הקדמה: דער איבערגאנג פון גאולת בבל צו דער גאולה פון אחרית הימים
ביז אהער האבן די נבואות גערעדט וועגן גאולת בבל דורך כורש. פון דא און ווייטער, זאגט דער מלבי"ם, הייבט דער נביא אן א גאנץ נייע פרשה: א נבואה אויף דער גאולה העתידה, די גאולה פון מלך המשיח. דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט א ווענדונג צו אלע עקן פון דער וועלט, גייט ווייטער מיט א באשרייבונג פון דער שליחות פונעם נביא און זיין צער דערויף וואס זיינע ווערטער האבן נישט אויפגעטאן, און ענדיגט זיך מיט א פארזיכערונג אז זיין גאנצע פלאג וועט ברענגען פירות - נישט אין זיין דור, נאר אין אחרית הימים.
פסוק א: שמעו איים, והקשיבו לאומים
שִׁמְעוּ אִיִּים אֵלַי וְהַקְשִׁיבוּ לְאֻמִּים מֵרָחוֹק, יְהֹוָה מִבֶּטֶן קְרָאָנִי, מִמְּעֵי אִמִּי הִזְכִּיר שְׁמִי׃ - הערט צו אינדזלען צו מיר, און פאלגט אויס פעלקער פון דער ווייטנס, דער אויבערשטער האט מיר פון מוטערס בויך אנגערופן, פון די אינעווייניגסטע גלידער פון מיין מוטער האט ער דערמאנט מיין נאמען.
דער פסוק איז פול מיט כפילויות: "שמעו" און דערנאך "הקשיבו"; "איים" און דערנאך "לאומים"; "קראני" און דערנאך "הזכיר שמי"; "מבטן" און דערנאך "ממעי אמי". ווער עס גייט אין דעם דרך פונעם מלבי"ם ווייסט אז דא עפנט זיך א ברייטער פעלד פאר א ביאור אין לשון הקודש.
"מרחוק" - די כוונה איז נישט קיין פיזישע ווייטקייט, נאר א ווייטקייט אין דער צייט. עס איז דא דא א מעלדונג אויף זאכן וואס זענען עתיד נתקיים צו ווערן לאנגע טעג נאכדעם, אין אחרית הימים.
וואס איז דער חילוק צווישן "איים" און "לאומים"? לאומים זענען די גרויסע אומות, וואס האבן א באזונדערע דת און באזונדערע געזעצן, מסודר'דיגע און פארראכטענע פעלקער. אויף היינטיגן לשון: אמעריקע, רוסלאנד, ענגלאנד. "איים" זענען די קליינע און אפגעזונדערטע אויפן ים.
און פאר וואס זאגט ער צו איינעם "שמעו" און צום צווייטן "הקשיבו"? עס איז א כלל אין לשון הקודש, און מיר האבן שוין געזען עטליכע פארגלייכן דערצו ("האזינו השמים ואדברה ותשמע הארץ אמרי פי"): דער לשון פון שמיעה ווענדט זיך צו דעם וואס מען מייחד צו אים דעם רעדן, צו וועמען מען ווענדט זיך דירעקט און מען וויל ער זאל פארשטיין און מקבל זיין די ווערטער. דער לשון פון הקשבה אדער האזנה ווענדט זיך צו דעם וואס מען ווענדט זיך נישט צו אים דירעקט, נאר מען זאגט אים: איך רעד צו יענעם, איז כדאי אז דו זאלסט אויך צוהערן בדרך אגב.
און פאר וואס איז דא די דירעקטע ווענדונג דווקא צו די אינדזלען? ווייל די גרויסע אומות גלייבן שוין, זיי האבן א דת און אמונה, און זיי וועלן אננעמען די ווערטער פונעם נביא מיט לייכטקייט. מען דארף זיי נישט איבערצייגן אין דער מציאות פונעם באשעפער. אבער די ווייטע אינדזלען זענען נאך ווייט פון אמונה, זיי האבן נאך נישט געוואוסט פון השי"ת, און דערפאר ווענדט זיך דער נביא צו זיי דירעקט: "שמעו איים אלי". און צו די לאומים זאגט ער: איר זאלט נאר צוהערן.
"מבטן קראני, ממעי אמי הזכיר שמי" - צוויי שלבים פון הכנה
דערקלערט דער מלבי"ם אז עס איז דא א חילוק צווישן "בטן" און "מעיים". דער עובר איז לכתחילה פארבונדן אין די מעיים פון דער מוטער, און ווען ער וואקסט א ביסל גייט ער ארויף אויבן און שווימט צום בויך. "בטן" איז אן אלגעמיינער נאמען פארן גאנצן חלל פונעם בויך, און אין דעם ענין פון אן עיבור איז דאס דער מקום פונעם עיבור, דער רחם, וואו דער עובר אנטוויקלט זיך. "מעיים" באצייכנט דעם אינעווייניגסטן פלאץ וואו עס הייבט זיך אן דער עיבור: די אייערשטאקן און די רערן, דער פלאץ וואו די באפרוכטערונג קומט פאר און דארט ווארצלט זיך איין דער עובר, און פון דארט גייט ער ארויף צום רחם.
דערפאר וועט ביי א זכר תמיד ערשיינען דער לשון "מעיים" און קיינמאל נישט "בטן": "אשר יצא ממעיך הוא יירשך" איז געזאגט געווארן צו אברהם, ווייל דער מקום הזרע ביים זכר ווערט אויך אנגערופן מעיים. אבער "אשר יצא מבטנך" ווערט אין קיין שום פלאץ נישט געזאגט אויף א מאן, ווייל בטן איז דער מקום פונעם עיבור, און דאס איז נישט שייך ביי א מאן.
און וואס קומט דער נביא דערמיט צו זאגן? ברענגט דער מלבי"ם די ווערטער פונעם רמב"ם אין מורה נבוכים, אז כדי משיג צו זיין נבואה פאדערן זיך צוויי הכנות: אן הכנה טבעית און אן הכנה הרגלית. הכנה טבעית מיינט, אז שוין פון זיין מוטערס בויך ווערט דער מענטש באשאפן גרייט צו נבואה, ווי דער פסוק זאגט "בטרם אצרך בבטן ידעתיך". הכנה הרגלית מיינט, אז עס וועלן אים גארנישט העלפן אלע נאטורליכע כשרונות אויב ער וועט גארנישט טון דערמיט: ער מוז זיך צוגעוואוינען צו מצוות און מעשים טובים, און זיך הייליגן צו זיין ראוי אז דאס ווארט פון הקדוש ברוך הוא זאל זיין אין זיין מויל. דער רמב"ם שרייבט אויף אריסטו אז ער איז געווען נאנט צו דער מדרגה פון נבואה מיט זיין חכמה, אבער "נאנט" איז נישט קיין מציאות, ווייל ער האט נישט געהאט קיין הכנה הרגלית.
זאגט דער נביא: הקדוש ברוך הוא האט מיך צוגעגרייט פון ביידע שטאפלען צוזאמען. "ממעי אמי הזכיר שמי" - נאך ווען איך בין געווען צוגעקלעבט אין מיינע מוטערס אינגעווייד, ביים אנהייב פונעם הריון, איידער עס איז פארטיג געווארן די צורה פונעם קינד, האט שוין דער אויבערשטער דערמאנט מיין נאמען. "מבטן קראני" - און אויך נאכדעם וואס איך האב זיך אפגעטיילט פון די מעיים און בין ארויפגעגאנגען צום בויך, נאך זייענדיג אין מיין מוטערס בויך איידער איך בין ארויס לאוויר העולם, האט ער מיך שוין גערופן און מיר באפוילן צו גיין אויף זיין שליחות און נבואה זאגן אויף כלל ישראל. און ממילא, ווען הקדוש ברוך הוא שיקט מיך, שיקט ער איינעם וואס האט שוין פון פאראויס געהאט אלע פאסיגע הכנות צו נבואה, און דיבורים וואס קומען ארויס פון אזא מענטשנס מויל זענען דברי אמת וואס מען דארף אננעמען.
פסוק ב: חרב חדה וחץ ברור
וַיָּשֶׂם פִּי כְּחֶרֶב חַדָּה, בְּצֵל יָדוֹ הֶחְבִּיאָנִי, וַיְשִׂימֵנִי לְחֵץ בָּרוּר, בְּאַשְׁפָּתוֹ הִסְתִּירָנִי׃ - און ער האט געמאכט מיין מויל ווי א שארפע שווערד, אינעם שאטן פון זיין האנט האט ער מיך באהאלטן, און ער האט מיך געמאכט פאר א געשליפענעם פייל, אין זיין פיילן-קעשל האט ער מיך פארבארגן.
לאמיר אנהייבן מיט רש"י: "כחרב חדה" - מוכיח צו זיין די רשעים אז עס וועלן קומען אויף זיי פורענויות; פון דעם נביא'ס מויל גייען ארויס כביכול שווערדן קעגן די אומות. "בצל ידו החביאני" - ווייל ווען דער נביא זאגט נבואה אויף שלעכטס, זוכט מען אים צו שאטן און רודפ'ן; ירמיהו איז דאך אריינגעווארפן געווארן אין חצר המטרה, אין תפיסה. "חץ ברור" טייטשט רש"י: געשליפן און גלאנציג, ריין (און אין לעז ברענגט ער דעם לשון פון "קליר", קלאר און ריין). "אשפתו" - דאס טאש, דער קעשל וואו עס ליגן די פיילן.
און דער מלבי"ם לייגט צו א וואונדערבארן דקדוק: א שווערד שניידט פון דער נאנט, און דער פייל טרעפט אויך פון ווייטנס. די שווערד האלט מען אין דער האנט, און מיט איר לויפט מען צום קאמף גרייט אויף יעדן איבערראשונג; בעת דער פייל ליגט אינעם קעשל, און אין דעם מאמענט וואס מען דארף אים, ציט מען אים ארויס און מען שיסט.
"וישם פי כחרב חדה" - דאס איז קעגן עם ישראל, וואס זענען די נאנטע. צו זיי זענען געזאגט געווארן שארפע און שניידנדיגע מליצות, און דער אויבערשטער האט מיך געהאלטן אין זיין האנט ווי א שווערד. און וויבאלד מען גייט מיט דער שווערד נאנט צום קריג, האט אויסגעפעלט אז "בצל ידו החביאני", אז איך זאל זיין באהאלטן אינעם שאטן פון זיין האנט. און דער נמשל איז: יעדער זאל וויסן אז מיינע רייד ווערן געזאגט בשם השם, און מען זאל נישט פילן אז ישעיהו איז דער וואס זאגט זיי שלעכטע זאכן און זוכט זייער שלעכטס. דער נביא איז באהאלטן אינעם שאטן, זאלסט נישט מיינען אז די זאכן קומען פון אים - ער איז נאר דער וואס גיבט איבער די ידיעה. די האנט איז די האנט פונעם הקדוש ברוך הוא, און ער איז דער וואס שלאגט.
און דא ליגט א גרויסער מוסר השכל. עס איז דער שטייגער פון דער וועלט אז מען הרג'עט דעם שליח פון דער שלעכטער בשורה. א מענטש שרייט אויפן פאסט-טרעגער וואס האט אים געברענגט א דו"ח - צי האט דען דער פאסט-טרעגער דיר געגעבן דעם דו"ח? ער בעט דאך נאר א חתימה. און דאס איז דער ענין פון "פני הדור כפני הכלב": דער הונט, ווען מען שלאגט אים מיט א שטעקן, בייסט ער דעם שטעקן און פרובירט אים צו כאפן, און ער פארשטייט נישט אז ער דארף לויפן צום שלעגער. בעקבתא דמשיחא איז דער פנים פונעם דור אזוי: עס איז דא א פראבלעם מיט חיזבאללה - דארף מען חרוב מאכן חיזבאללה; מען דארף פארטיגן נסראללה, אחמדינעדזשאד, באמבארדירן דעם קערן-רעאקטאר. און אפשר דארף מען גאר נאך א שעה לימוד התורה? אפשר דארף מען זיך מחזק זיין אין עבודת השם און טון תשובה, און דעמאלט וועלן אלע פראבלעמען געלייזט ווערן. מיר גייען שלאגן דעם שטעקן, אבער מיר האבן דאך נישט קיין שום עסק מיטן שטעקן: "הוי אשור שבט אפי" - דאס איז דער שטעקן פונעם כעס פון הקדוש ברוך הוא. אוודאי בדרך הטבע מוז מען טון די נויטיגע השתדלות, אבער צו זען אין דעם די לעזונג - ניין. די עכטע לעזונג איז תשובה צו טון.
"וישימני לחץ ברור" - חוץ פון דער שווערד וואס איז געווענדעט קעגן כלל ישראל וואס זענען די נאנטע, האט מיך דער אויבערשטער אויך געשטעלט ווי א געשליפענעם פייל, אז איך זאל שיסן מיין נבואה אויך צו ווייטע פעלקער און אויך צו קומענדיגע צייטן, ווי א פייל וואס טרעפט פון ווייטנס. "באשפתו הסתירני" - כדי די אומות זאלן נישט פילן אז עס איז פאראן א נבואה וואס איז גרייט און געצילט קעגן זיי.
החביא קעגן הסתיר
לערנט אונז דער מלבי"ם: "נחבא" ווערט תמיד געזאגט אויף איינעם וואס מען יאגט אים נאך און צוליב דעם באהאלט ער זיך. "נסתר" ווערט געזאגט אויך אויף איינעם וועמען מען זוכט און יאגט בכלל נישט נאך. א ראיה דערצו: "שאול אבי מבקש להמיתך... וישבת בסתר ונחבאת" - דארט האט שאול אים נאכגעיאגט, דערפאר שטייט "ונחבאת". און פארקערט, "ושלחתני ונסתרתי בשדה" - דארט האט שאול אים נאכנישט געזוכט, איז גענוג געווען בלויז הסתרה. און אזוי אויך "כמחבא רוח וסתר זרם": דער ווינט זוכט לעכער און שפאלטן און קומט פון אלע פיר זייטן, דעריבער פאדערט זיך א מחבוא; אבער דער זרם פונעם רעגן קומט פון איין ריכטונג, איז גענוג א סתר.
לפיכך: די שווערד שניידט פון דער נאנט, און יעדער זוכט דעם נביא וואס רעדט אזעלכע דיבורים - דערפאר שטייט "החביאני". אבער דער פייל שיסט אויף ווייטנס, און קיינער טראכט אפילו נישט אים צו זוכן - דערפאר שטייט "הסתירני", פונקט ווי די פיילן זענען פארבארגן אינעם קעשל און קיינער גייט זיי נישט זוכן.
פסוק ג: עבדי אתה
וַיֹּאמֶר לִי עַבְדִּי אָתָּה, יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר בְּךָ אֶתְפָּאָר׃ - און ער האט צו מיר געזאגט: מיין קנעכט ביסטו, ישראל, וואס דורך דיר וועל איך מיר בארימען.
"ויאמר לי עבדי אתה" - מיטן עצם דעם וואס דער הקדוש ברוך הוא רופט א מענטש "עבדי", מאכט ער אים דערמיט ראוי, פאסיג און צוגעגרייט צום שליחות. און גלייך ווענדט זיך דער נביא צו כלל ישראל און זאגט זיי: "ישראל אשר בך אתפאר" - וויסט אייך, דאס וואס דער אויבערשטער האט מיר גערופן זיין עבד איז נאר בזכותכם, פאר אייערטוועגן און פאר אייערע באדערפענישן. אזוי האט דער הקדוש ברוך הוא געזאגט צו משה רבינו "לך רד כי שחת עמך" - אין דעם מאמענט וואס דיין פאלק האט זיך פארדארבן, גיי אראפ פון דיין גדולה, ווייל דיין גאנצע גדולה איז דיר נאר געגעבן געווארן צוליב זיי.
און וואס איז די שליחות? אייך צוריקצוברענגען בתשובה. איך בין אן עבד השם און זיין שליח מעורר צו זיין כלל ישראל, און ווען וועל איך קענען זאגן אז איך האב משלים געווען מיין עבודה און "בך אתפאר"? ווען איר וועט תשובה טון. אבער אויב חלילה וועט איר נישט תשובה טון, האב איך פארלוירן די גאנצע מעלה פון "עבד השם", און איך פארמאג נישט דעם "בך אתפאר".
פסוק ד: לריק יגעתי
וַאֲנִי אָמַרְתִּי לְרִיק יָגַעְתִּי, לְתֹהוּ וְהֶבֶל כֹּחִי כִלֵּיתִי, אָכֵן מִשְׁפָּטִי אֶת יְהֹוָה וּפְעֻלָּתִי אֶת אֱלֹהָי׃ - און איך האב געזאגט: אומזיסט האב איך געהארוועט, פאר נישטיקייט און פאר דערוועגנס האב איך מיינע כוחות אויסגעלאזט; דאך איז מיין משפט ביים אויבערשטן, און מיין באלוינונג איז ביי מיין גאט.
און צוליב דעם זאגט דער נביא: איך האב געזאגט אין מיין הארץ "לריק יגעתי". איך זע אז כלל ישראל טוט נישט תשובה, איך האב נישט זוכה געווען אויסצופירן מיין שליחות, אויב אזוי האב איך אומזיסט געהארוועט און פאר תוהו והבל אויסגענוצט מיינע כוחות.
וואס איז דער חילוק צווישן "יגיעה" און "כילוי כוח"? "יגעתי" רעדט בשעת דער עבודה אליין, אינמיטן דער פלאג. "כוחי כיליתי" ווערט געזאגט ביים סוף, ווען דער מענטש קוקט צוריק און באטראכט וואס איז ארויסגעקומען פון זיין גאנצער הארוואניע.
און דער מלבי"ם ברענגט א הערליכן משל. איינער האט דיך געדונגען צו גראבן און זוכן אן אוצר, און ער גיט דיר א טעגליכע באצאלונג. דו האסט געארבעט א גאנצן טאג, זיך אנגעשטרענגט און געהארוועט, און גארנישט געפונען. פון איין זייט - "לריק יגעתי", ווייל בשעת דער הארוואניע האסטו גארנישט געפונען. אבער צום סוף פונעם טאג, ווען דו קוקסט צוריק, קענסטו נישט זאגן "לתוהו כיליתי כוחי", ווייל דיין טעגליכע געהאלט באקומסטו דאך יא. אבער אויב מען האט געמאכט א תנאי מיט דיר: אויב דו וועסט געפינען דעם אוצר וועסטו באקומען א חלק, און אויב דו וועסט נישט געפינען וועסטו גארנישט באקומען - אזא מענטש קען זאגן צום סוף פונעם טאג סיי "לריק יגעתי", אז בשעת'ן זוכן האב איך גארנישט געפונען, און סיי "לתוהו והבל כוחי כיליתי", אז אפילו קיין שכר האב איך אויך נישט באקומען.
אזוי האט דער נביא געזאגט: איך האב געמיינט אז לריק יגעתי, ווייל איך רעד צו זיי און זיי ווערן נישט נשפע און טוען נישט תשובה. און אפשר צום ווייניגסטנס וועל איך באקומען שכר אויף דער פעולה אליין? דאס אויך נישט, ווייל איך האב נישט משלים געווען מיין שליחות, און דער בורא עולם וועט זאגן: פאר וואס זאל איך דיר באצאלן? דו האסט נישט געברענגט קיין תוצאות, דו ביסט נישט אנגעקומען צום געוואונטשענעם תכלית.
און דא לייגט דער מלבי"ם צו נאך א חילוק: "ריק" איז א קליפה אן קיין תוך - א שאלאכץ וואס אינעווייניג איז גארנישט פאראן. "הבל" און "תוהו" זענען אן אבסאלוטער גארנישט, ממש גארנישט. די הארוואניע וואס האט נישט געברענגט קיין תוצאה איז ווי א קליפה אן קיין פרוכט: איך האב געהארוועט, זיך געמוטשעט, געארבעט, און איך עפן עס אויף און איך טרעף ליידיגקייט. אבער ביים סוף טאג, ווען קיין שכר איז אויך נישט פאראן, איז דא נישטא קיין קליפה און נישט קיין פרוכט - אלעס איז הבל ותוהו, גארנישט, עס איז נישטא קיין שום ממשות דערין.
און דער תירוץ איז: "אכן משפטי את ה' ופעולתי את אלוהי". דא זענען די צוויי חלקים פונעם פסוק מקביל איינער קעגן דעם צווייטן: קעגן "לריק יגעתי" קומט "אכן משפטי את ה'", און קעגן "לתוהו והבל כוחי כיליתי" קומט "ופעולתי את אלוהי". וואס איך האב נישט משלים געווען, האט דער הקדוש ברוך הוא משלים געווען. איך האב געמיינט אז די גאנצע ריזיגע עבודה וואס איך האב אריינגעלייגט האט גארנישט אויפגעטון - אבער דער אויבערשטער האט מיט זיין כוח מסבב געווען אז די תוכחות און די נבואות זאלן זיין לתועלת, נישט יעצט נאר אויף דער צוקונפט. און איך האב געמיינט אז איך וועל נישט באקומען קיין שכר - אבער "פעולתי את אלוהי", דער אויבערשטער וועט מסבב זיין אז איך זאל האבן דערפון אן אומגעהויערן שכר. יעצט זע איך גארנישט, אבער דער הקדוש ברוך הוא וועט ארויסברענגען דערפון א תועלת אויף דער צוקונפט, ווי מיר וועלן זען אין די קומענדיגע פסוקים.
און דער מלבי"ם איז מדייק: איבעראל וואו עס שטייט "אלוהי" און נישט סתם "אלוהים", ווייזט דאס אויף השגחה פרטית - אז דער אויבערשטער היט אויף מיר און זארגט פאר מיר. און אזוי אויך "אלוהי ישראל", "קדוש ישראל וגואלו" - יעדע פארבינדונג פון דעם אויבערשטנ'ס נאמען צו כלל ישראל ווייזט אויף דער באזונדערער השגחה וואס ישראל זענען זוכה דערצו. בעת וואס דער שם הוי"ה סתם ווייזט אויף דער אלגעמיינער הנהגה.
פסוק ה: לשובב יעקב, און איינצוזאמלען ישראל
וְעַתָּה אָמַר יְהֹוָה יוֹצְרִי מִבֶּטֶן לְעֶבֶד לוֹ, לְשׁוֹבֵב יַעֲקֹב אֵלָיו וְיִשְׂרָאֵל לוֹ יֵאָסֵף, וְאֶכָּבֵד בְּעֵינֵי יְהֹוָה וֵאלֹהַי הָיָה עֻזִּי׃ - און איצט זאגט דער אויבערשטער, וואס האט מיר באשאפן פון מוטערס טראכט צו זיין א קנעכט פאר אים, צוריקצוברענגען יעקב צו אים, און ישראל זאל צו אים איינגעזאמלט ווערן, און איך בין געווארן געערט אין די אויגן פונעם אויבערשטן, און מיין גאט איז געווען מיין שטארקייט.
איצט באשרייבט דער נביא וויאזוי דער קדוש ברוך הוא האט צוגעפירט אז אלע זיינע פעולות זאלן נישט גיין לריק, און אז סוף-כל-סוף איז דא פון זיי א תועלת - און ממילא אויך א שכר. דער אויבערשטער האט מיר געזאגט אז ער האט מיר באשאפן פון בויך אן צו זיין פאר אים אן עבד, און צוליב וואס? "לשובב יעקב אליו" - א לשון פון תשובה, צוריקצוברענגען כלל ישראל בתשובה. "יעקב" באצייכנט, ווי מיר האבן שוין געלערנט עטליכע מאל, די נידעריגע מדרגה; די דאזיגע דארף מען מחזיר זיין בתשובה. "וישראל לו יאסף" (אזוי לייענט מען דאס, מיט א ו"ו) - "ישראל" זענען די גרויסע, די בעלי שררה, די וואס שטייען אויף דער העכערער רוחניות'דיגער מדרגה; זיי האבן נישט קיין פשעים און עבירות פון וואס מען דארף זיי צוריקקערן, נאר מען דארף זיי בלויז פאראייניגן און מעודד זיין צו דינען דעם אויבערשטן אגודה אחת, שכם אחד. זיי דארפן א שטופ, נישט קיין תשובה.
און דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק אינעם לשון: "השבה" פאסט אויף עפעס וואס האט זיך דערווייטערט און מען ברענגט עס צוריק - דערפאר שטייט ביי יעקב, וואס האבן זיך דערווייטערט, "לשובב". "אסיפה" איז א רוף פון דרויסן אריין, אפילו פאר איינעם וואס איז נישט צו ווייט, אזוי ווי "האספו ואגידה לכם" - זענען זיי דען געווען ביים עק מצרים? זיי זענען דאך געווען נאנט צו יעקב'ן, און ער האט זיי גערופן זיך נאך מער צו דערנענטערן. אזוי אויך ישראל, וואס שטייען אויף א הויכער מדרגה, פעלט נישט אויס מער ווי זיי צוזאמנעמען און פאראייניגן. צוריקקערן קערט מען צוריק דעם נידח, "את הצולעה ואת הנידחת" - און דאס איז יעקב.
"ואכבד בעיני ה' ואלוהי היה עוזי" - כאטש אינעם מבחן התוצאה האב איך געזען אז מיין ארבעט האט נישט מצליח געווען און מען האט נישט צוגעהערט צו דער תוכחה, דאך בין איך פאררעכנט פאר מכובד אין די אויגן פונעם אויבערשטן, וואס האט געזען די גרויסע השתדלות און די שווערע כוחות וואס איך האב אריינגעלייגט. און צוליב דעם האט דער קדוש ברוך הוא געפועלט אז אויף יעדן פאל זאל איך באקומען שכר פאר אלע מיינע מעשים, און מיין גאנצע ארבעט זאל נישט זיין לריק.
פסוק ו: נקל מהיותך לי עבד
וַיֹּאמֶר נָקֵל מִהְיוֹתְךָ לִי עֶבֶד לְהָקִים אֶת שִׁבְטֵי יַעֲקֹב וּנְצוּרֵי יִשְׂרָאֵל לְהָשִׁיב, וּנְתַתִּיךָ לְאוֹר גּוֹיִם לִהְיוֹת יְשׁוּעָתִי עַד קְצֵה הָאָרֶץ׃ - און ער האט געזאגט: עס איז צו גרינג צו זיין מיין קנעכט אויפצושטעלן די שבטים פון יעקב און די געהיטענע פון ישראל צוריקצוברענגען, נאר איך וועל דיך מאכן פאר א ליכט פאר די פעלקער, צו זיין מיין ישועה ביז צום עק פון דער ערד.
זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: זאלסט זיך נישט מייאש זיין און נישט צובראכן ווערן פון דעם וואס דו האסט נישט דערגרייכט דעם ציל פאר וועלכן איך האב דיך באשטימט. איך באשטימט דיר איצט א פיל גרעסערע גדולה. די גאנצע עבודה וואס דו האסט געהאט ביז איצט, א לאקאלע עבודה מחזיר צו זיין בתשובה די מענטשן ארום דיר - "נקל", זי איז קליין און כאין וכאפס לעומת דעם וואס איך באשטימט פאר דיר פון איצט אן.
אויך דא זענען די טיילן פונעם פסוק פאראלעל: קעגן "להקים את שבטי יעקב" קומט "להיות ישועתי עד קצה הארץ", און קעגן "ונצורי ישראל להשיב" קומט "ונתתיך לאור גוים".
לאמיר זיך מתבונן זיין ווי באגרענעצט עס איז געווען די השפעה פונעם נביא. האט ער דען געהאט א ראדיא? קאמוניקאציע מיטלען? אויב ער האט געוואוינט, למשל, אין בני ברק, האט ער מאקסימום גערעדט צו די מענטשן פון בני ברק; אפשר זענען זיינע ווערטער פארשריבן געווארן און אנגעקומען א ביסל צו ווייטערע ערטער, אבער דאס איז שוין נישט דער נביא אליין וואס רעדט. און אויב ער פלעגט ארומגיין, ווי שמואל וואס איז ארומגעגאנגען אין די בערג פון ארץ ישראל - ווער עס געפינט זיך היינט אין דן, ווען וועט ער אנקומען קיין אילת? עס וועט נעמען חדשים ביז ער ענדיגט א גאנצע רייזע און קערט זיך צוריק צו זיי. קומט אויס אז די השפעה פונעם נביא, ווי שטארק זי זאל נאר זיין מצד דעם וואס דבר השם איז אין זיין מויל, איז זי א לאקאלע און צייטווייליגע השפעה, בלויז אויף דער גרופע מענטשן ארום אים און אויף זיין דור אליין. זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: דאס איז א קליינע עבודה. פון איצט אן געב איך דיר אן אלגעמיינע, וועלטליכע, קאסמאפאליטישע פעולות. ביז איצט האסטו געארבעט אין מיקרא - פון איצט אן ארבעסטו אין מאקרא.
צוויי גאולות: גאולת הגוף און גאולת הנפש
די עבודה וואס איז געווען ארויפגעלייגט אויף אים לטובת כלל ישראל איז באשטאנען פון צוויי ענינים. איינס, "להקים את שבטי יעקב" - עם ישראל געפינט זיך אין גלות, און דאס איז דער צער פונעם גוף; דער ציל איז געווען זיי ארויסצונעמען פון גלות סנחריב און זיי צוריקקערן קיין ארץ ישראל, א פיזישער ענין. דאס צווייטע, "ונצורי ישראל להשיב" - דער רוחניות'דיגער און נפשי'דיגער ענין. ווארום עס איז גרינגער ארויסצונעמען ישראל פון מצרים ווי ארויסצונעמען מצרים פון ישראל; עס איז גרינגער ארויסצונעמען ישראל פון גלות ווי ארויסצונעמען דעם גלות פון ישראל. אמאל קויפט דער גלות א שביתה אין דער נפש, און דער מענטש ווערט א גלות'דיגער מענטש: אן קיין שאיפה צו רוחניות, אן קיין שאיפה צו גדלות, מיט נידעריגע שאיפות און א מאנגל אין חשק צו טון און צו פועל'ן. מען האט זיי געדארפט אויפשטעלן און דערהייבן אויך פון א נפשי'דיגן שטאנדפונקט, זיי צוריקברענגען צו דער הויכער רוחניות'דיגער מדרגה וואס זיי האבן געהאט. דאס איז גאולת הנפש.
און ביידע זאכן זענען אים נישט געלונגען. זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: די דאזיגע צוויי פעולות גיב איך דיר, און דו וועסט אין זיי מצליח זיין, ווען עס וועט זיך רעדן וועגן כלל ישראל לעתיד לבוא, ווען זיי וועלן זיין גולה איבער דער גארער וועלט. קעגן דער נפשי'דיגער הצלחה - "ונתתיך לאור גוים", צו באלייכטן פאר זיי דעם וועג און די אמונה שלימה אינעם אויבערשטן; קעגן דער גופניות'דיגער הצלחה - "להיות ישועתי עד קצה הארץ", אן ארצי'דיגער און גשמיות'דיגער ענין.
לתקן עולם במלכות שדי
און גיט אכטונג: עס רעדט זיך דא אז די הצלחה וועט זיין אויך ביי די אומות העולם. ווען דער הקדוש ברוך הוא רעדט פון "לתקן עולם במלכות שדי", איז דער ציל נישט בלויז אז כלל ישראל זאלן תשובה טון, נאר אויך "כל העמים יקראו אליו שפה ברורה"; "ידע כל יצור כי אתה יצרתו, יבין כל פעול כי אתה פעלתו"; "יאמר כל אשר נשמה באפו ה' אלוהי ישראל מלך ומלכותו בכל משלה". דער הויפט ציל איז אז די גאנצע וועלט זאל אנערקענען זיין מלכות. פארשטייט זיך אז די גאולה איז אנגעהאנגען אין כלל ישראל, און די איינציגע וואס פארמאגן די ספעציעלע מעלה זענען עם ישראל, און די מדרגה פון די גוים איז נידעריגער - אבער מען טאר נישט טראכטן אז דער הקדוש ברוך הוא וויל זיי נישט, אדער אז ער איז מעונין צו פארטיליגן אלע גוים. דער רמב"ם שרייבט אז א טייל פונעם תפקיד פון מלך המשיח איז צוריקצוברענגען די גאנצע וועלט צו זיין עבודה יתברך. די גאנצע וועלט. אוודאי וועלן מיר אייביג בלייבן ביי אונזער מעלה, ישראל וועט האבן די מעלה פון ישראל און די וועלט א נידעריגערע מדרגה, אבער אן קיין ספק וויל זיי דער הקדוש ברוך הוא.
די צוויי גליות און די געלעגנהייט וואס איז פארלוירן געגאנגען בימי חזקיהו
דער מלבי"ם מסביר: אויב מיר וועלן זיך מתבונן זיין, וועלן מיר זען אז עס זענען געווען צוויי גליות. גלות עשרת השבטים, וואס זענען פארטריבן געווארן אין גלות אכצן יאר פאר יהודה ובנימין, קיין חלח וחבור און נהר גוזן, אריבער די הרי החושך און דעם סמבטיון, אין אן אומבאקאנטן ארט. און דערנאך גלות יהודה ובנימין. און די נביאים האבן אנגעהויבן נבואה זאגן אז די פארשטויסענע וועלן זיך איינזאמלען, "שובו לבצרון אסירי התקוה". און ווען ישראל וואלט זוכה געווען, וואלטן די עשרת השבטים אויסגעלייזט געווארן און ארויסגעגאנגען פון יענע פינסטערע ערטער. ווען? די נבואות האבן זיך אנגעהויבן פון יאר זעקס צו חזקיהו, און ווען זיי וואלטן דעמאלט תשובה געטון מיט א תשובה שלימה, וואלט די גאולה שלימה געקומען אינעם פופצנטן יאר פונעם קעניג חזקיהו.
און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט: ביקש הקדוש ברוך הוא לעשות את חזקיהו משיח - נאר ער האט נישט געזאגט קיין שירה. און צוליב דעם האט ער אלעס פארלוירן. אבער נישט בלויז אין אים איז די זאך געווען אנגעהאנגען; אויך דאס פאלק איז נישט געווען ראוי, אויך זיי האבן נישט תשובה געטון. און מיר האבן שוין מסביר געווען בשעתו, לויטן מלבי"ם, דעם ענין פון דער זון וואס איז צוריקגעגאנגען צען מעלות צוריקצוועגס: חזקיהו האט צוגעשריבן דעם נס צו זיך אליין און געמיינט אז דאס איז אן אות ומופת אז ער וועט געזונט ווערן, ווי עס זעט לכאורה אויס פונעם פשט פון די פסוקים - און ער האט געהאט א טעות. דער נס איז נישט געווען באשטימט פאר אים. פאר אים וואלט דער אויבערשטער געקענט מאכן א לאקאלן נס, ווי ביי גיזת גדעון אז עס זאל זיין אויף איר טוי אדער נישט; עס פעלט נישט אויס אז די זון זאל צוריקגיין צען מעלות, א נס וואס די גאנצע וועלט זעט. פאר וועמענס צוועק איז דאס געמאכט געווארן? פאר די וואס געפינען זיך ביים עק וועלט, אין גלות, אז זיי זאלן זיך אויפוועקן און פארשטיין אז דער הקדוש ברוך הוא מאכט ניסים און ער געוועלטיגט נאך אלץ איבער אונז, און עס איז דא אויף וואס צו האפן, און לאמיר תשובה טון. און טאקע די גאנצע וועלט האט געזען דעם נס, און אין זייערע וואוינערטער האט מען געהערט דערפון, און פון די עקן פון דער ערד זענען געקומען מלכים זיך צו טרעפן מיט חזקיהו, און סנחריב מלך אשור האט געשיקט א דעלעגאציע צו זען וואס עס קומט פאר. אבער עם ישראל, ליידער, האט זיך נישט אויפגעוועקט. זיי האבן געהאט א געלעגנהייט פון יאר זעקס ביזן יאר פופצן, ניין יאר פון נבואות איבער דער גאולה - און זיי האבן זיך נישט אויפגעוועקט כראוי.
און צום סוף האבן זיי נישט זוכה געווען נישט צו דער פיזישער גאולה, אז דער אויבערשטער זאל איינזאמלען זייערע פארשטויסענע אהער, און נישט צו דער נפשי'דיגער גאולה, אז זיי זאלן זיך צוריקקערן צום אויבערשטן און זיך דערהייבן צו זייער מדרגה. און נישט בלויז דאס אז זיי האבן נישט זוכה געווען, נאר אנשטאט דעם וואס די עשרת השבטים זאלן אהער צוריקקומען - זענען אויך יהודה און בנימין פארטריבן געווארן אין גלות קיין בבל.
ווארף נישט אוועק די בריוו
לכאורה, "לריק כיליתי כוחי". זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: וויסן זאלסטו, די אלע נבואות וועלן מקוים ווערן באחרית הימים. אויב א מענטש שרייבט א בריוו וואס איז באשטימט צוריקצוברענגען מענטשן בתשובה און זיי האבן זיך נישט צוריקגעקערט, וואס טוט מען מיט די בלעטער? מען לייגט זיי אין גניזה, און אויב עס שטייען נישט דערין קיין דברי תורה - אין מיסטקאסטן אריין. אבער אויב מען זאגט אים: ווארף עס נישט אוועק, עס ווירקט נישט יעצט, עס וועט ווירקן אויף שפעטער - אויב אזוי, איז עס דאך גאנץ פיין.
אמאל איז פארגעקומען א שיעור, און ביים אנפאנג זענען בלויז דריי אדער פיר מענטשן געווען אנוועזנד. מען האט געפרעגט: וואס איז דער טעם צו זאגן א שיעור פאר דריי-פיר מענטשן? האט מען געענטפערט: דא זענען פאראן דריי-פיר מענטשן און נאך א באהאלטענער צוהערער. האט מען געפרעגט: ווער? האט מען געזאגט: אט, דער רעקארדירונגס-אפאראט. ער זעט אויס פאר אונז ווי איין צוהערער, אבער שפעטער, בעזרת השם, וועט ער עס פארשפרייטן פאר פילע צוהערערס. און אזוי איז טאקע געווען: די זעלבע שיעורים וואס האבן זיך אנגעהויבן מיט א קליינעם עולם זענען רעקארדירט געווארן, ארויף אויף דיסקן און פארשפרייט געווארן אין טויזנטער קאפיעס. א פעולה וואס מען זאגט דערויף "וואס קען שוין ארויסקומען פון דעם, צוויי-דריי מענטשן" - זאגט מען דיר: פארשרייב עס, היט עס אפ, ווייל דאס פועל'ט אויף שפעטער.
אזוי אויך אין דער צייט פון ישעיהו: עס האט אויסגעזען פאר אים ווי די פעולה איז בלויז צייטווייליג. זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: ניין. אלעס ווערט פארשריבן, די דאזיגע פעולות זענען א נבואה אויף דער צוקונפט. ווארף נישט אוועק די בריוו - זיי וועלן נאך ווירקן און זוכה זיין צוריקצוברענגען דאס פאלק בתשובה. דאס זענען נבואות פון אחרית הימים, א נבואה אויף דער אלגעמיינער ישועה און נישט אויף דער פריוואטער ישועה פון דעם דור. אנשטאט וואס איך האב נאר געוואלט צוריקברענגען די עשרת השבטים פון חלח וחבור און נהר גוזן, וואס זענען פארהעלטעניסמעסיג נאנטע ערטער צו ארץ ישראל און עס איז נישט קיין "קצה הארץ" - און דערפאר זיי צוריקצוברענגען פון דארט איז געווען א לייכטע זאך, "נקל" - יעצט, ווען עם ישראל וועט צעשפרייט ווערן אין אלע עקן פון דער וועלט, וועט די ישועה זיין ביז צום עק פון דער ערד, פיל גרעסער און מעכטיגער.
נישט בלויז זיי וועל איך צוריקקערן, נאר דעם גאנצן כלל ישראל ביז צום עק פון דער ערד, און אויך די פעלקער. און אויך דאס וואס איך האב זיי געוואלט צוריקברענגען בתשובה, "ונצורי ישראל", און עס איז מיר נישט געלונגען - וועסטו זוכה זיין רוחניות'דיג אויפצוהויבן די גאנצע וועלט, און אלע וועלן תשובה טון צום אויבערשטן. און פון וואס? פון די נבואות וואס זיי וועלן זען אין די ספרים וואס דו האסט פארשריבן, ישעיה. ווייל אפילו אויב עס וואלט געווען א גאולה אין די טעג פון ישעיהו, וואלט דאס געווען א פריוואטע און צייטווייליגע גאולה; בעת דא רעדט דער רבונו של עולם וועגן א צוקונפטיגער און אייביגער גאולה. און צי זענען דען דיינע ווערטער געגאנגען לריק? קום און זע וואס פאר א וואונדערליכע צוקונפט איך גרייט פאר דיר פון דעם וואס דו האסט געטון.
שבטי יעקב און נצורי ישראל: אן אפגעריסענער שטעקן קעגן א מחובר'דיגן נצר
איידער מיר גייען אריבער צו די נבואות אויף דער צוקונפט, לאמיר זיך אפשטעלן אויף איין אויסדרוק: "להקים את שבטי יעקב ונצורי ישראל להשיב". וואס איז דער חילוק צווישן "שבטי יעקב" און "נצורי ישראל"? א וואונדערבארער ביאור פונעם מלבי"ם. א "שבט" איז א שטעקן - און א שטעקן איז נישט מחובר, ער איז תלוש (אפגעריסן). א "נצר" איז דאס וואס שפראצט ארויס פונעם בוים, "ונצר משרשיו יפרה" - א צווייג וואס איז ווייך און שוואך, אבער מחובר און איינגעפלאנצט אין דער ערד.
און די דאזיגע זאכן זענען מכוון קעגן די צוויי גרופעס איבער וועלכע מיר האבן גערעדט. די עשרת השבטים זענען אינגאנצן אפגעריסן געווארן פונעם שורש; זיי זענען "שבטי יעקב": יעקב - א נידעריגערע מדרגה, און שבט - א שטעקן וואס איז שוין אפגעריסן. דער אויבערשטער זאל רחמנות האבן אויף זיי; לויט די חשבונות וואס מענטשן מאכן, זענען פאראן סימנים אז א טייל פון זיי געפינען זיך אין אפגאניסטאן און אין אנדערע ערטער, אפילו אין על-קאידא, שרשים פונעם עם ישראל - אבער אפגעריסן, אן אפגעשניטענער שטעקן. לעומת זה זענען יהודה און בנימין נאך אלץ מחובר צו זייער שורש, און מיר אלע זענען דאך פון יהודה און בנימין. הגם מיר זענען אביסל ווייט, זענען מיר נאך אלץ בבחינת א נצר: א פארבינדענער נצר, וואס אויב מען וועט אים אביסל באגיסן מיט וואסער וועט ער וואקסן און בליען און צוריק ווערן אן אילן רב. מיר זענען צוגעקלעבט צום שורש ווי א זויגנדיגער נצר, און דערפאר ווערן מיר אנגערופן "נצורי ישראל".
און פון דא זעט מען אויך א דיוק אינעם לשון פון דער פעולה: ווער עס שטעלט זיך אויף - איז פריער געפאלן; און ווער עס קערט זיך אום - איז נישט געפאלן, נאר בלויז פארקראכן פון זיין וועג. דערפאר, "שבטי יעקב" וואס זענען געפאלן, וואס זיי זענען א שטעקן וואס איז אפגעשניטן און אפגעריסן געווארן - זיי דארף מען "להקים", אויפשטעלן. בעת "נצורי ישראל", וואס זענען נישט געפאלן נאר האבן בלויז אביסל אפגענויגט פונעם וועג - זיי דארף מען "להשיב", צוריקברענגען בתשובה, צוריקצוקערן און מקרב זיין צו זיין עבודה יתברך.
צום סך-הכל:
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט א ווענדונג צו דער גאנצער וועלט - א דירעקט הערן צו די ווייטע אינזלען וואס זענען ווייט פון אמונה, און א צוהערן פון דער זייט צו די פעלקער וואס האבן א רעליגיע - און פראקלאמירט א נבואה אויף אחרית הימים. דער נביא זאגט עדות אז ער איז צוגעגרייט געווארן צו זיין שליחות פון ביידע שלבים פון דער יצירה, אלס א נאטירליכע הכנה, און צו איר איז צוגעקומען א צוגעוואוינטע הכנה, ווי די תנאים פונעם רמב"ם צו נבואה. זיין מויל איז געווארן ווי א שארפע שווערד פאר די נאנטע און ווי א געשליפענער פייל פאר די ווייטע און פאר דער צוקונפט, און דער אויבערשטער האט אים פארבארגן און באהאלטן כדי אלע זאלן וויסן אז די האנט איז די האנט פונעם קדוש ברוך הוא און נישט פונעם שליח. דער נביא באקלאגט זיך אז זיין מיה איז געווען לריק און אז ער וועט גארנישט קיין שכר באקומען, און די תשובה פונעם אויבערשטן איז: "משפטי את ה' ופעולתי את אלוהי" - דאס וואס דו האסט נישט פארענדיגט, ענדיג איך צו. אנשטאט א לאקאלער שליחות צוריקצוברענגען יעקב און צו פארזאמלען ישראל, א שליחות וואס האט נישט מצליח געווען אין די טעג פון חזקיהו ווען די געלעגנהייט פאר דער גאולה איז פארלוירן געגאנגען, ווערט אים געגעבן אן אלגעמיינע וועלטליכע שליחות: "אור גויים" קעגן גאולת הנפש, און "ישועתי עד קצה הארץ" קעגן גאולת הגוף. דער לימוד פאר די דורות: קיין שום פעולה וואס ווערט געטון לשם שמים גייט נישט פארלוירן. אפילו אויב מען זעט נישט קיין תוצאה אויפן מאמענט, היט דער קדוש ברוך הוא די מעשים און ברענגט דערפון ארויס א תועלת אין דער צוקונפט.