עורי עורי לבשי עוז זרוע השם, עורי כימי קדם דורות עולמים, הלוא את היא המחצבת רהב מחוללת תנין. זאגט דער מלבי"ם, דא באשרייבט ער אונדז אַ ויכוח כביכול צווישן כנסת ישראל און קודשא בריך הוא, צווישן עם ישראל און השם. עם ישראל זאגן צום קדוש ברוך הוא, ריבונו של עולם, פארוואס פארשפעטיגסטו אונדזער ישועה? פארוואס שיקסטו אונדז נישט די גאולה, די ישועה? זע דאך, אין די ימי קדם ווען אונדזערע אבות זענען געווען אין מצרים, האסטו זיי געטאן נסים, האסטו זיי געטאן נפלאות, אפילו זיי זענען נישט געווען ראוי. אלזא אויך היינט טו אונדז נסים און נפלאות הגם מיר זענען נישט ראוי. ווער האט די טענה געטענהט? גדעון. גדעון האט געטענהט פונקט די טענה. עס שטייט אז דארט האט אים דער מלאך געזען ווען ער האט געקלאפט ווייץ צו אנטלויפן פאר די פלשתים, און דעמאלט ווערט געברענגט אז דער מלאך האט זיך אים נתגלה געווען, האט אים גדעון געזאגט צום מלאך, איה כל נפלאותיו אשר סיפרו לנו אבותינו? נעכטן האט מיר טאטע פארגעלייענט דעם הלל צו פסח און מיך געלערנט ווי דער קדוש ברוך הוא האט געראטעוועט אונדזערע אבות, און אויב וועסטו זאגן אז מיר האבן נישט קיין זכות, אלזא זיי אויך האבן נישט געהאט קיין זכות. אזוי האט גדעון געזאגט צום מלאך. אזוי אן ארט איז די טענה פון עם ישראל, ריבונו של עולם, אויב וועסטו ווארטן אויף אונדזער זכות, גיי ווייס ווען מיר וועלן זיין ראוי. דארף מען זכות? הנה עם ישראל זענען אויסגעלייזט געווארן פון מצרים אויך אן א זכות. אלזא לייז אונדז אויס אויך ווען מיר האבן נישט קיין זכות.
דרך אגב, וואס איז דער פשוטער תירוץ אויף די שאלה? ווען א קליין קינד הייבט אן צו גיין, גיט מען אים א האנט אז ער זאל נישט פאלן. אבער ווען א קינד איז 20 יאר אלט, אויב דארף ער אז מען זאל אים געבן א האנט, איז דאס זייער זייער באזארגנד, נישט אזוי? מען דארף שוין א דאקטער, צו זען וואס קומט פאר מיט אים, אן אָרטאָפעד, צו זען וואס איז די מעשה, פארוואס דארף ער אז מען זאל אים געבן א האנט. עם ישראל ביי יציאת מצרים איז געווען אין ווינדעלעך. דאס איז אין ווערן. אלזא דארף ער אז מען זאל אים געבן א האנט. 40 יאר אין מדבר, מן, ענני כבוד, אלץ וואס באגלייט אונדז דעם גאנצן וועג, ווייל מיר זענען נאך אלץ אין ווערן, מיר דארפן א האנט. ווען מען קומט אריין אין ארץ ישראל, דעמאלט פלוצלינג שטייט אויף א מענטש און הייבט אן צו גיין, מען דארף שוין גיין פון זיך אליין. און אויב אזוי איז די גאנצע טענה טו אונדז ווי עס איז געווען צו אונדזערע אבות, נישט רעלעוואנט צו אונדז. אייערע אבות זענען געווען אין אנפאנג פונעם וועג, זיי האבן זיך געדארפט אן א מאסיווע אלוקישע השפעה כדי זיי זאלן קענען שטיין אויף די פיס. אבער דערנאך דארפט איר שוין אייערע זכיות.
וויאזוי עס זאל נישט זיין, אלזא דאס איז די טענה פונעם עם צום קודשא בריך הוא. דער קדוש ברוך הוא זאגט, איר זענט אנדערש פון די פריערדיגע דורות און דעריבער זענט איר נישט ענליך צו זיי און דעריבער האט איר נישט זוכה געווען צו ישועה. לאמיר יעצט זען די זאכן וויאזוי זיי קומען דא צום אויסדרוק אין די פסוקים. עם ישראל זאגן עורי עורי לבשי עוז זרוע השם. ווער איז דאס וואס וועט ווירקן? זרוע השם. מיר ווילן אז דו זאלסט זיך אויפוועקן, עורי עורי. ווארט נישט אויף אונדזער התעוררות, נאר וועק אויף זרוע השם כדי צו לייזן אונדז. זאגט דער מלבי"ם, גיב אכט, עס שטייט נישט וועק אויף יד השם, עס שטייט וועק אויף זרוע השם. וואס איז דער חילוק צווישן יד און זרוע? מסביר דער מלבי"ם, דער זרוע איז דער אויבערשטער פרק פון די האנט, און דאס איז וואס באוועגט די גאנצע האנט. דאס איז דער זרוע, דער זרוע איז דער אויבערשטער חלק און זי באוועגט די האנט. און דעריבער זאגט דער מלבי"ם, שטענדיג ווען מיר רעדן וועגן זרוע, רעדן מיר וועגן דער סיבה הראשונה וואס איז נישט תלוי אין די מקבלים. זי איז נישט תלוי אין דעם עם וואס איז אונטן, נאר זי איז תלוי אינעם רצון השם. זי באוועגט אלץ. אלזא ווען מיר בעטן, בעטן מיר דעם כח וואס ווירקט אן די זכות התחתונים, אן די זכות פון עם ישראל. זרוע השם. נישט יד, וואס די יד ווירקט און זי דארף, דאס יד איז א נידעריגערע פעולה, וואס זי דארף שוין די מעשים פון די מענטשן דא אונטן, אויב זיי האבן זכיות אדער נישט. ניין, וועק אויף זרוע השם, וואס זרוע השם איז דער העכערער חלק וואס ווירקט זעלבסטשטענדיג אן צו זען צי מיר האבן א זכות אדער נישט. און אפילו מיר זענען נישט זכאי, עורי כימי קדם דורות עולמים. ווי אין די ימי קדם דורות עולמים האט זיך אויפגעוועקט זרוע השם אן וואס מיר זאלן זיין ראוי, אפילו ווען מען האט זיי געזאגט משכו וקחו לכם צאן צו מקריב זיין דעם פסח, זאגן חז"ל וואס איז דאס משכו? צי אייערע הענט אפ פון עבודה זרה. דאס הייסט זיי געפינען זיך ערב יציאת מצרים און מען דארף זיי נאך אלץ זאגן צי אייערע הענט אפ פון עבודה זרה. אלזא זכיות האבן מיר געהאט? זיכער נישט. און מיט אלעם דעם האט אונדז דער קדוש ברוך הוא אויסגעלייזט מיט זיין רצון. אלזא אזוי אויך יעצט מיטן רצון פונעם מאציל וועט ער אויסלייזן עם ישראל הגם מיר זענען נישט ראוי. עורי כימי קדם דורות עולמים, דורות עולמים מיינט ווי עם ישראל זענען געווען אין ארץ ישראל אין זכות פון וואס עס איז געווען אן התעוררות פון השם, און דעמאלט זענען מיר אריין אין לאנד מכח די מלחמות וואס יהושע האט מלחמה געהאלטן, וואס דאס זענען געווען נסיונדיגע מלחמות. און אויב וועסטו זאגן וואס פלוצלינג זאל השם פירן אזא הנהגה? ענטפערן עם ישראל, הלוא את היא המחצבת רהב. ווער איז דאס רהב? מצרים. את היא המחצבת רהב, דו ריבונו של עולם האסט אויסגעהאקט עם ישראל פון מיטן מצרים וואס ווערן גערופן רהב, אפילו זיי האבן נישט געהאט זכיות. מחוללת תנין, ווער איז דאס דער תנין? פרעה. שטענדיג איז תנין א באשרייבונג פון פרעה, התנין הגדול אשר בתוך יאוריו. אלזא דו ריבונו של עולם מחוללת תנין, דו האסט געשלאגן דעם תנין און ארויסגענומען עם ישראל פון מצרים, און דעמאלט האבן מיר נישט געהאט זכיות. אלזא אויב אזוי פארוואס נישט עורי עורי לבשי עוז זרוע השם קעגן די שונאים וואס מיר האבן יעצט און לייז אונדז אויס א גאולת עולמים.
הלוא את היא המחרבת ים מי תהום רבה, השמה מעמקי ים דרך לעבור גאולים. הלוא את המחרבת ים מי תהום, ריבונו של עולם דו האסט דאך אויך געשפאלטן פאר אונדז דעם ים, און אויך דעמאלט האבן מיר נישט געהאט זכיות. און נישט נאר מיר האבן נישט געהאט זכיות, וואס האט מיט אונדז דורכגעגאנגען אין ים סוף? דער פסל מיכה. עבר בים צרה. דאס הייסט מיר זענען געווען אזוי שלעכט אז דער פסל מיכה גייט מיט אונדז דורך אין ים סוף, און מיט אלעם דעם דו ריבונו של עולם, דו האסט אונדז אויסגעלייזט. וויאזוי עס זאל נישט זיין האסטו נישט געמאכט מיט אונדז קיין חשבון, האסט געטאן מיט אונדז חסד מיטן כח פונעם זרוע ווי מיר האבן מסביר געווען. השמה מעמקי ים דרך לעבור גאולים. וואס איז דאס השמה מעמקי ים? האסט שוין געזאגט המחרבת ים מי תהום, האסט שוין גערעדט אז השם האט חרוב געמאכט דעם ים. דאס איז קריעת ים סוף. פארוואס דער כפל הענין מיט אנדערע ווערטער? מיר האבן מסביר געווען אז ביים מלבי"ם איז נישטא אזא מושג. זאגט דער מלבי"ם, אויב וועסטו זען אין מיינע פירושים אויף מקרא, האב איך מבאר געווען אז עס זענען געווען צוויי נסים ביי קריעת ים סוף. עס איז געווען איין נס אז דער קדוש ברוך הוא האט געשפאלטן דעם ים, זענען דורכגעגאנגען בני ישראל אויף די יבשה. אבער ווער עס וועט זיך אריינטראכטן וועט זען, פרובירט א מינוט צו טראכטן, אויב מען וואלט יעצט אויסגעטריקנט פאר אונדז דעם ים, א שטעג, וואלט געווען גרינג צו גיין דארט? זיכער נישט, א אויסגעטריקנטער שטעג, וואלט געווען גרינג? זיכער איז נישט געווען גרינג צו גיין, ווייל דער ים איז דאך נישט קיין גלאטע פלאך, דאס איז נישט קיין אספאלט. עס זענען דא ארויפגאנגען, עס זענען דא אראפגאנגען, עס זענען דא פעלזן, עס זענען דא... צו גיין דארט איז געווען זייער נישט פשוט. וואס האט מען געדארפט טאן כדי עם ישראל זאלן אויך קענען גיין אינמיטן ים? מען האט געדארפט מאכן דעם ארט גלאט און ראוי צום דורכגאנג. זאגט דער מלבי"ם, דאס איז וואס עס שטייט דא. הלוא את היא המחרבת ים, דער זרוע פונעם קדוש ברוך הוא איז דאס וואס האט חרוב געמאכט און אויסגעטריקנט דעם ים, מחרבת ים מי תהום רבה. און השמה מעמקי ים דרך לעבור גאולים. מען האט געדארפט דעם ארט וואס איז אויסגעטריקנט געווארן אויך מאכן א וועג, אויסגעפלאסטערט, אז די גאולים זאלן קענען דורכגיין, אז זיי זאלן נישט פאלן, נישט שטרויכלען, נישט מכשל ווערן.
ופדויי השם ישובון, ובאו ציון ברינה, ושמחת עולם על ראשם, ששון ושמחה ישיגון, נסו יגון ואנחה. וואס איז דער פסוק? רש"י איז מסביר אז דאס איז א תפילה. אז כביכול דא שטייט ער און דאווענט און זאגט ריבונו של עולם אז פדויי השם ישובון. אויב אנדערש זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז א המשך פון די פריערדיגע בקשה. מיר ווענדן זיך צו השם און זאגן עורי עורי לבשי עוז זרוע השם, מיר גייען ווייטער און זאגן אפילו מיר זענען נישט זכאי, אפילו עס וועט נישט זיין אונדזער פדייה דורך אונדזערע מעשים, וויאזוי עס זאל נישט זיין פדויי השם ישובון ובאו ציון ברינה ושמחת עולם על ראשם, מיטן חסד השם. אז דער קדוש ברוך הוא זאל אונדז אויסלייזן מיט זיין חסד, אז דער קדוש ברוך הוא זאל אונדז ארויסנעמען פון גלות מיטן כח פון זיין זרוע אפילו מיר זענען נישט ראוי.
אנוכי אנוכי הוא מנחמכם. מנחמכם. מי את ותיראי מאנוש ימות, ומבן אדם חציר יינתן. אנוכי אנוכי הוא מנחמכם. קודם כל שטייט דא דער רד"ק אויף א שוועריגקייט. עס שטייט אנוכי אנוכי הוא מנחמכם, דאס איז אין לשון רבים. דערנאך זאגט ער מי את ותיראי, דאס איז לשון נקבה. אינעם קומענדיגן פסוק ותשכח השם עושך, דא פלוצלינג ווענדט ער זיך אין זכר. וואס איז דאס, ווי אזוי זענען דא אלע די שינויים? רבים, נקבה, זכר? זאגט דער רד"ק, יא, דאס איז דער מנהג המקרא. ווען ער רעדט אין לשון רבים, רעדט ער קעגן די פרטים. איך רעד וועגן יעדן איינעם און איינעם דא, אלזא וועל איך רעדן אין לשון רבים. ווען ער רעדט אין לשון יחיד, רעדט ער קעגן דעם כלל. דאס הייסט, איך זאג ישראל זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים, איך רעד וועגן כלל ישראל. אלזא דעריבער וועל איך רעדן אין לשון יחיד, ווייל איך רוף דעם כלל ישראל אלץ איינער. און ווען ער רעדט אין לשון נקבה, רעדט ער קעגן דער כנסייה, זייער אנזאמלונג, וואס עס הייסט כנסת ישראל. נישט גבעת רם, כנסת ישראל רעדן וועגן כלל ישראל, און דעריבער הייסט דאס כנסת ישראל, לשון פון די אנזאמלונג פון ישראל, און דעמאלט רעדט ער אין לשון נקבה.
ענטפערט זיי דער קדוש ברוך הוא, זאגט דער מלבי"ם, עם ישראל זענען געקומען און האבן געטענהט א טענה. און די טענה פון עם ישראל איז געווען, ריבונו של עולם, פארוואס וועסטו נישט טאן אונדז נסים ווי דו האסט געטאן צו אונדזערע אבות אין מצרים? זאגט דער מלבי"ם, זאגט זיי דער קדוש ברוך הוא, איר זאגט עורי זרוע השם, כביכול ביי מיר איז געשען א שינוי. אמאל האב איך אויסגעלייזט אויך אן זכיות, און היינט פאדער איך נאר זכיות. זאגט דער קדוש ברוך הוא, אזוי איז נישט. איך האב זיך גארנישט געענדערט. אנוכי אנוכי הוא. דער וועלכער איך בין געווען דעמאלט, בין איך יעצט אויך. דער וועלכער האט געזאגט אנוכי השם אלוקיך, דאס איז דער אנוכי וואס געפינט זיך דא יעצט. ביי מיר איז נישט געשען קיין שום שינוי. אנוכי אנוכי הוא מנחמכם, אויך יעצט ווי פון קדם. אלזא ווי איז דער פראבלעם? דער פראבלעם איז אז איר האט זיך געענדערט. ביי אייך איז געשען א שינוי. דעריבער זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך פרעג, מי את? אה, דער עם וואס איז ארויסגעגאנגען פון מצרים? איך קען אייך נישט. איר זעט בכלל נישט אויס דאס זעלבע. איר קענט די מעשה מיט יענעם וואס... עס איז געווען איינער וואס... דער מצב הכלכלי איז געווען זייער שווער, האט ער געדאווענט, געדאווענט, געדאווענט, געדאווענט, אין הימל האט מען שוין נמאס געווארן צו הערן זיינע תפילות. די מלאכים האבן געזאגט ריבונו של עולם, שוין נו, גיב שוין דעם מענטש עפעס א געווינס אין דער לאטערי. די גאנצע צייט דאווענט ער צו געווינען אין דער לאטערי, צו געווינען אין דער לאטערי. יא. יעקב כהן רופט מען אים. גוט. דעם מענטש האט מען געלאזט געווינען אין דער לאטערי, איז ער געווארן א מולטי מיליארדער. דער מענטש האט געקויפט א אויטא, געקויפט א דירה, געקויפט... בקיצור, אלץ. אבער ער קוקט אויף זיך אין שפיגל, זאגט ער הער, דו זעסט בכלל נישט אויס א מיליאנער, דו זעסט אויס ווי דער דלפון פון פריער... האט ער באשלאסן אז ער דארף אויך מאכן א ניתוח פנים. איז ער געגאנגען צו א פלאסטישן דאקטער, האט ער אים געמאכט א ניתוח פנים, האט ער אים ארויסגעמאכט א מאנעקין. גייט ער ארויס פונעם שפיטאל, איבערגייענדיג די גאס, גייט אריבער אן אויטא, יאגט אים אן, קומט ער אן אין הימל. ריבונו של עולם, האסט מיר געגעבן אזוי פיל, יעצט הייב איך ערשט אן צו הנאה האבן, פלוצלינג האסטו מיך צוגענומען? קוקן אויף אים די מלאכים, ווארט, ווער איז דאס? יעקב כהן? מיר האבן דיך נישט דערקענט. מיר בעטן זיך אנטשולדיגן. עס איז געווען א טעות. מיר האבן דיך נישט דערקענט, יא. א טעות אין דערקענען.
אלזא זאגט דער קדוש ברוך הוא, מי את? ווער זענט איר? אה, דאס זענט איר וואס רעדט, כנסת ישראל? איך האב אייך נישט דערקענט. מי את? ווער זענט איר? איר זענט נישט דער עם וואס איז געווען אין די ימי קדם. איר זענט נישט דער עם וואס איז ארויסגעגאנגען פון מצרים. זיי, זיי האבן נישט מורא געהאט פון א זרוע בשר, זיי האבן נישט מורא געהאט פון די אומות, זיי האבן געבטוחט אין מיין ישועה. מי את ותיראי מאנוש ימות? ווער ביסטו וואס וועסט מורא האבן פון עפעס א בשר ודם אנוש וואס ער איז עתיד רימה, וואס ער איז עתיד צו שטארבן? זאגט דער מלבי"ם, ווי מיר האבן פריער מסביר געווען, דער אנוש קומט שטענדיג צו באטאנען קליין. איש, אנוש קומט צו באטאנען א קליינער איש. קליין האבן מיר מסביר געווען נישט אין דעם פיזישן גרייס, נאר עס מיינט צו באטאנען אז ער איז מזולזל, ער איז חלש כוח, ער איז קליין. זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן אדם און דעם ווארט בן אדם. יא? עס איז דא א חילוק צווישן אויב איך זאג אדם און צווישן אויב איך זאג בן אדם. וואס איז דער חילוק? בן אדם, זאגט דער מלבי"ם, מיטן ווארט צוגאב פון בן פאר דעם, קומט דאס אנצואווייזן אז ער איז געבוירן פון אדם. ער איז א בן פון אדם. וואס קומט דאס צו זאגן? ווען מיר ווילן זאגן וועגן עמיצן אז עס איז אין אים א חסרון, און וואס איז דער חסרון? די זאך אז ער איז ילוד אישה. ילוד אישה, מיר זעען דאס אסאך מאל ערשיינען אלץ א אויסדרוק פאר א חסרון. א מלאך איז נישט קיין ילוד אישה. ער האט נישט דעם חסרון. א ילוד אישה האט א חסרון, דו ביסט געבוירן פון עפעס א גשמיות, פון עפעס א חומרישן, א ילוד אישה. און שטענדיג זעען מיר דעם אויסדרוק בן אדם ווען מען וויל כאראקטעריזירן למשל א מעלה פון די מלאכים לגבי דעם אדם וואס איז א יציר חומר. אדער למשל ווען מען ווענדט זיך צו יחזקאל, ווי רופט מען אים? בן אדם. וואס וויל מען זאגן דערמיט? דו ביסט געבוירן, נוצר געווארן פון אדם, א פחיתות. דא זאגט ער, פון וועמען וועסטו מורא האבן? מאנוש ימות. אנוש ווי מיר האבן מסביר געווען אז דאס איז אן איש וואס קומט צו באטאנען קלענערקייט, וואס ער איז דאך עתיד צו שטארבן. דאס איז מצד וואס ער איז אנוש, דאס איז מצד וואס ער איז אדם. אבער מצד וואס ער איז אויך בן אדם, געבוירן פון בשר ודם, דאס הייסט עס איז דא דא אויך די תוצאה, וואס וועט מיט אים געשען צום סוף? ער וועט שטארבן. און עס איז דא דא אויך די התחלה, פון וואו קומט ער? פון וואס קומט ער? ער קומט פון אדם. דער וואס קומט פון אדם איז עלול צו א חולי, צו א מכאוב, צו לייד, צו יסורים, דאס איז נאך פאר ימות. דאס הייסט מיר זעען אז צו דער זאך אז דער אדם איז אין א גוף און אז ער איז א תוצר פון אדם, איז דא ביי אים צוויי מינוסן. איין מינוס, ער דארף לעבן א לייד, ער דארף א לעבן וואו ער קען ליידן אין אים קרענק און צרות און יסורים. און אויך צום סוף איז ער נאך עתיד צו שטארבן. צום סוף איז ער עתיד זיך צו ענדיגן. און אלזא אויב אזוי זאגט ער, פון דעם האסטו מורא? מי את? דאס ביסטו כנסת ישראל? דאס ביסטו עם ישראל וואס איך האב ארויסגענומען פון מצרים? אז דו זאלסט מורא האבן פון אן אנוש וואס איז נישט אויסער עפעס א קליינער וואס ער איז דאך עתיד צו שטארבן? ומבן אדם דער וואס קומט פון א שורש פון די יצירה פון אדם וואס ער איז דאך עתיד חציר יינתן, חציר יינתן מיינט, זאגט דער מלבי"ם, אז חציר איז שטענדיג אן אויסדרוק פאר עפעס וואס איז אינגאנצן שוואך. ריח אש חציר נשרף. אלזא ער ווערט חציר, ד.מ. גרינג, דו זעסט א מענטש צובראכן, האט געגעסן עפעס נישט גוט, ליגט דריי טעג. זעט ווי דער מענטש איז עלול צו א חולי, עס איז ארויס א ביסל וועטער נישט דאס, נעסט זיך, פלוצלינג איז ער אינגאנצן פארפלייצט מיט שנופ, א היץ, ליגט אין בעט, אנגינא. דער אדם חציר יינתן, ער איז ווי חציר. היות ער איז א תוצר פון אדם, אלזא ממילא זענען דער חולי און די מכאובים א חלישות המזג, זיי זענען א חלק פון זיין הויה. אלזא פון דעם האט איר מורא?
ותשכח השם עושך, נוטה שמיים ויוסד ארץ. ותפחד תמיד כל היום מפני חמת המציק כאשר כונן להשחית. ואיה חמת המציק. זאגט דער מלבי"ם, קום און זע אז איר האט זיך געענדערט. ותשכח השם עושך. אויב וואלסטו נישט פארגעסן השם עושך, וויאזוי איז דאס אז דו ביסט אנגעקומען צו א מצב אז דו האסט מורא פון אן אנוש ימות און פון א בן אדם חציר יינתן? פארוואס האסטו מורא? ותשכח אנוש עושך. השם וואס ער איז עושך, וואס ער איז נוטה שמיים, וואס ער איז יוסד ארץ. דער וואס האט נטע געווען שמיים און יוסד געווען ארץ האט זיכער אין זיין כח צו העלפן. און אט האסטו אים פארגעסן און דעריבער האסטו א חשש און האסט מורא פון עמיצן וואס ער איז א בשר ודם. און נישט נאר דאס, נאר זאגט דער קדוש ברוך הוא, נאך איז אין אייך פאראן א שטענדיגע מורא. ותפחד תמיד כל היום מפני חמת המציק כאשר כונן להשחית. וואס איז דאס חמת המציק? זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן אף, קצף, עברה, און צווישן חימה. מיר וועלן נישט יעצט מסביר זיין זיי אלע, אבער די חימה איז אנדערש פון זיי מהותיש. אין וואס איז דער אונטערשייד? אז חימה איז דער כעס הלב. אויב אנדערש אף, קצף, עברה, זענען דאס כעסים וואס זענען שוין חיצוני וואס זיי האבן באקומען אן אויסדרוק אויך קעגן דרויסן. למשל דער אף, מתאדם אפו, עלה עשן באפו, דאס איז שטענדיג אן אויסדרוק פאר א חיצונער קצף. און אזוי אויך קצף, עברה, ער האט א קצף אויף די ליפן ווען א מענטש איז אין כעס. אלזא דאס זענען שטענדיג אויסדרוקן פון א מער חיצונער כעס. אלזא זאגט ער, אויב וואלט איר מורא געהאט פון עפעס וואס איז שוין ארויסגעקומען צום פועל, ער איז א קצף, ער איז אן עברה, ער איז אן אף, ווי וואס עס הייסט מען זעט דעם שונא דא, זיינע דראאונגען האבן שוין באקומען א ממשותדיגע מימד, נו, קען איך נאך פארשטיין. אבער ביי אייך איז דאס נישט אזוי געווען. זאגט דער קדוש ברוך הוא, ותפחד תמיד כל היום מפני חמת המציק. און חימה ווי מיר האבן מסביר געווען איז דאס פנימי. דאס הייסט פון וואס האסטו שוין מורא? אפילו דער מציק האט נאך נישט אנטפלעקט זיין חימה, דאס איז אינעווייניג, האסטו מורא ווי וואס? ווי כאשר כונן להשחית. די כ"ף דא איז כ"ף הדמיון. כאשר, כאילו אשר כונן להשחית. ער איז כאילו שוין געקומען צו משחית זיין, האסטו מורא פון אים כאילו ער איז שוין דא. דאס ווייזט אויף א חוסר יראת השם, דאס ווייזט אויף א חוסר ביטחון אין השם. אפילו דער מציק האט נאך נישט אנגעהויבן דיר צו שאדן, לעבסטו שוין אין א געפיל פון כאשר כונן להשחית, כאילו ער האט שוין אינגאנצן משחית געווען. און דו וואלסט דאך געדארפט טראכטן ואיה חמת המציק? וואו איז די חמת המציק? וואס זע איך די חמת המציק? ניין, דאס געפינט זיך נאך אין זיין אינעווייניגסטן. אלזא פארוואס האסטו אזוי א חשש און מורא? עס איז דאך נאך ווייט פון ארויסקומען צום פועל. און אויב דאס איז ווייט פון ארויסקומען צום פועל, פארוואס האסטו מורא היינט? אזוי האבן מיר מסביר געווען אין דער פארגאנגענהייט וואס עס שטייט אז דער קדוש ברוך הוא זאגט צו משה, דבר אל בני ישראל, מה תצעק אליי, דבר אל בני ישראל ויסעו. וואס, וואס זאגט בעצם דער קדוש ברוך הוא? מה תצעק אליי? ווען א מענטש געפינט זיך דאך אין א צרה, אין א מצוקה, שרייט ער צו השם. וואס איז דאס מה תצעק אליי? עס זענען דא אסאך ביאורים וואס זענען געזאגט געווארן דערויף. אבער איינער פון די ביאורים וואס זאגן, איז דאס מה תצעק אליי? דער שונא איז דאך נאך נישט אנגעקומען אויף אייך. דער שונא איז דאך נאך ווייט. און אויב אזוי מה תצעק אליי? עס איז נאך פאראן ארט צו א ישועה. דאס הייסט, א מענטש דארף וויסן, ווען די צרה איז נאך נישט געקומען און דו ביסט באזארגט, דו ביסט באאומרואיגט, דאס איז א חוסר ביטחון אין השם. ווען די צרה וועט זיין, נו, דעמאלט פארשטיי איך. אבער ווען די צרה איז נאך נישט געקומען, ווייזט דאס אויף א חוסר ביטחון. דאס איז וואס ער זאגט, מה תצעק אליי? דער שונא איז נאך נישט דא. אלזא דבר אל בני ישראל ויסעו, עס איז נאך אסאך צייט צו א ישועה. אזוי אויך דא, זאגט דער קדוש ברוך הוא, ואיה חמת המציק? וואס האסטו געדארפט טראכטן? ווארט, איה חמת המציק? איך האב מורא ווייל מען האט מיר געזאגט אז ער פלאנט. אויף דעם וואס מען האט מיר געזאגט אז ער פלאנט, אויף די חימה וואס איז אין זיין הארץ, האסטו שוין מורא שוין פון יעצט?
אויף עפעס וואס איך קען אנצייגן דערויף. און דאס איז וואס ער זאגט, די סיבה פון פחד איז בעצם דער משיג, און די סיבה פון יראה איז בעצם דער מושג. די יראה איז בעצם דער מושג, אט זעסטו די זאך, בעצם יענעם וואס פון אים בין איך מורא. אויב אנדערש דער פחד איז בעצם דער משיג, דאס איז דער מענטש אליין, דער משיג אליין, ער אליין האט א פנימישן פחד. ער זאגט דא, גיב אכט אז עס שטייט דא, ותשכח השם עושך נוטה שמים ויוסד ארץ ותפחד תמיד כל היום. אין אנפאנג האט ער געזאגט מי את ותיראי מאנוש ימות. ותיראי ווי מיר האבן געזאגט איז א זאך וואס לייגט ארויף יראה, אגב דאס אפשר קען זיין אז יעצט טראכט איך דערויף, קען זיין אז דאס איז פארבונדן, די יראה איז פארבונדן צו עפעס וואס דו זעסט.
ווייל לויט וואס מיר האבן מסביר געווען איז יראה פארבונדן צום עצם וואס פארשרעקט. עס איז דא א לייב וואס ברילט, דאס לייגט ארויף יראה, דאס איז נישט קיין פחד. פחד איז וואס עס קומט פאר ביי מיר אינעווייניג און אן שום שייכות צו עפעס וואס קומט פאר דא דרויסן. וואס עס קומט פאר דא דרויסן הייסט יראה. פארוואס יראה? ווייל דאס איז מלשון עפעס וואס דו זעסט, איך זע די זאך און דאס גורם מיר צו יראה. אויב אנדערש פחד, דאס איז עפעס וואס איז ביי מיר אינעווייניג, איך זע גארנישט, עס זענען דא מענטשן וואס גייען מיט פחדים, זיי דארפן א פסיכאלאג, אמאל מער שווערע מצבים דארף מען א פסיכיאטער. ער האט עפעס פחדים, ווייס נישט די געפילן פון רדיפה, ער האט... דאס אמאל איז דאס נורא ואיום, זייער שווער צו באפרייען די מענטשן ווייל דו קענסט אים נישט ווייזן אט זעסטו דא איז גארנישט מען דארף נישט מורא האבן פון דעם. ער האט א פחד, עפעס פנימיש וואס איז נישט פארבונדן דווקא צו עפעס א זאך וואס מען קען אנצייגן דערויף.
אויב עס איז עפעס וואס מען קען אנצייגן דערויף איז דאס יראה. אבער אויב עס איז עפעס וואס מען קען נישט אנצייגן דערויף, עפעס פנימיש, אלזא דאס איז ותפחד. זאגט אלזא, גיב אכט, אין אנפאנג האט ער געזאגט ותיראי מאנוש ימות ומבן אדם חציר יינתן. עס איז געווען עפעס אן ארט צו יראה. אבער דא רעדט ער דאך מיט מיר ותפחד תמיד מפני וואס? חמת המציק. דער כעס פונעם מציק וואס איז נאך אינעווייניג. אלזא איז דא א סיבה מורא צו האבן? נישטא. אלזא וויאזוי קען איך דאס דעפינירן? דאס איז נאר א פחד. דאס איז נאר א פחד ווייל עס איז דאך דא נישטא עפעס עפעס חיצוני וואס דראעט, דאס איז עפעס וואס געפינט זיך ביי אים אין הארץ. אלזא פון וואס האסטו פון וואס אויב אזוי א חשש דערפון? דו האסט נישט קיין יראה נאר דו האסט א פחד. אויב ער וואלט אנגעקומען אהער און שטייט דא מיט אן ארויסגעצויגן שווערד, וואלט איך געזאגט איך האב א יראה פאר אים. אבער דאס איז דאך נישט אזוי, עס רעדט זיך דאך פון חמת המציק, און ער איז דאך נאר כאשר כונן להשחית, ער האט נאר פלענער צו משחית זיין אבער ער איז נאך נישט דא. און אויב אזוי, מען קען נישט דעפינירן די יראה נאר אלץ א פחד.
און פחד ווי מיר האבן געזאגט איז וואס עס קומט פאר ביי אים אינעווייניג, און היות אזוי, איז דער פחד בכלל נישט ראוי און מיט דעם האט איר פארלאזט די וועגן פון אייערע אבות. אלזא מי את? דאס איז נישט עם ישראל, יענער אלטער עם, נאר איר האט זיך געענדערט, און אויב אזוי זענט איר נישט ראוי צו הגנה. מהר צועה להיפתח, ולא ימות לשחת ולא יחסר לחמו. מהר צועה להיפתח. האב נישט קיין חשש, האב נישט קיין חשש פון חמת המציק. יעצט, מהר צועה להיפתח. עם ישראל וואס זענען אין גלות, וועלן זיך עפענען פון זייער בית גלות. צועה, מסביר דער רד"ק, אז דאס מיינט עמיצער וואס באוועגט זיך פון ארט צו ארט. עס איז דא א מענטש וואס באוועגט זיך אין א טלטול פון שבי, עס איז דא אין א טלטול פון גלות, גולה פון זיין ארט, יא, דאס איז צועה.
מהר צועה, דער וואס איז גולה און טלטלט זיך פון ארט צו ארט, וועט זיך עפענען. ולא ימות לשחת ולא יחסר לחמו. עס מיינט אז די וואס וועלן קומען פון גלות וועלן נישט שטארבן. ולא יחסר לחמו, אויך ווען ער איז נאך אין גלות, אפילו ער איז א שבוי, גרייט אים דער קדוש ברוך הוא צו צווישן די שונאים, גיט אים זיין לחם ווי עס דארף צו זיין. און אויך אויפן וועג וואס ער וועט זיי ארויסנעמען, אויך דארט וועלן זיי נישט הונגערן און נישט דארשטן. רש"י איז מסביר, מהר צועה להיפתח, דאס גייט צוריק אויף די גויים. אפילו נקבים זענען אים שווער, און ער דארף זיך עפענען אין אן אנגייעניש פון די מעיים. אויב א מענטש לייד פון עצירות, אלזא שטייט אין דער הלכה אז ער זאל גיין. דורכדעם וואס ער גייט איז ער גורם צו באשלייניגן די פעולה פון די מעיים, און דורכדעם מהר צועה להיפתח. עס קענען זיך עפענען זיינע מעיים. אגב דאס איז די זעלבע עצה וואס מען שלאגט אויך פאר צו א פרוי וואס איז יולדת. א פרוי וואס איז יולדת וואס האט נאך נישט קיין מצב אז זי איז שוין פארגעשריטן אין דער לידה, אלזא רעקאמענדירט מען איר צו גיין. מען זאגט איר אז זי זאל גיין און דורך דעם גיין ווערן צערוט די מוסקלען און דורכדעם ווערט מער פארגעשריטן די לידה.
אלזא מהר צועה להיפתח. וואס איז דאס צועה? רש"י איז מסביר צועה איז א זאך וואס מען שיט אויס פון ארט צו ארט. דאס איז צועה. ווי עס שטייט ושילחתי לו צועים וצעוהו, יא, וכליו יריקו. אלזא דעם שונא האב נישט קיין דאגה, ביי אים אפילו זענען די נקבים שווער. ער דארף זיך עפענען אין אן אנגייעניש פון די מעיים כדי ער זאל נישט שטארבן צום שחת. און היות ער איילט זיך צו עפענען, דארף ער אסאך מאכל, אז אויב עס וועלן אים פעלן זיינע מאכלים וועט ער שטארבן. און דאס איז דער המשך, ולא יחסר לחמו. אלזא פון וועמען האסטו מורא? פון אזא מענטש? א מענטש וואס א ביסל נקבים קענען אים גורם זיין א פראבלעם, און דערנאך דארף ער א ביסל עסן אז אויב ער וועט נישט האבן דאס ביסל עסן וועט ער שטארבן פון הונגער. מי את ותיראי מאנוש ימות ומבן אדם חציר יינתן? דאס איז א בן אדם? פון דעם האסטו מורא? זע ווי ווי דער אדם איז עמפפינדליך צו אלץ וואס גייט מיט אים דורך. ווי דער אדם איז צייטווייליג, און מען דארף נישט האבן קיין חשש פון אים, מען דארף נישט מורא האבן פון אים.
נאך א הסבר זאגט רש"י, אז דער צועה איז דער שונא דער מציק, יעצט זעסטו אים בכח, זעסטו אים אנגעגורט אין די לענדן און אלע כלי הנשק. זאגט ער דיר ער וועט זייער גיך זיין שוואך. מהר צועה להיפתח. עס מיינט יענער גורט וואס ער לייגט אויף זיך כדי ארויסצוגיין מלחמה האלטן, דאס וועט זיך עפענען. צועה איז ווי חוגר, ווי עס שטייט צועה ברוב כוחו. און וייפתח איז ווי מיר זאגן, אל יתהלל חוגר כמפתח. מפתח מיינט ווען מען האט געענדיגט דעם קרב אלזא עפנט ער דעם גורט, עפנט די גארטל וואס דארט הענגט אין זיי זיין כלי נשק. אלזא דאס וואס ער איז צועה, גורט זיך יעצט אן זיין כלי נשק, מהר להיפתח. זייער גיך וועט מען דאס אראפנעמען פון אים. אלזא מי את ותיראי מאנוש ימות? וואס האסטו א חשש פאר די גויים וואס דראען אויף אייך?
דער מלבי"ם איז מסביר, מהר צועה להיפתח, עס איז דא כביכול א חימה פארהאלטן אין דעם בויך פונעם שונא, א חימה וואס שטורעמט אין אים צו קומען כביכול זיך אויסצורעכענען מיט עם ישראל, נקמה נעמען פון עם ישראל. זאגט דער קדוש ברוך הוא, נאך פאר ער וועט שטארבן, נאך פאר דער שונא וועט שטארבן צום שחת, אדער נאך פאר עס וועט אים פעלן זיין לחם, שוין דעמאלט מהר צועה להיפתח. ער איילט זיך ארויסצולאזן די חימה וואס איז אין אים. אבער זאגט אויף זיי דער קדוש ברוך הוא, אויף דעם, אויך אויב ער וועט זיך איילן, האסטו נאך אלץ נישט קיין וואס צו האבן א חשש. עס איז דאך ואנוכי השם אלוקיך רוגע הים ויהמו גליו השם צבאות שמו. אויך אויב ער איילט זיך זיך אויסצורעכענען מיט אייך, נאך פאר דער שונא וועט נפגע ווערן, נאך פאר ער וועט שטארבן צום שחת, נאך פאר עס וועט אים פעלן זיין לחם, זייער גיך האט ער פלענער וויאזוי צו לייזן די אידישע פראבלעם. פון וואס האסטו מורא? פון וואס האסטו א חשש? עס איז דאך אנוכי השם אלוקיך, איך בין דער וואס רוגע הים, אויך בשעת ווען עס וועלן שטורעמען זיינע גליו. אויך ווען עס זענען דא געוואלדיגע און מעכטיגע וואלגערן, ווער איז דאס רוגע הים? ווער באַרוט דעם ים? קודשא בריך הוא.
און אויב איר האט א חשש פון זיי, אויב דער וואס קען מאכן דעם שטורעמדיגן ים, וואס יעדער וואס זעט דאס כאפט אים אן א פחד און א ציטער, דאס קען איך אויפשטעלן צו א שטילקייט, אלזא צי איך וועל נישט משבית זיין דעם שאון פון אנוש רימה און זיין קצף? צי האט איר א חשש אז איך וועל נישט קענען משבית זיין דעם אדם? וואס ווי מיר האבן מסביר געווען וואס איז שוין אין אים? וואספארא כח איז אין אים? זאגט דער קדוש ברוך הוא, האב נישט קיין חשש פונעם שונא, ווייל איך קען באַרואיגן, אנידערלייגן יענעם שטורעמדיגן ים וואס קומט כביכול זיך אויסצורעכענען מיט אייך, איך קען אייך אנידערלייגן פון אים.
דער רד"ק איז מסביר, רוגע הים, דער רד"ק איז מסביר לויטן תרגום יונתן, אז עס מיינט רוגע ווי גוער. לויט וואס מיר האבן יעצט מסביר געווען אינעם מלבי"ם, מיינט עס מרגיע. השם מרגיע דעם שטורעמדיגן ים. לויטן רד"ק, גוער השם אין דעם שטורעמדיגן ים. רוגע ווי גוער, ווי די פעלים המתחלפים, כבש כשב, שמלה שלמה, און אזוי ווייטער אויף דעם דרך, קהל להק, יא. אלזא אויך דא, איך השם גוער אין דעם ים. דעם ים וואס עס וועלן שטורעמען זיינע גליו איך גוער כדי אים צו באַרואיגן. נאך א הסבר, רוגע הים, זאגט א נאכגעברענגטן הסבר דער רד"ק און אזוי איז אויך מסביר רש"י, ווי בוקע הים. עורי רגע ויימאס. איוב באקלאגט זיך אז זיין הויט פון די שחין איז אזוי געשעדיגט געווארן, ביז זי איז שוין געשפאלטן די הויט, און נמאס פונעם אייטער וואס גייט ארויס פון אים. אלזא דאס איז וואס עס שטייט דא, רוגע הים, עס מיינט בוקע הים ויהמו גליו. עם ישראל ווען זיי האבן געדארפט אריבערגיין אין ים, האט השם געשפאלטן דעם ים און דורכדעם איז דער עם דורכגעגאנגען אין אים. אלזא רוגע איז אדער א לשון פון רגיעה, אדער א לשון פון גערה, אדער א לשון פון בקיעה. איך בין געווען מסוגל צו בוקע זיין דעם ים פאר עם ישראל, צי איך וועל נישט קענען פאר די שונאים וואס שטעלן זיך אויף קעגן אייך?
ואשים דבריי בפיך ובצל ידי כיסיתיך, לנטוע שמים וליסוד ארץ ולמור לציון עמי אתה. ואשים דבריי בפיך ובצל ידי כיסיתיך. פארוואס? לנטוע שמים וליסוד ארץ. רש"י ברענגט קודם כל דעם תרגום יונתן, לקיימא עמא דאמיר עליהון דיסגון ככוכבי שמיא. לנטוע שמים, אויפצוהאלטן עם ישראל וואס אויף זיי איז געזאגט געווארן אז זיי וועלן וואקסן ווי די שטערן פונעם הימל. וליסוד ארץ, ולשכללא כנישתא דאמיר עליהון דיסגון כעפרא דארעא. און צו פארפולקאמענען כנסת ישראל וואס אויף זיי איז געזאגט געווארן אז זיי וועלן זיך פארמערן, וואקסן ווי דער שטויב פון דער ערד. אלזא לנטוע שמים וליסוד ארץ גייט צוריק אויף עם ישראל אז זיי וועלן זיך פארמערן און פארשטארקן.
דער מלבי"ם זאגט, ואשים דבריי בפיך, זאגט דער קדוש ברוך הוא, וואס האט איר א חשש? איך האב דאך געלייגט מיין הבטחה אין דיין מויל. וואס איך האב מבטיח געווען דיך צו האבן א ישועה, האב מבטיח געווען דיך ארויסצונעמען פון גלות, זאגט דער קדוש ברוך הוא האסטו נישט קיין וואס זיך צו זארגן, עס וועט דאך קומען די ישועה. און אויך בינתיים דארפסטו נישט האבן קיין חשש, ווייל בצל ידי כיסיתיך. דאס כיסיתיך איז א צייטווייליגע צודעקונג, ביז איך וועל דיך אויסלייזן. זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך ראטעווע דיך כדי דו זאלסט נישט אונטערגיין, כדי איך זאל קענען מקיים זיין די הבטחה, ווייל די הבטחה איז דאך דיך אויסצולייזן צום סוף פון אלעם. וואס זענען די זאכן וואס איך האב געלייגט אין דיין מויל? לנטוע שמים וליסוד ארץ ולמור לציון. אויך אויב מען וועט זיך מצייר זיין אז די גלות וועט זיין א שווערע גלות, ווי די בריאה פון שמים וארץ, וואס די בריאה פון שמים וארץ איז כביכול א שווערע און געוואלדיגע מלאכה, זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך האב געלייגט מיינע דברים אין דיין מויל, עס איז דא דא א הבטחה פון מיר וואס איך האב דיר מבטיח געווען, אויך דאס וועל איך טאן. איך וועל נטע זיין נייע שמים און א נייע ארץ און זאגן צו ציון עמי אתה. כביכול די חוקות פון שמים וארץ, די וועגן פון דער טבע, כביכול וועלן זיי מיר פארמיידן צו טאן? זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך וועל ענדערן די טבע, און וועל ענדערן די חוקות פון שמים, און וועל טאן וואס איך האב מבטיח געווען. דאס איז כביכול וואס עס שטייט דא, אשים דבריי בפיך ובצל ידי כיסיתיך, אפילו אויב איך וועל דארפן נטע זיין שמים און יסוד זיין ארץ פאר דעם צוועק. איך וועל נטע זיין שמים און יסוד זיין ארץ, אבלויז איך זאל מקיים זיין וואס איך האב אייך מבטיח געווען. וואס איז די הבטחה? לאמור לציון עמי אתה. אז איך האב אייך מבטיח געווען אז איר עם ישראל וועט זיך אומקערן צו ציון און איר וועט זיין מיין עם.
התעוררי התעוררי קומי ירושלים, אשר שתית מיד השם את כוס חמתו, את קובעת כוס התרעלה שתית מצית. התעוררי התעוררי. מיר האבן געזען אז עם ישראל זענען געקומען און האבן געזאגט צום קדוש ברוך הוא, ריבונו של עולם וועק זיך אויף אונדז צו לייזן. און אויב וועסטו זאגן אז מיר האבן נישט קיין זכיות, עס איז דאך אויך אין דער פארגאנגענהייט נישט געווען קיין זכיות און האסט אונדז אויסגעלייזט פון גלות מצרים, האסט אונדז אויסגעלייזט פון גלות בבל. אלזא התעוררי, אזוי האבן מיר געבעטן. עורי עורי לבשי עוז, אז השם זאל אנטאן דעם עוז פון זיין זרוע. דער קדוש ברוך הוא ענטפערט אונדז אין דער זעלבער מטבע. איר זאגט מיר עורי עורי, איך זאג אייך התעוררי התעוררי קומי ירושלים. אין דיר איז די זאך תלוי. אשר שתית מיד השם את כוס חמתו, את קובעת כוס התרעלה.
זאגט דער מלבי"ם, עם ישראל האבן געטרונקען פון די האנט פון השם צוויי בעכערס. צוויי זייער ביטערע בעכערס. איין בעכער, דער בעכער פון חימה. השם האט אויף אונדז געקצפט, השם האט פארבארגן זיין פנים פון אונדז, מחמת ער איז געווען אויף אונדז אין חימה. לאמיר געבן אכט, דעם בעכער האבן מיר אים נישט אויסגעטרונקען ביזן סוף. השם וועט נישט אויפוועקן זיין גאנצע חימה. די חימה האט ער נישט געברענגט ביזן כלה. נאר דער קדוש ברוך הוא אויך בשעה מיר זענען אין גלות, השם משגיח מן החלונות ומציץ מן החרכים. דאס הייסט די חימה וואס איר משמעות איז אז השם וועט זיך פארבערגן, זיין פנים באהאלטן פון אונדז, דאס האבן מיר נישט אויסגעטרונקען ביזן סוף. נאך אלץ איז דער קדוש ברוך הוא משגיח אויף אונדז. נאך אלץ זארגט זיך דער קדוש ברוך הוא אז עם ישראל זאלן נישט אונטערגיין. אבער א נאך א בעכער, אויסער כוס חמתו, איז דא קובעת כוס התרעלה. קובעת כוס התרעלה איז די שטראף וואס דער קדוש ברוך הוא האט אויף אונדז געברענגט בפועל. הריגות, שואות, שמדות, אינקוויזיציעס. זאגט דער קדוש ברוך הוא, אשר שתית מיד השם את כוס חמתו, דעם ערשטן בעכער וואס מיר האבן געזאגט, אז דער קדוש ברוך הוא באהאלט זיין פנים פון אונדז, דאס האסטו געטרונקען פון די האנט פון השם, דאס איז מיד השם בעצמו. אבער גיט אכט, עס שטייט נישט אז מיר האבן געענדיגט דעם בעכער. עס שטייט נישט אז דעם בעכער האבן מיר געענדיגט. ווייל דער קדוש ברוך הוא איז נאך אלץ משגיח אויף אונדז. אבער גיט אכט אויב אנדערש דעם צווייטן בעכער וואס דאס איז קובעת כוס התרעלה, דאס האסטו געטרונקען, דא שטייט נישט מיד השם, ווייל דאס איז פון די שונאים, וואס זיי שלאגן אין אונדז, דאס האסטו געטרונקען, האסט עס אויסגעטרונקען אינגאנצן. און נישט סתם געטרונקען, נאר שתית מצית. אויסצוקוועטשן ביזן ראנד, אויסצוקוועטשן אויך וואס עס איז געבליבן.
וואס איז דאס קובעת כוס התרעלה? אלזא מסביר דער מלבי"ם, קובעת מיינט די הייוון וואס געפינען זיך אונטן ביים בעכער. דאס הייסט קובעת, אזוי איז אויך מסביר רש"י. אז דאס זענען די הייוון וואס זענען אונטן ביים בעכער. איין פירוש זאגט ער קובעת מיינט דאס איז א סארט כלי. און אויב אנדערש דער ביאור מער וואס ער נייגט צו אים, אז דאס איז די הייוון. די וואס געפינען זיך אונטן, ווייל דא שטייט את קובעת כוס התרעלה שתית מצית. און לגבי די הייוון איז געזאגט געווארן אין תהילים ע"ה, שמריה ימצו. דאס הייסט למצות א זאך, למצות איז אויסצוקוועטשן ביזן סוף, אויסצוזויגן עס כביכול ביזן סוף, דאס גייט מער צוריק אויף די הייוון, אז די הייוון איז די משקעים וואס געפינען זיך אונטן ביים ווין וואס זיי דארף מען כביכול אויסקוועטשן. וואס איז דאס תרעלה? תרעלה זאגט רש"י, דאס איז א משקה וואס פארטומט און שוואכט אפ דעם כח האדם ווי פארשלאסן און פארבונדן און איינגעוויקלט. תרעלה איז מלשון בינדונג. ווי הברושים הורעלו. די נשים גייען ארויס, מדינות גייען ארויס רעולות. רעולות איז א רעלה וואס מען לייגט אויפן פנים, דאס איז א לשון פון איינוויקלען. און די תרעלה, לויט וואס מסביר איז דער מצודת ציון, איז דאס א וואונדערליכע צוזאמענשטים, ווייל תרעלה איז ווי תערלה. תרעלה איז מלשון ערל, פון די פעלים המתהפכים, כבש כשב ווי מיר האבן געזאגט. און אלזא קומט אויס אז דאס איז פונקט די הגדרה פון ערל. וואס איז דער פשט ערל? וואס איז ערל ליבם? פארשטאפט זייער הארץ, פארדעקט זייער הארץ. פארוואס הייסט די ערלה ערלה? ווייל זי פארשטאפט דעם ראש הגוויה. דאס הייסט ערלה מלשון אטימה. אלזא את קובעת כוס התרעלה, עס מיינט דעם איינגעוויקלטן בעכער, דעם בעכער וואס כביכול דורך אים האסטו געטרונקען דעם משקה וואס פארטומט, עס מיינט פארשטאפט און שוואכט אפ דעם כח האדם, ער איז כאילו איינגעוויקלט, ער איז כאילו פארבונדן, שתית מצית. דאס האסטו שוין געטרונקען ביזן לעצטן ראנד.
דער רד"ק איז מסביר אז תרעלה איז מלשון רעדה. קובעת כוס התרעלה, עס מיינט אז דער וואס טרינקט יענעם רעילן בעכער, קומט דורכדעם אן צו א רעדה, א ציטער. וואס וויאזוי עס זאל נישט זיין זעען מיר, אז עס ערשיינט דא בכלל נישט דער אויסדרוק פון רעל אלץ א משקה אלץ א סם ההורג. דאס איז נישט קיין אויסדרוק אין לשון הקודש. דער אויסדרוק רעלים, וואס מיר קענען פון די התחדשטע עברית, קיינער איז נישט מסביר אז רעל איז מלשון אז עס איז דא אזא אויסדרוק רעל אין אונדזערע מקורות. רעל אלץ א רעילע זאך, א סם המוות. דאס הייסט סם המוות אין לשון חז"ל שטענדיג, עס הייסט נישט רעל. פון וואו האט מען ארויסגענומען דאס ווארט רעל? פון כוס התרעלה. אבער ווי מיר האבן מסביר געווען, כוס התרעלה איז א לשון פון אטימה. און דאס איז נישט אדער א לשון פון רעדה, אבער נישט קיין לשון פון סם המוות.
אין מנהל לה מכל בנים ילדה, ואין מחזיק בידה מכל בנים גידלה. נאכדעם וואס ער באשרייבט עם ישראל אלץ שיכורים, פון דעם וואס זיי האבן געטרונקען נישט נאר איין בעכער נאר צוויי בעכערס, כוס חמתו און כוס התרעלה, וואס מיר האבן מסביר געווען אז כוס חמתו איז אז השם האט אונדז פארלאזט, פארבארגן זיין פנים פון אונדז, כוס התרעלה איז די שטראף און די יסורים וואס דער קדוש ברוך הוא האט אויף אונדז געזירט אין זיין חימה. בעקבות דעם, אין מנהל לה. א שיכור ווען ער טרינקט אזעלכע צוויי גוטע בעכערס, ווי ער האט געזאגט שתית מצית, נאך א פיל טרינקען, וואס קומט פאר? וואס דארף ער? עמיצן וואס זאל אים אהיים פירן. אויב מען טרינקט פירט מען נישט, נישט אזוי? דו דארפסט אז עמיצער א פאָרער זאל דיך אהיים נעמען. דו דארפסט אז עמיצער זאל דיך באגלייטן, דו דארפסט א מלווה. אבער דא נאך שתית מצית, אין מנהל לה מכל בנים ילדה. עס איז נישטא קיין בן וואס זאל קומען און זי באגלייטן אהיים. עס איז נישטא ווער עס זאל זי פירן נאכדעם וואס זי איז געפאלן אין איר שכרות. אלזא דער גרויסער בן איז מיינט זי צו האלטן אז זי זאל נישט פאלן, דער קליינער בן איז מיינט זי צו פירן צו איר הויז. אבער אויב אנדערש איז זי אין איר שכרות, אין מנהל לה, עס איז נישטא ווער עס זאל זי פירן צו איר הויז מכל בנים ילדה, וואס דאס זענען די קליינע בנים. ואין מחזיק בידה זי אויפצושטעלן פון דער פאלונג מכל בנים גידלה, וואס דאס זענען די גרויסע בנים, וואס זיי זענען מיינט צו האלטן דעם שיכור אז ער זאל נישט מעד ווערן, אז ער זאל נישט פאלן. און פארוואס? ווייל שתיים הנה קוראותייך, מי ינוד לך? השוד והשבר והרעב והחרב, מי אנחמך?
שתיים הנה קוראותייך. די מקרים וואס האבן דיך אנגעכאפט זענען געווען טאפלט, און דאס האט גורם געווען אז עס איז נישטא ווער עס זאל דיר טרויערן. וואס איז דער פשט? אין אנפאנג וואס איז אויף זיי געקומען? השוד והשבר. השוד והשבר, זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א כפילות. דאס קומט צו זאגן אז דער שוד קומט פון דרויסן, דער רויבער קומט צו רויבן אונדזער געלט דאס איז פון דרויסן, און נאכדעם קומט דער שבר אינעווייניג. און אלזא קומט אויס אז די צרה איז פון אינעווייניג און פון דרויסן. נאכדעם הרעב והחרב. אויך דא איז דא א כפילות. און אויך ביידע קומען פון אינעווייניג און פון דרויסן. ווי עס שטייט אין ירמיהו י"ד, אם יצאתי השדה והנה חללי חרב, ואם באתי העיר והנה תחלואי רעב. דאס הייסט פון אינעווייניג און פון דרויסן איז נישטא וואו איך זאל אנטלויפן. אין פעלד יאגן זיי מיך און אין שטוב יאגן זיי מיך. אלזא זאגט דער קדוש ברוך הוא, מיט וואס וועל איך דיך טרייסטן? וואס איז דאס במי אנחמך? צו וועמען נאך איז געשען אזא שבר וואס איך קען דיר זאגן טרייסט זיך, אויך צו אנדערע איז דאס געווען. טרייסט זיך, אויך אנדערע האבן דורכגעגאנגען אזא זאך. און דאס איז א אינטערעסאנטע זאך, אז אלע מפרשים דא זענען מסביר אז תנחומים איז שטענדיג צו געבן א ביישפיל פון אן אנדער מענטש וואס אים איז אויך געשען. הערט מען די הגדרה פון תנחומים? וואס איז תנחומים? מיט וואס טרייסט זיך א מענטש? דאס איז אביסל וואונדערליך, ווייל כלכאורה טרייסט זיך א מענטש מיט דעם וואס א צווייטער האט א צרה. אבער דאס איז די טבע האנושי. אויב א מענטש עס געשעט אים א נוראדיגע זאך, זאגט מען אים ניין ניין נישט קיין נורא, האב נישט קיין דאגה, דאס איז נאך אסאך, אין דיין מעשה זענען דא נאך אסאך מענטשן. א מענטש איז געפאלן כלכלית, זאגט מען אים האב נישט קיין דאגה, ווייסט עס זענען דא נאך 200 טויזנט וואס זענען יעצט געפאלן אין וואס דיין פאלונג? אה, טרייסט אים, זהו, ער האט זיך באַרואיגט. מען זעט פון דעם אז דאס איז דער אויסדרוק תנחומים. וואס איז תנחומים? שטענדיג צו זאגן צו א מענטש דיין צרה איז נישט קיין צרת יחיד, עס זענען דא נאך מענטשן וואס האבן געהאט אזוי. מען זעט אגב גדולי ישראל אז אזוי האבן זיי געטאן. ווען מען איז געגאנגען מנחם זיין מענטשן, האט רבי יוחנן געזאגט דין גרמא דעשיראה ביר. קומט ער מנחם זיין, כלכאורה איז נפטר געווארן איין בן, שומע איז ער אים זאגט אז ער האט נישט נפטר געווארן צען. אה, ווייסטו וואס, אלזא אלזא וואס איך האב געהאט איז גארנישט לגבי וואס אים איז געשען. די מציאות איז אז עס איז די טבע האדם זיך צו טרייסטן אין די צרות פון אנדערע.
אלזא דאס איז וואס ער זאגט, מי אנחמך? זאגט רש"י, מי אביא לך למנחמך ולומר אף אומה פלונית לקתה דוגמתך? וואס באקלאגסטו זיך? אט אויך די אנדערע זענען געשלאגן געווארן ווי דו. איך האב נישט מיט וועמען דיך צו טרייסטן. מסביר דער מלבי"ם, גיב אכט אז עס שטייט דא שתיים קוראותייך, ווי מיר האבן מסביר געווען אז מיר האבן געטרונקען די צוויי בעכערס, און מיר האבן מסביר געווען אז עס איז דא דא שוד ושבר, רעב וחרב, און יעדע צרה איז טאפלט. און ער זאגט מי ינוד לך, מי אנחמך. וואס איז דער חילוק צווישן לנוד און צווישן לנחם? מיר האבן געזען ביי חבירי איוב, פארוואס זענען זיי געקומען? צו נוד זיין אים. וואס איז דער חילוק צווישן לנוד און צווישן לנחם? זאגט דער מלבי"ם, דער נוד קומט פון די קרובים. לנוד איז אין פשטות מלשון נדנוד הראש, אוי ואבוי, אז א מענטש זאגט אוי ואבוי ער נודעט מיטן קאפ. אלזא דאס איז דער לנוד. מי ינוד לך? דער נוד איז שטענדיג די קרובים. די מנחמים אויב אנדערש, זענען דאס די וואס קומען פון ווייטנס כדי צו טרייסטן, אויך אויב זיי זענען נישט קיין קרובים. ווי עס שטייט ואקווה לנוד ואין, ולמנחמים ולא מצאתי. די נודים זענען נישט אין דער מציאות. פארוואס? ווייל די נודים זענען די קרובים, און דו האסט נישט קיין קרובים. ווייל עס איז דאך בעקבות אלע די צרות וואס דו האסט דורכגעגאנגען האסטו שוין נישט קיין קרובים. און אויב האסטו, אלזא זענען אויך זיי אין דער זעלבער צרה. און די מנחמים ווירקליך זענען פאראן, ווייל דאס זענען אויך די ווייטע האבן מיר געזאגט קענען טרייסטן, אבער וואס צו טאן, נישט אלע זיי קענען נישט טרייסטן, נישט יעדער מענטש קען טרייסטן. און מי ינחמך? דאס הייסט דיינע קרובים זענען געשטארבן, אלזא צו נוד זיין איז נישטא ווער. און צו טרייסטן, זאגט ער ווער קען דיך טרייסטן? במי אנחמך? צו וועמען נאך איז געשען אזא זאך אז זיי זאלן קומען און טרייסטן און זאגן אט אויך צו פלוני איז דאס געשען? עס איז נישטא נאך קיינער וואס דאס איז אים געשען. אלזא מען קען נישט נישט נוד זיין און נישט טרייסטן.
בנייך עולפו, שכבו בראש כל חוצות כתוא מכמר, המלאים חמת השם גערת אלוהייך. בנייך עולפו. עס האבן מיר דאך געזען אז זי ווארט אז די בנים זאלן זי האלטן. אין מנהל לה מכל בנים ילדה, אין מחזיק בידה מכל בנים גידלה. די גרויסע וואס זאלן האלטן, די קליינע וואס זאלן פירן. און מיר האבן געזען אז זי ווארט און עס איז נישטא. דערויף זאגט ער, פארוואס זענען זיי טאקע נישט געקומען צו העלפן און דיך פירן? ווייל בנייך עולפו. אנשטאט אז דיינע בנים די גרויסע און קליינע זאלן דיך אויפשטעלן פון דער שכרות, דיך פירן, האבן זיי אליין געטרונקען די צוויי בעכערס און זיי זענען אליין שיכור געווארן ווי דו. אלזא בנייך עולפו. שכבו בראש כל חוצות כתוא מכמר. אז הגם זיי זענען געלעגן אין דרויסן, זענען זיי דאך ענליך צו א תוא וואס ליגט אין א מכמר. וואס איז דאס תוא? תוא מיינט אן אקס. תוא מסביר רד"ק און רש"י, אז עס מיינט ווי התאו והזמר. און דאס איז נאר אין א היפוך אותיות, אנשטאט תאו, תוא. ווי כבש כשב, יא? און דאס איז א שור הבר. מכמר איז א לשון פון מכמורת. וואס איז דאס מכמורת? א נעץ. נפל במהמורתו, א נעץ. אלזא הגם זיי זענען געלעגן אין די חוצות, און חוצות איז נישט קיין ארט פון תפיסה, דאס איז אן אפענער ארט, אבער זיי זענען געלעגן ווי א שור הבר וואס איז געגעבן אין א נעץ. שכבו בראש כל חוצות כתוא מכמר. המלאים חמת השם גערת אלוהייך. פון וואס זענען זיי שיכור געווארן? זאגט ער אויך זיי זענען מלאים חמת השם. עס האבן מיר דאך געזען אז דער קדוש ברוך הוא, התעוררי קומי ירושלים אשר שתית את כוס חמתו. זיי האבן געטרונקען וואס דו האסט געטרונקען. אויך זיי זענען מלאים חמת השם. און בעקבות דעם איז זיי געווען אויך אויך גערת אלוהייך. גערת אלוהייך האבן מיר מסביר געווען אז דאס איז כוס התרעלה, וואס דאס איז אין בחינה פון שטראף, וואס דאס האבן זיי ממש אויסגעקוועטשט ביזן סוף. אלזא פון די צוויי בעכערס זענען זיי שיכור געווארן אויך זיי, און אויב אזוי איז נישטא ווער עס זאל פירן עם ישראל, נישטא ווער עס זאל העלפן און מסייע זיין אין זייער האנט. אלזא אויך וועט נישט העלפן, אויך נישט אויפשטעלן זי, אויך נישט נוד זיין צו איר, אויך נישט טרייסטן זי. דעריבער שמעי נא זאת ענייה ושכורת ולא מיין. היות עס איז נישטא ווער עס זאל דיך אויסלייזן פון דיינע בנים, אלזא הער דאס ענייה, ענייה וואס דו ביסט ענייה געווארן דורך דעם כוס חימה וואס השם האט פארבארגן זיין פנים פון זיי. ושכורת, און שיכור אבער נישט פון צרות, נישט אנטשולדיגט, שיכור נישט פון ווין נאר פון צרות. ושכורת ולא מיין, עס מיינט דא אויף כוס התרעלה. שיכור געווארן פונעם עוני און די צרות. א שיכור איז א מענטש וואס האט נישט קיין שליטה אויף וואס קומט פאר מיט אים. עם ישראל זענען אין בחינה פון שיכורים. שיכורים דאס הייסט זיי ווייסן נישט וואס קומט פאר מיט זיי, אבער נישט מצד וואס זיי האבן געטרונקען, נאר פון די צרות, פון די יסורים, פון אלץ וואס האט מיט זיי דורכגעגאנגען. כה אמר אדונייך השם ואלוהייך יריב עמו, הנה לקחתי מידך את כוס התרעלה, את קובעת כוס חמתי לא תוסיפי לשתותה עוד. כה אמר אדונייך השם, איך וועל דיך אויסלייזן מצד וואס איך בין אדונייך השם. ואלוהייך יריב עמו, מצד וואס איך בין אלוהייך וועל איך ריב זיין דעם ריב פון מיין עם און זיך נוקם זיין פון די שונאים. ווייל עס איז דא דא צוויי מישורים. עס איז דא איין מישור דיך ארויסצונעמען פון דער צרה, און עס איז דא אן אנדער מישור צו געבן דעם גוי כגמולו אויף אלץ וואס ער האט מענה און מייסר געווען זיינע בנים. זאגט דער קדוש ברוך הוא, אדונייך השם, קודם כל כדי דיך ארויסצונעמען פון דער צרה, דיך צו האבן א ישועה. און אויסער דעם אלוהייך כדי צו ריב זיין מיט אים און זיך אויסצורעכענען מיט די גויים. מצד וואס איך בין אדונייך, הנה לקחתי מידך את כוס התרעלה. דער בעכער פון פורענות וואס מיר האבן געזאגט צום אל אז את קובעת כוס התרעלה שתית מצית, דאס האבן מיר צוזאמען מיט די הייוון געטרונקען, עס איז נישט געבליבן גארנישט, נאר דו האלטסט נאך אלץ דעם בעכער, דעם ליידיגן בעכער וואס איז דער כלי וואס האלט די שטראף, דאס איז די גלות. זאגט דער קדוש ברוך הוא, דאס וועל איך נעמען פון דיר. די יסורים פון דער גלות האסטו שוין אויסגעקוועטשט ביזן תום. אבער די גלות אליין, וואס דאס איז בעצם וואס עס סימבאליזירט דער כלי, זאגט דער קדוש ברוך הוא, אויך דאס וועל איך נעמען פון דיר כדי דיך ארויסצונעמען פון דער גולה. אבער פון וואס האסטו נאך אלץ מורא? מיר האבן געזאגט אז עס איז נאך פאראן איין בעכער וואס אים האבן מיר נישט אויסגעקוועטשט. און דאס איז דער כוס חמתו. דער כוס חמתו וואס נאך אלץ דער ביטערער משקה געפינט זיך אין אים. די חימה האבן מיר דאך געזאגט אז ער האט זי נישט אויסגעלאזט אויף אונדז. האסט א חשש אז אפשר פון דעם וועל איך דיר נאך געבן צו טרינקען? זאגט דער קדוש ברוך הוא, אויף דעם בין איך דיר מבטיח, את קובעת כוס חמתי לא תוסיפי לשתותה עוד. דא איז נאך אלץ דא וואס צו טרינקען. האט איר אכט געגעבן? אויף כוס התרעלה שטייט לקחתי מידך את כוס התרעלה. נישט וואס עס איז אין אים, ווייל דאס האבן מיר שוין געזאגט אז מיר האבן געטרונקען און אויסגעקוועטשט. נאר דעם בעכער וואס דאס איז די גלות, דאס נעמט השם. אויב אנדערש כוס חמתו, אין אים איז נאך דא א משקה. ווי מיר האבן מסביר געווען צום אל. דעריבער אויף אים זאגט דער קדוש ברוך הוא, לא תוסיפי לשתותה עוד. איך בין דיר מבטיח אז דאס וועסטו נישט טרינקען. און וועמען וועט השם געבן וואס עס איז געבליבן דארט אין בעכער? ושמתיה ביד מוגייך אשר אמרו לנפשך שחי ונעבורה, ותשימי כארץ גווך וכחוץ לעוברים. דעם כוס חמתך, זאגט דער קדוש ברוך הוא, וואס עס איז נאך געבליבן דיר, דאס האב איך געלייגט ביד מוגייך. מוגייך איז דער קרומער. פון וואספארא לשון איז דאס מוגייך? דער מלבי"ם זאגט, וואס האבן דיך געהאגהט און מצער געווען און מגן געווען. רש"י זאגט מוגייך איז מניעייך, מטלטלייך. ווי עס שטייט והנה המון נמוג. נמוג מיינט מיטגעטלטלט. דער רד"ק איז מסביר מוגייך מלשון יגה, ווייל השם הוגה. פון וואספארא לשון איז דאס הוגה? רש"י און דער אבן עזרא דארט זענען מסביר אז עס מיינט א לשון פון יגון און צער. אלזא מוגייך מיינט די וואס זענען דיך מצער, מלשון יגון. דער מנחת שי, אפשר פאר דעם, זאגט דער מצודת ציון מוגייך, א לשון פון נמוגו כל יושבי כנען, אז דארט איז דאס ער איז נישט מסביר אז דאס איז א לשון פון טלטול, זיי וועלן זיך טלטלען און דערווייטערן, נאר א לשון פון נמסו. פחד. נמסו. ושמתיה ביד מוגייך, די וואס וועלן זיין, די וואס האבן צעשמאלצן עם ישראל, עס מיינט מצער געווען און צעשמאלצן זיי, דעם בעכער וועל איך געבן אין זייער האנט, זיי וועלן יעצט טרינקען דעם כוס חימה. אויב אנדערש דער מנחת שי זאגט א אינטערעסאנטע זאך, אז דער תרגום יונתן זאגט ביד מוגייך, ביד דהוו מונן לך. וואס איז דאס מונן לך? מצער דיך. מונייך, יא? זאגט לויט דעם דער מנחת שי, מסתמא האט ער געגראסן מונייך און נישט מוגייך. יא? מלשון לא תונו איש את עמיתו, אז דארט מיינט עס אונאה, א לשון פון מצער זיין. זאגט דער קדוש ברוך הוא, און מיט וואס וועסטו זוכה זיין אז איך זאל נעמען קובעת כוס החימה און עס געבן אין זייער האנט? היות זיי האבן געזאגט לנפשך שחי ונעבורה, ותשימי כארץ גווך. די קרומע האבן געוואלט געבן פאר עם ישראל א גופנער פרייהייט, אבער א גייסטיגן שעבוד. דינט אונדזער אלוהים, און מיר וועלן אייך געבן אן אמנציפאציע, גלייכהייט פון רעכטן. דער עיקר אז זיי זאלן משעבד זיין זייער גייסט צו די גויים. ווי עס איז געווען אין די צייטן פון די מתיוונים. ווי עס איז געווען אין אנדערע צייטן, אז אויב מיר וואלטן געווען גרייט אנצונעמען אויף אונדז די דת פון ליבע, אלזא וואלטן זיי נישט געהאט קיין פראבלעם אז מיר זאלן בלייבן ביי זיי. נאר דער פראבלעם וואס מיר האבן זיך געעקשנט מקיים צו זיין די מצוות פון אונדזער דת. אויב מיר וואלטן געווען גרייט אנצונעמען אויף אונדז ליבה, אלזא וואלטן זיי נישט געהאט קיין פראבלעם מיט אונדז. נאר דער פראבלעם וואס מיר עקשנען זיך נאר צו לערנען תורה. און דאס איז וואס ער זאגט, זיי האבן געזאגט לנפשך און נשמתך שחי ונעבורה. שחי ונעבורה מיינט בייג זיך כדי מיר זאלן אריבערגיין אויף דיר. דאס איז א לשון פון א זאך אונדז צו דערנידעריגן, אנצוקומען צו אזא מצב אז מיר זאלן מבטל זיין אונדזער אמונה און דת און אננעמען זייער אמונה. אבער עם ישראל זאגן, מיר זענען גרייט אז איר זאלט טרעטן אויף אונדז, אז איר זאלט רמס זיין אויף אונדז, אז איר זאלט אונדז מענה זיין, אז איר זאלט אונדז מייסר זיין אין גוף. אבער די חירות הנפש וועט בלייבן אין אונדזער האנט. מיר וועלן זיין בעלי חירות צו גלייבן אין דעם וואס מיר גלייבן, צו דינען דעם וואס מיר ווילן צו דינען. און דאס איז וואס עס שטייט, ותשימי כארץ גווך. די גשמיות, דעם רוקן, האבן מיר געלייגט ווי די ערד, ונעבורה, גיי אריבער אויף מיין רוקן, נישט אויף מיין גייסט, נישט אויף מיין נפש, זי וועסטו נישט צוברעכן. און דאס איז וואס ער זאגט, ותשימי כארץ גווך וכחוץ לעוברים. כחוץ מיינט ווי נישט אין דער הויז נאר אויסער דער הויז, אויפן וועג, לעוברים. יעדער וואס וועט וועלן אריבערגיין און רמס זיין אויף עם ישראל, זאגן אים עם ישראל דו וועסט קענען אונדז פיזיש, גשמיש, גייסטיש וועלן מיר זיך בשום אופן נישט בייגן פאר דיר. זאגט דער קדוש ברוך הוא, צוליב דער זכות וואס איר האט, וואס איר זענט געווען גרייט מוסר צו זיין אייער גשמישן רוקן תמורת אייער נפש וואס זיי האבן געוואלט שחי ונעבורה און איר האט נישט מסכים געווען זיך צו בייגן אין אייער נפש, תמורת דעם ושמתיה ביד מוגייך, דעם כוס חימה וועל איך ברענגען אויף די שונאים, דעם כוס חימה וועל איך ברענגען אויף די שונאים, די וואס האבן געוואלט אייך בייגן און איר זענט געשטאנען ווי א צור חלמיש, זיי וועלן טרינקען דעם כוס חימה און איר וועט ארויסגיין פון דער גלות צו א גאולת עולמים. אמן סלה.