ביים סוף פונעם קאפיטל קערט זיך דער נביא צוריק צום יסוד אויף וועלכן דער גאנצער קאפיטל איז געבויט: די געטשקעס פון די פעלקער האבן נישט קיין שום ממשות, און נאר ה' אחד איז דער איינציגער גאט. די פסוקים פאר אונז זענען א דירעקטער המשך צו דעם וואס עס איז פריער געזאגט געווארן - "אָכֵן אַתָּה אֵל מִסְתַּתֵּר". און ווי מיר האבן מסביר געווען, "מסתתר" מיינט אז ער באהאלט זיך פון דיר, אבער ער זעט דיך יא. נאר דא קען א מענטש חלילה פאלן אין דער טעות פון די פילאסאפן, וועלכע האבן געטענהט: דער קדוש ברוך הוא האט טאקע באשאפן די וועלט, אבער זינט דעמאלט מישט ער זיך מער נישט אריין דערין. ווער זענען מיר בכלל אז דער אויבערשטער זאל אריינלייגן זיין מחשבה אין מענטשן? אזוי האבן יענע כופרים געגלויבט. מיר אבער גלייבן אז דער קדוש ברוך הוא איז משגיח אויף יעדן איינציגן פרט און אויף יעדער פעולה ומעשה. זאגט דער מלבי"ם: דא קומט דער נביא אויפצוווייזן פונקט דעם דאזיגן פונקט - אז כאטש ער איז אן א-ל מסתתר, מוז בעל כרחך זיין א פולקאמע השגחה. און ער ברענגט דריי ראיות דערצו: פון בריאת העולם, פון מתן תורה, און פון דער מהות פון די מצוות אליין.
כִּי כֹה אָמַר יְהֹוָה בּוֹרֵא הַשָּׁמַיִם הוּא הָאֱלֹהִים יֹצֵר הָאָרֶץ וְעֹשָׂהּ הוּא כוֹנְנָהּ לֹא תֹהוּ בְרָאָהּ לָשֶׁבֶת יְצָרָהּ אֲנִי יְהֹוָה וְאֵין עוֹד׃ (יח) - ווארום אזוי האט געזאגט ה', דער באשעפער פון די הימלען - ער איז דער ג-ט, דער פארמירער פון דער ערד און איר מאכער, ער האט זי פעסט געשטעלט, נישט פאר וויסטעניש האט ער זי באשאפן, צו זיין באזעצט האט ער זי געפארעמט; איך בין ה' און עס איז נישטא קיין אנדערער.
דער רד"ק ערקלערט: נאכדעם וואס דער נביא האט גערעדט וועגן די געטשקעס וואס קענען נישט העלפן און נישט ראטעווען און עס איז נישטא קיין שום ישועה אין זיי, קומט ער און זאגט - וויסן זאלסטו, בורא השמים ער איז דער אלקים. דער קדוש ברוך הוא האט אלעס באשאפן, ער איז דער שופט און ער איז דער מנהיג, און נישט די גלגלים און די שטערנס. און אפילו עס דוכט זיך דיר אז זיי פירן דא אן אין דער נידעריגער שפלת'דיגער וועלט, זאגט דער קדוש ברוך הוא: איך בין העכער אלעס. און ער איז יוצר הארץ ועושה, והוא כוננה - דאס הייסט ער האט זי אוועקגעשטעלט אז די באשעפענישן זאלן זיך אויף איר מערן און פארמערן, ווי ער האט זיי אנגעזאגט "פרו ורבו".
און דער רד"ק לייגט צו א נקודה וואס מען דארף באמערקן: אויב די באשעפענישן ווערן ווייניגער, איז דאס נאר צוליב די זינד פון די מענטשן, וואס האבן שכל צו פארשטיין צווישן גוטס און שלעכטס, און ווען זיי טוען שלעכטס פארמינערן זיי זיך. אויב דו וועסט זאגן: די וועלט מערט זיך דאך נישט ווי עס געהער צו זיין - ברענגסטו דאס אליין אויף זיך. אדער דורך א מלחמה, אדער דורך א מגפה פון השי"ת צוליב זייערע מעשים, אדער דורך דעם וואס זיי באשעפטיגן זיך נישט מיט פריה ורביה און פארמינערן זיך אליין. אבער דער קדוש ברוך הוא פון זיין זייט האט באשאפן די וועלט כדי זי זאל וואקסן, זיך אנטוויקלען און פארמערן. "אֲנִי יְהֹוָה וְאֵין עוֹד" - איך קלאפ און איך הייל, איך טויט און איך מאך לעבעדיג, איך אליין.
דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם סדר פון די לשונות אינעם פסוק. זעט: דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן די הימלען און די ערד. אין די הימלען האט ער גארנישט געטוישט - ווי זיי זענען באשאפן געווארן אזוי זענען זיי געבליבן ביז היינט, דערפאר שטייט ביי זיי בלויז "בורא". און וואס איז בריאה? ארויסברענגען יש מאין. בריאה איז איין מאל פאר אלעמאל. און מיר האבן שוין פריער ערקלערט די ווערטער פונעם רמב"ן, אז אויפן ערשטן טאג איז באשאפן געווארן דער ערשטער חומר היולי, וואס הייסט אויף אונזער שפראך אן אטאם, און פון דעם האט דער קדוש ברוך הוא נאכדעם געמאכט די גאנצע איבעריגע בריאה - און דאס הייסט שוין מער נישט בריאה, נאר יצירה.
יצירה, לויטן מלבי"ם, איז דאס פארעמען די צורה וואס קלעבט זיך צונויף. צום ביישפיל: דער שטויב איז באשאפן געווארן, און איך נעמען עס און קנעט דערפון עפעס וואס איז ענליך צו א צורה פון א כלי - איך האב צוגעקלעבט א שטיקל צו א שטיקל און געמאכט א צורה פון א כלי, דאס איז יצירה. עשייה איז די קומענדיגע שטופע: איך גלעט עס אויס און פארעמט אויס זיין געשטאלט. אזוי איז אויך דער לשון "וְעָשְׂתָה אֶת צִפָּרְנֶיהָ" - וואס מיינט מאכן די נעגל? פארריכטן: מען פיילט און מען שניידט. און אזוי אויך "לֹא עָשָׂה אֶת זְקָנוֹ" - ער האט פארראכטן זיין בארד. און כינון איז דער גמר: אוועקצושטעלן די זאך אויף איר פולקאמען צושטאנד, אז עס זאל זיין ראוי לשימוש - מען האט עס באדעקט מיט א שיכט פארב אדער גלאז, אדער געצייכנט דערויף. דאס איז דער לעצטער גמר פונעם כלי.
לויט דעם: "בּוֹרֵא הַשָּׁמַיִם" - זיי זענען באשאפן געווארן יש מאין און עס איז אויף זיי נישט אריבער קיין שום ענדערונג. "הוּא הָאֱלֹהִים" - אלע פילע כוחות וואס דו זעסט אין דער טבע, אלע קומען פון אים. "אלקים" לשון רבים, און די כוונה איז אז ער איז דער הערשער איבער אלע כוחות, ער האט באשאפן די גאנצע מציאות. און אויף דער ערד: אויסער דער ערשטער בריאה פון דעם עצם שטויב, איז נאכדעם "יֹצֵר הָאָרֶץ" - "יקוו המים אל מקום אחד ותראה היבשה"; "וְעֹשָׂהּ" - ער האט ארויסגעשפראצט גראז, קרויטער און ביימער; "הוּא כוֹנְנָהּ" - ער האט ארויפגעשטעלט אויף איר בעלי חיים און באשאפן דעם מענטש, און דאס איז דער סיום המלאכה.
און וואס לערנט מען פון דעם אלעם? "לֹא תֹהוּ בְרָאָהּ לָשֶׁבֶת יְצָרָהּ". ווען ער זאל נישט האבן קיין אינטערעס אין דער וועלט, וואלט גענוג געווען צו באשאפן די ערד און זי איבערלאזן תוהו ובוהו אזוי ווי זי איז געווען ביים אנהייב פון איר באשאף. פאר וואס האט אויסגעפעלט יצירה, עשייה און כינון? נאר דאס אלעס איז "לשבת יצרה" - זיין גאנצער ציל איז געווען אז עס זאל דא זיין א יישוב פון בני אדם. און ווער עס איז משגיח און מאכט יעדע זאך און שטייט אויף אלע פרטים און דקדוקים, איז דאס א סימן אז ער האט א כוונה און א ציל, און ער האט דאס געטאן מיט א פולקאמער השגחה. און פון דעם דארפסטו אויך פארשטיין: "אֲנִי יְהֹוָה וְאֵין עוֹד" - עס איז נישטא קיין שום אנדערער כח אין דער בריאה אויסער אים יתברך, אין עוד מלבדו.
אגב, פונעם דאזיקן פסוק לערנט מען אז אויך א פרוי האט א מצווה ענליך צו דער מצווה פון פריה ורבייה. דער מאן איז מצווה אויף פריה ורבייה, צו געבוירן א זון און א טאכטער; די פרוי איז נישט מצווה דערויף, און מצד יענער מצווה וואלט זי אפילו געמעגט נישט חתונה האבן. און פונדעסטוועגן איז פאראן אויף איר א מצווה - טייל זאגן מדרבנן און טייל זאגן אז דאס איז אן אסמכתא - וואס ווערט אנגערופן "לא תוהו בראה לשבת יצרה": די וועלט איז נישט באשאפן געווארן פאר תוהו נאר מען זאל זי באזעצן, און דערמיט וואס די פרוי הייראט לייגט זי צו צום יישוב העולם. אויב אזוי איז דא אויף איר א מצווה, נישט מצד פריה ורבייה נאר מצד העלפן אין יישוב העולם.
און א מעשה וואס איז געווען, רחמנא ליצלן, מיט א מענטש וואס האט אויפגעהויבן א האנט אויף זיין ווייב און איר געשלאגן. מען האט אים געבראכט אין בית דין און אים געפרעגט: וויאזוי טוסטו אזעלכע זאכן, דאס איז דאך זייער הארב! האט ער זיי געענטפערט: עס שטייט דאך "לא תוהו בראה לשבת יצרה" - לַשֵּׁבֶט יצרה (פארן שטעקן איז זי באשאפן געווארן)... רחמנא ליצלן.
לֹא בַסֵּתֶר דִּבַּרְתִּי בִּמְקוֹם אֶרֶץ חֹשֶׁךְ לֹא אָמַרְתִּי לְזֶרַע יַעֲקֹב תֹּהוּ בַקְּשׁוּנִי אֲנִי יְהֹוָה דֹּבֵר צֶדֶק מַגִּיד מֵישָׁרִים׃ (יט) - נישט בסתר האב איך גערעדט, אין א פינצטערן ארט אויף דער ערד; איך האב נישט געזאגט צום זרע יעקב "אומזיסט זאלט איר מיך זוכן", איך בין דער אויבערשטער וואס רעדט צדק, וואס זאגט גלייכע זאכן.
רש"י ערקלערט: "לא בסתר דברתי" - ווען איך האב געגעבן די תורה. "לא אמרתי לזרע יעקב תוהו בקשוני" - איך האב נישט געבעטן פון אייך צו דינען מיך אומזיסט, נאר איך האב אייך פאראויס געזאגט אז איר וועט באקומען א גוואלדיגן שכר. "אֲנִי ה' דֹּבֵר צֶדֶק" - נאכדעם וואס איך האב זיי געעפנט מיט דברי צדק צו לאזן זיי וויסן דעם מתן שכרם, ערשט דעמאלט האב איך זיי געגעבן תורה ומצוות. און וואו זעט מען דאס? נאך פאר מתן תורה שטייט: "ועתה אם שמוע תשמעו בקולי... והייתם לי סגולה מכל העמים... ממלכת כהנים וגוי קדוש". אלע הבטחות זענען געקומען פון פאראויס, און ערשט דערנאך האב איך געבעטן פון אייך צו טון. דאס הייסט: איך לייג נישט ארויף אויף אייך קיין ארבעט ווי א קעניג וואס לייגט ארויף ארבעט אויף זיינע אונטערטאנען אן קיין שכר און אן קיין פאדערונג, נאר נאך איידער איך האב ארויפגעלייגט אויף אייך די מלאכה האב איך אייך מודיע געווען דעם שכר. "מגיד מישרים" - איך האב אייך צוגעזאגט אז אייער שכר וועט אנקומען מיט יושר.
ווידעראום לויטן מלבי"ם איז דער פסוק דער צווייטער באווייז אויף השגחה: מתן תורה. ווער עס איז געווען ביי אונז אין די שיעורים אויפן ספר הכוזרי ווייסט אז איינער פון די יסודות, און מעגליך דער עיקר יסוד מוסד פון אונזער אמונה, איז דער ענין פון מתן תורה. דא האט זיך דער הקדוש ברוך הוא מגלה געווען נישט פאר איין מענטש נאר פאר פינף מיליאן מענטשן. מיר אלע האבן געזען און נישט קיין פרעמדער, מיר אלע האבן געהערט און נישט קיין אנדערער - "אַתָּה הָרְאֵתָ לָדַעַת כִּי ה' הוּא הָאֱלֹהִים". דאס איז דער פעסטער באזיס וואס וועט נישט אומפאלן, וואס קיין שום דת אין דער וועלט פארמאגט נישט אזאנס.
און נישט בלויז דאס: די תורה אליין פארזיכערט אז קיין שום רעליגיע אין דער וועלט וועט זיך נישט בארימען צו טענה'ן אז זי האט געזען אן ענליכן מחזה - "כִּי שְׁאַל נָא לְיָמִים רִאשֹׁנִים אֲשֶׁר הָיוּ לְפָנֶיךָ... הֲשָׁמַע עָם קוֹל אֱלֹהִים מְדַבֵּר מִתּוֹךְ הָאֵשׁ כַּאֲשֶׁר שָׁמַעְתָּ אַתָּה וַיֶּחִי, אוֹ הֲנִסָּה אֱלֹהִים לָבוֹא לָקַחַת לוֹ גוֹי מִקֶּרֶב גּוֹי בְּמַסֹּת בְּאֹתֹת וּבְמוֹפְתִים... לְעֵינֶיךָ". דער הקדוש ברוך הוא זאגט: דאס האָט איר געזען - נישט אנדערע פעלקער, און נישט קיין מעשיות וואס מען דערציילט אייך פון פריערדיגע דורות, נאר אן התגלות אלוקית פאר די אויגן פון מיליאנען מענטשן.
און דער רמב"ם זאגט: אין משה רבינו האט מען נישט געגלייבט צוליב די אותות ומופתים וואס ער האט געטון, ווייל אותות ומופתים קענען דאך געטון ווערן דורך לאט און כישוף. מיר האבן נישט קיין שום פראבלעם צו גלייבן וואס די נוצרים דערציילן אז אותו האיש איז געגאנגען אויפן וואסער - נו, טא וואס דען? ביזן היינטיגן טאג זענען דא אין אינדיע מענטשן וואס מאכן אלערליי וואונדער, זענען זיי דען אנשי אלוקים? מען קען דאס טון מיט לאט און כישוף. ובפרט אז חז"ל אנטפלעקן אונז אז אותו האיש איז געווען אין בית המקדש און האט גענומען פון דארט דעם שם המפורש, און מיט דעם כוח האט ער מכשף געווען און פארפירט און אראפגעפירט פונעם וועג. מיר האבן נישט קיין שום שוועריקייט צו גלייבן אין כשפים, מיר ווייסן אז עס זענען דא אזעלכע כוחות און אז זיי מכחיש פמליא של מעלה. אבער וועלכע אומה האט דערציילט אז זי האט געהאט אן התגלות אלוקית פאר די אויגן פון מיליאנען? דאס קען מען נישט לייקענען.
דער הקדוש ברוך הוא האט געעפנט הימל און ערד, און דו האסט געהערט דעם קול ה' רעדן צו דיר פונעם פייער און דו ביסט געבליבן לעבן. וועלכע פירוטעכניק קען באשאפן אזא פאלשע שפיל פון מעמד הר סיני? "משה ידבר והאלוקים יעננו בקול", דער קול פונעם שופר גייט און ווערט שטארקער, א וואלקן לאזט זיך אראפ אויפן בארג - דאס אלעס איז נישט מעגליך נאכצומאכן. און משה מעלדט פאראויס ווען פונקטליך עס וועט זיין די זאך, אין וועלכן טאג און אין וועלכע צייטן. און דאס אלעס האט איר געזען און נישט קיין פרעמדער, אייערע אויערן האבן געהערט און נישט קיין אנדערער. דאס איז דער קלארסטער און פעסטער באווייז אויף דער אמת'דיקייט פון דער תורה. און זייט דעמאלט זענען פאראן נאך וואונדערבארע באווייזן, נבואות וואס זענען איבערגעגעבן געווארן דורכאויס די דורות, וואס קיין שום רעליגיע אין דער וועלט טרעסט זיך נישט צו ברענגען א נבואה וואס איז געזאגט געווארן פאראויס און איז מקוים געווארן. און עס איז נישטא קיין גרעסערע השגחה ווי דעם, אז דער הקדוש ברוך הוא גיט אונז זיין ספר פון אנווייזונגען וויאזוי זיך צו פירן לויט דעם.
ביי די אומות העולם קומען די "הייליגע" זאכן תמיד פאר בהסתר: דאס איז געהיימניספול, דאס איז אן ענין פון צניעות, מען טוט דען אזעלכע זאכן בפרהסיא? ממילא מוז אלעס זיין אין אן ארט פון חושך, אין א הייל, בסתר. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך בין נישט געווען אין אן ארט פון ארץ חושך. ביי מיר איז אלעס גלוי - "לא בסתר דברתי" און נישט אין אן ארץ חושך, נאר אלעס איז געווען אויף אן אפענעם און קלארן אופן. אזוי ווערט מפורסם אלוקות, און נישט ווי די מעשיות פון יענע מענטשן. און מיר האבן שוין גערעדט אין דער צייט אז די נצרות האט פון פאראויס באשאפן א מאדעל וואס לאזט זיך נישט אויפווייזן, כדי קיינער זאל נישט קומען און טענה'ן "ווייז אויף" - מען זאל אים גלייך קענען זאגן: אזעלכע זאכן ווילסטו איך זאל אויפווייזן? שעם זיך, דאס זענען זאכן שבצניעות. אזוי האבן זיי פון פאראויס געבויט א מאדעל וואס מען קען נישט פרעגן קיין קשיות דערויף און מען קען נישט פאדערן דערפון קיין ראיות.
דער דריטער ראיה, זאָגט דער מלבי"ם, זענען די מצוות אַליין. די תורה און די מצוות וואָס איך האָב געגעבן פֿאַר עם ישראל באַווײַזן פֿאַר זיך אַליין אַז איך פֿיר אַ ספּעציעלע השגחה פרטית אויף עם ישראל. וואָרום אויך די אומות העולם האָבן געהאַט אין זייער צײַט באַפֿעלן און אָנווײַזונגען מצד דער עבודה זרה, נאָר אַלע זייערע ציוויים זענען געווען זאַכן אָן קיין שום תועלת און טעם. זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: בײַ מיר איז נישט אַזוי - "לא אמרתי לזרע יעקב תוהו בקשוני", איך האָב זיי נישט געגעבן קיין מצוות פֿון תוהו, מצוות אָן אַ טעם און אָן אַ שׂכל, נאָר אַ תורה וואָס ברענגט דעם מענטש צו שלמות. און צוויי מינים מצוות זענען דאָ אין איר: מצוות שבין אדם לחברו, און מצוות פֿון אמונות ודעות.
מצוות שבין אדם לחברו זענען די הנהגה פֿון צדק און יושר. "צדק", לויטן מלבי"ם, דריקט תּמיד אויס די ענינים שבין אדם לחברו - "בצדק תשפוט עמיתך", און אַלע ענינים פֿון צדק זענען הנהגות שבין אדם לחברו. און די תורה איז אָנגעפֿילט אָן אַ שיעור מיט אַזעלכע מצוות: "ואהבת לרעך כמוך", "לא תשנא את אחיך בלבבך", "כי תראה חמור שונאך", "אם כסף תלווה את עמי", איסור ריבית, "לא תגנוב" - אָן אַ שיעור מצוות פֿאַרן מענטשלעכן צוזאַמענלעבן. אויף דעם שטייט געשריבן "אֲנִי יְהֹוָה דֹּבֵר צֶדֶק": מײַנע מצוות זענען נישט קיין תוהו, נישט אַזוי ווי די מצוות פֿון עבודה זרה - גיי רייכער פֿאַר דער עבודה זרה. און וואָס האָסטו דערמיט אויפֿגעטאָן? וואָס פֿאַר אַ שלמות האָסטו דערגרייכט? וואָס האָסטו געביטן אין זיך? גאָרנישט. מצוות פֿון תוהו.
און נאָך מער, זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האָב אײַך אויך באַפוילן מצוות שבין אדם למקום, וואָס מאַכן גלײַך דעם מענטש אין זײַנע אמונות און דעות - "מַגִּיד מֵישָׁרִים". "מישרים" הייסט זאַכן וואָס מאַכן גלײַך דעם מענטש אין זײַנע דעות. און פֿון דעם וועסטו זען אַז ס'איז פֿאַראַן אַ מציאות וווּ דער הקדוש ברוך הוא אַנטפּלעקט פֿאַרן מענטש וואָס איז דער ריכטיקער דרך, ווי אַזוי צו זײַן אויסגעגליכן אין זײַנע דעות און אין זײַנע הנהגות, סײַ צווישן אדם לחברו און סײַ צווישן אדם למקום, זאַכן וואָס ווירקן און טוישן די מציאות אין די עולמות העליונים.
קומט אויס, זאָגט דער מלבי"ם, אַז אינעם פֿריִערדיקן פּסוק האָט ער גערעדט וועגן מעשה בראשית און וועגן דער השגחה אויפֿן גשמיות'דיקן לעבן, און אין דעם פּסוק רעדט ער וועגן די מצוות - וואָס זיי זענען די השגחה אויסצוגלײַכן דעם מענטש כּדי ער זאָל זוכה זײַן צום לעבן פֿון אייביקייט. סײַ דאָס גשמיות'דיקע לעבן דורך דער עצם בריאת העולם, און סײַ דאָס רוחניות'דיקע לעבן דורך דעם עצם מתן תורה - דאָס אַלץ האָב איך אײַך געגעבן. און לעומת זה די פֿסילילים און די עבודה זרה - וואָס גיבן זיי פֿאַר זייערע גלייביקע? תוהו, ס'איז נישטאָ אין זיי קיין שום ממשות.
געבט אַכט אַז אינעם פּסוק איז פֿאַראַן דיבור און ס'איז פֿאַראַן הגדה: "לא בסתר דיברתי", "אני ה' דובר צדק", "מגיד מישרים". און דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק: הגדה איז בדרך כלל אַ נײַע זאַך וואָס דער מענטש האָט נישט געוווּסט דערפֿון; דיבור איז אויך אויף אַ זאַך וואָס מען ווייסט שוין, נאָר מען שטעלט עס פֿאָר מער בפרטיות און מען טײַטשט עס אויס. ווען אַ מענטש זאָגט "איך וויל דיר עפּעס זאָגן (להגיד)", מיינט ער אַ נײַע זאַך וואָס דו ווייסט נישט; און ווען ער זאָגט "מיר דאַרפֿן רעדן (לדבר)", מיינט מען אַ באַקאַנטע זאַך וואָס מען דאַרף דורכשמועסן און מבאר זײַן. און "מישרים" - אמונות ודעות - דאָס זענען זאַכן וואָס ווערן נישט באַקאַנט פֿון זיך אַליין, און מ'דאַרף אַז עמעצער זאָל אונדז דאָס זאָגן.
ווער עס וויל קען הערן אינעם דיסק אויף משלי, וווּ דער מלבי"ם איז דאָס מבאר באריכות און פֿילע פּסוקים גייען אויף דעם מהלך: אין עניני מוסר איז נישטאָ קיין "מפתח שכל", ס'איז נישטאָ קיין מפתח דעת. מען קען זאָגן אַז איינע פֿון די זאַכן וואָס שאַפֿן די גרעסטע מחלוקות און פֿילוגים צווישן מיינונגען, שיטות, השקפות, אידעען און פּאַרטייען, זענען די עניני מוסר. קוקט נאָר אויפֿן קיצונישן רעכטן פֿליגל און אויפֿן קיצונישן לינקן פֿליגל: יעדער איינער טענה'ט בעלות אויפֿן מוסר, און אַז די מעשׂים פֿונעם צווייטן זענען אַכזריות און קעגן יעדן מוסרישן דרך, קעגן יושר און צדק. עניני מוסר און צדק קען מען נישט אויפֿווײַזן מיט שׂכל, נאָר זיי ווערן איבערגעגעבן במסירה פֿונעם בורא. דער וואָס דער בורא האָט אים איבערגעגעבן די חכמה צו באַשטימען וואָס איז מוסריש און וואָס איז גערעכט - דאָס איז די ריכטיקע זאַך צו טאָן, אָן קיין מעגלעכקייט צו קומען צו די מסקנות דורך אייגענעם פֿאַרשטאַנד.
און דער גרעסטער באַווײַז: היטלער ימ"ש אַליין האָט געטענה'ט אַז ער איז מוסריש. נישט בלויז אַז ער איז מוסריש, נאָר אַז דאָס ייִדישע פֿאָלק איז חוצפּה'דיק און נישט מוסריש. וואָרום לויט זײַנע רייד פֿירט זיך דער מוסר לויטן נאַטירלעכן וועג, וווּ דער שטאַרקער באַזיגט דעם שוואַכן און אונטערטעניקט אים, און אָט איז דאָ אַ שוואַך פֿאָלק וואָס עקשנ'ט זיך שוין טויזנטער יאָרן צו איבערלעבן קעגן די געזעצן פֿון דער נאַטור - איז דאָך זייער עצם עקזיסטענץ נישט מוסריש. נאָר וואָס איז יאָ מוסריש? אויסצומעקן דאָס דאָזיקע פֿאָלק, און דאָס שטאַרקע פֿאָלק וועט זיך דערהייבן און פֿאַרבעסערן. און פּונקט ווי די נאַטור פֿאַרבעסערט זיך אַליין, אַז די שוואַכע בעלי חיים זענען די ערשטע צו פֿאַלן אַ קרבן און ממילא בלײַבן בלויז די שטאַרקע לעבן, אַזוי דאַרף אויך זײַן בײַ מענטשן; און בלויז די ייִדן זענען אַן אוממאָראַליש פֿאָלק וואָס עקשנ'ט זיך צו לעבן, און פֿירט אַראָפּ דעם גאַנצן מין האנושי מיט די מידות מגונות און שלעכטע טבעים וואָס זענען דאָ אין אים - און די מוסרישע זענען מיר.
און נישט נאָר דאָס: שפּיטעלער וואָס האַלטן חולי נפש און געשעדיקטע מענטשן - פֿאַרוואָס זאָל די געזעלשאַפֿט זיי טראָגן אויף די פּלייצעס? פֿאַרוואָס זאָל איך באַצאָלן שטײַערן אויסצוהאַלטן אַ מענטש וואָס די געזעלשאַפֿט האָט פֿון אים נישט קיין שום תועלת? און טאַקע, ווער עס ווייסט - די ערשטע וואָס מען האָט געשיקט אין די גאַז־קאַמערן זענען געווען יענע חולי נפש אין דײַטשלאַנד, און פֿון דאָרט האָט זיך עס אָנגעהויבן. און דערנאָך דער פתרון הסופי פֿאַר אַלע יענע פֿעלקער וואָס האָבן געהייסן אין זײַנע אויגן אָפּגעשטאַנען און נישט פֿונעם אַרישן ראַסע. און גיי טענה זיך און ווײַז אים אויף אַז ער איז נישט גערעכט. יעדער מענטש וואָס קומט און טענה'ט אַז זײַנע מעשׂים זענען צדק און מוסר, קען מען זיך מיט אים נישט דינגען.
אַמאָל בײַ אַ דרשה אין באר שבע איז געקומען אַ בחור וואָס האָט געטענה'ט אַז ער איז מוסריש און אַז ער היט די עשרת הדיברות. האָט מען אים געזאָגט: קודם־כּל, אין די עשרת הדיברות שטייט געשריבן "שמור את יום השבת לקדשו" - היטסטו שבת? דאָס איז געווען פֿאַר אים אַ גאַנצער חידוש אַז די עשרת הדיברות נעמען אַרײַן אויך שמירת שבת. אַזוי רעדן מענטשן שטותים אָן צו באַמערקן וואָס קומט אַרויס פֿון זייער מויל: ער היט די עשרת הדיברות, קיין מאָל האָט ער זיי נישט געלייענט, אָבער ער היט זיי.
האָב איך אים געזאָגט: ביסטו אַ מאָראַלישער מענטש? זאָגט ער מיר: יאָ. האָב איך אים געזאָגט: איך וועל דיר פֿרעגן אַ פֿראַגע. שטעל זיך פֿאָר אַז דײַן חבֿרטע דערציילט דיר אַז עס איז געשען אַ פּאַסיראָנק און זי איז שוואַנגער - וואָס טוסטו? ער האָט געטראַכט, און ווידער געטראַכט, און נאָכאַמאָל געטראַכט. און צום סוף איז ער געווען גענוג אינטעליגענט מיר צו זאָגן: "דו האָסט מיך אַרײַנגעלייגט אין אַ פֿאַרלעגנהייט". ער האָט פֿאַרשטאַנען אַז וואָס פֿאַר אַן ענטפֿער ער זאָל נאָר נישט געבן - וועל איך עס אָנגריפֿן און ער וועט נישט האָבן וואָס צו ענטפֿערן. וואָס דען קען ער זאָגן? "אַן אומגעוואוּנטשענע שוואַנגערשאַפֿט, זי וועט ליידן איר גאַנץ לעבן, זי וועט געבוירן אַ קינד וואָס זי וויל נישט, אַ נעבעך אויפֿן קינד, מען וועט אים שיקן אין בית יתומים, עס וועט אַרויסוואַקסן פֿון אים פֿאַרברעכערישקייט און די געזעלשאַפֿט וועט ליידן פֿון אים" - און צוליב דעם לאָמיר אים דערמאָרדן? עמעצער וואָס דו טראַכסט אַז מעגלעך וועט ער נישט האָבן דאָס בעסטע לעבן, לאָמיר אים גיין דערמאָרדן? ער פֿאַרשטייט אַז דאָס איז נישט קיין ענטפֿער.
און אויב ער וואָלט געזאָגט: מען דאַרף טאַקע געבוירן און מגדל זײַן אַזאַ קינד - וואָלט איך אים געטענהט פֿאַרקערט: שעמסטו זיך נישט צו ברענגען אַזאַ קינד? זעסטו דען נישט אַז די מוטער וויל אים נישט, בעל כורחה, און וואָס איז דאָרט דען דערווײַל? אַ ביסל וואַסער, נאָך גאָרנישט. און פֿאַר דעם זאָל זי ליידן איר גאַנץ לעבן, און נאָכדעם ייסורי מצפון איר גאַנץ לעבן וועגן אַ קינד וואָס זי האָט פֿאַרלאָזט, און אויב זי וועט אים אויפֿציִען - אַ מיידל פֿון פֿופֿצן יאָר זאָל מגדל זײַן אַ קינד? ווי אַזוי קומט מען אַרויס פֿון דעם פּלאָנטער? מען קומט נישט אַרויס. נאָר אויב עס איז פֿאַראַן אַ בורא לעולם וואָס האָט געזאָגט וואָס מען דאַרף טאָן - דאָס איז דער מוסר און דאָס איז דער צדק. און אַפֿילו אויב עס דאַכט זיך דיר פֿאַרקערט, דער וואָס האָט באַשאַפֿן דעם מענטש און די וועלט האָט אויך באַשאַפֿן דעם מוסר, און ער איז דער וואָס האָט קובע געווען וואָס איז ריכטיק און וואָס נישט. בשום אופן קען מען נישט דערגרייכן צו מאָראַלישע הכרעות אָן תורה, ווײַל דו קענסט באַשליסן אַז דײַן מיינונג איז די מאָראַלישסטע און איך וועל דיר אויפֿווײַזן דאָס פֿאַרקערטע, און דער וויכוח וועט קיין מאָל נישט פֿאַרענדיקט ווערן.
דאָס זעלבע טענהט דאָך די לינקע זײַט אַז מען קען נישט הערשן איבער אַ פֿרעמד פֿאָלק, אַז זיי ליידן און מיר פּײַניקן זיי, און די רעכטע זײַט טענהט די זעלבע זאַך קעגן אונדז. ווער איז גערעכט? מיר ווייסן ווער עס איז גערעכט - אָבער קענסטו דאָס אויפֿווײַזן? פֿון יענער זײַט שטייען אינטעליגענטע און געבילדעטע לײַט לויט זייער מיינונג, און פֿונדעסטוועגן האַלטן זיי פֿון אַזעלכע דעות. זעסטו דאָך, אַז אין אַזאַ מצבֿ מוזן מיר האָבן אַ רוחניות'דיקן הימלישן מאָסשטאַב (אנך) וואָס זאָל קובע זײַן וואָס איז מאָראַליש און וואָס נישט.
און דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט: די דעות, די מישרים, קען מען נישט דערגרייכן פֿון זיך אַליין. וואָס איז ישר, וואָס איז מוסרי, וואָס איז אָנשטענדיק - דאָס קען מען נישט משיג זײַן אַליין, נאָר "אני ה'... מגיד מישרים". און "מגיד" באַדײַט אַן הגדה פֿון אַ נײַער זאַך. וואָס איז דער גלײַכער וועג און וואָס איז דער דרך המוסר - מוז זײַן עמעצער העכער און רוחני וואָס זאָל דיר זאָגן, און אויב ער וועט נישט זאָגן, וועסטו נישט וויסן וואָס איז אָנשטענדיק און וואָס איז ישר. אָבער "דובר צדק" - די עניני צדק פֿון בין אדם לחבירו ווייסן אויך די אומות: "לא תרצח" פֿאַרשטייען זיי, "לא תגנוב" פֿאַרשטייען זיי, "לא תנאף" אין געוויסע באַגריפֿן פֿאַרשטייען זיי אויך. דאָרט פֿאָדערט זיך נישט קיין נײַע הגדה נאָר אַ דיבור, מיט אַ פּירוט און אַ ביאור. אָבער בײַ מישרים - דאָ דאַרף מען אַ כּוח עליון וואָס זאָל זײַן בבחינת "מגיד מישרים" און דיר אויסרעכענען וואָס איז דער ריכטיקער און גלײַכער דרך.
הִקָּבְצוּ וָבֹאוּ הִתְנַגְּשׁוּ יַחְדָּו פְּלִיטֵי הַגּוֹיִם לֹא יָדְעוּ הַנֹּשְׂאִים אֶת עֵץ פִּסְלָם וּמִתְפַּלְלִים אֶל אֵל לֹא יוֹשִׁיעַ׃ (כ) - קלײַבט זיך צונויף און קומט, טרעט צוזאַמען צונויף, איר פֿליטים פֿון די גוים; עס האָבן נישט געוווּסט די וואָס טראָגן דאָס האָלץ פֿון זייער געשניצטן געץ, און מתפּלל זײַנען צו אַ גאָט וואָס וועט נישט העלפֿן.
וועגן וועמען רעדט ער דאָ? וועגן דער שארית וואָס וועט איבערבלײַבן באחרית הימים פֿון די גוים וואָס האָבן געדינט די פּסלים, די מסכות און די צלמים. צו זיי רופֿט ער: פֿריִער "הקבצו ובאו" - יעדער איינער פֿון זײַן לאַנד; און דערנאָך "התנגשו יחדיו" - מלשון "קומט צוזאַמען", קומט זיך צונויף זיך דורכצורעדן און פֿאָרשן דעם אמת. און דעמאָלט וועט איר זען: "לא ידעו הנושאים את עץ פסלם" - די וואָס טראָגן דאָס האָלץ פֿון זייער פּסל און דינען עס, ווייסן גאָרנישט צו וועמען און פֿאַר וואָס זיי דינען.
און דאָס איז פֿאַרקערט פֿון דער תורה, וואָס אויף איר ווערט געזאָגט "וזאת התורה אשר שם משה לפני בני ישראל". וואָס באַדײַט "שם"? זאָגן חז"ל: עס זאָלן זײַן דברים המחוורים כשמלה - זאַכן וואָס זענען קלאָר, פֿליסיק אין זייער מויל, זיי זאָלן האָבן אַ קלאָרע ידיעה אין אַלע זייערע מעשׂים. "לא אמרתי לזרע יעקב תוהו בקשוני" - איך האָב נישט געבעטן פֿון זיי צו זוכן תּוהו, נאָר איך לערן זיי אויס און איך דערקלער זיי יעדע מצוה, אירע טעמים, אירע ענינים, אירע סודות און איר פּנימיות. נישט ווי עבודה זרה, וואָס דער וואָס טראָגט איר פּסל פֿאַרשטייט גאָרנישט וואָס איר ענין איז.
און אויך די וואָס ריכטן זייער תּפֿילה דורכן פּסל אַקעגן די כּוכבֿים, און ווערן כּבֿיכול פֿאַררעכנט העכער. וואָרום ווי מיר האָבן פֿריִער געזאָגט, זענען געווען צוויי מינים עובדי עבודה זרה: עס זענען געווען אַזעלכע וואָס האָבן געזען אינעם צלם גופֿא אַ כּוח און אַ זאַך וואָס האָט ממשות, און עס זענען געווען אַזעלכע וואָס האָבן געגלייבט אַז דער צלם איז בלויז אַ ממוצע צװישן זיי און די כּוכבֿים - דאָס זענען די "עובדי כוכבים ומזלות", וואָס האָבן געזען אינעם צלם אַ וועג זיך צו ווענדן צו די כּוכבֿים ומזלות און ממשיך זײַן פֿון זיי השפּעות. די דאָזיקע ווערן פֿאַררעכנט מער פֿאָרגעשריטן, ווײַל די ערשטע זענען דאָך בערים גמורים: ער האָט געמאַכט דעם פּסל פֿינף מינוט צוריק און זאָגט אים "אתה יצרתני", שטותים און הבל.
אָבער די וואָס האָבן זיך באַצויגן צו אים בלויז ווי צו אַ כּלי - די טלמסאות וואָס דער אבן עזרא און אַנדערע דערמאָנען, כּלים וואָס זענען באַשטימט אַראָפּצוברענגען די רוחניות זי זאָל אויף זיי רוען, ווי די מעשׂה פֿונעם ערב רב ביים עגל, "אלה אלהיך ישראל", אַז כּבֿיכול כּבֿודו רוט אין דער געשטאַלט פֿונעם עגל און כּבֿיכול זיי האָבן מצליח געווען אַראָפּצוברענגען די רוחניות אַהער - אויך פֿאַר זיי וועט קלאָר ווערן אַז זיי זענען "מתפללים אל אל לא יושיע". און גיט אַכט אַז ער רופֿט זיי "אל", ווײַל באמת זענען דאָס כּוחות, נאָר דאָס זענען כּוחות וואָס הקדוש ברוך הוא האָט זיי צעטיילט, און זיי אַליין ווערן משפּיע פֿונעם אין סוף ברוך הוא. און ווי מיר האָבן מאריך געווען מבאר צו זײַן אין די שיעורים אויף נפש החיים, "אין עוד מלבדו" באַדײַט אַז אַלץ וואָס דו זעסט אין דער בריאה ווי אַ כּוח און אַן עקזיסטירנדיקע מציאות, נעמט זיך זײַן כּוח פֿונעם כּוח עליון וואָס איז משפּיע אויף די כּוכבֿים, אויף די מזלות, אויף דער זון און אויף דער לבֿנה - און זיי האָבן קיין אייגענעם כּוח נישט. און דערפֿאַר: היקבצו ובואו און התנגשו יחדיו, און איר וועט זען אַז איר זענט מתפּלל צו אַן אל וואָס וועט נישט ראַטעווען און אַז אין דעם עץ פּסלם איז נישטאָ קיין שום תּועלת.
הַגִּידוּ וְהַגִּישׁוּ אַף יִוָּעֲצוּ יַחְדָּו מִי הִשְׁמִיעַ זֹאת מִקֶּדֶם מֵאָז הִגִּידָהּ הֲלוֹא אֲנִי יְהֹוָה וְאֵין עוֹד אֱלֹהִים מִבַּלְעָדַי אֵל צַדִּיק וּמוֹשִׁיעַ אַיִן זוּלָתִי׃ (כא) - זאָגט און ברענגט דערנענטער, זאָלן זיי זיך אויך באַראָטן צוזאַמען: ווער האָט דאָס געמאַכט הערן פֿון פֿריִער, פֿון דעמאָלט אָן עס אָנגעזאָגט? צי דען נישט איך, ה', און עס איז מער נישטאָ קיין גאָט אויסער מיר, אַ גערעכטער גאָט און אַ מושיע, עס איז נישטאָ קיין אַנדערער אויסער מיר.
רש"י דערקלערט אַז ער ווענדט זיך צו זיי און זאָגט: זאָגט, ווער פֿון דער עבודה זרה האָט אײַך אַ מאָל לאָזן הערן אַ ישועה פֿאָראויס? איז אַ מאָל געווען אַז אַן עבודה זרה איז געקומען און מודיע געווען פֿאָראויס אַז זי גייט ראַטעווען אירע גלויביקע? איך דאָך מעלד פֿאָראויס וועגן די ישועות וואָס איך בין עתיד צו ראַטעווען עם ישראל. און דער רד"ק גיט אַ משל: איידער איך האָב געבראַכט אשור אויף עם ישראל האָב איך מודיע געווען, און ווען איך האָב אַראָפּגענומען אשור פֿון זיי האָב איך אויך מודיע געווען פֿאָראויס, און איך האָב דאָס געלאָזט וויסן פֿאַר ישעיהו. איך מעלד די נבואות נאָך איידער זיי קומען. צי האָט די עבודה זרה אַ מאָל עפּעס מודיע געווען? און ווי אַזוי הענגסטו אין איר דײַנע ישועות? אויב זי איז אַ מושיע, זאָל זי זאָגן פֿאָראויס אַז זי גייט דיך פֿון עפּעס אויסלייזן. "וְאֵין עוֹד אֱלֹהִים מִבַּלְעָדַי" - וועלכער גאָט נאָך לאָזט וויסן אַ זאַך פֿאָראויס און איז געטרײַ צו זײַנע רייד? עס איז נישטאָ קיין שום כּוחַ אויסער דעם אויבערשטן.
און דער מלבי"ם דערקלערט: "הגידו והגישו" - אויב איר האָט טענות קעגן דעם בורא אָדער צו פֿאַרטיידיקן אײַער עבודה זרה, זאָגט די טענות און ברענגט זיי פֿאַר מיר. און אויב איר האָט נישט קיין טענות, לכל הפחות "אף יִוָּעֲצוּ יחדיו" - זאָלן זיי זיך באַראָטן צווישן זיך און זען וואָס איז דער אמת'ער וועג און ווער עס איז דער אמת'ער גאָט. "מי השמיע זאת מקדם" - ווער פֿון אײַערע געטער האָט פֿון פֿריִער לאָזן הערן אַ תורה אַזוי ווי איך האָב געלאָזט הערן די תורה פֿאַר ישׂראל? ווער האָט געגעבן אַ תורה פֿאַר די אומות? און כאָטש "מאז הגידה" - ווער האָט אָנגעזאָגט כאָטש בײַ זיך אַליין, אַפֿילו אָן קיין פֿאַרעפֿנטלעכונג, וועלכע תורה ומצוות? לאָמיר זאָגן אַז אײַער גאָט איז אַ צנוע און האָט נישט ליב קיין פּובליציטעט, און זײַנע מעשׂים זענען בסתר - גוט, זאָג מיר כאָטש בסתר: וועלכע מצוות האָט ער אײַך באַפֿוילן?
זאָגט דער קדוש ברוך הוא: "הלוא אני ה' ואין עוד אלהים מבלעדי". וואָס איך האָב גערעדט איז געווען בפרהסיא, נישט בסתר, נאָר פֿאַר יעדן איינעם, און איר האָט קלאָר געזען אַז עס איז נישטאָ קיין גאָט אויסער מיר. און ווי עס שטייט "וידעת היום והשבות אל לבבך כי ה' הוא האלהים בשמים ממעל ועל הארץ מתחת אין עוד" - מיט וואָס? מיט דעם וואָס ער האָט געעפֿנט פֿאַר זיי זיבן רקיעים און זיבן מדורים, מיט דעם וואָס ער האָט זיך באַוויזן פֿאַר די אויגן פֿון דער גאַנצער אומה בײַם הר סיני. "אתה הראת לדעת כי ה' הוא האלהים, אין עוד מלבדו". און פֿון דעם וואָס איך האָב נישט געזאָגט פֿאַר זרע יעקב "תוהו בקשוני", נאָר אַלע מצוות זענען באַשטימט צו פֿאַרריכטן און אויסגלײַכן דעם מענטש, סײַ אינעם שטח פֿון בין אדם לחבירו און סײַ אין אויסגלײַכן זײַנע דעות, זײַנע הנהגות און זײַן מאָראַל - פֿון דעם פֿאַרשטיי: "אל צדיק ומושיע אין זולתי". איך בין דער איינציקער וואָס האָט אײַך געגעבן מצוות כּדי צו מאַכן גערעכט און ראַטעווען דעם מענטש. און די כּוונה איז אויף זײַן פּריוואַטער ישועה, נישט אויף דער גאולה: אַז דער מענטש זאָל האָבן אַ ישועה מיט דער ריכטיקער הנהגה, מיט דרך ארץ און אין בין אדם לחבירו - איך מאַך אים גערעכט, מאַך אים פֿאַר אַ צדיק און ברענג אים צו אַ ישועה און צו הצלחה אין אַלע זײַנע ענינים.
דער מלבי"ם איז דאָ מדייק צוויי פּאָר אויסדרוקן. ערשטנס: "מקדם" קעגנאיבער "מאז". "מקדם" באַטײַט נישט דאַווקע אַ לאַנגע צײַט, נאָר עס איז תּמיד ביחס צו דעם וואָס איז שפּעטער פֿון אים: אויב איינס איז געקומען פֿריִער און דאָס צווייטע צוויי מינוט שפּעטער - הייסט דאָס ערשטע מוקדם. אָבער "מאז" רעדט תּמיד פֿון אַן אַלטער היסטאָרישער תּקופה, אַן אומבאַגרענעצטע פֿאַרגאַנגענהייט, ווי "נָכוֹן כִּסְאֲךָ מֵאָז", "קֶדֶם מִפְעָלָיו". "מאז" לייגט צו מער ווי "קדם".
און צווייטנס: "מגיד" קעגנאיבער "משמיע". דער מגיד זאָגט אָן די צוקונפֿט - אַ נײַע זאַך וואָס דו ווייסט נישט, איך זאָג דיר וואָס עס גייט זײַן. און דער משמיע איז ווי אַ שופֿר, ווי אַ לויטשפּרעכער: ער איז דער וואָס פּובליצירט די זאַכן און מאַכט זיי הערן צום כּלל. אין יענע צײַטן איז נישט געווען ווי הײַנט אַז אַ זאַך ווערט פֿאַרשפּרייט אין עטלעכע מינוט איבער דער גאַנצער וועלט, נאָר מען האָט געדאַרפֿט מענטשן וואָס זאָלן מאַכן הערן די זאַכן און זיי איבערגעבן פֿון איין אָרט צום צווייטן, גיין און פֿאַרעפֿנטלעכן. און ווי עס שטייט "אַף אֵין מַגִּיד אַף אֵין מַשְׁמִיעַ" - "מגיד" איז דער ערשטער וואָס האָט מודיע געווען די זאַך, און "משמיע" איז דער וואָס פֿאַרשפּרייט עס.
און דאָ, זאָגט דער מלבי"ם, איז דער סדר פֿאַרקערט: "מי השמיע זאת מקדם" - ווער האָט פֿאַרשפּרייט די זאַך נאָך איידער זי איז געקומען, געמאַכט פֿאַר איר פּרסום איידער זי איז אָנגעקומען? און נישט בלויז דאָס, נאָר "מאז הגידה" - רעד שוין אַפֿילו נישט פֿון קיין פּובליציטעט; כאָטש בסתר, צי האָט עמיצער בײַ אײַך אָנגעזאָגט עפּעס וואָס גייט געשען, געגעבן אַ ידיעה וועגן עפּעס וואָס גייט מקוים ווערן? און דערפֿאַר שטייט "מאז", ווײַל די הגדה איז תּמיד פֿון אַן אַלטער צײַט: איך מעלד דיר נישט אַז איבער איין מינוט וועט זײַן אַ גלות, נאָר שוין פֿאַר אברהם האָב איך מודיע געווען אַז איבער הונדערטער יאָרן וועט זײַן אַ גלות און עם ישראל וועט לײַדן אין מצרים. תּמיד איז די הגדה און די הודעה פֿריִערדיק. אָבער די השמעה געהערט צו אַ זאַך וואָס הערשט איצט איז אַרויס אויף איר אַ שמועה און מען דאַרף זי פֿאַרעפֿנטלעכן, דעריבער שטייט בײַ איר "מקדם". און בלויז אַ נבואה וואָס ווערט געזאָגט לאַנג איידער די זאַך קומט - זי איז וואָס מאַכט מעגלעך צו וויסן אַז דײַנע רייד זענען אמת; מודיע צו זײַן אַ רגע פֿריִער, האָט גאָרנישט קיין נאָמען פֿון אַן הגדה. און אויב אַזוי, זאָלן קומען די געצן און אײַך לאָזן וויסן פֿריִערדיקע זאַכן און זיי מאַכן הערן - און פֿון דעם אַלעס איז דאָך בײַ זיי גאָרנישט פֿאַראַן.
פְּנוּ אֵלַי וְהִוָּשְׁעוּ כׇּל אַפְסֵי אָרֶץ כִּי אֲנִי אֵל וְאֵין עוֹד׃ (כב) - ווענדט זיך צו מיר און ווערט געהאָלפֿן, אַלע עקן פֿון דער ערד, וואָרום איך בין גאָט און עס איז מער קיינער נישטאָ.
ווענדט זיך צו מיר און לאָזט אָפּ אײַערע געצן, אַלע עקן פֿון דער ערד, און דורך דעם וועט איר האָבן אַ ישועה. דער רד"ק דערקלערט: אַזוי ווי איר האָט געזען עם ישראל ווערן געהאָלפֿן - און אין וואָס פֿאַר אַ זכות? אין דעם זכות וואָס זיי ווענדן זיך צו מיר - אַזוי אויך איר, אַלע עקן פֿון דער ערד, ווענדט זיך צו מיר. "אפסי ארץ" מיינט די עקן פֿון דער ערד, אַלע גוים פֿון אַלע עקן וועלט. און דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס איז אַ המשך צו זײַנע פֿריִערדיקע ווערטער: ער ווענדט זיך צו די וואָס זענען געקומען פֿון די עקן פֿון דער ערד און האַלטן זיך נאָך אַלץ אָן אין זייערע אָפּגעטער, און זאָגט: פֿאַרוואָס ווענדט איר זיך צו זיי, עס איז דאָך נישטאָ פֿאַר אײַך פֿון זיי קיין שום ישועה - נישט קיין ישועת הנפש און נישט קיין ישועת הגוף, להבדיל פֿון דער תורה וואָס מיר האָבן געזען אַז זי לערנט אויס דעם מענטש סײַ אין בין אדם לחבירו און סײַ אין בין אדם למקום. ווענדט זיך צו מיר און דעמאָלט וועט איר געהאָלפֿן ווערן, ווײַל איך בין גאָט און עס איז מער קיינער נישטאָ, און נאָר איך קען ברענגען אַ ישועה. און טראַכט נישט אַז איר קענט זיך נישט ווענדן צו מיר צוליב דעם וואָס די תורה ומצוות האָב איך נישט געגעבן פֿאַר אײַך נאָר בלויז פֿאַר עם ישראל.
בִּי נִשְׁבַּעְתִּי יָצָא מִפִּי צְדָקָה דָּבָר וְלֹא יָשׁוּב כִּי לִי תִּכְרַע כׇּל בֶּרֶךְ תִּשָּׁבַע כׇּל לָשׁוֹן׃ (כג) - ביי מיין אייגענעם נאמען האב איך געשוואוירן, עס איז ארויס פון מיין מויל מיט צדקה א ווארט וואס וועט זיך נישט צוריקציען, אז צו מיר וועט זיך בייגן יעדער קני, עס וועט שווערן יעדער צונג.
אויף דעם דאזיגן חשש קומט ער און זאגט: "בי נשבעתי" - איך האב געשוואוירן ביי מיין גרויסן נאמען, און ביי מיין גרויסן נאמען וועל איך זיך קיינמאל נישט צוריקציען פון מיין שבועה. און נאך מער: "יצא מפי צדקה" - אפילו אן א שבועה, דער עצם פאקט אז עס איז ארויס פון מיין מויל א זאך פון צדקה איז שוין א סיבה אז איך זאל זיך נישט צוריקציען. ווארום דער הקדוש ברוך הוא ציט זיך קיינמאל נישט צוריק פון א גוט ווארט וואס ער האט געזאגט. פון א שלעכטער זאך קען ער זיך יא צוריקציען (חוץ פון איין מאל וואס די גמרא ברענגט, "והתווה תיו") - "עוד ארבעים יום ונינוה נהפכת", און צום סוף האבן זיי תשובה געטאן און נינוה איז נישט איבערגעקערט געווארן. און דערפאר, מיט וואס טוט מען בוחן זיין א נביא אמת? מיט דעם וואס ער נבואה'ט אויף א גוטע זאך וואס דארף פאסירן, און מען קוקט צי עס וועט געשען. אבער אויב ער האט געזאגט א נבואה אויף א שלעכטס און עס איז נישט געקומען, קען ער שטענדיג זאגן אז דער אויבערשטער האט חרטה געהאט אויפן שלעכטס ווייל ער האט געזען אז זיי האבן תשובה געטאן.
זאגט הקדוש ברוך הוא: עס איז ארויס פון מיין מויל א זאך פון צדקה - א זאך פון גערעכטיקייט און פון חסד וואס איך האב צוגעזאגט, און אויב איך זאג צו א זאך פון צדקה, צי איך זיך אויף קיין שום אופן נישט צוריק. אויב אזוי איז דא דא א שבועה, און נישט סתם א שבועה נאר ביי מיין גרויסן נאמען, און חוץ פון דעם איז דא דא א דבר צדקה וואס איז א גוטע הבטחה. און וואס לערנט דאס אלעס? אז "דבר ולא ישוב" - עס וועט זיך אויף קיין שום אופן נישט טוישן.
און וואס האב איך געשוואוירן? "כי לי תכרע כל ברך" - איך וועל אננעמען אלע פעלקער אונטער דער אמונה פון ישראל, די אמת'ע אמונה. איך וועל אלעמען אויפנעמען און נישט מאכן קיין אונטערשיד צווישן ישראל און די פעלקער ביים עצם אננעמען מיין אמונה. און זאלסט נישט מיינען אז דאס וועט נאר זיין פון צייט צו צייט און צייטנווייז - "תשבע כל לשון": אלע וועלן מקבל זיין אויף זיך מיט א שבועה צו דינען מיר און נישט קיין פרעמדן גאט, און דאס מיינט א תמידיות'דיגע עבודה. נישט אן איינמאליגע כריעת ברך, נאר א שבועה מיר צו דינען אויף א שטענדיגן אופן. אויב אזוי, "פנו אליי והיוושעו כל אפסי ארץ" - און וואס האלט איר נאך ביים זוכן ביי די עבודה זרה'ס, וואס דער נביא האט אייך געוויזן אז עס איז נישטא פון זיי קיין שום נוצן, נאר בלויז פונעם אויבערשטן יתברך.
דער סוף פונעם קאפיטל שטעלט אוועק דריי באווייזן אויף דער השגחה פונעם בורא אויף דער וועלט טראץ דעם וואס ער איז א "אל מסתתר": מעשה בראשית - אז דער הקדוש ברוך הוא האט נישט באשאפן די ערד פאר תוהו נאר ער האט זי געשאפן, געמאכט און באפעסטיגט "לשבת", און דאס איז א באווייז אויף א ציל און אויף השגחה; מתן תורה - אן אפענע התגלות פאר די אויגן פון מיליאנען, "לא בסתר דיברתי", וואס עס איז נישטא קיין ענליכס דערצו ביי קיין שום אומה; און דער עצם פון די מצוות - וואס זיי זענען נישט קיין מצוות פון תוהו ווי די מצוות פון עבודה זרה, נאר "דובר צדק" אין בין אדם לחבירו און "מגיד מישרים" אין אמונות ודעות, ווייל אין ענינים פון מוסר פארמאגט דער מענטש נישט קיין אייגענעם שכל-שליסל און ער מוז האבן א הימלישן גייסטיגן לאט-פאדעם. פון דא ווענדט זיך דער נביא צו די פליטים פון די גוים: קלויבט זיך צונויף און באראט זיך, זעט אז אייערע געטער האבן קיינמאל גארנישט מודיע געווען און נישט מפרסם געווען, און ווענדט זיך צום אויבערשטן און ווערט געהאלפן - ווארום ער האט געשוואוירן ביי זיין גרויסן נאמען און עס איז ארויס פון זיין מויל א דבר צדקה וואס וועט זיך נישט צוריקדרייען, אז יעדער קני וועט זיך צו אים בייגן און יעדער צונג וועט שווערן, און ישראל ווערט געהאלפן דורכן אויבערשטן מיט א תשועת עולמים.