הקדמה
פאר אונדז איז א חלק פון קאפיטל מ"ה אין ישעיהו, א המשך פון דער נבואה אויף כורש און אויף דער גאולה פון בבל. אינעם טייל וואס שטייט פאר אונדז ווענדט זיך דער נביא צו די וואס צווייפלען און ערגערן זיך אויף דער הנהגה פונעם אויבערשטן מיט זיין פאלק, און שטעלט אוועק דריי יסודות: אז א מענטש האט נישט קיין רשות צו קומען מיט טענות אויף וויאזוי די וועלט ווערט געפירט, אז דער בורא האט סיי דעם רצון און סיי די מעגליכקייט צו דערלייזן, און אז צום סוף וועט זיך זיין מלכות אנטפלעקן פאר די אויגן פון אלע פעלקער. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, און ברענגען די ווערטער פון רש"י, רד"ק און מלבי"ם.
"האותיות שאלוני" - אויף וואס מעג מען פרעגן
כֹּה־אָמַר יְהֹוָה קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל וְיֹצְרוֹ הָאֹתִיּוֹת שְׁאָלוּנִי עַל־בָּנַי וְעַל־פֹּעַל יָדַי תְּצַוֻּנִי׃ (יא) - אזוי האט געזאגט דער אויבערשטער, דער הייליקער פון ישראל און זיין באשאפער: אויף די קומענדיקע זאכן פרעגט מיך, צי אויף מיינע קינדער און אויף דער ארבעט פון מיינע הענט וועט איר מיר באפעלן?
רש"י ערקלערט אז די ה"א פון "האותיות" איז נישט קיין ה"א פון א תמיהה נאר פון א פעסטשטעלונג. דאס הייסט: אויב די נביאים ווילן מיר פרעגן קשיות, זאלן זיי קומען און פרעגן וועגן די אותות אין הימל און וועגן די מופתים וואס זיי זעען אנטשטיין אויף דער ערד - אויף די זאכן זאלט איר מיך פרעגן וואס זיי זענען. "אותיות" איז לשון אותות ומופתים. אויב איר ווילט פרעגן קשיות אויפן בורא עולם, קאנצענטרירט זיך אויף די וואונדער פון השי"ת און די וואונדער פון דער בריאה. אבער צי קומט איר פרעגן אויף מיינע קינדער? כביכול: פארוואס האסטו באשאפן כלל ישראל, אז זיי רייצן דיך אויף און קומען מיט טענות? "ועל פועל ידיי תצווני" - איר קומט מיר באפעלן אין באצוג צו מיינע קינדער? די ישועה דאך, זאגט רש"י, איז שוין אויפגעקומען אין געדאנק פאר מיר. און ווי מיר האבן געזען ביים אנהייב קאפיטל, זאגט דער אויבערשטער אז ער וועט אויפוועקן כורש כדי ער זאל אויסלייזן ישראל און זיי ארויסנעמען פון גלות. אויב אזוי, לויט רש"י גייט דער פסוק צוריק צום אנהייב פונעם קאפיטל: דער אויבערשטער זאגט אז ער האט אויפגעוועקט כורש מיט צדק ער זאל קומען און אויסלייזן עם ישראל - און ווי מיר האבן געזען, האט כורש נישט געטאן זיין שליחות ווי עס פאסט, נאר ער האט זיי בלויז געגעבן די שליסלען און געבליבן אויף זיין ארט, אנשטאט צו קומען און זיי געהעריג אויסלייזן.
דער רד"ק ערקלערט אז די ווענדונג דא איז צו די עובדי כוכבים. דאס הייסט: פרעגט מיך אויף די קומענדיקע זאכן וואס זענען עתיד צו קומען אויף ישראל, און איך וועל זיי אייך זאגן. דאס איז כביכול א תביעה קעגן די גוים, וואס גלייבן אז זיי האבן געטער און העכערע כוחות. זאגט זיי דער אויבערשטער: גייט און קלערט אויס, צי ווייסט דען אייער גאט עפעס איבער דער צוקונפט? צי ווייסט ער עפעס וואס איז נאך נישט געווען? בשעת איך - "האותיות שאלוני על בניי ועל פועל ידיי תצווני" - פרעגט מיך וואס עס איז עתיד צו זיין מיט מיינע קינדער און מיט דער ארבעט פון מיינע הענט, און וואס איך בין עתיד צו טאן מיט זיי. מיר האבן דאך מפורש'ע נבואות: וואס עס וועט זיין מיט עם ישראל, וויאזוי זיי וועלן אויסגעלייזט ווערן, וואס פאר א צרות עס וועלן אריבערגיין אויף זיי, וויפיל יאר דער גלות וועט אנהאלטן, און צוליב וואס דער גלות איז געקומען - ווי מיר האבן געזען, צוליב די שמיטות וכדומה. זאגט דער אויבערשטער: אלעס לאז איך וויסן פון פאראויס; צי האבן דען אייערע אפגעטער אזא כוח?
דער מלבי"ם ערקלערט אויך אז דער פסוק גייט צוריק צום אנהייב קאפיטל. דער אויבערשטער האט געזאגט: איך וויל אויסלייזן ישראל דורכן כוח פון כורש. און דארט, בדרך אגב, האט ער געגעבן מוסר פאר כורש און פאר די פעלקער פון פרס, וואס האבן געגלייבט אין צוויי כוחות אין דער בריאה - גוטס און שלעכטס - און ער האט זיי געזאגט: וויסט אייך, אלעס איז מאת השם, עס זענען נישטא קיין צוויי כוחות אין דער בריאה. יעצט קערט ער זיך צוריק צום ערשטן ענין, צו דער שליחות פון כורש. און קעגן דעם זאגט ער "האותיות שאלוני": כלל ישראל פרעגט מיך איבער די זאכן וואס זענען עתיד צו קומען אויף זיי, איבער דעם גלות און די יסורים וואס זיי האבן געליטן אין בבל - פארוואס די דאזיקע צרות, אויף וואס קומט עס אונדז? זאגט זיי דער אויבערשטער: "על בניי ועל פועל ידיי תצווני?"
איר ווייסט דאך אז דער וואס שיינקט די גרעסטע רחמנות אויפן זון איז דער פאטער; עס איז נישטא קיין גרעסערע רחמנות ווי די רחמים פון א פאטער אויף זיין קינד. צי וועסטו דען קומען צו א טאטן און אים זאגן: פארוואס האסטו נישט קיין רחמנות אויף דיין קינד? משל למה הדבר דומה: א מענטש קומט אריין אין שפיטאל און זעט א קינד וואס זיין פאטער און מוטער האלטן אים אן פעסט, און איינער דערנענטערט זיך צו אים מיט א שפריץ אדער מיט א כירורגישן מעסער. ער שרייט: האט איר דען נישט קיין רחמנות אויף אים? שעמט אייך! צי קומסטו דען אויפקלערן א טאטן און א מאמען וויאזוי צו רחמנות האבן אויף זייער קינד? עס איז דאך נישטא ווער עס האט מער רחמנות פון זיי. אזוי זאגט דער אויבערשטער: צי קומט איר מיר באפעלן איבער מיינע קינדער? ווילט איר דען זיין מער רחמנות'דיג ווי מיר? כביכול איר האט א טענה אויפן אופן וויאזוי איך פיר מיין וועלט? קען דען אזא זאך בכלל אויפגיין אויפן געדאנק?
נאך מער מדייק דער מלבי"ם אז "אותיות" קומט שטענדיג אפצושפיגלען א זאך וואס קומט אין דער נאנטער צייט. און אין אנדערע ערטער ערקלערט ער דעם חילוק צווישן אן אות און א מופת: א מופת איז אויף אן אופן פון א נס, בעת אן אות איז אויפן וועג פון דער נאטור. אויב אזוי מיינט דא "האותיות" די זאכן וואס זענען עתיד צו פאסירן בקרוב מיט מיינע קינדער - אלעס וואס גייט אריבער אויף זיי פונעם גלות און פון די צרות און יסורים. אויף די זאכן קומט איר פרעגן און באקלאגן זיך אויף מיר פארוואס איך טו אזוי ווי איך טו? קען דען מעגלעך זיין אז א פאטער זאל נישט רחמנות האבן אויף זיין זון ווי עס באדארף צו זיין?
"אנוכי עשיתי ארץ" - דער רצון און די מעגליכקייט
אָנֹכִי עָשִׂיתִי אֶרֶץ וְאָדָם עָלֶיהָ בָרָאתִי אֲנִי יָדַי נָטוּ שָׁמַיִם וְכׇל־צְבָאָם צִוֵּיתִי׃ (יב) - איך האב געמאכט די ערד, און דעם מענטש אויף איר האב איך באשאפן; מיינע הענט האבן אויסגעשפרייט דעם הימל, און זייער גאנצן חיל האב איך באפוילן.
רש"י טייטשט "אנוכי עשיתי ארץ" - און איך האב זי געגעבן פאר וועמען עס איז ישר אין מיינע אויגן. דער רד"ק איז מדייק פון "וכל צבאם ציוויתי", אזוי ווי דוד המלך זאגט "כי הוא ציווה ונבראו", אז אלעס איז געווען דורך א באפעל און א דיבור. און דער רד"ק לייגט צו אז מען טאר נישט טראכטן פון א ממשות'דיגן רעדן, ווייל דער אויבערשטער האט דאך נישט קיין ליפן; נאר ווען מען רעדט פון א דיבור מיינט מען דעם רצון. בעשרה מאמרות נברא העולם - און עס פעלט זיך נישט אויס אז די זאך זאל ארויסגיין פון מויל כביכול ווי ביי בשר ודם, נאר דער עצם רצון פונעם אויבערשטן איז דער מאמר און ער ווערט גערעכנט ווי א מעשה. ממילא "ידיי נטו שמים וכל צבאם" - די הימלען און זייערע צבאות, די שטערנס און די גאלאקסיעס און אלעס וואס דו זעסט, אלע די האב איך באפוילן, דאס הייסט געמאכט מיט מיין רצון.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק איז געקומען בארויאיגן די געמיטער פון די וואס זאגן: אפשר און טאמער וועט אונז דער אויבערשטער נישט אויסלייזן, אפשר וועט ער אונז נישט ארויסנעמען פון גלות וועגן וועלכן ער האט גערעדט, ווען ער האט געזאגט אז ער רופט כורש ער זאל אייך ארויסנעמען. זאגט דער מלבי"ם: איינער וואס העלפט נישט יענעם, קומט דאס פון איינע פון צוויי סיבות. די ערשטע - ער וויל אים נישט העלפן. די צווייטע - ער וויל העלפן אבער ער קען נישט; איך זע זיין פינאנציעלן מצב און איך וויל העלפן, אבער איך האב נישט קיין געלט. דאס הייסט: אדער איך קען און איך וויל נישט, אדער איך וויל און איך קען נישט. אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא, איר זאלט נישט האבן קיין שום ספקות און פקפוקים וועגן זיין ישועה, ווייל ביי אים יתברך עקזיסטירן נישט די צוויי חסרונות.
אויפן רצון זאגט ער: "אנוכי עשיתי ארץ" - צום ערשט האב איך פארענדיקט דעם כדור הארץ, איך האב אים פארראכטן און געבויט פון גרונט ביזן דאך, דומם צומח און חי. און ערשט נאכדעם וואס איך האב געמאכט די ערד - "ואדם עליה בראתי אני". ווען האב איך באשאפן דעם מענטש? ערשט נאכדעם וואס אלעס איז געווען פארענדיקט. שטעלט אייך פאר ווען דער מענטש וואלט באשאפן געווארן אינעם דריטן טאג - באשאפן אין פינצטערניש, אן קיין מאורות; שטעלט אייך פאר ער וואלט באשאפן געווארן אן בעלי חיים - וואס וואלט ער געגעסן? (כאטש ס'איז דא א שמועס צי אדם הראשון האט געגעסן פלייש.) ווי עס זאל נישט זיין, אלעס וואס איז באשאפן געווארן דא אויף דער וועלט, איז באשאפן געווארן צום באברויך פונעם מענטש. פון דעם זעט מען אז דער הקדוש ברוך הוא וויל דעם מענטש אין זיין וועלט, ווארום ווער ס'וויל נישט א זאך באשאפט עס נישט אויפן בעסטן אופן. און אז דער אויבערשטער האט אלעס באשאפן אויפן שענסטן און בעסטן אופן - איז א סימן אז ער וויל דעם מענטש. און פארוואס איז די וועלט באשאפן געווארן בראשית? בשביל ישראל שנקראו ראשית. דאס הייסט אז אלעס וואס איז דא באשאפן געווארן איז פאר דעם באברויך פון כלל ישראל. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: קודם כל זאלסטו וויסן אז איך וויל עם ישראל - און דאס איז דער באווייז פונעם רצון.
און וואס וועסטו זאגן? אפשר אמאל האט ער געהאט כוח, ווען ער איז געווען יונג, אזוי ווי די אומות זאגן אז זייער קעניג איז שוין אלט געווארן - היינט וויל ער זייער שטארק אבער ער קען שוין נישט. אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויב אויף דער יכולת קומסטו פרעגן, איז דאך "ידיי נטו שמים וכל צבאם ציוויתי" - דעם גאנצן הימל האבן מיינע הענט אויסגעשפרייט, און איך הערש אין דעם מאמענט אויף דעם גאנצן צבא מעלה. אין איין רגע קען דער הקדוש ברוך הוא רוקן און טוישן די גאנצע מציאות: אין איין רגע קומען אראפ אבני אלגביש פונעם הימל, שמש בגבעון דום וירח בעמק אילון. און דאס איז נישט בלויז היסטאריע - דאס פאסירט היינט, דאס פאסירט יעצט. אויב אזוי, איז דא נישטא קיין מאנגל אין רצון, ווייל דער ראיה איז אז איך האב באשאפן פאר עם ישראל א פאלקאמע וועלט, און ס'איז נישטא קיין מאנגל אין יכולת, ווייל איך פיר ווייטער אן די בריאה אפילו טויזנטער יארן נאכן יסוד העולם. צו האבן א ספק אז דער אויבערשטער וועט אונז חלילה נישט אויסלייזן צוליב א מאנגל אין רצון אדער א מאנגל אין יכולת - אזא זאך לייגט זיך גארנישט אויפן שכל.
דער מלבי"ם איז נאך מדייק אין די צוויי לשונות אינעם פסוק: "עשיתי" און "בראתי". מיר האבן שוין פריער געלערנט פון אים אז "עשייה" באדייט פארענדיקן די זאך, ווי דער לשון "ועשתה את ציפורניה". בעת וואס "בריאה" איז שטענדיג יש מאין - די זאך איז נישט געווען אויף דער וועלט, און מ'האט עס באשאפן פון גארנישט און פון תוהו. דערפאר שטייט ביי דעם מענטש "ואדם עליה בראתי" - יש מאין; בעת ביי דער ערד שטייט "אנוכי עשיתי ארץ", דאס הייסט איך האב פארראכטן די ערד וואס איז שוין באשאפן געווארן, און איך האב זי פארענדיקט אויפן פאלקאמסטן אופן. און דאס איז פונקט דער יסוד פון דער ראיה: ערשט נאכדעם וואס איך האב פארענדיקט און געמאכט אלעס אויפן בעסטן אופן, אויפן זעקסטן טאג ווען די בריאה איז פארענדיקט געווארן - דעמאלט "אדם עליה בראתי אני". פון דעם קענסטו פארשטיין אז מיין רצון איז צום גוטן פונעם מענטש, און מיין רצון איז אים צו משפיע זיין נאר שפע טוב. אויב אזוי, זאלסטו זיך נישט וואונדערן און נישט פרעגן צי דער הקדוש ברוך הוא האט דעם רצון און די יכולת אונז אויסצולייזן.
"אנוכי העירותיהו בצדק" - די שליחות פון כורש
אָנֹכִי הַעִירֹתִהוּ בְצֶדֶק וְכׇל־דְּרָכָיו אֲיַשֵּׁר הוּא־יִבְנֶה עִירִי וְגָלוּתִי יְשַׁלֵּחַ לֹא בִמְחִיר וְלֹא בְשֹׁחַד אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ (יג) - איך האב אים אויפגעוועקט מיט גערעכטיקייט, און אלע זיינע וועגן וועל איך אויסגלייכן, ער וועט בויען מיין שטאט, און מיין גלות וועט ער ארויסשיקן, נישט פאר באצאלונג און נישט פאר שוחד, האט געזאגט ה' צבאות.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויך יעצט, אין דער צייט וואס איך רעד צו אייך, וואס שטייט אויפן סדר היום? כורש. איך וועק אים אויף כדי ער זאל קומען און אויסלייזן עם ישראל, "בצדק" - ער זאל טון יושר און גערעכטיקייט מיט עם ישראל, און מיט מיין כוח, וואס מיין כוח איז אן קיין סוף און אן קיין גרענעץ. "וכל דרכיו איישר" - דאס איז א מליצה'דיגער אויסדרוק: אזוי ווי איינער וואס וויל א וואגן זאל פארן פון איין פלאץ צום צווייטן און ער גלייכט אויס פאר אים דעם וועג. איך וויל אז כורש זאל מצליח זיין אויסצופירן די פעולה וואס איך האב אים באשטימט, און דערפאר שטעל איך אים אויס די ענינים ער זאל קענען אויספירן די תכלית אן קיין שטערונגען: איך באפריי אים פון אלע ביוראקראטישע פראבלעמען, פון אלע מתנגדים און פון אלע מניעות וואס קענען זיך מאכן. איך פיר אים צו דער תכלית וואס איך וויל.
און נאך: "הוא יבנה עירי וגלותי ישלח" - ער וועט בויען ירושלים און ער וועט ארויסנעמען כלל ישראל פון גלות. נאר ער וועט דאס טון "לא במחיר ולא בשוחד". דער מלבי"ם ערקלערט אז די טיילן פונעם פסוק זענען מקביל, ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל מסביר געווען: דער פסוק אנטהאלט פיר זאצן, וואו דער המשך פונעם ערשטן איז דער דריטער, און דער המשך פונעם צווייטן איז דער פערטער. דאס הייסט: "הוא יבנה עירי - לא במחיר", "וגלותי ישלח - לא בשוחד". ווען מ'וויל בויען א בנין, איז די ערשטע זאך וואס מ'דארף - צו באצאלן פארן קבלן; דערפאר שטייט "הוא יבנה עירי לא במחיר" - ער וועט בויען ירושלים און וועט נישט פארלאנגען קיין געלט דערפאר. און ווען מ'וויל אויסלייזן געפאנגענע דארף מען באצאלן שוחד; דערפאר שטייט "וגלותי ישלח לא בשוחד" - ער וועט נישט פארלאנגען קיין געלט פאר זייער באפרייאונג.
און ווי ס'איז באקאנט, אויך פאר דער גרינדונג פון דער מדינה און אין די פופציגער יארן, ווען מ'האט געברענגט אידן פון די אראבישע לענדער, האט מען געמוזט באצאלן אסאך שוחד כדי זיי זאלן מסכים זיין זיי צו באפרייען: אמאל א פערזענליכער שוחד פארן קעניג אדער אימאם, און אמאל איז דער שוחד געווען מיט דעם וואס מ'האט אויסגעליידיקט זייערע באנק קאנטעס און אלעס צוגענומען, און אזוי זענען זיי איינגעגאנגען זיי ארויסצולאזן - ווייל די אידן האבן פארשטאנען אז די ערד ברענט אונטער זייערע פיס, און זענען פשוט אנטלאפן און אלעס איבערגעלאזט הינטער זיך. און ווי ס'איז באקאנט ביים סוף פון דער צווייטער וועלט מלחמה, ווען היטלר ימח שמו וזכרו האט געזען אז פינאנציעל קומט די מלחמה נישט צו קיין הכרעה און זיי האבן געדארפט פארשטארקן די פראדוקציע און האבן געדארפט מזומנים, זענען זיי גרייט געווען אויפצוגעבן טראנספארטן פון אידן פאר געלט - די קאסטנער פרשה און נאך. דאס הייסט: געלט איז דאס וואס פירט אויס די פעולה פון ארויסנעמען מענטשן און פדיון שבויים. און דא זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "וגלותי ישלח לא בשוחד" - ער וועט זיין גרייט ארויסצושיקן די גלות אידן אן קיין שוחד. און פארוואס? "אמר ה' צבאות" - ווייל איך האב באפוילן, און אזוי ווי איך האב באפוילן, וועלן ממילא אלע וועגן זיין אויסגעגליכן פאר אים אן קיין שום שטערונג.
"יגיע מצרים וסחר כוש" - צוויי מהלכים
כֹּה אָמַר יְהֹוָה יְגִיעַ מִצְרַיִם וּסְחַר־כּוּשׁ וּסְבָאִים אַנְשֵׁי מִדָּה עָלַיִךְ יַעֲבֹרוּ וְלָךְ יִהְיוּ אַחֲרַיִךְ יֵלֵכוּ בַּזִּקִּים יַעֲבֹרוּ וְאֵלַיִךְ יִשְׁתַּחֲווּ אֵלַיִךְ יִתְפַּלָּלוּ אַךְ בָּךְ אֵל וְאֵין עוֹד אֶפֶס אֱלֹהִים׃ (יד) - אזוי האט געזאגט ה': די האראוואניע פון מצרים און דער האנדל פון כוש, און די סבאים הויכע מענטשן, וועלן אריבערגיין צו דיר און צו דיר וועלן זיי געהערן, הינטער דיר וועלן זיי גיין, אין קייטן וועלן זיי אריבערגיין, און צו דיר וועלן זיי זיך בוקן, צו דיר וועלן זיי בעטן: נאר ביי דיר איז דער אייבערשטער, און ס'איז מער נישטא קיין אנדערער גאט.
לויטן שיטה פון רש"י איז דער פסוק א המשך צו דעם וואס מיר האבן פריער געלערנט, אז דער הקדוש ברוך הוא לאזט וויסן איבער דער ישועה וואס וועט קומען דורך כורש פאר די גולי בבל. און יעצט לאזט ער זיי וויסן איבער נאך א ישועה - די ישועה וואס וועט זיין אין די טעג פון חזקיהו, וואס וועט געראטעוועט ווערן פון דער האנט פון סנחריב. ווען סנחריב וועט קומען מלחמה האלטן דא, וועט מען אים מודיע זיין אז מ'באלאגערט זיין לאנד, און ער וועט גיין ראטעווען זיין לאנד פון די הענט פון תרהקה מלך כוש; און ערשט נאכדעם וואס ער וועט אים באזיגן און מנצח זיין אין מצרים - וועט ער קומען אהער. און מיר האבן שוין ערקלערט וואס איז דער ציל אין דעם אלעם: כדי ער זאל קומען אנגעלאדנט מיט זילבער און גאלד פון אלעס וואס ער האט איינגענומען אין אלע לענדער. דער הקדוש ברוך הוא האט נישט געוואלט ער זאל קומען מיט ליידיגע הענט, ווי איינער וואס קומט אויף א באזוך און ברענגט גארנישט מיט. דערפאר האט ער צוגעפירט אז ער זאל האבן מלחמות און דארט צונעמען אסאך שלל, און אנקומען אהער מיט פולע הענט, און דעמאלט וועט ער פאלן אין ירושלים, און חזקיהו און זיין פאלק וועלן אלעס פלינדערן.
אויף דעם ווערט געזאגט "יגיע מצרים" - דאס וואס מצרים האבן געארבעט און זיך געפלאגט, "וסחר כוש וסבאים אנשי מידה" - מענטשן מיט א הויכן געוואוקס, זייער גאנצער מסחר "עלייך יעבורו", אלעס וועט אריבערגיין צו דיר ירושלים, ווייל ווען זיי וועלן קומען מלחמה האלטן אויף ירושלים וועלן זיי ברענגען מיט זיך דעם גאנצן שלל. און נישט דאס אליין, נאר "אחריך ילכו בזיקים יעבורו" - ווייל די געפאנגענע נעמט מען דאך געבונדן, "בזיקים" מיינט אין קייטן. "ואלייך ישתחוו" - וויבאלד זיי וועלן זיין אין די הענט פון חזקיהו, און חזקיהו איז דער הערשער, וועלן זיי זיך בוקן צו אים. און חז"ל זאגן: חזקיהו איז אויפגעשטאנען און האט באפרייט אלע געפאנגענע, און זיי האבן זיך מגייר געווען און מודה געווען אין מלכות שמים. חזקיהו האט באפרייט אלע געפאנגענע און געזאגט: וואס האב איך צו טון מיט די אלע גויי'שע געפאנגענע? און דורך דעם האבן זיי דערקענט מלכות שמים, און זיך געשטארקט צו גלייבן אינעם אויבערשטן, ווייל זיי האבן געזען א מלכות פון חסד. און אויף דעם ווערט געזאגט "אלייך יתפללו אך בך אל ואין עוד אפס אלוהים" - נאך דעם מעשה זענען זיי געווארן גרויסע מאמינים אינעם הקדוש ברוך הוא און געזאגט: אך בך אל, דער אויבערשטער געפינט זיך נאר מיט אייך כלל ישראל, און ס'איז נישט פאראן קיין גאט אויסער אים.
דער מלבי"ם ווידעראום ערקלערט אז דער פסוק רעדט פונעם שטאפל נאך דער גאולה: ווען די גאולה וועט קומען וועלן מיר קומען צום אויספיר וויפיל גוטס מיר האבן און וויפיל רווח עס איז ארויסגעקומען פון דעם גלות וואס איז אריבער אויף אונז, פון די צרות און פון די שלעכטס. ווייל דעמאלט "יגיע מצרים" - זייער פארמעגן, "וסחר כוש" - זייער סחורה, "וסבאים" - די לייט פון סבא, וואס איז א פאלק (סבא און סבתכא און רעמה, אלע זענען פעלקער), "אנשי מידה". און אויך דא זענען די טיילן פונעם פסוק פאראלעל: "יגיע מצרים וסחר כוש - עלייך יעבורו ולך יהיו", זיי וועלן אריבערגיין צו דיר פאר מסחר און וועלן זיין דיינע; דאס הייסט עס וועט זיין א מצב וואו מיר וועלן זיין דער צענטער פון די פעלקער און יעדער וועט קומען האנדלען דא. "וסבאים אנשי מידה - אחרייך ילכו, בזיקים יעבורו": די סבאים אליין וועלן גיין נאך דיר דיר צו באדינען, און ווען זיי וועלן אריבערגיין פון איין ארט צום צווייטן אין דיין לאנד האסטו גארנישט מורא צו האבן אז זיי וועלן פרובירן דיך איינצונעמען, ווייל זיי וועלן גיין אין קייטן (בזיקים), געבונדן ווי קנעכט, און נישט ווי אזעלכע וואס קענען שלעכטס טון. און אלע די "אלייך ישתחוו" - זיי וועלן זען אין דיר אן אדון וואס עס פאסט זיך צו בוקן פאר אים. און נאך מער פון דעם - "אלייך יתפללו".
"אליך יתפללו" - דאווענען דורך א ממוצע
פרעגט דער מלבי"ם: "אלייך יתפללו"? צי ווען האבן מיר געפונען אז א מענטש זאל מתפלל זיין צו א צווייטן מענטש? נאר, זאגט דער מלבי"ם, מיר געפינען א לשון פון תפילה וואס איז נישט צום הקדוש ברוך הוא אליין, אזוי ווי עס שטייט "והתפללו אל המקום הזה" אין שלמה המלך'ס תפילה ביים בית המקדש. צי דאווענט מען דען צום פלאץ? נאר די כוונה איז דורכן פלאץ - אז דורכן ארט זאל די תפילה ארויפגיין צום אויבערשטן. אזוי אויך דא: זיי וועלן דיך האלטן פאר אן אמצעי צווישן זיי און דעם באשעפער, ביז זיי וועלן מייחד זיין זייער תפילה צו דיר ווי א מענטש וואס דאווענט צום באשעפער, פון א מחשבה אז דו ביסט דער באליבטער פונעם אויבערשטן, און ממילא ווען איך וועל מתפלל זיין צו דיר וועט מיין תפילה ארויפגיין צום אויבערשטן.
און דא פעלט אויס אן אזהרה: עס זענען דא אזעלכע וואס בטעות און מיט א פארדרייטקייט בינדן זיך צו צו א געוויסן צדיק און דאווענען צו אים - און דאס איז פארבאטן, דאס איז ממש עבודה זרה. עס איז מותר אנצובינדן זיין נפש צום צדיק כדי זיין תפילה זאל ארויפגיין צום השם יתברך, אבער חלילה צו טראכטן "איך דאווען צום צדיק פלוני". און אויך דער וואס גייט צום בית הקברות איז געווארנט געווארן נישט צו מאכן זיין כוונה קעגן די מתים; און כאטש ער דאווענט נישט צום מת ממש, נאר ער זעט אין אים א ממוצע דורך וועמען דער אויבערשטער זאל אים ענטפערן - אויך דאס נישט. דער הקדוש ברוך הוא ערלויבט בשום אופן נישט צו דאווענען דורך געהילפן און דורך ממוצעים צווישן זיך און דעם אויבערשטן, נאר די תפילה מוז זיין צום אויבערשטן אליין. אבער די גוים האבן דאס אלעס נישט געוואוסט, און דערפאר "אלייך יתפללו" - זיי וועלן מתפלל זיין צו כלל ישראל אלס א ממוצע צווישן זיי און דעם השם יתברך.
און פארוואס וועלן זיי אזוי טון? "אך בך אל" - מיר האבן קלאר געזען אז נאר אין דיר איז פאראן א גאט, נאר ביי אייך כלל ישראל; דער אויבערשטער רוהט מיט זיין שכינה נאר ביי אייך. און נישט נאר דאס, נאר "ואין עוד אפס אלוהים" - גארנישט קיין גאט אויסער אים, ווייל אלע געטער פון די פעלקער זענען אלילים, הבל, תוהו און פוסטע נארקייט. און דעמאלט וועלן זיי קומען צום אויספיר אז נאר דער אלקי ישראל איז דער אמת'ער גאט, און דערפאר וועלן זיי דאווענען דורך אונז אלס ממוצעים צווישן זיי און אים.
און ווען מען דאווענט ביי קברי צדיקים דארף מען אכטונג געבן: עס שטייט אין הלכה אז די תפילה דארף זיין אויף איינעם פון צוויי אופנים. דער ערשטער - צו בעטן פונעם צדיק ער זאל זיין א מליץ יושר פאר אונז פארן רבונו של עולם. דער צווייטער - צו בעטן פונעם הקדוש ברוך הוא ער זאל טון בזכות דעם שוכן עפר וואס ליגט דא. אין די ביידע וועגן האב איך זיך נישט געוואנדן צו אים מיט א דירעקטער תפילה: אדער האב איך געבעטן פון אים ער זאל זיין ווי אן עורך דין און א מליץ יושר פארן אויבערשטן, אדער האב איך זיך געוואנדן צום הקדוש ברוך הוא ער זאל טון בזכות דעם צדיק. אזוי לייג איך נישט מיין כוונה קעגן אים און איך דאווען נישט צו אים חלילה, נאר איך דאווען תמיד בלויז צום אויבערשטן, און דער צדיק איז נאר א מליץ יושר אדער אז בזכותו זאל דער אויבערשטער טון מיט אונז א חסד.
"אל מסתתר" - באהאלטן אבער ער זעט
אָכֵן אַתָּה אֵל מִסְתַּתֵּר אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל מוֹשִׁיעַ׃ (טו) - פארגעוויס ביסטו א גאט וואס באהאלט זיך, דער גאט פון ישראל וואס איז דער מושיע.
זאגט דער מלבי"ם: נאכדעם וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט אונז אויסלייזן, וועלן מיר קלאר זען אז דו ביסט אן אל מסתתר. א מענטש וואס באהאלט זיך פון זיין חבר - ער זעט זיין חבר, אבער זיין חבר זעט אים נישט. ראובן וואס באהאלט זיך פון שמעון זעט שמעונ'ען, בעת שמעון זעט נישט ראובנ'ען. בטעות קען איינער מיינען אז וויבאלד ראובן באהאלט זיך פון שמעון זעט ער אים אויך נישט, אבער דאס איז א טעות און א שיבוש, ווייל ראובן קען זיין באהאלטן און ארויסקוקן פון צווישן די שפאלטן (חרכים) און זען שמעונ'ען.
אויב אזוי איז דער הקדוש ברוך הוא בבחינת "אל מסתתר": ער פירט א פולקאמע השגחה הגם מיר זעען אים נישט. כאטש מיר זעען נישט זיין טועכץ אויפן גשמיות'דיגן ערדישן אופן, איז אונז אבער קלאר אז קודשא בריך הוא היט און גיט אכט באמת. "אלוהי ישראל מושיע" - אט זעען מיר די ישועת השם אויף אונז. און וויאזוי איז דאס מעגליך, אויב נישט אז דער הקדוש ברוך הוא זעט אונזער צער? אויב מיר זעען א ישועה, איז א סימן אז ער האט געזען די צרה. און וואס דערווייזט דאס? אז דער הקדוש ברוך הוא איז נאר בבחינת מסתתר, אבער אין אמת'ן זעט ער אלעס וואס קומט פאר מיט אונז.
"בושו וגם נכלמו" - בושה קעגן כלימה
בּוֹשׁוּ וְגַם־נִכְלְמוּ כֻּלָּם יַחְדָּו הָלְכוּ בַכְּלִמָּה חָרָשֵׁי צִירִים׃ (טז) - זיי האבן זיך געשעמט און זענען אויך צו שאַנד געווארן אלע אינאיינעם, מיט שאַנד זענען געגאנגען די מאכער פון די געצן.
ממילא אלע עובדי עבודה זרה האבן זיך געשעמט און זענען צו שאַנד געווארן אלע צוזאמען. און קודם לאמיר זען וואס מיינט "חרשי צירים". רש"י טייטשט: אומני ציורים, מייסטערס פון מאלערייען. אַ "חרש" איז א בעל מלאכה, און דער בעל מלאכה מאכט ציורים - מ'פלעגט מאכן עבודה זרה מיט אלע מיני ציורים, און מאלן אויף די ווענט צורות פון עבודות זרות; "צירים" איז מלשון ציורים. דער רד"ק איז אויך מודה אז די כוונה איז אויף די מייסטערס פון די פסילים, נאר ער ערקלערט אז "צירים" איז נישט מלשון ציורים נאר מלשון "צירים וחבלים יאחזון" (ווייען און קראמפן). און וואס איז דער שייכות? עבודה זרה ווערט דאך אנגערופן "עצבים", און פארוואס? ווייל זי ברענגט דעם מענטש אויף די נערוון: ער דינט און דינט און דינט, און זי הערט נישט, זי רעדט נישט, זי העלפט נישט - גארנישט. ווי די גמרא זאגט: מעציבין את עובדיהן, זיי מאכן פארביטערט זייערע דינער. ממילא ווערן זיי אויך אנגערופן "צירים", ווייל דער מענטש גייט דורך צירים וחבלים און ליידט ביים דינען יענע עבודה זרה, ווייל ס'איז נישטא קיין שום ענטפער פון איר: די עבודה זרה איז תמיד נישט צוגענגליך, די ליניע איז תמיד פארנומען, תמיד "דער גאט צו וועמען איר ווענדט זיך איז יעצט נישט עוועילאבל, ביטע פרובירט שפעטער". דאס ברענגט אים צירים און חבלים און צער. און דעמאלט וועלן זיי זען אז די פסילים וואס זיי האבן מיטגעברענגט האבן זיי נישט געהאלפן, און ווער האט באמת געראטעוועט? נאר דער הקדוש ברוך הוא - און דאס וועט זיי ברענגען לידי בושה.
דער מלבי"ם שמועסט אויס דעם חילוק צווישן בושה און כלימה. יעדער איז מודה אז כלימה איז שווערער פון בושה, און דערפאר גיט אכט אז ס'שטייט תמיד "בושו וגם נכלמו" - די זאך וואס שטייט דאס צווייטע איז תמיד די שארפערע. ווייל מ'קען דאך נישט זאגן "ער האט באצאלט א מיליאן דאלער און אויך דריי שקלים"; מ'זאגט תמיד פארקערט, דריי שקלים און נאך הונדערט טויזנט און נאך א מיליאן - ס'גייט תמיד שטייגנדיג. אבער דער מלבי"ם לייגט צו אז דאס איז נישט בלויז א חילוק אין דער שארפקייט, ווי דער רד"ק זאגט, נאר אן עצמיות'דיגער חילוק: בושה איז וואס א מענטש שעמט זיך פון זיך אליין, און כלימה איז וואס אנדערע פארשעמען אים.
און דער מלבי"ם גיט א משל. א מענטש האט זיך געווענדט צו א נידעריגן מענטש, זיך אונטערגעווארפן פאר אים און געבעטן פון אים הילף און ישועה, און צום סוף האט יענער אים טאקע געהאלפן. וואס איז דא דא? כלימה פון אנדערע - "צו אזא מענטש ביסטו געגאנגען? צו אזא שפל?" אבער פון זיך אליין שעמט ער זיך נישט, ווייל צום סוף איז ער דאך געהאלפן געווארן. לעומת זה, א מענטש וואס האט זיך געבויגן און דערנידערט פאר א בכבודיגער מענטש, א חשוב'ער גביר, צו בעטן פון אים עפעס - און צום סוף האט ער גארנישט באקומען. פון אנדערע ווערט ער נישט פארשעמט, ווייל ער האט זיך געווענדט צו א חשוב'ן מענטש, און די גרעסטע לייט ווענדן זיך צו אים און ס'איז נישט קיין בושה; אבער ער אליין - מ'האט פארמאכט די טיר פאר אים און נישט נאכגעגעבן זיין בקשה, דעריבער שעמט ער זיך פון זיך אליין. זעט מען אז דא איז פארהאן בושה אן כלימה, און אינעם פריערדיגן פאל כלימה אן בושה.
און וואס פאסירט ווען א מענטש האט זיך געווענדט צו א שפל און יענער האט אויך נישט נאכגעגעבן זיין בקשה? אוי וויי, דאס איז בושה און כלימה אינאיינעם: ער ווערט פארשעמט פון אנדערע - ווי אזוי ביסטו געגאנגען צו אזא איינעם? און ער קען נישט זאגן "לכל הפחות האב איך עפעס געהאט דערפון", ווייל יענער האט דאך אויך נישט ערפילט זיין בקשה, ממילא שעמט ער זיך אויך פון זיך אליין. און דאס איז וואס שטייט דא: "בושו וגם נכלמו כולם יחדיו" - זיי וועלן זיך שעמען פון זיך אליין, ווייל זיי האבן נישט דערגרייכט זייער פארלאנג; און זיי וועלן אויך פארשעמט ווערן פון אנדערע, ווי אזוי ביסטו געגאנגען דאווענען און זיך בוקן און דינען אזא נידעריגן געץ, אזוי ווי מיר האבן פריער געזען ווי שטארק דער פסוק מאכט אים פאר שאַנד - אז א מענטש נעמט א האלבע בוים צו באקן זיין ברויט, און פונעם צווייטן האלבען שניידט ער זיך אויס אן אפגאט. דער ערגסטער שפל שבשפלים, און צו אים ביסטו געגאנגען? ווען דו האסט וועניגסטנס געהאט א נוצן פון אים, וואלסטו זיך נישט געשעמט פון זיך אליין; אבער וויבאלד דו האסט גארנישט באקומען פון אים, איז סיי דא בזיונות פון אנדערע פאר'ן זיך ווענדן צו א שטיק האלץ, און סיי א בושה פון זיך אליין: ווי אזוי בין איך געגאנגען זיך בוקן צו א קלאץ האלץ און האב גארנישט באקומען פון אים.
און דער כתוב לייגט נאך צו: "יחדיו הלכו בכלימה" - דאס איז נישט בלויז א שעה'לע בושה, נאר מיט דער כלימה גייען זיי כסדר. און ווער זענען זיי? "חרשי צירים". און דא ברענגט דער מלבי"ם א דריטן פשט (נאך רש"י'ס פירוש - מייסטערס פון ציורים, און דעם רד"ק'ס פירוש - מלשון צירים וחבלים): "צירים" איז מלשון א ציר פון א טיר, אזוי ווי א טיר דרייט זיך אויף איר ציר. און זיינע ווערטער זענען: אז זיי פלעגן מאכן זייערע עבודה זרות מיט א קונסט פון רעדער, ראלן און טרעפ ביז זיי האבן זיך גערירט פון זיך אליין.
מנגנוני האלילים
א ענליכע זאך געפינען מיר ביים כסא פון שלמה המלך. דער מדרש באשרייבט דעם כסא פון שלמה און נוצט דעם אויסדרוק "מנגנונים" (מעכאניזמען): מ'האט געטראטן אויף איין טריט פון די טרעפ פונעם בענקל, און דער לייב האט אנגעהויבן ברויזן. איז דאס געווען א נס? ניין - מעכאניזמען; ס'זענען דארט געווען קלוגע ציין-רעדער, וואס ווי נאר מ'האט געטראטן אויף זיי, האט דער לייב ארויסגעגעבן קולות און זיך באוועגט. זיי האבן געהאט די דאזיגע חכמה און האבן עס געקענט. און אזוי איז אויך באקאנט פון וואס מ'האט מסביר געווען בשעתו וועגן דוד וואס איז געקומען אייננעמען ירושלים, און מ'האט אים געזאגט אז ער וועט נישט קענען ביז ער באזיגט די עיוורים און פסחים, "כל מכה יבוסי ויגע בצינור" - וואס דארט ערקלערט אויך דער מלבי"ם אין דעם זעלבן גאנג, אז זיי האבן געהאט עבודות זרות וואס זענען געלאפן דורך הידראולישער קראפט, דורכ'ן כוח פון וואסער: דאס פליסן פונעם וואסער האט געמאכט א באוועגונג פון רעדער, און די עבודה זרה האט זיך גערירט. מענטשן האבן געזען און געזאגט: קוק, ס'איז אריין אין איר א גייסט - און זיי האבן נישט געוואוסט אז דאס איז א רוח שטות, און נישט געוואוסט אז ס'איז אריין אין איר וואסער; זיי האבן געמיינט אז דער גאט האט א באוועגונג און גיט ארויס קולות.
און אזוי שטייט אויך אויף פרעה נכה, אז ער האט נישט געוואוסט דעם געהיימען קאד פונעם בענקל, ער האט געטראטן אויפ'ן נישט ריכטיגן פלאץ, און דער לייב האט אים געשלאגן און געמאכט פאר א בעל מום - און צוליב דעם האט ער געהייסן פרעה נכה. און צוליב דעם האט אויך אחשורוש געוואלט אויפשטעלן פאר זיך א צווייטן בענקל, א סארט "שלמה'ס בענקל פאר ארימעלייט", א נאכמאכונג; נאר דערנאך האט ער עס נישט געקענט ארומפירן, און דערפאר האט ער געמוזט אריבערפירן די קעניגלעכע שטאט (און ווער ס'וויל קען דאס אויסהערן אינעם שיעור אויף מגילת אסתר, וואו מ'האט אראפגעלייגט דעם גאנצן ענין פונעם כסא).
עכ"פ, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז "חרשי צירים": זיי זענען געווען מומחים אינעם בויען די צירין און רעדער, ווי אזוי צו מאכן אז די עבודה זרה זאל זיך דרייען אויף איר ציר, מיט אלע מיני אינעווייניגסטע צירין און רעדער און מעכאניזמען, וואס דורך זיי זאל די עבודה זרה אויסזען ווי זי רעדט, ווי זי טוט און ווי זי באוועגט זיך. און זיי וועלן זיך שעמען פון דער גאנצער טעכניק וואס זיי האבן געמאכט - סיי זיי וועלן זיך שעמען און סיי פארשעמט ווערן.
"ישראל נושע בה'" - אן בושה און אן כלימה
יִשְׂרָאֵל נוֹשַׁע בַּיהֹוָה תְּשׁוּעַת עוֹלָמִים לֹא־תֵבֹשׁוּ וְלֹא־תִכָּלְמוּ עַד־עוֹלְמֵי עַד׃ (יז) - ישראל ווערט געהאלפן דורך דעם אייבערשטן מיט אן אייביגער ישועה, איר וועט זיך נישט שעמען און נישט פארשעמט ווערן ביז אין אלע אייביקייטן.
אויך דא, זאגט דער מלבי"ם, זענען די טיילן פונעם פסוק פאראלעל: "ישראל נושע" - און ממילא "לא תבושו"; "בה'" - און ממילא "לא תכלמו". וואס מיר האבן דאך מסביר געווען פון וואנעט עס שטאמט די בושה: א מענטש שעמט זיך פון זיך אליין פאר דעם וואס ער האט גארנישט באקומען, וואס ער האט מתפלל געווען און זיך געוואנדן צו אן עבודה זרה און יענער האט נישט דערפילט זיין בקשה - דאס איז א בושה מצד זיך אליין. ווידער כלל ישראל וועלן זיך נישט שעמען, ווייל ישראל נושע. און נאך מער: די ישועה איז בה', און צו וועמען האבן מיר זיך געוואנדן? צו דער וויכטיגסטער מציאות וואס איז פאראן אויף דער וועלט, צום קדוש ברוך הוא. מיר זענען נישט געהאלפן געווארן סתם אזוי, נאר דורך דעם מערסטן מכובד; און אפילו ווען מיר וואלטן חלילה נישט געהאלפן געווארן, וואלטן מיר אויך נישט געהאט קיין כלימה, ווייל מיר האבן זיך געוואנדן צום נכבד שבנכבדים.
און נישט דאס בלויז, נאר "ולא תכלמו עד עולמי עד". להבדיל פונעם פריערדיגן פסוק, וואו עס שטייט "יחדיו הלכו בכלימה" - אז זייער כלימה וועט זיין שטענדיג, ביי אונז וועט דער "לא תבושו" און דער "לא תכלמו" זיין לעולמי עד: אויף שטענדיג ענטפערט דער קדוש ברוך הוא פאר עם ישראל אין זייער צרה און ראטעוועט זיי, און מיר וועלן נישט האבן קיין בושה און כלימה ביז אין אלע אייביקייטן.
צום סך-הכל:
אין די דאזיגע פסוקים לערנט אונז דער נביא עטליכע יסודות: א מענטש טאר נישט קומען מיט טענות און באפעלן צום מנהיג פונעם עולם, ווייל קיינער איז נישט אזוי רחמנות'דיג אויפן זון ווי זיין פאטער, און זיינע רייד וועגן דער צוקונפט באווייזן אז אלעס איז פון פריער באוואוסט אין זיין ידיעה. "אנכי עשיתי ארץ ואדם עליה בראתי" באווייזט אז ער האט סיי דעם רצון אויסצולייזן - ווייל ער האט באשאפן א פאלקאמע וועלט און ערשט דערנאך דעם מענטש - און סיי די מעגליכקייט אויסצולייזן, ווייל זיינע הענט האבן אויסגעשפרייט דעם הימל און ער הערשט איבער זייער גאנצן חיל אין יעדן מאמענט. כורש וועט אויספירן זיין שליחות אויף גלייכע וועגן, ער וועט בויען א שטאָט און אהיימשיקן די גלות אן באצאלונג און אן שוחד, ווייל אזוי האט געזאגט ה' צבאות. און לעתיד לבוא וועט אריבערגיין צו אונז דער פלאג פון מצרים און דער האנדל פון כוש, און די פעלקער וועלן זען אין ישראל א מיטל צוצוקומען צום באשעפער, און וועלן אנערקענען אז "אך בך אל ואין עוד". דעמאלט וועלן מיר קלאר זען אז "אתה אל מסתתר" - ער באהאלט זיך פון אונזערע אויגן, אבער ער זעט אלע אונזערע צרות און ער ברענגט די ישועה. די עובדי אלילים, וואס האבן זיך געוואנדן צום שפל שבשפלים און גארנישט באקומען, וועלן זיך שעמען פון זיך אליין און פארשעמט ווערן פון אנדערע, און די כלימה וועט זיי באגלייטן שטענדיג; ווידער כלל ישראל, וואס זענען געהאלפן געווארן, און געהאלפן געווארן בה', דורך דעם נכבד שבנכבדים, וועלן זיך נישט שעמען און נישט פארשעמט ווערן עד עולמי עד.