TheWholeTorah.aiBeta

פרק מו - כרע בל און דאס פארשעמען פון די עבודה זרות - חלק ב

לייענען דעם מקור
הקדמה

קאפיטל מ״ו אין ישעיה גייט ווייטער אינעם גרויסן גאנג פון די פריערדיגע קאפיטלעך: דער נביא שפאט אפ פון עבודה זרה פון איין זייט, און שטעלט אוועק דעם פולקאמען יחוד פונעם קדוש ברוך הוא פון דער צווייטער זייט. דער קאפיטל הייבט אן מיט דעם פאל פון די געטשקעס פון בבל, גייט אריבער צו דער הנהגה פון השי"ת מיט כלל ישראל פון בויך אן ביז דער עלטער, און ענדיגט מיט דער בשורה פון דער גאולה: די צדקה און ישועה זענען נישט באשטימט פאר דער גרויזאמער בבל, נאר פאר ישראל תפארתו. צווישן די זאכן וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף א טיפער סוגיא וואס רבי יצחק מוואלאזשין ברענגט אין זיין הגהה צום נפש החיים, און פון דארט וועלן מיר ווייטער גיין על סדר הפסוקים מיט די פירושים פונעם מלבי"ם.

כרע בל קורס נבו - די מותר'דיגע ליצנות
כָּרַע בֵּל קֹרֵס נְבוֹ, הָיוּ עֲצַבֵּיהֶם לַחַיָּה וְלַבְּהֵמָה, נְשֻׂאֹתֵיכֶם עֲמוּסוֹת מַשָּׂא לַעֲיֵפָה׃ קָרְסוּ כָרְעוּ יַחְדָּו, לֹא יָכְלוּ מַלֵּט מַשָּׂא, וְנַפְשָׁם בַּשְּׁבִי הָלָכָה׃ - געבויגן איז בל, איינגעבויגן איז נבו, זייערע געטשקעס זענען געווארן א משא פאר דער חיה און דער בהמה; דאס וואס איר פלעגט טראגן איז אנגעלאדנט געווארן ווי א לאסט פאר דער מידער בהמה. זיי האבן זיך איינגעבויגן און געפאלן צוזאמען, זיי האבן נישט געקענט ארויסלאזן דעם לאסט, און זייער זעל איז אין געפענגעניש אוועקגעגאנגען.

אויף דעם פסוק זאגן חז״ל: כל ליצנותא אסירא בר מליצנותא דעבודה זרה דשריא, דכתיב ״כרע בל קורס נבו... לא יכלו מלט משא״. דאס הייסט אז דער נביא שפאט אפ פון דער עבודה זרה, און דער לשון ״לא יכלו מלט משא״ באדייט לויט ווי רש״י ערקלערט: אז זיי קענען נישט ארויסלאזן די צואה פון זייערע קישקעס אזוי ווי אנדערע וואס געבן ארויס ווי געהעריג. אויף פשוט'ן לשון: די עבודה זרה ליידט פון עצירות. דאס איז די ליצנות וואס די תורה האט מותר געווען.

די קשיא פון רבי יצחק מוואלאזשין
וְעַד זִקְנָה אֲנִי הוּא, וְעַד שֵׂיבָה אֲנִי אֶסְבֹּל, אֲנִי עָשִׂיתִי וַאֲנִי אֶשָּׂא, וַאֲנִי אֶסְבֹּל וַאֲמַלֵּט׃ - און ביז דער עלטער בין איך דער זעלבער, און ביז די גרויע האר וועל איך דערטראגן, איך האב געמאכט און איך וועל טראגן, און איך וועל ליידן און ראטעווען.

אין דער הגהה צום נפש החיים (שער ב' פרק ז') שרייבט רבי יצחק מוואלאזשין: ״ובזה יובן מאמרם ז״ל, כל ליצנותא אסירא בר מליצנותא דעבודה זרה... ולכאורה לפי זה יפלא מאוד סיפא דהאי עניינא שם, שסיים 'ואני אסבול ואמלט'. ומועדין נפלתי על זה״. די קשיא איז שארף: אויב ״לא יכלו מלט משא״ מיינט אז די עבודה זרה איז נישט בכח ארויסצולאזן די זוהמא פון זיך, און קעגן דעם זאגט דער קדוש ברוך הוא ״ואני אסבול ואמלט״ - איז דאס דאך א שרעקעדיגער לשון. וואס שייך א ״משא״ כלפי דעם רבונו של עולם? רוב מפרשים זענען געגאנגען אין אן אנדער וועג און האבן מפרש געווען אז ״אמלט״ איז מלשון הצלה, אז דער קדוש ברוך הוא וועט ראטעווען כלל ישראל פון די צרות. אבער אויב מ'גייט לויט דעם ערשטן מהלך פון רש״י, פאדערט זיך דא א ביאור.

הקדמה: צלם אלוקים און דאס שטיין פון די ספירות

ענטפערט אויף דעם רבי יצחק: ״ועל פי דברינו אלה הוא מבואר למשכיל״ - אז אלעס וואס מיר רעדן וועגן אים יתברך איז אלעס נאר מצד זיין התחברות צו די עולמות, וואס זענען אלע מסודר צוזאמען כביכול ווי א מראה דמות אדם, מיט אלע אברים און ענינים וואס זענען דא אין אים; און יעדע מעשה פון א איד איז א מזון פאר'ן גוף, און די מעשים וואס זענען נישט גוט ווערן אין זיי פארוואנדלט אין שמוץ און טינופת, און דאס זענען די כוחות הטומאה.

אינעם נפש החיים ווערט באריכות מבואר דער ענין פון ״בצלם אלוקים עשה את האדם״: די צורה פונעם מענטש איז אזוי ווי די צורה ווי די ספירות שטייען, יענער ״אדם עליון״ וואס מיר דערמאנען אין ׳פתח אליהו׳. די מוחין אויבן זענען די בחינה פונעם קאפ - כתר, חכמה, בינה; חסד דרועא ימינא, גבורה דרועא שמאלא, תפארת איהו גופא, יסוד איז פי היסוד, און נצח און הוד זענען תרין שוקין, נצח פון רעכטס און הוד פון לינקס. קומט אויס אז דאס שטיין פון די ספירות אין די עולמות העליונים איז כדמות אדם. און פארשטייט זיך אליין אז ס'איז פארבאטן זיך פארצושטעלן, אויסצומאלן אדער טראכטן א צורה פון א מענטש, ווייל ״לא ראיתם כל תמונה״, און דאס וואלט חלילה געווען א הגשמה פון אלוקות. נאר ״זה לעומת זה עשה אלוקים״.

דער בן איש חי ברענגט א ספעציעלע כוונה (אין אנהייב פון שנה ראשונה), אז א מענטש וואס האט א פרייע מינוט, פאר'ן דאווענען אדער אין אנדערע שעות, זאל טראכטן פון זיך אלס א מרכבה פאר דער שכינה: ער זאל פארמאכן די אויגן און זיך מתבונן זיין ווי אזוי זיין קאפ איז בחינת כתר, חכמה אויף דער רעכטער זייט און בינה אויף דער לינקער זייט, דער רעכטער ארעם בחינת חסד און דער לינקער ארעם בחינת גבורה. און ווען א מענטש לייגט צו אין חסד, בויט ער כביכול די רעכטע זייט פון די עולמות העליונים און ברענגט אריין אין זיי שפע, מזון און מחיה; און ווען ער טוט פארקערט, לייגט ער דארט צו קלקול און היזק. דאס אלעס איז ווייל ״זה לעומת זה עשה אלוקים״.

אַ קלקול קיבה אין די עולמות העליונים

און רבי יצחק פירט אויס: "דאָס איז וואָס דער פסוק זאָגט, אַז די עבודה זרה קען זיך נישט איינהאַלטן און ליידן, אַרויסצוראַטעווען און אַרויסצונעמען ווי געהעריג דעם משא פון זוהמא וואָס מען פאַראומרייניגט איר, נאָר 'קרסו כרעו יחדיו' - דאָס הייסט אַז זיי האָבן גאָרנישט קיין אייגענעם כוח אַרויסצוטרייבן און אַרויסצונעמען פֿון זיך די זוהמא פֿון זיך אַליין". עבודה זרה איז דער כוח הטומאה, די סטרא אחרא, און זי האָט נישט קיין שום מעגלעכקייט זיך צו רייניגן און אַרויסנעמען פֿון זיך די זוהמא וואָס ליגט אין איר.

"נישט אַזוי איז ער יתברך שמו הנורא עלילה, וואָס ער נעמט זיין האַנט מיט משפט, און ער איילט זיך נישט צו שיקן חס ושלום אויף איין מאָל אַלע כוחות הדין און די קליפות, וואָס דאָס איז דער שמוץ און די זוהמא וואָס זענען געמאַכט געוואָרן אין די עולמות וואָס שטייען קעגנאיבער און זענען מכוון צו די איברים מבשלי האכילה אינעם מענטש, ווייל זיי וואָלטן דאָך חס ושלום חרוב געמאַכט די גאַנצע וועלט; נאָר ער טראָגט זיי און ליידט זיי אויס כביכול, און ראַטעוועט זיי אַרויס פֿון די עולמות ווי געהעריג ביסלעכווייז, אויסצופירן דעם דין אויף דער וועלט דורך ייסורים ביסלעכווייז במשך הזמן, ווי דער עניין פֿונעם פסוק 'רק אתכם ידעתי... על כן אפקוד עליכם את כל עוונותיכם'".

און די זאַך איז געוואַלדיג. די מצוות זענען דער מזון און מחיה פֿאַר די ספירות וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן אין די עולמות, און די עבירות זענען אַ קאַליעס עסן. און וואָס געשעט מיט אַ מענטש וואָס עסט פֿאַרדאָרבענע מאכלים? אַ קלקול קיבה. אַזוי אויך כביכול, ווען די ספירות באַקומען קאַליע מאכלים, ווערט דאָרט אַ שמוץ און אַ זוהמא, און מען דאַרף אָפּראַמען די זוהמא פֿון יענע עולמות וואָס זענען פֿאַרדאָרבן געוואָרן. און מען דאַרף ווידער באַטאָנען וואָס ער האָט מקדים געווען: אַלץ וואָס מיר רעדן וועגן אים יתברך איז מצד זיין פֿאַרבינדונג צו די עולמות און בכלל נישט אין זיין עצמות יתברך. אין זיין עצמות יתברך - האָט מען נישט קיין רשות צו רעדן, ער איז דאָך אין סוף, לית מחשבה תפיסה ביה כלל, ער האָט נישט קיין תועלת און נישט קיין נזק, אַפֿילו קיין נאָמען האָט ער נישט. אויף אים רעדט מען בכלל נישט; מען רעדט וועגן די ספירות וואָס ער האָט באַשאַפֿן אין די עולמות.

בלאָקעס אָדער קליינע שטיינדלעך

וויאַזוי גייט אַרויס יענע זוהמא? נישט אויף איין מאָל, נאָר ביסלעכווייז. וואָרום אויב דער קדוש ברוך הוא וואָלט אַרויסגענומען אַלע כוחות הטומאה אויף איין מאָל, וואָלטן יענע מזיקים געקומען אויף דער וועלט און אין איין רגע חרוב געמאַכט די גאַנצע וועלט. דערפֿאַר טרייבט ער זיי אַרויס קמעא קמעא, און דאָס איז דורך די ייסורים וואָס כלל ישראל באַקומט. ווייל ווען אַ מענטש באַגייט אַן עבירה באַשאַפֿט ער אַ משחית, און יענער משחית וויל זיך נוקם זיין אין אים. ווען דער קדוש ברוך הוא וואָלט אים גלייך באַפֿרייט - וואָלט דער מענטש אויסגעגאַנגען אויף איין מאָל. וואָס טוט דער קדוש ברוך הוא? אַנשטאָט צו וואַרפן שווערע בלאָקעס, וואַרפֿט ער קליינע שטיינדלעך. ער לאָזט זיי אַרויס ביסלעכווייז, און אַזוי באַקומט דער מענטש ייסורים וואָס ער קען אויסהאַלטן, און ביסלעכווייז ווערן די דאָזיגע משחיתים פֿאַרטיליקט - בתנאי אַז ער גייט נישט אָן צו באַשאַפֿן פֿרישע.

און דאָס איז וואָס דער קדוש ברוך הוא זאָגט "ואני אסבול ואמלט". "אסבול" - אַזוי ווי מיר זאָגן אין די י"ג מידות "נושא עוון ופשע" (און ווי מען לערנט דאָ אינעם ספר תומר דבורה): דער קדוש ברוך הוא טראָגט דעם משחית וואָס דער מענטש האָט באַשאַפֿן ביז ער וועט טאָן תשובה, ווייל אויב ער וואָלט אים גלייך אַרויסגעלאָזט וואָלט דער מענטש נישט געהאַט קיין שום סיכוי פֿאַר תשובה, ווייל דער משחית וואָלט זיך באַלד אין אים נוקם געווען. און דערנאָך, ביסלעכווייז, באַקומט ער די שטראָף דורך ייסורים, און דורך דעם ווערט דער משחית אונטערגעגאַנגען און פֿאַרטיליקט. קומט אויס אַז ביים קדוש ברוך הוא איז פֿאַראַן די מעלה פֿון "אני אסבול ואמלט": איך לייד און איך טראָג, און ביים סוף פֿונעם פּראָצעס ראַטעווע איך נאָך אַרויס ביסלעכווייז די כוחות הטומאה פֿון די ספירות העליונות, ביז זיי ווערן אינגאַנצן פֿאַרטיליקט און די עולמות ווערן אינגאַנצן אויסגערייניגט.

און דאָס איז דער טיפֿער באַדייט פֿונעם פסוק "רק אתכם ידעתי מכל משפחות האדמה, על כן אפקוד עליכם את כל עוונותיכם", וואָס לכאורה איז עס אַ סתירה: נאָר ווייל ער האָט דערקענט בלויז אונדז - דעריבער פֿאָדערט ער פֿון אונדז רעכענונג? נאָר ביים גוי איז נישט פֿאַראַן דער עניין, ווייל ער האָט גאָרנישט אויבן, און ממילא וואַרט אויף אים גיהנום פֿאַר זיינע עבירות. אָבער דער איד - דער רצון השם איז ער זאָל אָנקומען אויסגעלייטערט צו די עולמות העליונים, ער האָט דאָך נצח. דעריבער "על כן אפקוד עליכם": דאָ אויף דער וועלט ראַטעוועט דער קדוש ברוך הוא ביסלעכווייז אַרויס די כוחות פֿון די סטרא אחרא און טומאה וואָס האָבן זיך צוגעקלעפּט אין די עולמות העליונים, און דערמיט ראַטעוועט ער כלל ישראל אַז די כוחות זאָלן נישט הערשן איבער זיי. און ווי זיין לשון: "עד שברבות הימים יתרוקן לכלוך הטינופת, הם כוחות הטומאה, מהעולמות מכל וכל, עד שיוגמר קיבול עונשו של האדם... שאחר גמר קיבול העונש הם כלים מאליהם, ואז יחזרו העולמות לאיתנם, לבריאותם ולתיקונם הראשון, והבן". דאָס איז "אני אסבול ואמלט", נישט אַזוי ווי די עבודה זרה וואָס איז נישט ביכולת אַרויסצוראַטעווען פֿון זיך גאָרנישט.

למי תדמיוני - דריי מדרגות פֿון פֿאַרגלייכונג
לְמִי תְדַמְּיוּנִי וְתַשְׁווּ, וְתַמְשִׁלוּנִי וְנִדְמֶה׃ - צו וועמען וועט איר מיך פֿאַרגליכן און גלייך מאַכן, און צו וועמען וועט איר מיך פֿאַרגלייכן אין אַ משל אַז מיר זאָלן זיין ענלעך.

צו וואָס פֿאַראַ כוח און צו וואָס פֿאַראַ עבודה זרה מיינט איר צו פֿאַרגליכן דעם רבונו של עולם? מען קען דאָך נישט פֿאַרגליכן דעם קדוש ברוך הוא צו גאָרנישט, און אַ קל וחומר נישט צו די געצן וואָס זענען געמאַכט פֿון זילבער און גאָלד, ווי ער וועט באַלד דערמאָנען אינעם קומענדיגן פסוק.

דער מלבי"ם איז מדייק אין די דריי אויסדרוקן: "תדמיוני", "תשוו", "תמשילוני", וואָס ביי אַלעמען איז דער עניין פֿון דמיון און פֿאַרגלייך. און דאָ זענען פֿאַראַן דריי מדרגות. די העכסטע: וואָס איז אינגאַנצן אייניג - דאָס איז "השוואה", אַ גאָר גלייכע פֿאַרגלייכונג. ווייניגער פֿון דעם: "דמיון" - זיי זענען נישט גלייך, אָבער עס איז פֿאַראַן צווישן זיי אַ געוויסער צד פֿון ענלעכקייט. און נאָך ווייניגער פֿון דעם: "משל" - וואָס דער משל איז אינגאַנצן ווייט פֿונעם נמשל, ער רעדט בכלל נישט איבער דעם זעלבן עניין נאָר וועגן עפּעס אַנדערש און מען פֿאַרגלייכט דערמיט, ווי למשל משלי שועלים וואָס קומען לערנען איבער עבודת השם. און לויט דעם זאָגט דער קדוש ברוך הוא: וועט איר דען געפֿינען סיי וואָס פֿאַראַ אייגנשאַפֿט וואָס האָט אַ שייכות אָדער ענלעכקייט צווישן מיר און דער עבודה זרה? און אַפֿילו אויב איר וואָלט געפֿונען אַ געוויסן דמיון - קענט איר דען פֿאַרגלייכן בשווה? און נישט בלויז דאָס, "ותמשילוני ונדמה" - צי קען מען דען אַפֿילו דרך משל מיך פֿאַרגלייכן צו עפּעס אַ זאַך און אַרויסנעמען דערפֿון סיי וועלכן דמיון? עס שייך דאָך בכלל נישט קיין שום משל, נישט קיין דמיון און נישט קיין השוואה צווישן עבודה זרה און דעם השם יתברך. דאָס וואָס מיר האָבן פֿריער געזאָגט אַז עס איז פֿאַראַן אַ דמיון, איז נאָר אינעם צלם אלוקים פֿונעם מענטש קעגנאיבער די ספירות; אָבער צווישן עבודה זרה און קודשא בריך הוא - נישט קיין דמיון, נישט קיין משל, און נישט קיין שום זאַך.

הזלים זהב מכיס - די טיילן פונעם פסוק שטייען מקביל
הַזָּלִים זָהָב מִכִּיס וְכֶסֶף בַּקָּנֶה יִשְׁקֹלוּ, יִשְׂכְּרוּ צוֹרֵף וְיַעֲשֵׂהוּ אֵל, יִסְגְּדוּ אַף יִשְׁתַּחֲווּ׃ - די וואס שיטן ארויס גאלד פונעם בייטל, און וועגן זילבער אויפן וואגשאל, זיי דינגען א צורף ער זאל דערפון מאכן א גאט, זיי בוקן זיך און טוען זיך אפילו בוקן פאר אים׃

וואס מיינט "הזלים"? רש"י ברענגט אין איינע פון די אופנים אז דאס איז מלשון "יזל מים מדליו" (עס פליסט וואסער), ווי דער לשון וואס מיר נוצן היינט: ער גיסט אויס אסאך גאלד פון זיין קעשענע. און דער רד"ק טייטשט מלשון "זול" (ביליג): א מענטש וואס גיסט אויס געלט פון זיין טאש גאנץ פריי, איז דאך דאס געלט ביליג אין זיינע אויגן און ס'האט ביי אים קיין ווערט. און ווען ער קומט צו מאכן אן עבודה זרה, איז דאס גאלד ביי אים ממש שפאט-ביליג און ער מאכט גאר קיין חשבון נישט.

דער מלבי"ם דערקלערט אז די טיילן פונעם פסוק זענען מקביל: פון די פיר זאצן אינעם פסוק, איז דער ערשטער מכוון קעגן דעם דריטן, און דער צווייטער קעגן דעם פערטן. "הזלים זהב מכיס" - קעגן "ישכרו צורף"; "וכסף בקנה ישקולו" - קעגן "ויעשהו אל". דאס הייסט: פאר די הוצאות פון באצאלן דעם אומן באצאלט מען מיט דינרי זהב, מטבעות וואס גייען ארויס אויף הוצאות און מען האלט זיי אין א בייטל - "הזלים זהב מכיס... ישכרו צורף". און דעם גוף פונעם פסל מאכט מען פון זילבער, דערפאר "וכסף בקנה ישקולו" (דער רוט פון די וואגשאלן) "ויעשהו אל" - פונעם געוואויגענעם זילבער מאכט מען דעם גאט.

און וואס איז דער חילוק צווישן "יסגדו" און "ישתחוו"? דאס האט שוין דער מלבי"ם פריער מסביר געווען: סגידה (בוקן זיך) איז נישט בהכרח א קבלת האליל פאר א גאט, נאר אלס א סגולה. זיי האבן געהאט א שטייגער ווי טלמסאות (צויבער-געשטאלטן) דורך וועלכע זיי האבן אראפגעברענגט השפעות פון די הויכע שטערנס, לויט דעם פארשטאנד פון עובדי כוכבים ומזלות. לבן האט געדינט די תרפים, און נישט בהכרח האט ער צו זיי געזאגט "דו ביסט מיין גאט" - נאר דאס זענען געווען כוחות דורך וועלכע מען האט באקומען שפע פון די שרים און מזלות. קומט אויס אז סגידה איז מער ווי אן אופן פון עבודה צו באקומען שפע. בעת "השתחוויה" איז אייביג א בוקן זיך צו א גאט: דו ביסט מיין גאט, און אלס מיין גאט בוק איך זיך צו דיר. און אויף דעם זאגט דער פסוק: "יסגדו" - ווי א וועג צו באקומען דעם שפע, און נישט נאר דאס, נאר "אף ישתחוו" - זיי בוקן זיך נאך פאר אים אלס גאט. און הלא ער אליין האט געדונגען א צורף, אים געגעבן געלט, און פונעם געלט האט דער צורף אים געמאכט א גאט - און נאך דעם אלעם בוקט ער זיך פאר אים און ווארפט זיך אראפ פאר אים! א זאך וואס דו האסט אליין געזען אז ס'איז מעשה ידיו פונעם צורף, איז דאך נישט דער אייבערשטער וואס האט דיך באשאפן און געפארעמט; צי וועסטו דען אזא זאך האלטן פאר א געטליכקייט?

ישאוהו על כתף - פיר מדריגות פון גארנישטקייט
יִשָּׂאֻהוּ עַל כָּתֵף יִסְבְּלֻהוּ וְיַנִּיחֻהוּ תַחְתָּיו וְיַעֲמֹד, מִמְּקוֹמוֹ לֹא יָמִישׁ, אַף יִצְעַק אֵלָיו וְלֹא יַעֲנֶה, מִצָּרָתוֹ לֹא יוֹשִׁיעֶנּוּ׃ - זיי טראגן אים אויפן פלייצע, שלעפן אים און לייגן אים אראפ אויף זיין ארט און ער שטייט, פון זיין פלאץ וועט ער זיך נישט רירן, אפילו ער שרייט צו אים ענטפערט ער נישט, פון זיין צרה העלפט ער אים נישט ארויס׃

דער נביא פירט ווייטער אויס מיט דער נישטיקייט פון יענע עובדי עבודה זרה, אין א פאלנדיקן סדר. "ישאוהו על כתף יסבלוהו" - דער גאט דארף דאך דיך טראגן, און אנשטאט דעם טראגסטו אים אויף דיינע פלייצעס. און אויב דו וועסט זאגן: מכל מקום האט ער דאך אין זיך אן אייגענעם כוח - "יניחוהו תחתיו ויעמוד": א גאט איז דאך א בעל כוח, און וואס פאר א בעל כוח איז דאס וואס קען זיך אפילו נישט באוועגן? מ'לייגט אים אראפ אויף זיין פלאץ, און דאס איז עס, דא בלייבט ער שטיין. און אויב דו וועסט זאגן: ער גייט טאקע נישט, אבער ער האט כאטש א באוועגונג אויפן פלאץ, רעכטס און לינקס, פאראויס און צוריק - "ממקומו לא ימיש": אפילו א קליינע ריר פון "מש" האט ער נישט, קיין שום געפיל און באוועגונג. און אויב דו וועסט זאגן: ריכטיג, ער גייט נישט און ער רירט זיך נישט, אבער ער ארבעט, איך בעט בקשות און ער גיט - "אף יצעק אליו ולא יענה": וויפל דו זאלסט נאר שרייען צו אים, ענטפערט ער דיר נישט. און אויב דו וועסט זאגן: ער איז נישט פון די רעדנערס, אבער הינטער די קוליסן פירט ער אלע ענינים - "מצרתו לא יושיענו": קוק אויף למעשה, האסט געבעטן ער זאל דיך ארויסנעמען פון דער צרה און ס'איז גארנישט געווארן. אפילו דאס זעסטו מיט דיינע אייגענע אויגן, אז ער טוט נישט און פועל'ט גארנישט.

זכרו זאת והתאוששו
זִכְרוּ זֹאת וְהִתְאֹשָׁשׁוּ, הָשִׁיבוּ פוֹשְׁעִים עַל לֵב׃ - געדענקט דאס און שטארקט אייך, ברענגט עס צוריק צום הארצן, איר פושעים׃

וואס מיינט "והתאוששו"? דער רד"ק ברענגט עטליכע פירושים. איינס, פונעם בנין "איש": זייט בבחינת מענער, אזוי ווי דער לשון "התחזקו והיו לאנשים" וואס די פלשתים האבן געזאגט. ווייל א "איש" דרוקט אויס שטארקייט, לעומת א "אישה" וואס דרוקט אויס שוואכקייט, ווי דער לשון "הותש כוחי כנקבה". דער צווייטער פירוש, מלשון "אשישי קיר", מלשון אושיות - יסודות: די יסודות פונעם בנין, די יסודות פון דער געזעלשאפט. דאס הייסט זייט שטארק ווי יסודות, ווייל די יסודות זענען דאך שטארק. און אזוי איז אויך משמע פון תרגום יונתן וואס טייטשט "ואתתקפו" - זאלט זיין שטארק. און א דריטן פירוש ברענגט דער רד"ק בשם זיין פאטער, אז דאס איז מלשון אש (פייער): עס זאל אייך אויפעסן א פייער ווען איר וועט זיך דערמאנען אין די קאליע מעשים וואס איר האט געטאן און אין די פגומ'דיגע זאכן וואס איר האט קאליע געמאכט. אזוי ווי א מענטש וואס עפעס עסט אים אויף פון אינווייניג פון גרויס חרטה און צער - דאס איז דאס פייער פון טרויער און חרטה. און פון דעם וועט קומען "השיבו פושעים על לב", און זיי וועלן תשובה טון.

דער מלבי"ם גייט אין דעם מהלך אז ס'איז מלשון מענטשן (אנשים): "זכרו זאת" - דאס אלעס וואס איך האב אייך געזאגט לגנאי פון די פסלים און געטשקעס, "והתאוששו" - זייט אישים און מענטשן. ווייל ביים אנהייב קאפיטל האט ער דאך געזאגט "היו עצביהם לחיה ולבהמה" - אייער עבודה זרה איז א חיה און בהמה. זאגט ער זיי: זייט מענטשן און זייט נישט קיין בהמות, גייט נישט דינען קיין בהמות! דו ביסט דאך א מענטש, און וואס האסטו צו דינען בהמות? און איר די פושעים, נעמט עס צום הארצן - ווייל אויב איר וועט זיך נאר אביסל פארטראכטן, וועט איר גלייך באגרייפן די נארישקייט: אז דער מענטש, דער נזר הבריאה, גייט און דינט א בהמה וואס איז פיל נידעריגער און פשוט'ער פון אים. "והתאוששו" - זייט אין דער בחינה פון אן איש.

אָנֹכִי אֵל וְאֵין עוֹד
זִכְרוּ רִאשֹׁנוֹת מֵעוֹלָם, כִּי אָנֹכִי אֵל וְאֵין עוֹד אֱלֹהִים וְאֶפֶס כָּמוֹנִי׃ - געדענקט די פֿריִערדיקע פֿון תּמיד אָן, וואָרום איך בין ג-ט און עס איז מער נישטאָ קיין ג-ט, און עס איז גאָרנישט דאָ גלײַך ווי מיר.

געדענקט די נסים און גבורות וואָס איך האָב געטאָן מימות עולם, און פֿון דעם וועט בײַ אײַך קלאָר ווערן אַז "אָנֹכִי אֵל וְאֵין עוֹד אֱלֹהִים" - פֿאַרקערט פֿון די וואָס זאָגן אַז עס זענען פֿאַראַן נאָך כּוחות אין דער בריאה, משפּיעים און מקבלים. "וְאֶפֶס כָּמוֹנִי" - פֿאַרקערט פֿון די וואָס זאָגן אַז עס זענען דאָ צוויי רשויות, דער גוטער ג-ט און דער שלעכטער ג-ט. עס איז גאָרנישט פֿאַראַן גלײַך ווי מיר, עס איז נישטאָ קיין שום אַנדער כּוח חוץ מיר, און גאָרנישט עקזיסטירט אויסער מיר.

מַגִּיד מֵרֵאשִׁית אַחֲרִית - אינערהאַלב דעם טבֿע און העכער דעם טבֿע
מַגִּיד מֵרֵאשִׁית אַחֲרִית וּמִקֶּדֶם אֲשֶׁר לֹא נַעֲשׂוּ, אֹמֵר עֲצָתִי תָקוּם וְכָל חֶפְצִי אֶעֱשֶׂה׃ - ער זאָגט אָן פֿון אָנהייב אָן וואָס עס וועט זײַן צום סוף, און פֿון פֿריִער זאַכן וואָס זענען נאָך נישט געשען, זאָגנדיק: מײַן עצה וועט באַשטיין און אַלץ וואָס איך באַגער וועל איך טאָן.

רש"י דערקלערט: גלות מצרים און גאולת מצרים - דאָס האָב איך שוין אָנגעזאָגט בײַ ברית בין הבתרים, נאָך איידער עס איז געשען. און דער מלבי"ם באַווײַזט אַז דאָס איז נישט קיין כּפל לשון, נאָר צוויי אופנים אין די מעשים פֿונעם אויבערשטן. עס זענען פֿאַראַן זאַכן וואָס דער הקדוש ברוך הוא פֿירט לויט די חוקי הטבע, אַז אינערהאַלב דעם טבֿע גופֿא טוט ער זײַן מעשׂה, און אויף דעם הייסט עס "מַגִּיד מֵרֵאשִׁית אַחֲרִית": גלײַך אין אָנהייב פֿון דער זאַך לאָזט ער וויסן וואָס וועט זײַן ביז צום סוף, לויט די געזעצן וואָס ער האָט באַשטימט און אײַנגעפֿירט אין דער בריאה. און עס איז פֿאַראַן אַ מציאות וווּ דער הקדוש ברוך הוא טוט אַ זאַך וואָס איז למעלה מן הטבע, וואָס איז נישט אָפּהענגיק אין קיין שום פֿריִערדיקע סיבות, נאָר ער האָט געזאָגט און עס איז געוואָרן - און אויף דעם זאָגט דער פּסוק "וּמִקֶּדֶם אֲשֶׁר לֹא נַעֲשׂוּ": ער מעלדט פֿריִער אָן זאַכן וואָס האָבן נישט קיין יסודות אין טבֿע און זענען בכלל נאָך נישט געשען, וואָס האָבן נישט קיין אָנהייב און נישט קיין סיבה.

און די דאָזיקע מדרגה איז פֿיל גרעסער. אויב דער שׂונא שטייט מיט זײַן אַרמיי לעבן דעם לאַנד און מען זאָגט אַז זיי וועלן מלחמה האַלטן און אײַננעמען דאָס לאַנד - דאַרף מען נישט זײַן קיין גרויסער נבֿיא, ווײַל מען זעט דאָך די געשעענישן אויף אַ נאַטירלעכן אופֿן. אָבער אָנצוזאָגן פֿאָראויס אויף אַ זאַך וואָס מען זעט בכלל נישט, וואָס האָט נישט קיין סיבות און מסובבים און האָט נישט קיין אָנהייב - דאָס איז אַן אומגעהויערע ידיעה. און ווי אַ פּראַקטישער בײַשפּיל: ווען דער הקדוש ברוך הוא וואָלט געזאָגט אין דער צײַט פֿון דער בבֿלישער אימפּעריע אַז בבֿל וועט הערשן אייביק, וואָלט דאָס געווען אַ נבֿואה אינערהאַלב דעם טבֿע, ווײַל מען זעט דאָך אַז בבֿל איז אַ מעכטיקע אימפּעריע. אָבער ווען ער זאָגט: בבֿל וואָס דו זעסט זי איצט אַ ריזיקע - וועט חרובֿ ווערן און קיינמאָל מער נישט אויפֿגעבויט ווערן, און די בבֿלישע אימפּעריע וועט פֿאַרמעקט ווערן; און כּלל ישׂראל וואָס דו זעסט זיי איצט ווי אַ גאָרנישט - זיי וועלן שטײַגן און זיי וועלן געוועלטיקן און בלײַבן אויף אייביק - איז דאָס דאָך פּונקט פֿאַרקערט פֿון דעם וואָס מען זעט אין טבֿע, און אַפֿילו דער אָנהייב איז פֿאַרקערט. דאָס איז דאָס וואָס שטייט "וּמִקֶּדֶם אֲשֶׁר לֹא נַעֲשׂוּ".

און דער מלבי"ם לייגט צו אַז אויך דאָ זענען די אויסדרוקן פּאַראַלעל: אַקעגן "מַגִּיד מֵרֵאשִׁית אַחֲרִית" זאָגט ער "עֲצָתִי תָקוּם" - יענע עצות וואָס איך האָב געראָטן אין דער הנהגת העולם און די חוקים וואָס איך האָב פֿעסטגעשטעלט, מיט זיי אַליין טו איך און זיי בלײַבן שטיין. און אַקעגן "וּמִקֶּדֶם אֲשֶׁר לֹא נַעֲשׂוּ" זאָגט ער "וְכָל חֶפְצִי אֶעֱשֶׂה" - וויבאַלד דאָס איז מײַן ווילן טו איך דאָס, הגם עס איז נישטאָ פֿאַר דער זאַך קיין אָנהייב אין טבֿע און נישטאָ קיין שום פֿריִערדיקע אומשטענדן וואָס ווײַזן אַז אַזוי וועט געשען. דאָס איז דער רצון פֿונעם אויבערשטן, און דערפֿאַר ווערט עס געטאָן.

קֹרֵא מִמִּזְרָח עַיִט
קֹרֵא מִמִּזְרָח עַיִט, מֵאֶרֶץ מֶרְחָק אִישׁ עֲצָתִי, אַף דִּבַּרְתִּי אַף אֲבִיאֶנָּה, יָצַרְתִּי אַף אֶעֱשֶׂנָּה׃ - ער רופֿט פֿון מזרח אַ פֿויגל, פֿון אַ ווײַט לאַנד דעם מאַן פֿון מײַן עצה; איך האָב דאָך גערעדט, וועל איך עס אויך ברענגען, איך האָב געפּלאַנט, וועל איך עס אויך אויספֿירן.

רש"י דערקלערט אַז "מזרח" מיינט אַרם, און "עיט" איז אַ לשון פֿון עצה אויף אַראַמיש, אַזוי ווי "הֲתִיב עֵטָא וּטְעֵם". און די כּוונה איז: איך האָב גערופֿן אַבֿרהם פֿון זײַן אָרט אין אַרם זיך מיושבֿ צו זײַן מיט מײַן עצה, און דאָס איז די עצה פֿון ברית בין הבתרים - "וַעֲבָדוּם וְעִנּוּ אֹתָם" פֿיר הונדערט יאָר. און נישט נאָר דאָס, נאָר "אַף דִּבַּרְתִּי אַף אֲבִיאֶנָּה", ווײַל דער הקדוש ברוך הוא האָט אים דאָך געוויזן אַלע פֿיר גליות און אַלץ וואָס איז עתיד צו זײַן. און דרך אַגבֿ, פֿאַרבינדט זיך דער "עיט" אויך מיט דעם "וַיֵּרֶד הָעַיִט עַל הַפְּגָרִים" בײַ ברית בין הבתרים.

דער רד"ק דערקלערט אַז עס רעדט זיך וועגן כּורש, און אַזוי קומט אויך אויס פֿונעם הקשר, ווײַל די פֿריִערדיקע פּסוקים האָבן גערעדט וועגן כּורש וועמען דער הקדוש ברוך הוא האָט באַשטימט אויסצולייזן ישׂראל, און צום סוף האָט ער נאָר געגעבן רשות אַרויפֿצוגיין און האָט נישט געמאַכט די גאולה בפֿועל. "קֹרֵא מִמִּזְרָח עַיִט" - ער רופֿט כּורש ער זאָל קומען פֿון זײַן לאַנד וואָס איז מזרח פֿון בבֿל, און זאָל קומען שנעל ווי אַ פֿויגל וואָס פֿליט מיט גיכקייט. "אִישׁ עֲצָתִי" - וואָס ער האָט מקיים געווען דאָס וואָס איך האָב באַשלאָסן אויף בבֿל, צו קעמפֿן קעגן איר. און "אַף" - נישט נאָר דאָס, נאָר איך האָב אים אויך גערופֿן ער זאָל אַרויסשיקן ישׂראל פֿון זייער גלות. און אַ דריטן פּירוש ברענגט דער רד"ק, אַז די ווערטער זענען געזאָגט געוואָרן אויף מלך המשיח, וועמען דער הקדוש ברוך הוא רופֿט און האָט אים אָנגערופֿן עיט, ער זאָל פֿליִען שנעל און קומען אויסלייזן ישׂראל.

דער מלבי"ם איז מדייק אַז אַ "עיט" איז אַ פֿויגל װאָס רײַסט און כאַפּט, אַן עוף טמא, און דערפֿאַר ווערט כורש אָנגערופֿן מיט דעם נאָמען - װײַל ער איז גערופֿן געוואָרן פֿאַרציקן און צערײַסן בבל. און צוויי רופֿן זענען געווען צו אים: איינער צו אונטערטעניקן בבל, און דער צווייטער צו באַפֿרײַען כּלל ישׂראל און זיי געבן רשות אַרויפֿצוגיין קיין ארץ ישׂראל, און אויף דעם שטייט "איש עצתי" - ער זאָל מקיים זײַן מײַן עצה צו ראַטעווען ישׂראל און אויפֿבויען דאָס בית המקדש. און דערפֿאַר, אַקעגן דעם באַפֿעל צו פֿאַרציקן בבל האָט ער געזאָגט "ממזרח", װאָס דאָס איז מזרח פֿון בבל; און אַקעגן דעם באַפֿעל צו ראַטעווען ישׂראל האָט ער געזאָגט "מארץ מרחק", װאָס לגבי ישׂראל איז דאָס טאַקע ווײַט. און אין דעם דאָזיקן רוף זעט מען די צוויי אופֿנים װאָס זענען פֿריִער דערמאָנט געוואָרן: דאָס װאָס איז לויט די חוקי הטבע - "אף דיברתי אף אביאנה", דאָס איז נישט קיין נײַע זאַך, נאָר איך האָב פֿאָראויסגעזאָגט דאָס װאָס וועט געשען און איך וועל עס ברענגען; און דאָס װאָס איז העכער פֿון דער נאַטור - "יצרתי אף אעשנה", אַ נײַע באַשאַפֿונג, און דאָס איז דער נס פֿון גאולת ישׂראל.

אַבירי לב הרחוקים מצדקה
שִׁמְעוּ אֵלַי אַבִּירֵי לֵב הָרְחוֹקִים מִצְּדָקָה׃ - הערט צו צו מיר, איר האַרצהאַרציקע, װאָס זענט ווײַט פֿון צדקה.

לויטן מלבי"ם זענען די רייד געווענדט צו די בני בבל: איר זענט אַכזריותדיק, אַבירי לב, און איר זענט ווײַט פֿון דער צדקה װאָס דער הקדוש ברוך הוא גייט טאָן - װײַל די דאָזיקע צדקה וועט נישט חל זײַן אויף אײַך, נאָר אויף אַנדערע, אויף עם ישׂראל, ווי עס וועט ערקלערט ווערן אינעם קומענדיקן פּסוק. און אַזוי אויך גייט דער רד"ק אין דעם וועג, אַז דאָס זענען די אנשי בבל, אַבירי לב און אַכזרים צו ישׂראל, און "רחוקים מצדקה" מיינט אַז זיי זענען ווײַט פֿון טאָן צדקה און חסד מיט עם ישׂראל.

אָבער רש"י ברענגט אַן אינטערעסאַנטן פּירוש, פֿאַרקערט גאָר: די אויסדרוקן זענען געווענדט צו עם ישׂראל. "אַבירי לב" - אביר מיינט שטאַרק, פֿעסטע פֿון האַרצן, װאָס איר האָט געשטאַרקט אײַער האַרץ און זיך מדבק געווען אין מיר, און דאָס איז אַ שבח פֿאַר ישׂראל: אַ שטאַרקייט פֿונעם האַרצן זיך מדבק צו זײַן אינעם הקדוש ברוך הוא אויך אין שווערע צײַטן, און נישט קיין אַכזריות. "הרחוקים מצדקה" - עס האָבן זיך פֿאַר אײַך פֿאַרצויגן די טעג און איך האָב אײַך נאָך נישט געוויזן די צדקה װאָס איך האָב צוגעזאָגט אײַך צו גאול'נען; איר דאַרפֿט אויסגעלייזט ווערן, און איך האָב אײַך נאָך נישט אויסגעלייזט ווי צוגעזאָגט.

קרבתי צדקתי
קֵרַבְתִּי צִדְקָתִי לֹא תִרְחָק וּתְשׁוּעָתִי לֹא תְאַחֵר, וְנָתַתִּי בְצִיּוֹן תְּשׁוּעָה לְיִשְׂרָאֵל תִּפְאַרְתִּי׃ - איך האָב דערנענטערט מײַן צדקה זי זאָל נישט זײַן ווײַט, און מײַן ישועה וועט נישט פֿאַרשפּעטיקן, און איך וועל געבן אין ציון אַ ישועה, פֿאַר ישׂראל מײַן פּראַכט.

לויט רש"י איז דאָס דער המשך פֿון די רייד צו ישׂראל: ביז אַהער זענט איר געווען ווײַט פֿון דער צדקה, און פֿון איצט אָן "קרבתי צדקתי לא תרחק" - איך לייז אײַך אויס. און לויטן מלבי"ם, װאָס די פֿריִערדיקע ווערטער זענען געזאָגט געוואָרן אויף אַ שלילי אופֿן צו די בבליים, קומט דאָ דער המשך: די צדקה װאָס איך וועל טאָן וועט נישט חל זײַן אויף אײַך, נאָר אויף ישׂראל. "קרבתי צדקתי" - איך וועל זיי מוחל זײַן זייערע עבֿירות און דערמאָנען זייערע זכותים, און פֿון דעם כּוח "ותשועתי לא תאחר", װײַל אַזוי ווי עס איז פֿאַראַן צדקה און דער אויבערשטער משפּט ישׂראל מיט צדק און דערמאָנט זייערע זכותים, קומט ממילא די ישועה. און כאָטש די ישועה האָט אַ באַשטימטע צײַט - ווען עס ווערן פֿול פֿאַר בבל זיבעציק יאָר - פֿונדעסטוועגן וועט די זאַך זײַן אויף אַן אופֿן פֿון צדקה און חסד. "ונתתי בציון תשועה לישראל תפארתי" - װאָס איך באַרימט זיך מיט זייערע גוטע מעשׂים; נישט פֿאַר אײַך, די בבליים, די אַבירי לב װאָס זענען ווײַט פֿון צדקה, נאָר די צדקה וועט קומען דווקא אויף עם ישׂראל.

לסיכום:

דער קאַפּיטל הייבט זיך אָן מיט שפּאָט קעגן די געטצער פֿון בבל װאָס האָבן נישט קיין כּוח אַרויסצוראַטעווען פֿון זיך די זוהמא, און שטעלט אַקעגן זיי דעם הקדוש ברוך הוא װאָס טראָגט, לײַדט און ראַטעוועט - אַ באַגריף װאָס איז אונדז נתבאר געוואָרן אינעם נפש החיים וועגן דער הנהגה פֿונעם אויבערשטן אין די עולמות: אַז ער שיקט נישט אַרויס די כּוחות פֿון דין אויף איין מאָל, נאָר ביסלעכווײַז, מיט ייִסורים װאָס אַ מענטש קען פֿאַרטראָגן, ביז די עולמות וועלן זיך אינגאַנצן רייניקן. פֿון דאָרט גייט דער נבֿיא איבער אויפֿצוווײַזן אַז עס איז נישטאָ קיין שום פֿאַרגלײַך, קיין דמיון און אפֿילו נישט קיין משל צווישן דעם אויבערשטן און עבֿודה זרה, און ער רעכנט אויס אין אַן אַראָפּגייענדיקן סדר די גאָרנישטיקייט פֿונעם פּסל װאָס מע טראָגט אים אויפֿן פּלייצע, װאָס רירט זיך נישט, ענטפֿערט נישט און העלפֿט נישט. "זכרו זאת והתאוששו" - זײַט מענטשן און נישט קיין בהמות; "זכרו ראשונות" - װײַל איך בין ג-ט און עס איז מער גאָרנישט דאָ. דער הקדוש ברוך הוא לאָזט וויסן פֿאָראויס סײַ דעם גאַנג װאָס איז אין דער נאַטור ("עצתי תקום") און סײַ דאָס װאָס איז העכער דערפֿון און האָט גאָר קיין אָנהייב נישט ("וכל חפצי אעשה"), און רופֿט כורש פֿון מזרח צו פֿאַרציקן בבל און אַהיימשיקן ישׂראל. און צום שלוס: די אַבירי לב פֿון בבל זענען ווײַט פֿון צדקה, אָבער "קרבתי צדקתי לא תרחק" - די ישועה איז געגעבן אין ציון, פֿאַר ישׂראל זײַן תּפֿארת. דער אויבערשטער זאָל אונדז אויסלייזן מיט אַן אייביקער גאולה בקרוב, אמן ואמן.