אין אנהייב פונעם קאפיטל טוט דער הקדוש ברוך הוא מוסר'ן כלל ישראל און פרעגט: "מַדּוּעַ בָּאתִי וְאֵין אִישׁ קָרָאתִי וְאֵין עוֹנֶה" - איך האב גערופן צו אייך דורך מיינע נביאים און איר האט נישט געענטפערט. פון דא און ווייטער ענטפערט דער נביא ישעיהו אויף אלע טענות וואס מען קען טענה'ן קעגן אים: אפשר האט דער נביא נישט געקענט רעדן? אפשר איז ער נישט געגאנגען אויף דער שליחות? אפשר האט ער מורא געהאט פונעם עולם? אויף אלע די דאזיגע טענות ענטפערט ער איינס נאכ'ן צווייטן.
אֲדֹנָי יֱהֹוִה נָתַן לִי לְשׁוֹן לִמּוּדִים לָדַעַת לָעוּת אֶת־יָעֵף דָּבָר יָעִיר בַּבֹּקֶר בַּבֹּקֶר יָעִיר לִי אֹזֶן לִשְׁמֹעַ כַּלִּמּוּדִים׃ - גאט דער הערשער האט מיר געגעבן א צונג פון געלערנטע, צו וויסן ווי אזוי ארויסצוברענגען הויכע רייד צום פשוט'ן מענטש, ער וועקט מיר אויף יעדן אינדערפרי, ער וועקט מיר דאס אויער צו הערן ווי די תלמידים.
לכאורה איז דאס א גאר פארשטאפטער פסוק. זאגט דער מלבי"ם אז דער נביא קערט זיך דא צוריק צו דעם וואס עס איז פריער געזאגט געווארן: "מדוע באתי ואין איש". אויב וועט איר טענה'ן "מיר האבן נישט געהערט אז דער אויבערשטער רופט אונז" - האט דאך דער אויבערשטער מיר געגעבן א "לשון לימודים", א רייכע און קלארע שפראך אייך אויפצומונטערן צו זיין עבודה. און כדי דער נביא זאל קענען דינען אלס מליץ צווישן כלל ישראל און דעם הקדוש ברוך הוא, און זאל קענען לערנען די אומות און כלל ישראל, דארף ער האבן דריי תנאים.
דער ערשטער תנאי: א לשון וואס רעדט גרויסע זאכן, דאס הייסט א רייכקייט אין דער שפראך. וואס איז דער חילוק צווישן א מענטש מיט א רייכע שפראך און איינעם וואס האט דאס נישט? ווער עס פארמאגט נישט קיין רייכע שפראך גיבט איבער די זאכן בצמצום, און מען כאפט נאר איין זייט דערפון. לעומת זה, א בעל שפה עשירה קען געבן משלים, מאכן פארגלייכן און ביישפילן, אראפגיין ביז די קלענסטע דעטאלן, ביז די זאכן ווערן פארשטאנען אויף א וואונדערבארן אופן. אויף דעם שטייט "נתן לי לשון לימודים" - איר האט קיין שום טענה נישט אויף מיין רעדן.
"לָדַעַת לָעוּת" - טייטשט דער מלבי"ם אז דער למ"ד געהערט צום שורש, און דאס ווארט שטאמט פונעם לשון "לוע", דאס ארט וואו די באק באוועגט זיך. און אזוי אויך "מוֹקֵשׁ אָדָם יָלַע קֹדֶשׁ" - וואס רעדט און איז מקדיש און מאכט נדרים אן אכטונג צו געבן וואס קומט ארויס פון זיין מויל; "וְשָׁתוּ וְלָעוּ" - זיי רעדן ווי שיכורים; "יְעַלְעוּ דָם" - זיי נעמען ארויס בלוט פון די באקן; "וְשַׂמְתָּ שַׂכִּין בְּלֹעֶךָ". דאס אלעס איז מלשון "לוע". דאס הייסט: דער אויבערשטער האט מיר געגעבן דעם כישרון אין מיין לוע, צו קענען רעדן.
"אֶת־יָעֵף דָּבָר" - יעף איז מלשון פליען און הויכקייט, אזוי ווי "תוֹעֲפוֹת רְאֵם לוֹ", הויכע און דערהויבענע ענינים. דער אויבערשטער האט מיר געגעבן די כח צו נעמען טיפע, הויכע ענינים און זיי ארויסברענגען מיט מיינע ליפן אויף א שפראך וואס מענטשן זאלן פארשטיין. ווייל דער שוועריקייט איז דאך נישט מסביר צו זיין פשוט'ע זאכן, נאר אראפצוברענגען דערהויבענע באגריפן אויף א פארשטענדליכער שפראך. עס זענען דא מענטשן מיט א געוואלדיגן כישרון וואס מען קען זיי פשוט נישט פארשטיין, ווייל זיי האלטן צו הויך און מען קען נישט דערגרייכן דארט וואו זיי שטייען.
דער צווייטער תנאי: אז דער דאזיגער כח זאל זיין ביי אים תמידית, נישט נאר פון צייט צו צייט און נישט ווי א גייסט וואס רוהט אויף אים בלויז איינמאל. אויף דעם שטייט "יָעִיר בַּבֹּקֶר בַּבֹּקֶר" - בקביעות האט מיר דער הקדוש ברוך הוא געגעבן דעם כח צו נעמען דערהויבענע געדאנקען און זיי אראפברענגען אין דער וועלט פונעם מעשה.
דער דריטער תנאי: אז ער זאל זאגן די זאכן אין א שפראך וואס מענטשן זאלן אויפכאפן, און נישט רעדן מיט רמזים, חידות און משלים וואס מען פארשטייט נישט אויף וואס זיי גייען ארויף. אויף דעם שטייט "יָעִיר לִי אֹזֶן לִשְׁמֹעַ כַּלִּמּוּדִים" - לויט'ן כח פון די לומדים. איך האב געהערט די נבואה מפי ה' לויט דער מאס וואס דער לערנער קען טראגן און מקבל זיין, און דער אויבערשטער האט מיר געגעבן א באזונדערן כישרון משפיע צו זיין די זאכן לויט כח המקבל. ווארום עס איז דא א מענטש וואס אויב דו רעדסט צו אים מיט א צו פשוט'ער שפראך וועט ער זיך לאנגווייליגן, און עס איז דא א מענטש וואס אויב דו רעדסט צו אים מיט א צו הויכער שפראך וועט ער זאגן: איך האב גארנישט פארשטאנען וואס מען האט דא גערעדט.
הרב נויגרשל האט אמאל דערציילט אז ער האט געגעבן א דרשה אין א סעמינאר פאר אקאדעמיקער, צוגעפאסט צו דער מדרגה פון די צוהערער. דערנאך איז ער געפארן אין דער זעלבער שטאט צו א פשוט'ן, פאלקישן סעמינאר, און איינער פון די באטייליגטע פונעם אקאדעמישן סעמינאר האט געבעטן מיטצוקומען מיט אים, און איז אריין אויך צו דער צווייטער דרשה. ביים סוף האט ער אים געזאגט: "יעצט האט דער רב גערעדט צום ענין"... קומט אויס אז די שולד איז נישט אינעם אויער נאר אינעם רעגיסטראטאר: דער וואס האט אים איינגעשריבן אינעם אקאדעמישן סעמינאר, יענעם דארף מען אפזאגן. עס איז דא א מענטש וואס זאגט "יעצט האסטו גערעדט אויפ'ן גלייכן שטאפל, איך פארשטיי", און עס איז פאראן פארקערט, איינער וואס זאגט "וואס רעדט ער מיט מיר ווי אין מארק, איך וויל מען זאל רעדן אויף א הויכער מדרגה". אלעס ווענדט זיך לויט דער מדרגה פונעם מענטש, און דער הקדוש ברוך הוא האט געגעבן פאר'ן נביא דעם כח צו רעדן לויט דער מדרגה פון די לומדים.
דאס אלעס לויט'ן מלבי"ם. אבער רש"י און דער רד"ק טייטשן די צוויי ווערטער אנדערש: דער אויבערשטער האט מיר געגעבן א צונג וואס פאסט צו לערנען; "לעות" איז מלשון עת - צו זאגן די זאך אין דער ריכטיגער צייט און אויפ'ן ריכטיגן אופן, זיי צו קובע זיין עתים כראוי; און "יעף" איז מלשון עייף און דארשטיג - א מענטש וועמענס נפש איז מיד, וואס מען דארף אים מסביר זיין און פארפשוט'ן די זאכן. און א משל צו וואס איז דאס ענליך: אויב א מענטש איז דארשטיג און מען גיסט אויס אויף אים א קאמער וואסער, האט מען אים גארנישט געהאלפן. מען דארף אים געבן לויט זיין טעמפא און לויט זיין מעגליכקייט, און דעם דאזיגן כישרון האט דער הקדוש ברוך הוא מיר געשענקט.
אֲדֹנָי יֱהֹוִה פָּתַח־לִי אֹזֶן וְאָנֹכִי לֹא מָרִיתִי אָחוֹר לֹא נְסוּגֹתִי׃ - ג-ט דער ה' האט מיר געעפנט דאס אויער, און איך האב נישט ווידערשפעניקט, איך האב זיך נישט צוריקגעצויגן אויף צוריק.
דער אויבערשטער האט מיר געעפנט דאס אויער און מיר געלאזט הערן "את מי אשלח ומי ילך לנו", און ווי מיר האבן געזען אז דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט: איך האב געשיקט עמוס'ן און מען פלעגט אים רופן פסילוס, איך האב געשיקט מיכה'ן און מען פלעגט אים פארשעמען. דאס הייסט, ווען ער האט מיך געשיקט איז געווען א ציל אז די דברים זאלן אויסגעהערט ווערן. און ישעיהו זאגט: איך האב נישט ממרה געווען זיין מויל, נאר איך בין געגאנגען אויף זיין שליחות, און איך האב זיך נישט צוריקגעצויגן, נאר געזאגט "הנני שלחני".
דער רד"ק איז מדייק אין דער חזרה אויפן שם "אדנ-י ה'" אין פסוק ד' און אין פסוק ה': אלוקים איז אויך א לשון פון א שליח און א מלאך, ווי דער לשון "אלוקים עושה דברו". הקדוש ברוך הוא האט מיר איבערגעגעבן די נבואה דורך די שלוחים, ווייל די נבואה קומט דורך מלאכים, וויבאלד א מענטש איז נישט ביכולת צו שטיין אין א דירעקטן פארבינדונג מיטן בורא עולם און אין דעם ריזיקן וואלטאזש. דערפאר לייגט דער מלאך זיינע ווערטער אין זיין מויל, אזוי ווי מיר געפינען אז דער מלאך האט זיך באוויזן צו אברהם און אים געזאגט "אל תשלח ידך אל הנער". אלוקים איז א לשון פון כוחות, און דער קשר פונעם אויבערשטן מיטן מענטש קומט דורך כוח פון מלאכים.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א המשך צו דער טענה: אויב איר וועט זאגן אז דער נביא איז נישט בסדר - איז דאך שוין געזאגט געווארן אז ה' האט אים געגעבן א לשון לימודים. און אויב איר וועט נאך אלץ טענה'ן: אפשר האסטו טאקע באקומען א לשון לימודים אבער דו האסט געפעלשט אין דיין שליחות און נישט אויסגערופן צום פאלק דאס ווארט פון ה'? אויף דעם ענטפערט ער: אין דעם מאמענט וואס דער אויבערשטער האט מיר געעפנט דאס אויער, ווי נאר עס איז מיר געמאכט געווארן א פתח, בין איך גלייך געגאנגען אויף זיין שליחות. און אויב איר וועט זאגן: אפשר ביסטו געגאנגען, אבער ווען דו האסט געזען דעם עולם ביסטו דערשראקן געווארן, ווייל עס איז דאך פאראן א פחד פונעם ציבור און אן אימת הציבור? אויף דעם זאגט ער "אחור לא נסוגותי" - אפילו ווען איך בין געשטאנען קעגנאיבער זיי, האב איך געזאגט אלץ וואס דער אויבערשטער האט מיך געהייסן זאגן.
גֵּוִי נָתַתִּי לְמַכִּים וּלְחָיַי לְמֹרְטִים פָּנַי לֹא הִסְתַּרְתִּי מִכְּלִמּוֹת וָרֹק׃ - מיין רוקן האב איך געגעבן פאר שלאגערס און מיינע באקן פאר די וואס רייסן האר, מיין פנים האב איך נישט באהאלטן פון חרפות און שפייעכץ.
און נישט נאר דאס, נאר איך האב אנגעגרייט מיין רוקן פאר שלאגערס - איך בין געווען גרייט אפילו צו כאפן קלעפ. און נאך מער: געווענליך ווען מען קומט שלאגן א מענטש אין פנים אדער אויסרייסן זיינע האר, באהאלט ער זיינע באקן, און ווען מען שפייט אויף אים פארדעקט ער דאס פנים מיט די הענט. זאגט דער נביא: מיין פנים האב איך נישט באהאלטן פון די וואס רייסן האר, און נישט פון בזיונות און שפייעכץ. דאס הייסט, איך בין געווען גרייט אויסצופירן די שליחות מיט מסירות נפש, הגם איך האב געוואוסט אז עס וועט מאנען פון מיר א פרייז.
רש"י ברענגט א מדרש חז"ל: הקדוש ברוך הוא האט געזאגט צו ישעיהו - זאלסט וויסן, מיינע קינדער זענען סרבנים, מיינע קינדער זענען טרחנים, נאר אויף דעם תנאי אז דו זאלסט זיך נישט רעגן אויף זיי. האט ער אים געזאגט: על מנת כן, אויף דעם תנאי נעם איך עס אן. נאר דער רד"ק פרעגט א קשיא: מיר געפינען נישט אין די כתובים אז מען זאל האבן געשלאגן ישעיהו'ן. ביי ירמיהו געפינען מיר יא במשך די יארן אז מען האט אים געפייניגט און אריינגעווארפן אין חצר המטרה, אבער ביי ישעיהו געפינען מיר נישט אז מען זאל האבן געגעבן פאטשן אויף זיינע באקן אדער אויסגעריסן זיין בארד.
עס זענען פאראן צוויי מעגליכקייטן אין דעם: אדער איז טאקע אזוי געווען למעשה נאר דער כתוב האט נישט אלעס באשריבן, אדער באשרייבט דער פסוק די גרייטקייט פון ישעיהו - איך בין געגאנגען אויף דער שליחות אפילו אויב איך וועל דארפן געבן מיין רוקן פאר שלאגערס און מיינע באקן פאר די וואס רייסן האר. און דאס איז די כוונה פון רש"י: הקדוש ברוך הוא האט אים פאראויס מודיע געווען אז זיינע קינדער זענען סרבנים און טרחנים, און ער האט געענטפערט "על מנת כן" - שוין פון פאראויס האב איך אלעס מקבל געווען אויף זיך, אבי מקיים צו זיין דאס ווארט פון ה' און אויספירן די שליחות בשלימות.
וַאדֹנָי יֱהֹוִה יַעֲזָר־לִי עַל־כֵּן לֹא נִכְלָמְתִּי עַל־כֵּן שַׂמְתִּי פָנַי כַּחַלָּמִישׁ וָאֵדַע כִּי־לֹא אֵבוֹשׁ׃ - און ג-ט דער ה' וועט מיר העלפן, דערפאר בין איך נישט פארשעמט געווארן, דערפאר האב איך געשטעלט מיין פנים ווי א שטארקער שטיין, און איך האב געוואוסט אז איך וועל נישט פארשעמט ווערן.
דער אייבערשטער וועט מיר העלפן - אויב זיי האבן מיך געשלאגן, וועט ער מיר העלפן אז זיי זאלן מיך נישט הרג'ענען און מיר נישט פארוואונדן צופיל. און לויטן צווייטן פשט פונעם רד"ק, אז מען האט אים נישט געשלאגן בפועל, מיינט עס אז דער אייבערשטער וועט מיר העלפן אז מיינע ווערטער זאלן מקוים ווערן. ווארום אויב א נביא זאגט נבואות און דער עולם זעט נישט ווי זיי ווערן מקוים, ווערט אים א בושה: וואס שרעקסטו כסדר אפ? פארוואס האבן ענק פרומע ליב אנצושרעקן, און גארנישט פאסירט נישט? אויף דעם זאגט ער: דער אייבערשטער וועט מיר העלפן אז מיינע ווערטער זאלן מקוים ווערן, און דעריבער בין איך נישט פארשעמט געווארן. און וויבאלד אזוי האב איך געשטעלט מיין פנים ווי א חלמיש, ווי א שטיין, צו זאגן דאס ווארט פונעם אייבערשטן, און איך האב געוואוסט אז עס קען נישט זיין אז איך זאל זאגן זאכן און זיי זאלן נישט מקוים ווערן - און דאס האט מיר געגעבן דעם מוט צו זאגן די זאכן ווי געהעריג.
דער מלבי"ם לייגט צו: לויט דער עזות פונעם דור, וואלטן זיי אים גרינג און אן קיין גרויסער מי געקענט שלאגן, און מען האט זיי נישט געדארפט צופיל רייצן אז זיי זאלן זיך צעיווען קעגן אים. און אויב אזוי, פארוואס האבן זיי אים נישט געשלאגן? "וה' אלוקים יעזור לי" - איך האב געזען די השגחה פרטית אויף מיר, און דאס איז די סיבה פארוואס איך בין נישט נכלם געווארן, און ממילא האב איך געשטעלט מיין פנים ווי א חלמיש און געוואוסט אז איך וועל נישט פארשעמט ווערן, וויבאלד איך האב דאך הילף פונעם אייבערשטן.
און וואס איז דער חילוק צווישן "נכלם" און "בוש"? זאגט דער מלבי"ם: כלימה קומט פון אנדערע, און בושה איז פון זיך אליין, אן אינעווייניגסטע בושה - "תכסה אותו בושה", אז מען שעמט זיך מיט זיך אליין וויאזוי אזא זאך האט געקענט פאסירן. וויבאלד איך האב געזען אז איך האב אן עזר פונעם אייבערשטן, האב איך זיך אויך פון זיך אליין נישט געשעמט, און איך בין אויפגעשטאנען און געפונען דעם מוט צו זאגן די דברים.
קָרוֹב מַצְדִּיקִי מִי־יָרִיב אִתִּי נַעַמְדָה יָּחַד מִי־בַעַל מִשְׁפָּטִי יִגַּשׁ אֵלָי׃ - נאנט איז דער וואס בארעכטיגט מיך, ווער וויל זיך קריגן מיט מיר? לאמיר זיך שטעלן צוזאמען; ווער עס האט א משפט קעגן מיר, זאל ער צוטרעטן צו מיר.
דער מלבי"ם שטעלט פאראויס דעם חילוק צווישן א ריב און א משפט. א ריב איז ווען עס זענען דא טענות ומענות, דער האט וואס צו זאגן און יענער האט וואס צו זאגן, און עס איז דא פלאץ צו דן זיין און אויסהערן ביידע צדדים און זען וואוהין דער דין נייגט זיך - "דער שופט הערט דעם ריב וואס איז דא צווישן זיי". משפט, ווידעראום, איז א קלארע, פשוט'ע און אפגעמאכטע זאך וואו עס זענען נישטא קיין שום ספקות: א מענטש האט מזיק געווען יענעם, אזוי איז ער מחויב צו באצאלן. דארט פעלט נישט אויס קיין טענות און ראיות און צדדים אהין און צוריק.
פון דעם זעט מען: ווער עס האט א ריב, גייט צום שופט, אבער ווער עס האט א קלארן משפט קעגן יענעם, גייט גלייך צו אים אליין - מיין הער, גיב מיר מיין געלט, איך האב דיר געבארגט, קער מיר עס צוריק; אויף אזא זאך גייט מען נישט אין בית משפט. נאר אויף א זאך וואו עס זענען דא עיקולי ופשורי, צדדים לכאן ולכאן, אויף דעם גייט מען צום שופט.
און יעצט איז פארשטענדליך דער פסוק: ווער עס וויל זיך קריגן מיט מיר, ווער עס האט טענות און א דין ודברים - "נעמדה יחד", לאמיר גיין צוזאמען צום שופט, אזוי ווי עס שטייט "ועמדו לפני השופט אשר יהיה בימים ההם". אבער "קרוב מצדיקי" - עס איז קלאר און זיכער אז איך וועל ארויסגיין גערעכט אין מיין דין. און ווער עס האט כביכול א קלארן און אויסגעדרוקטן משפט - "יגש אלי", זאל ער קומען גלייך צו מיר מיט זיין תביעה. אבער באמת, זאגט דער נביא, איז דא נישטא קיין ריב און נישט קיין משפט: עס איז אינגאנצן אפגעמאכט אז מיינע ווערטער זענען אמת און ריכטיג, און קיינער קען נישט קומען קעגן מיר, נישט מיט א משפט פאר א שופט און נישט מיט א דירעקטער תביעה.
הֵן אֲדֹנָי יֱהֹוִה יַעֲזָר־לִי מִי־הוּא יַרְשִׁיעֵנִי הֵן כֻּלָּם כַּבֶּגֶד יִבְלוּ עָשׁ יֹאכְלֵם׃ - אט העלפט מיר דער אייבערשטער, ווער קען מיך שולדיג מאכן? זיי אלע וועלן פארגיין ווי א קלייד וואס ווערט פארעלטערט, די מאל וועט זיי אויפעסן.
"מי הוא ירשיעני" - ווער איז דער וואס קען מנצח זיין אין א וויכוח און מיט טענות קעגן מיין נבואה, צו געפינען א סתירה אין מיינע ווערטער אדער א הוכחה קעגן זיי? און דאס איז קעגן די בעלי ריב וואס מיר האבן דערמאנט.
און דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "כבגד יבלו" און "עש יאכלם": א קלייד ווערט צעריסן און פארעלטערט מחמת רוב באנוץ, אבער די מאל עסט עס אויף דווקא מחמת מיעוט באנוץ - לאז דאס קלייד א האלב יאר אינעם שאפע און די מאל וועט עס אויפעסן. לויט דעם: קעגן די בעלי ריב, וואס קומען מיט טענות ומענות, שטייט "כבגד יבלו" - זיי וועלן איבערחזר'ן די זעלבע טענות נאכאמאל און נאכאמאל און גארנישט אויפטון דערין, אזוי ווי א פארעלטערט קלייד וואס ווארעמט שוין מער נישט דעם וואס טראגט עס, ווייל זיין דיקקייט איז שוין אפגעריבן. און קעגן דעם וואס קומט מיט א קלארן און גראדן משפט, זאגט דער נביא: מיט אים וועל איך זיך גארנישט טענה'ן, ווייל אין מיין האנט זענען דאך דברי אלוקים חיים - און אפילו אן א וויכוח וועט "עש יאכלם", די זאך וועט צעגיין און ווערן אויפגעגעסן פון זיך אליין.
און נאך א ביאור ברענגט דער מלבי"ם אין אן אנדער ארט אויפ'ן חילוק: דאס צעגיין פונעם בגד קומט פון דער שוואכקייט פונעם בגד אליין, דער חומר מצד עצמו ווערט פארדארבן - מען קען זען תכריכים אדער בגדים וואס מ'האט געפונען אין מערות נאך הונדערט אדער צוויי הונדערט יאר, מען רירט זיי אן און זיי צעפאלן, און קיין עש האט זיי נישט געגעסן. בעת דער עש איז א סיבה חיצונית, א ווארעם וואס קומט פון אינדרויסן און עסט אויף אפילו דעם שטארקסטן חומר. און אזוי אויך דא: זייערע טענות וועלן צעגיין פון זיך אליין, און אויך א סיבה חיצונית וועט זיי פארלעשן און אויסראטן - ווייל "הן ה' אלוקים יעזר לי", דאס איז די סיבה חיצונית וואס ווערט געגליכן צום עש. אזוי אז עס וועט נישט פארבלייבן קיין שום טענה מבטל צו זיין די ווערטער פון דער נבואה אדער אויפצוווייזן אז ס'איז נישטא אין זיי קיין ממשות.
מִי בָכֶם יְרֵא יְהֹוָה שֹׁמֵעַ בְּקוֹל עַבְדּוֹ אֲשֶׁר הָלַךְ חֲשֵׁכִים וְאֵין נֹגַהּ לוֹ יִבְטַח בְּשֵׁם יְהֹוָה וְיִשָּׁעֵן בֵּאלֹהָיו׃ - ווער צווישן אייך איז א ירא ה', וואס הערט צו דער שטימע פון זיין קנעכט, וואס איז געגאנגען אין פינצטערנישן און האט נישט קיין שיין, זאל ער בטחון האבן אינעם נאמען פון ה' און זיך אנווארפן אויף זיין גאט.
"שומע בקול עבדו" - זאגט רש"י: דאס מיינט דאס קול פון די נביאים. "אשר הלך חשכים" - אפילו אויב עס קומען אויף אים צרות, דאך איז ער בוטח אינעם אויבערשטן. און דער מלבי"ם ערקלערט: יענע דור אין מערסטנסטייל האט נישט געגלייבט אין די רייד פונעם נביא און איז געקומען מיט טענות, וויכוחים און ראיות צו סותר זיין, און אויף דעם האט ער געזאגט "מי יריב אתי, מי בעל משפטי". אבער עס זענען געווען יחידים וואס האבן יא געגלייבט אין די דברי הנביא און זיי אנגענומען, איינער פון א שטאט און צוויי פון א משפחה, און קעגן זיי רעדט ער יעצט.
און דער מלבי"ם מאכט א וואונדערליכן משל: צוויי מענטשן געפֿינען זיך אין מדבר ביינאכט, אין חושך און פינצטערניש. איינער איז בוטח אינעם אויבערשטן און זאגט: איך האב נישט קיין מורא, איך בין זיכער און פארזיכערט אז ער וועט מיר ראטעווען פון יעדן שלעכטס. קיין ליכט צינדט ער נישט אן, ער דארף עס נישט. און דער צווייטער איז נישט בוטח אינעם אויבערשטן, ער ציטערט און שרעקט זיך פון וואס עס קען פאסירן, און וואס טוט ער זיך ארויסצוראטעווען פון זיין שרעק? ער הייבט אן מאכן פייער, בלאזט אין די קוילן און צינדט זיי אן. און צי האט עס אים געהאלפן? ער בלייבט ווייטער ליגן אין פחד, ווייל יעדן מאמענט ציטערט ער ווער ווייסט וואספארא חיה עס וועט ארויסקומען פון איר לאך. און דערצו: ער האט דערמיט פארשווארצט זיינע הענט און זיין פנים, און מעגליך אפילו געכאפט א ברען - און דאס אלעס נאר ווייל ער האט זיך נישט פארלאזט אויפ'ן קדוש ברוך הוא, נאר געזוכט נאטירלעכע וועגן זיך צו ראטעווען.
און צום נמשל: דאס פייער דא באדייט דאס לעכטל מיט וואס מען זוכט אין די לעכער און שפאלטענעס. ווער עס איז א ירא ה' און הערט אויס דאס קול פון זיין עבד און גלייבט אין אלע ווערטער פונעם נביא, דארף נישט קיין ליכט צו גריבלען אין די חורים וסדקים, ווייל זיין בטחון איז פאלקאם. נישט אזוי ווי די כופרים און די וואס צווייפלען אין די ווערטער פונעם נביא, וואס זאגן: ווער זאגט אז דיינע ווערטער זענען ריכטיג? לאמיר גיין קוקן און בודק זיין. בעת דער מאמין שלאפט רואיג, כאטש ער האט נישט אנגעצונדן קיין פייער און כאטש ער ליגט אין דער פינצטער און ער האט נישט קיין שיין, אן קיין שום ציטער און זארג.
און צוויי זאכן פארדינט ער: דאס ערשטע - "יבטח בשם ה'", זיין הארץ איז רואיג און פארזיכערט, און ער איז אין גאנצן שאנן ושלו. און דאס צווייטע - דער וואס איז בוטח בה' חסד יסובבנו, און ממילא "יישען באלוקיו", ער געפינט א פעסטע און שטארקע שטיץ זיך אנצושפארן אויף איר, וואס דער אויבערשטער וועט אים טאקע ראטעווען.
און מיר האבן שוין פריער מסביר געווען די ווערטער פונעם ווילנער גאון אויף "טוֹב לַחֲסוֹת בַּה' מִבְּטֹחַ בָּאָדָם": וואס איז דער חילוק צווישן חסיה און ביטחון? חסיה - עס איז פאראן א געוויסער באהעלטעניש און איך גיי און באהאלט זיך אונטער דעם, אבער ער דעקט מיר נישט אינגאנצן צו און קיינער האט מיר נישט צוגעזאגט אז ער וועט מיר באשיצן; פון זיך אליין בין איך געגאנגען און זיך געשיצט אין זיין שאטן. ביטחון - עמעצער זאגט דיר צו: זארג נישט, איך וועל דיר היטן. און דוד המלך זאגט: ביים קדוש ברוך הוא איז אפילו בלויז א חסיה בעלמא, אן דעם וואס עס איז מיר צוגעזאגט געווארן הצלה, בעסער ווי א פולקאמע הבטחה פון א בשר ודם. א זאך אויף וואס מען קען זיך פארלאזן ווערט אנגערופן א משענת חזקה, און א זאך אויף וואס מען קען זיך נישט פארלאזן ווערט אנגערופן א משענת קנה רצוץ - וואס ער ברעכט זיך אונטער דעם וואס שפארט זיך אן אויף אים, און אויך שטעכן די שפיצן פונעם צובראכענעם שטעקן אריין אין זיינע הענט.
און וואס מיינט "הלך חשכים ואין נוגה לו"? ערקלערט דער מלבי"ם: חושך איז אן אפוועזנהייט פון ליכטיגקייט, און עס איז נישט קיין פולקאמע פינצטערניש; עס קען זיין חושך און דאך זאל זיין א געוויסער נוגה. נוגה איז אויך אן אור חוזר, ווען דאס ליכט קלאפט אן אין איין פלאץ און פון דארט קומט עס צו אן אנדער פלאץ, ווי למשל דער שיין פון דער לבנה - וואס מען זעט נישט די לבנה אליין נאר די וואלקענעס וואס זי באלייכט און עס ווערט א מין קרוין פון ליכט. און דער פסוק זאגט אז אפילו אזא נוגה האט ער נישט, און פונדעסטוועגן שרעקט ער זיך נישט פאר גארנישט, ווייל "יבטח בשם ה' ויישען באלוקיו".
און דער חילוק צווישן ביטחון און הישענות, זאגט דער מלבי"ם: דער ביטחון איז אין הארצן, און די הישענות איז למעשה בפועל. און וויבאלד ער שפארט זיך אן אין זיין גאט, האט ער נישט פאר וואס צו מורא האבן. און פארוואס שטייט "באלוקיו" און נישט "באלוקים"? דאס האט אונז דער מלבי"ם שוין מסביר געווען עטליכע מאל פריער: "אלוקים" באווייזט אויף השגחה כללית, בעת "אלוקיו" - זיינער - באווייזט אויף השגחה פרטית. אין דעם מאמענט וואס דו שפארסט זיך אן, איז די השגחה אויף דיר א פרטית'דיגע, א באזונדערע און ספעציעלע באדינונג נאר פאר דיר אליין, כביכול דער אויבערשטער מייחד זיך אויף אים און בלויז אויף אים אליין.
הֵן כֻּלְּכֶם קֹדְחֵי אֵשׁ מְאַזְּרֵי זִיקוֹת לְכוּ בְּאוּר אֶשְׁכֶם וּבְזִיקוֹת בִּעַרְתֶּם מִיָּדִי הָיְתָה־זֹּאת לָכֶם לְמַעֲצֵבָה תִּשְׁכָּבוּן׃ - אט זענט איר אלע אנצינדער פון פייער, ארומגעגארטלט מיט פונקען, גייט אינעם שיין פון אייער פייער און אין די פונקען וואס איר האט אנגעצינדן; פון מיין האנט איז דאס געקומען צו אייך, אין טרויער און ווייטאג וועט איר ליגן.
קודם דער פשט פונעם פסוק לויט רש"י און די פשטנים: איר וואס הערט נישט צו צו די ווערטער פונעם נביא, "קֹדְחֵי אֵשׁ" - איר וועקט אויף און צינדט אן דאס פייער פון כעס און חרון אף פונעם קדוש ברוך הוא אויף אייך; "מַאַזְרֵי זִיקוֹת" - איר פארשטארקט די פייער-פונקען, און רש"י טייטשט גחלי אש וואס מען ווארפט מיט א שלינגער, אזוי ווי פליענדיגע זיקוקין דנורא. "לְכוּ בְּאוּר אֶשְׁכֶם" - די זעלבע פייער וואס איר האט אנגעצינדן, זי אליין וועט אייך פארברענען. "מִיָּדִי הָיְתָה זֹּאת לָכֶם לְמַעֲצֵבָה תִּשְׁכָּבוּן" - א ליגן פון קראנקייט אדער פון טויט, אז ס'וועט נישט זיין אין אייך קיין כוח אויפצושטיין קעגן אייערע שונאים.
און יעצט לויטן מהלך וואס דער מלבי"ם שטעלט אוועק: לעומת דעם בוטח בה', וואס צינדט נישט אן קיין שום ליכט און שלאפט אין מדבר אן קיין שום מורא, זענען פאראן אזעלכע וואס פארטיפן זיך אויסצופארשן - ווער זאגט אז די ווערטער פונעם נביא זענען ריכטיג? וואס זענען די ראיות אז זיי וועלן מקוים ווערן? פארוואס שרעקט ער אונז נאר אן? אפשר איז דאס נישט קיין דבר ה'? און וואס טוען זיי? זיי צינדן אן א פייער כדי צו גריבלען און זוכן אין די לעכער און שפאלטענעס. און וויבאלד זיי פארמאגן נישט קיין גוטן אויל און קנייטלעך צו לייכטן, זענען זיי "קֹדְחֵי אֵשׁ" - זיי נעמען האלץ און פרובירן אנצוצינדן אין זיי פונקען, און זיי ארומרינגלען דאס פייער מיט פונקען כדי עס זאל ברענען.
און דער נמשל: ווען דו וואלסט געהאט אן אמת'ע טענה קעגן דעם נביא, הייסט דאס א לאמפ, א ליכט מיט וואס מען קען זוכן און באלייכטן און אויפווייזן אז דער נביא איז נישט געווען פינקטליך, אז ער האט פארפירט, אז ער האט נישט געזאגט קיין דבר בשם ה'. אבער קיין אמת'ן ליכט האסטו נישט, און דערפאר קלויבסטו צונויף שטרוי און צווייגלעך און פרובירסט צו מאכן פון זיי א שיין כדי צו זוכן אין די ווערטער פונעם נביא. און וואס פאסירט צו דעם וואס פרובירט אנצוצינדן אזא פייער? ער בלאזט אויף די קוילן און זיין פנים ווערט שווארץ. "לְכוּ בְּאוּר אֶשְׁכֶם וּבְזִיקוֹת בִּעַרְתֶּם" - גייט אייך אין דעם דאזיגן קליינעם ליכט אייערן, און פונדעסטוועגן "מִיָּדִי הָיְתָה זֹּאת לָכֶם, לְמַעֲצֵבָה תִּשְׁכָּבוּן".
און די לשון פונעם מלבי"ם: איר וועט טאפן ווי א בלינדער אין דער וואנט פון ספיקות. א מענטש וואס האט ספיקות איז ענליך צו א בלינדן וואס טאפט אין דער פינסטערניש, ער האט נישט קיין שום זיכערקייט. מיינט איר דען אז די טענות וואס איר וועט טענה'ן קעגן די ווערטער פונעם נביא וועלן אייך בארואיגן? ווען איר וואלט געברענגט באווייזן אז די ווערטער פונעם נביא זענען בטל, וואלט איר געגאנגען שלאפן רואיג: טאקע דער נביא האט געזאגט אז עס וועלן זיין צרות און אומגליקן און א חורבן, אבער איך האב דאך אויפגעוויזן אז ס'איז נישטא אין דעם קיין ממשות. נאר אזוי ווי איר פארמאגט נישט קיין באווייזן און נישט קיין אמת'ע פייער, און דאס איינציגע וואס איר האט געטאן איז אויפוועקן ספיקות - ממילא זענט איר אליין אויך נישט זיכער, און איר בלייבט אין שרעק און אין מורא. דער בוטח בה' ווייסט אז ער שטיצט זיך אויף זיין באשעפער און ער איז נישט באזארגט; און ווער ס'איז נישט קיין בוטח, נאר וועקט בלויז אויף ספיקות און ווייסט ביי זיך אליין אז זיינע ווערטער האבן נישט קיין אמת, קען נישט לייגן זיך בשלוה.
און נאך האט דער מלבי"ם מדייק געווען: פארוואס שטייט "קֹדְחֵי אֵשׁ" און נישט מבעירי אדער מדליקי אש? א קדיחה אויף פייער קומט געווענליך אויף אן אינעווייניגסטן פייער, אזוי ווי דער לשון "כִּי אֵשׁ קָדְחָה בְאַפִּי וַתִּיקַד עַד שְׁאוֹל תַּחְתִּית", און ווי דער לשון קדחת - אז די אינעווייניגסטע היץ פונעם גוף שטייגט אויף, און דער גוף פון זיין זייט פרובירט צו קילן און קעמפן קעגן דער היץ, און די קדחת בוזשעוועט און ווערט שטארקער און פארצערט דעם גוף. אזוי אויך דארט: דאס ברענען פונעם כעס איז כביכול "פון צווישן בערג פון שניי", עס איז פאראן א כוח וואס פרובירט אפצוקילן די גרויסע היץ, און דאס פייער בויערט און שטעכט זיך אדורך און ווערט פונדעסטוועגן שטארקער.
און אזוי אויך דא: ווער ס'האט נישט קיין אמת'ע טענות נעמט פייכטע שטיקער האלץ און פרובירט זיי אנצוצינדן. ווען דו וואלסט געהאט א גוט פייער - וואלסטו דאך אנגעצינדן; אז דו האסט נישט, בויערסטו אין א פייכטן האלץ וואס צינדט זיך נישט געהעריג אן און גיט בלויז ארויס פונקען, און דאס איז דער טייטש "מַאַזְרֵי זִיקוֹת". דאס האלץ אליין ראנגלט זיך כביכול קעגן דעם פייער וואס בויערט אין אים. אזוי פרובירט איר אנצוהענגען אינעם נביא אלערליי טענות און באשולדיגונגען וואס האבן נישט קיין שום ממשות און קיין קיום. און דערפאר איז אייער שטראף פארקערט פונעם צדיק: דער צדיק, כאטש ער געפינט זיך אין דער פינסטערניש און ער האט נישט קיין שיין, אין דער מינוט וואס ער וועט בוטח זיין אינעם אייבערשטן וועט ער זיך שטיצן אויף זיין באשעפער; אבער פאר אייך איז דאס נישטא, און דערפאר "לְמַעֲצֵבָה תִּשְׁכָּבוּן".
דער נביא ענטפערט אין אונזער קאפיטל אויף יעדער טענה וואס מען קען טענה'ן קעגן אים: דער אייבערשטער האט אים געגעבן א "לְשׁוֹן לִמּוּדִים" - א רייכקייט פון שפראך אראפצוברענגען הויכע השגות צו דער שפראך פון מענטשן, א כוח תמידי "בַּבֹּקֶר בַּבֹּקֶר", און א מעגליכקייט צו לערנען מיט יעדן איינעם לויט זיין כוח; ער האט נישט פארדרייט דאס ווארט פונעם אייבערשטן און האט זיך נישט צוריקגעצויגן, און ער איז אפילו געווען גרייט צו קלעפ, צו רייסן די בארד, צו חרפות און צו שפייאכץ, אבי נאר מקיים צו זיין די שליחות; און מיט דער הילף פונעם אייבערשטן איז ער נישט פארשעמט געווארן פון אינדרויסן און האט זיך נישט געשעמט פון אינעווייניג, ער האט געשטעלט זיין פנים ווי א חלמיש-שטיין, און ס'איז נישטא ווער ס'זאל קריגן מיט אים אין משפט אדער אים פארלאנגען מיט א קלארער תביעה - וואס אלע טענות פון די מתנגדים וועלן פארפוילט ווערן פון זיך אליין ווי א בגד און דער עש וועט זיי אויפעסן פון אינדרויסן. און צום סוף שטעלט דער נביא איינס קעגן דאס אנדערע צוויי טיפן: דער ירא ה' וואס הערט אויס דאס קול פון זיין עבד, וואס גייט אין א גמארטן חושך אן קיין ליכטיגקייט און איז בוטח בה' און שטיצט זיך אויף זיין באשעפער מיט השגחה פרטית און לייגט זיך שלאפן בשלוה; און לעומת דעם די קֹדְחֵי אֵשׁ און מַאַזְרֵי זִיקוֹת, וואס פרובירן אנצוצינדן א פייער פון ספיקות פון פייכטע האילצער, שווארצן זיך אויס זייער פנים, טאפן ווי בלינדע אין דער וואנט פון ספיקות, און לסוף "לְמַעֲצֵבָה תִּשְׁכָּבוּן". יזכנו ה' לעשות רצונו ולעובדו בלבב שלם, אמן.