר געווען פון די ווערטער פונעם מלאך צו אים זענען תוכחות, מוסר רייד און ווערטער פון חיזוק. דאס איז די נבואה: זי קומט אויפצובויען די רוחניות'דיקע וועלט פונעם נביא און אים פאראויסרוקן. ער איז אנגעקומען צו השגות אין וועלכע ער פאראייניקט זיך מיטן קדוש ברוך הוא, און אזוי ווי מיר זאגן "ישקני מנשיקות פיהו", דער קדוש ברוך הוא וויל זיך באהעפטן מיט זיינע קנעכט און הייבט אים אויף צו השגות. און אגב וואס דער נביא פארבינדט זיך צום אויבערשטן, זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: איך האב אויך א שליחות פאר דיר, גיי און זאג פארן פאלק אזוי און אזוי. אבער דער עיקר פון דער נבואה איז נישט צוליב דער שליחות, נאר צוליב דער פריוואטער עבודת השם פונעם נביא, זיין זיך הייליקן און זיין שטייגן אין די דרגות פון התקרבות צום אויבערשטן יתברך.
זאגט דער מלבי"ם: אלץ וואס מיר האבן געזאגט וועגן א נאטירלעכער הכנה און א בחירי'דיקער הכנה, איז כדי דער נביא זאל זוכה זיין צו נבואה לצורך עצמו. אבער ווען דער קדוש ברוך הוא וויל שיקן א שליח מוסר'ן דאס פאלק און ווארענען די גוים, און עס איז נישטא קיין מענטש וואס איז ראוי דערצו - וועט ער זיך דען כביכול צוריקהאלטן פון זאגן זיין ווארט? אויף דעם זאגט דער מלבי"ם: ווען דער אויבערשטער דארף שיקן א שליח צום פאלק און עס געפינט זיך נישט קיין מענטש וואס איז צוגעגרייט דערצו מצד זיך אליין, קלויבט דער אויבערשטער אויס א מענטש וואס איז גוט אין זיינע אויגן און ער גרייט אים צו צו נבואה, ער ענדערט זיין טבע און העלפט אים ארויס אויף זיין בחירה, כדי צו דערגרייכן דורך אים די געוואלטע תכלית. מיט פשוט'ע ווערטער: אויב קיינער האט דאס נישט געטון פאר זיך, וועל איך נעמען עמיצן און דאס טון פאר אים - איך וועל ענדערן זיין טבע און אים העלפן אויסוועלן דאס גוטע, און דורך דעם וועט ער זיין גרייט איבערצוגעבן מיינע רייד צום פאלק.
און מיט דעם פארענטפערט דער מלבי"ם דאס וואס אסאך האבן שווער געפרעגט אויפן רמב"ם, וואס האט געשריבן אז די נבואה רוהט נאר אויף די וואס זענען צוגעגרייט דערצו: און וואס וועסטו זאגן אויף גדעון? און וואס אויף מנוח? און אויף נאך אזעלכע וואס חז"ל זאגן אויף זיי אז זיי זענען געווען עמי הארץ און אנשים קלים, און פונדעסטוועגן האט גערוהט אויף זיי נבואה? געוואלדיק שיין: אלע רייד פונעם רמב"ם זענען געזאגט געווארן אויף א נביא וואס איז משיג לצורך עצמו. דארט אבער, וואו עס איז געווען א נויט צו שיקן א שליח צום פאלק, האט דער קדוש ברוך הוא אים אויפגעבויט פון א רוחניות'דיקער בחינה כדי ער זאל זיין ראוי געשיקט צו ווערן. נישט צוליב דעם זכות פונעם מקבל, נאר צוליב דעם צורך פונעם משפיע.
לויט דעם טייטשט זיך דער פסוק אויס: קעגן דער הכנה טבעית, וואס איז בשעת דער יצירה אין בויך, זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא "בטרם אצורך בבטן ידעתיך" - איך אליין האב דיר שוין מקדים געווען די דאזיגע הכנה. און קעגן דער הכנה בחירית, וואס הייבט זיך אן פונעם מאמענט פון ארויסגיין פון מוטערלאַיב, ווייל אין דער מוטער'ס בויך האט ער דאך נישט קיין בחירה און פון דארט און ווייטער איז אלעס תלוי אין זיין בחירה, זאגט ער אים "ובטרם תצא מרחם הקדשתיך". דער טייטש פון דער זאך איז: דו דארפסט פאר דיין נבואה נישט קיין הכנה טבעית און נישט קיין הכנה בחירית אזוי ווי די איבעריגע נביאים, ווייל איך האב זיי געמאכט פאר דיר און איך האב דאס איינגעפלאנצט ביי דיר אויף א באזונדערן אופן. און וואס איז די סיבה? "נביא לגויים נתתיך" - היות איך האב פאר דיר א תפקיד וואס איז נישט קיין פריוואטע זאך נאר א שליחות, און איך האב נישט קיין מענטש וואס איז פאסיג און ראוי דערצו, איז דיין נבואה פאר מיינע געברויכן, כדי דו זאלסט זאגן מיינע רייד צו די פעלקער.
און אין ביאור המילים ערקלערט דער מלבי"ם דעם חילוק צווישן "בטן" און "רחם": די בטן דרוקט שטענדיג אויס דעם שלב פאר דער געבורט, און דארט האט דער אויבערשטער באשאפן אין אים די כוחות בכוח, און דאס איז די הכנה טבעית. דער רחם באצייכנט דעם ארט פון וואו דאס קינד קומט ארויס בשעת דער געבורט. און דערפאר אויף דער בטן האט ער געזאגט "אצורך", וואס לשון יצירה מיינט אויספארעמען די צורה פונעם קינד, וואס נאך פערציג טעג פונעם עיבור ווערט אויסגעפארעמט זיין צורה, און דאס איז דער באזונדערער פועל פאר יצירה, להבדיל פון בריאה אדער עשיה. און ער האט געזאגט "ידעתיך", אז דו ביסט צוגעקלעבט אין ידיעת השם, אזוי ווי "ונדעה נרדפה לדעת את ה'", אז די השגחה פרטית וועט דיר באגלייטן מצד דעם וואס איך בין פאראינטערעסירט אז דו זאלסט איבערגעבן מיין נבואה פאר'ן עם. און אויפ'ן רחם, וואס דאס איז די שעה פון דער געבורט און דער אנפאנג פון דער הכנה בחירית, האט ער געזאגט "הקדשתיך" - אז דו ביסט הייליג און אפגעשיידט פון אלע ענייני החומר.
וָאֹמַר אֲהָהּ אֲדֹנָי יֱהֹוִה הִנֵּה לֹא־יָדַעְתִּי דַּבֵּר כִּי־נַעַר אָנֹכִי׃ - און איך האב געזאגט: וויי, ה' אלקים, זע איך קען נישט רעדן, ווייל איך בין דאך א נער.
זאגט דער מלבי"ם: ירמיהו טענה'ט אז עס פעלן אים ביידע הכנות. עס פעלט מיר די הכנה טבעית - "כי נער אנוכי", איך האב נאך נישט קיין שלמות שכלית און נישט קיין שלמות המידות. און עס פעלט מיר די הכנה בחירית - "לא ידעתי דבר", איך קען נישט רעדן, איך ווייס נישט ווי אזוי מוכיח צו זיין און ווי אזוי צו זאגן די רייד.
און דער רד"ק ערקלערט אז צוויי טענות זענען אין זיין מויל. די ערשטע: "לא ידעתי דבר" - איך קען נישט רעדן צחות, מיט א מליצה'דיגער און פאסיגער שפראך. די צווייטע: "כי נער אנוכי" - איך האב נישט קיין דרייסטקייט צו רעדן פאר גרויסע לייט, איך שעם זיך; ווי קען איך צוגיין צו א גרויסן מענטש און אים מוסר'ן? און נאך מער, כדי צו רעדן דארף מען האבן ערפארונג, און יעדער וואס רעדט פאר א ציבור וועט דיר זאגן וויפיל ער האט ערוארבן דורך זיין ערפארונג. ערפארונג איז דאס בעסטע לערן-געצייג אין יעדן תחום, און זיכער אין ענינים פון רעדן, און א נער קען נישט אויסשטעלן זיינע ווערטער מיט מליצה און מיט א לשון צחה, וואס אויף דעם פאדערט זיך א גרויסער הרגל. און נאך א טענה איז דא מצד דעם עם: ווייל דאס פאלק וועט נישט נושא פנים זיין פאר א נער, און מיט דער צייט וועלן זיי אויפשטיין אויף מיר און מיר הרג'נען - אזוי ווי מיר וועלן טאקע זען שפעטער אינעם ספר אז מען האט פרובירט צו טאן מיט אים.
וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֵלַי אַל־תֹּאמַר נַעַר אָנֹכִי כִּי עַל־כׇּל־אֲשֶׁר אֶשְׁלָחֲךָ תֵּלֵךְ וְאֵת כׇּל־אֲשֶׁר אֲצַוְּךָ תְּדַבֵּר׃ - און ה' האט צו מיר געזאגט: זאלסט נישט זאגן איך בין א נער, ווייל צו אלץ וואו איך וועל דיר שיקן זאלסטו גיין, און אלץ וואס איך וועל דיר באפעלן זאלסטו רעדן.
"כל אשר אשלחך" און "כל אשר אצווך" זעט אויס ווי א כפילות. רש"י טייטשט: "אשלחך" - צו די פעלקער, "אצווך" - צו כלל ישראל. און דער מלבי"ם ערקלערט אז דא קומט דער הקדוש ברוך הוא ענטפערן אויף די דריי חששות: צוויי פון זיין זייט און איינע מצד דעם עם.
דער ערשטער חשש - איך האב נישט קיין מוט צו רעדן פאר גרויסע לייט. אויף דעם זאגט ער אים "על כל אשר אשלחך תלך": ווען האט א מענטש מורא צו גיין? ווען ער דארף זאגן אייגענע רייד. אבער א שליח פונעם מלך - פעלט אים דען מוט צו גיין און רעדן? ער קומט דאך נישט אין זיין אייגענעם נאמען נאר בשם המלך. דו קומסט מיט מיין שליחות, מיט דער שליחות פון א גרויסן מלך, און דו האסט נישט וואס צו מורא האבן און זיך וואס צו שעמען.
דער צווייטער חשש, מצד דעם עם - אז מען וועט נישט אננעמען פון מיר. ער פאלט אויך אוועק צוליב דעם זעלבן טעם: מען וועט נישט אננעמען פון דיר ווען דו קומסט אין דיין אייגענעם נאמען, א נער און א קינד, וואס האסטו אונז שוין צו לאזן הערן. אבער ווען דו קומסט בשם המלך, וואס מאכט עס אויס וועמען ער האט געשיקט? די רייד זענען דאך דבר המלך, און דער מלך איז רם ונישא.
און דער דריטער חשש - אז איך האב נישט קיין מליצה'דיגע שפראך מיט וואס מען קען רעדן פאר'ן עם. אויף דעם זאגט ער אים "ואת כל אשר אצווך תדבר": דו רעדסט נישט קיין אייגענע רייד, נאר די רייד וואס איך באפעל דיר, און איך לייג אריין מיינע ווערטער אין דיין מויל, און דו ביסט ווי איינער וואס זאגט איבער וואס מען האט דיר געהייסן. און דערפאר האסטו נישט וואס צו מורא האבן טאמער וועט דיין שפראך נישט זיין גענוג פאסיג און רייך פאר דברי נבואה.
אַל־תִּירָא מִפְּנֵיהֶם כִּי־אִתְּךָ אֲנִי לְהַצִּלֶךָ נְאֻם־יְהֹוָה׃ - האָב נישט קיין מורא פֿאַר זיי, װײַל איך בין מיט דיר דיך צו ראַטעװען, זאָגט דער אײבערשטער.
דאָ איז דאָ אַ מין הבטחה פֿאַר די דורות: האָב נישט קיין מורא און שרעק זיך נישט, אויב דו גייסט מיטן קדוש ברוך הוא - וועט דער קדוש ברוך הוא דיר העלפֿן. ירמיהו האָט נאָך אַלץ מורא געהאַט טאָמער וועט מען אים הרגענען, זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא: דאָס איז באמת נישט אָפּהענגיק אין דיר, איך וועל דיך ראַטעווען. אָבער די הבטחה איז געווען אים צו ראַטעווען פֿון הריגה, מען האָט אים אָבער נישט צוגעזאָגט אַז ער וועט ניצול ווערן פֿון היזק. און טאַקע דורכאויס דעם גאַנצן ספר זעען מיר אַז ירמיהו איז ניצול געוואָרן פֿון דער שווערד און פֿונעם טויט, אָבער היזק האָט מען אים אָנגעטאָן פֿיל מאָל.
וַיִּשְׁלַח יְהֹוָה אֶת־יָדוֹ וַיַּגַּע עַל־פִּי וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֵלַי הִנֵּה נָתַתִּי דְבָרַי בְּפִיךָ׃ - און דער אויבערשטער האָט אויסגעשטרעקט זײַן האַנט און האָט אָנגערירט מײַן מויל, און דער אויבערשטער האָט צו מיר געזאָגט: אָט האָב איך אַרײַנגעלייגט מײַנע ווערטער אין דײַן מויל.
דער רד"ק טייטשט אַז "וישלח ה' את ידו" מיינט אַ מלאך וואָס האָט זיך באוויזן צו אים און רעדט בשם השם. און דאָס איז אַ ביאור וואָס קערט זיך פֿיל מאָל צוריק אין די מקראות: ווען עס שטייט שם השם, איז נישט די כוונה אַז דער אין סוף בעצמותו מאַכט דעם קשר מיטן מענטש, נאָר דורך אַ מלאך. און דערפֿאַר ווערן די זאַכן צומאָל אויסגעדריקט בשם השם און צומאָל בשם המלאך. ווי צום ביישפּיל ביי עקידת יצחק, וואָס דער קדוש ברוך הוא רעדט מיט אברהם, און דערנאָך זאָגט אים דער מלאך "אל תשלח ידך אל הנער ואל תעש לו מאומה כי עתה ידעתי כי ירא אלוקים אתה" - און ווער זאָגט "ידעתי"? ביי אַ מלאך איז דאָך נישטאָ קיין שום חידוש, נאָר דער וועג ווי דער קדוש ברוך הוא מאַכט דעם קשר איז דורכן מלאך אשר שמי בקרבו, און דערפֿאַר קען דער מלאך זאָגן "ידעתי".
נאָך פרעגט דער רד"ק: אויב דער קדוש ברוך הוא איז געקומען רעדן מיט אים, וואָלט דאָך געדאַרפֿט שטיין "ויגע באוזני", ווייל ער גיט אים דאָך איבער אַ זאַך? פֿאַרוואָס שטייט "ויגע על פי"? נאָר ווייל ירמיהו האָט געטענהט אַז זײַן מויל איז נישט מתוקן, זײַן מויל איז נאָך אַ מויל פֿון אַ נער וואָס קען נישט רעדן מיט אַ פאַסיקער און רייכער שפּראַך. דערפֿאַר איז געווען אַ נגיעה אין מויל וואָס האָט אין אים עפּעס געענדערט, אַז זײַן מויל זאָל ווערן מתוקן און ער זאָל קענען רעדן מיט אַ קלאָרן חיתוך הדיבור און מיט אַ לערנערישער שפּראַך. "ויגע על פי" - ער האָט געטאָן אַ פעולה אַז דורך דעם זאָל זײַן מויל קענען אויספֿירן די שליחות.
דער מלבי"ם מסביר אַז יעדע שליחות יד וואָס ווערט דערמאָנט בנוגע נבואה, מיינט איבערצוגעבן כוח פֿונעם קדוש ברוך הוא צו טאָן און האַנדלען לויטן ג-טלעכן באַפֿעל. "יד ה'" דריקט תמיד אויס אַ כוח פֿון האַנדלען, מקיים צו זײַן אַ זאַך און צו ווירקן אין דער ווירקלעכקייט און אין דער נאַטור. ווען זי קומט מיט חוזק יד, ווי די יד החזקה און די יד הגדולה ביי יציאת מצרים און ביי קריעת ים סוף, מיינט עס אַ שטאַרקע פעולה וואָס ווירקט מיט גוואַלדיקער מאַכט. און ווען זי קומט בנוגע נבואה, מיינט עס אַז דער קדוש ברוך הוא גיט דעם נביא אַ געוואַלדיקן כוח און גבורה איבערצוגעבן די דברים צום פֿאָלק, און העלפֿט אים מיט אַן עזר ממרום, אָדער ער באַוועגט אים און נעמט אים אַרויס פֿון זײַן אָרט ביד חזקה ווי עס שטייט אין יחזקאל, אָדער ער נעמט אים צו זען וואונדערלעכע מראות, וואָס אויך דאָס ווערט געבראַכט אין יחזקאל. און ער זאָגט אים "הנה נתתי דבריי בפיך": קעגן דײַן מורא אַז דו וועסט נישט קענען רעדן - האָב איך די ווערטער אַליין אַרײַנגעלייגט אין דײַן מויל, און ממילא האָב איך דיר אויך איבערגעגעבן דעם כוח הדיבור בשלמות.
רְאֵה הִפְקַדְתִּיךָ הַיּוֹם הַזֶּה עַל־הַגּוֹיִם וְעַל־הַמַּמְלָכוֹת לִנְתוֹשׁ וְלִנְתוֹץ וּלְהַאֲבִיד וְלַהֲרוֹס לִבְנוֹת וְלִנְטוֹעַ׃ - זע, איך האָב דיך הײַנטיקן טאָג באַשטעלט איבער די פֿעלקער און איבער די מלוכות, אויסצוראָטן און צוברעכן, און אונטערצוברענגען און צעשטערן, צו בויען און צו פֿלאַנצן.
יעדער וואָס קען דעם מלבי"ם ווייסט אַז אַזאַ מין פּסוק איז אַ ברייטער פֿעלד פֿאַר זײַן ביאור. "על הגויים ועל הממלכות" - וואָס זענען גוים און וואָס זענען ממלכות? און זעקס אויסדרוקן זענען דאָ: לנתוש, לנתוץ, להאביד, להרוס, לבנות, לנטוע, און יעדער איינער פֿון זיי דאַרף אַן הסבר פֿאַרוואָס ער איז נישט קיין כפֿילות פֿונעם פֿריִערדיקן. און ווי מיר ווייסן שוין פֿונעם מלבי"מ'ס דרך, איז נישטאָ קיין מושג פֿון כפל עניין במילים שונות, נאָר יעדער אויסדרוק קומט פּינקטלעך אַרויסצוברענגען די נקודה וואָס מען וויל זאָגן.
זאָגט דער מלבי"ם: סײַ ווען מען רעדט פֿונעם חורבן פֿון די גוים און ממלכות, זיי אומצוברענגען און צעשטערן, און סײַ ווען מען רעדט פֿון זייער בויען און פֿלאַנצן - ביים קדוש ברוך הוא איז נישטאָ קיין חורבן לשמו. דער חורבן איז תמיד כדי צו בויען, און דאָס אויסראָטן און צוברעכן איז כדי צו פֿלאַנצן, ווײַל בײַם קדוש ברוך הוא איז תמיד דער העדר קודם צום הוויה.
און מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם עטלעכע מאָל, אַז פֿאַר יעדן גוטן אָנהייב איז פֿאַראַן אַן העדר. פֿאַרן טאָג איז דאָ חושך. פֿאַר דער גאולה איז דאָ אַ מצב וואָס די גאולה איז באַהאַלטן. פֿאַר יציאת מצרים איז געווען אַ שעבוד פֿון צוויי הונדערט און צען יאָר, און אַ רגע פֿאַר דער יציאה "תכבד העבודה על האנשים ואל ישעו בדברי שקר", דער שפּיץ פֿונעם חושך און דער פֿינצטערניש: "תבן אין ניתן לעבדיך ולבנים אומרים לנו עשו". איילת השחר איז תמיד דער שפּיץ פֿון דער שטאַרקייט און תוקף פֿון דער נאַכט, אַ רגע איידער עס שײַנט אויף דאָס ליכט פֿונעם פֿרימאָרגן. און אַזוי אויך בײַם אַרויסגיין צום לעבן: אַ זוימען וואָס מען לייגט אין דער ערד, דער ערשטער שלב פֿוילט ער און דער צווייטער שלב וואַקסט ער. אַ זרע אין בויך פֿון דער פֿרוי, דער ערשטער שלב ווערט ער נסרח און דער צווייטער שלב געבוירט ער. דורכאויס דעם גאַנצן וועג זעען מיר אַז פֿאַרן אַרויסגיין צו אַ גרויס ליכט איז דאָ אַ שלב פֿון פֿינצטערניש און העדר, ווײַל דער העדר איז קודם צום הוויה און דער טויט איז קודם צום לעבן.
און פון דא צום ביאור פון די ווערטער. זאגט דער מלבי"ם: דער פועל "נטש" איז נישט אזוי ווי עס איז אונדז באקאנט אין דער גערעדטער שפראך, נאר אין לשון הקודש איז דאס א באזונדערער אויסדרוק פאר פלאנצונגען. דער וואס איז נוטש א פלאנצונג, מיינט אז ער רייסט זי אויס. און לעומת זה "נתץ" און "הרס", וואס זענען אויסדרוקן ספעציעל פאר א בנין: ווען מען רעדט פון א בנין און מען חרוב'ט אים אונטער, איז מען נותץ און הורס, און ווען מען רעדט פון א פלאנצונג און מען רייסט זי אויס, איז מען נוטש.
און א ראיה דערצו פון די פסוקים: "אשר בניתי אני הורס ואשר נטעתי אני נותש" - קעגן דעם בויען קומט די הריסה, און קעגן דעם פלאנצן קומט די נתישה. און אזוי אויך "ובניתים ולא אהרוס ונטעתים ולא אתוש". מען זעט קלאר אז קעגן דעם פלאנצן איז דאס אויסרייסן פונעם געפלאנצטן, דאס איז די נתישה, און קעגן דעם בנין איז די הריסה.
מיר האבן אנגעהויבן מיט פרק א' פון ספר ירמיהו. די ערשטע דריי פסוקים זענען א מסודר'דיגע הקדמה: וואס איז דער מהות פונעם ספר ("דברי" - אלעס איז איינגעשלאסן דערין), ווער איז דער מחבר (ירמיהו בן חלקיהו, א מיוחס און א בן כהן גדול), וואו איז זיין ארט (ענתות אין לאנד פון בנימין, כדי ער זאל קענען מוסר'ן אן קיין משוא פנים און אן זיין געבונדן צו קיינעם), וואס איז זיין מקור ("אשר היה דבר ה' אליו" - פון א מקור מים חיים) און ווען האט ער נבואה געזאגט (אין דריי באזונדערע תקופות אינעם מצב פונעם קעניג און פונעם פאלק, און אין אלע פון זיי זענען זיינע נבואות מקוים געווארן). דערנאך האבן מיר געלערנט דעם סוד פון זיין באשטימונג: "בטרם אצורך בבטן ידעתיך" - אז דער הקדוש ברוך הוא האט אים אליין מקדים געווען די נאטירלעכע הכנה און די הכנה מצד דער בחירה, ווייל די דאזיגע נבואה איז נישט פאר זיין אייגענעם צוועק נאר צום צוועק פונעם משפיע, "נביא לגויים נתתיך". ירמיהו האט געטענה'ט "נער אנוכי" און "לא ידעתי דבר", און דער הקדוש ברוך הוא האט געענטפערט אויף אלע זיינע חששות: דו ביסט דער שליח פונעם מלך, און מיינע ווערטער זענען אין דיין מויל, און זארג זיך נישט ווייל איך בין מיט דיר דיך צו ראטעווען. און צום סוף, די איינשפאנונג "על הגויים ועל הממלכות" - אויסצורייסן און צו ברעכן, אויפצובויען און צו פלאנצן, אונדז צו לערנען אז עס איז נישטא קיין חורבן ביים הקדוש ברוך הוא נאר אלס אן הקדמה צום בנין, ווייל דער פעלער גייט שטענדיג פריער פאר דער הוויה.