ולא ישיב אל לבו ולא דעת ולא תבונה לאמור חציו שרפתי במו אש ואף אפיתי על גחליו לחם אצלה בשר ואוכל ויתרו לתועבה אעשה לבול עץ אסגוד. זעט ווי זייער פארשטאָפט זענען זייערע אויגן פון זען און זייערע הערצער פון פארשטיין, אז ער טוט זיך נישט באטראכטן, ער נעמט זיך נישט צום הארצן אזא פשוט'ע זאך. וואָס וויל ער זאָגן? איך האָב דיר פריער געזאָגט לא ידעו ולא יבינו. עס זענען דא זאכן וואָס דארפן ידיעה, עס זענען דא זאכן וואָס דארפן הבנה, התבוננות. אבער אין פשוט'ע זאכן דארף מען נישט קיין שום התבוננות, אויך א קינד קען פארשטיין. דאָס איז וואָס ער זאָגט, נאָר וואָס דארף מען? זיך נעמען צום הארצן. ישיב אל לבו, נאָר וואָס מען רופט אויסערלעכע אנקוקונג, מען דארף נישט קיין פארטיפונג, מען דארף נישט קיין לאנגן טאָג לימוד. ער זאָגט נאָר ישיב אל לבו, אדרבה, חציו שרפתי במו אש און אפילו האָב איך געבאקן, אלזא ווי אזוי יתרו לתועבה אעשה?
דער מלבי"ם ערקלערט אז ער וויינט דאָס איבער צוויי מאָל. אויב האָב איך עס געמאכט פאר א געטלעכקייט, ווי איז מעגלעך אז יתרו לתועבה אעשה? אויב האָב איך עס געמאכט פאר א געטלעכקייט, ווי אזוי בין איך גענומען דעם געבליבענעם טייל און האָב אויף אים געבראָטן פלייש און ברויט? און אויב האָב ער עס געמאכט כדי צו דינען די רוחניות'דיקע כוחות, כביכול אז דאָס זאָל אראָפברענגען די כוחות, די השפעות פון די רוחניות'דיקע כוחות ווי א צלם, ווי א געץ, אלזא לבול עץ אסגוד? וואָס, ווי איז מעגלעך אז א שטיק האָלץ זאָל האָבן דעם כח און דעם טאלאנט צו ציען השפעה פון רוחניות'דיקע העכערע כוחות אויף זיך? ווי איז מעגלעך אזא פשוט'ע זאך, א שטיק האָלץ, א זאך וואָס פארפוילט און פארגייט, ער זאָל מאכן אן איינדרוק אויף די רוחניות'דיקע כוחות, די שטערן, די מזלות, און ציען פון זיי שפע? ווי איז מעגלעך אזא זאך?
דער מלבי"ם זאָגט, קודם כל וואָס עס שטייט דא תועבה, דאָס דריקט תמיד אויס א גנאי פון עבודה זרה. שקץ תשקצנו ותעב תתעבנו. בול עץ דריקט תמיד אויס נידעריקייט, א זאך וואָס איז נישט ווערט גאָרנישט, סתם א שטיק האָלץ. איצט לייגט צו אכט, דער מלבי"ם שטעלט זיך אויף א שינוי. עס שטייט דא ויתרו לתועבה אעשה. אין פסוק י"ז האָט ער געזאָגט שארית. ושאריתו לאל עשה. וואָס איז דער חילוק צווישן יתרו און שאריתו? אלזא עס איז דא א חילוק וואָס דער מלבי"ם האָבן מיר שוין עטלעכע מאָל געזען אז ער גיט די דאזיקע ערקלערונג, אז עס איז דא א חילוק צווישן שאר און נותר. דער חילוק איז אז שאר איז וואָס מיר האָבן איבערגעלאָזט פון פאָרנט אָן. און נותר איז וואָס איז געבליבן פון זיך אליין. און דאָס איז פשוט. אויב איז דא דא למשל בייגעל און קיכלעך, און איך האָב באשלאָסן צו נעמען די קיכלעך, מיינט דאָס אז וואָס עס איז געבליבן דא זענען די בייגעל, דאָס איז דא געבליבן. נותר מיינט געבליבן פון זיך אליין. איך האָב נישט געהאט קיין כוונה אז מען זאָל דא לאָזן די בייגעל, נאָר איך האָב בלויז געוואָלט נעמען די קיכלעך און ממילא זענען געבליבן די בייגעל. און אויב וואָלט עס געווען אז איך האָב טאקע געוואָלט מכבד זיין די מענטשן מיט די בייגעל, און איך האָב גענומען די קיכלעך ווייל איך האָב געטראכט אפשר זענען זיי נישט אזוי פריש, אלזא האָב איך גענומען די קיכלעך און עס זענען דא געבליבן מיט א כוונה תחילה די בייגעל כדי עס זאָל דא זיין פאר די מענטשן. מיינט דאָס אז נשאר איז ווען איך האָב א כוונה אז עס זאָל בלייבן א שארית. אז עס זאָל בלייבן א טייל מיט א כוונה תחילה. נותר פארקערט, איך האָב גענומען וואָס איך האָב געוואָלט, וואָס עס איז דא געווען, אין דעם רגע וואָס איך האָב נישט גענומען איז ממילא געבליבן. נותר איז נישט מיט א כוונה תחילה. דאָס זאָגט דער מלבי"ם, פארשטיי איצט דעם חילוק. דא זאָגט ער, אין אָנהייב האָט ער געזאָגט ושאריתו. ווייל אין אָנהייב רעדט ער דערפון אז ער נעמט און שנייצט אַראָפ פונעם געץ און מאכט דערפון ברויט און געבראָטנס וכולי, און מאכט א שארית מיט א כוונה תחילה צום צוועק פונעם געץ. אבער דא ווען ער רעדט דערפון צו זיין מגנה, אלזא כביכול זאָגט ער עס פארקערט. ווייל טאקע וואָס ער האָט געוואָלט איז בסך הכל א גוטן מיטאָג. נאָר עס איז אים געבליבן א שטיק האָלץ, זאָגט ער נו לאָמיר שוין מאכן א געט. איר פארשטייט, דאָס איז א סך מער גנות, דאָס איז א סך מער גנאי. אין אָנהייב זאָגט ער כביכול וואָס באמת איז זיין כוונה. דערנאָך קומט ער אויסצודריקן כביכול צו שפעטן אויף אים. צו שפעטן אויף אים, אלזא זאָגט ער וויס דיר, איך האָב אים איבער מכבד געווען ווען איך האָב געזאָגט אז דא איז דא א שארית, אז ער האָט געלאָזט מיט א כוונה צום צוועק פונעם געץ. ניין, ער איז בלויז געקומען מאכן ברויט, האָט ער געזאָגט סתם א שאָד אויפן שטיק האָלץ וואָס איז דא געבליבן, אלזא זאָגט ער גוט נו לאָמיר אויך מיט דעם מאכן עפעס. איר פארשטייט, דהיינו כדי צו פארגרעסערן זיין גנות זאָגט ער דעם אמת, דאָס איז אפילו נישט קיין שאר, דאָס קען מען אפילו רופן נותר.
רועה אפר לב הותל הטהו ולא יציל את נפשו ולא יאמר הלוא שקר בימיני. רועה אפר, לב הותל הטהו צו מאכן א רועה פון אש. וואָס איז רועה אפר? רש"י ערקלערט...
די כוונה איז צו מאכן פאר זיך פאר א רואה עמעצן וואָס א העלפט פון אים איז שוין אש. וועמען האָט ער גענומען פאר זיך פאר א רואה? די צווייטע העלפט פונעם שטיק האָלץ איז דאָך שוין ביי אים אינעם אויוון, ריכטיק? אלזא וואָס האָסטו גענומען פאר דיר פאר א רואה? א רואה פון וועמען? איינער וואָס איז אש? איינער וואָס זיין העלפט איז שוין געוואָרן פון אש, ער וועט זיין דיין רועה?
דער מלבי"ם ערקלערט, רועה אפר די כוונה איז אויפן מענטש. מען זאָגט דיר, דער מענטש וואָס ווייסט נישט אז אין אים איז דא א חלק אלוה ממעל, א מענטש וואָס באגרייפט נישט אז אין אים איז דא א רוחניות'דיקע הויכע און העכערע נשמה. א מענטש אויב וואָלט ער דאָס באגריפן, ווי וואָלט ער אויפן געדאנק געברענגט צו קומען זיך בוקן צו א צלם, צו א שטיק האָלץ, וואָס דאָס שטיק האָלץ איז אפילו נאָך נידעריקער פון דיר, ווייל דו רעדסט נאָך, נידעריקער פון דיר איז דער חי, און נידעריקער פון דעם איז דער צומח. אלזא צומח איז אין צוויי מדריגות נידעריקער פון דיר. ווי אזוי האָסטו געקענט גיין און מאכן פאר דיר אזא זאך? נאָר בהכרח אז דו האָסט זיך נישט באצויגן צו דיין גוף ווי א חלק אלוה ממעל, ווי א פּלאץ וואָס דאָרט איז דא א משכן פאר די העכערע נשמה, נאָר ווי אזוי האָסטו זיך באצויגן צו דיין גוף? אז דיין גוף איז סתם א שטיק דומם. סתם א געדיכטער פון אש. דאָס איז וואָס ער זאָגט, רועה אפר, ער פירט די אש און דעם גוף. זיין גוף איז א בחינה פון אש, בסך הכל א גשמיות'דיקע זאך. אלזא דעריבער לב הותל היתהו. לב הותל די כוונה איז אז זיין הארץ שפעט, היתולים די כוונה לאך און שפאָט, זיין הארץ שפעט און לאכט אויף אים, ביז ער האָט אים אָפגענייגט פונעם וועג, אז ער איז געווען מסוגל צו נעמען א שטיין וואָס איז דומם אָדער האָלץ וואָס איז צומח און מאכן דערפון פאר זיך א געט. פארוואָס? ווייל דו טראכטסט אז דיין הנהגה, אז דיין גוף איז א רועה, דער טעם פון הנהגה איז אש. דאָס איז א גשמיות'דיקע חומריות'דיקע זאך. דו האָסט נישט פארשטאנען אז אין דיר איז דא א חלק אלוה ממעל, אלזא ווי א רוחניות'דיקע זאך זאָל איך זיך בוקן צו א גשמיות'דיקע זאך? צו האָלץ און שטיין?
ולא יציל את נפשו. און ער טוט זיך נישט באטראכטן, ווי אזוי טו איך אזא זאך ווען אין מיר איז דא א נפש אלוקית? ווי אזוי בין איך מכניע די נפש האלוקית השכלית אקעגן א זאך וואָס איז דומם אָדער צומח? ולא יאמר הלוא שקר בימיני. אָדער כל פנים האָט ער געדארפט זאָגן, דער שקר איז דאָך אזוי קלאָר אז ער איז ווי איינגעקריצט אויף מיין רעכטער האנט. שקר בימיני די כוונה איז א געעפנטער שקר. אן אָפענע זאך איז בימיני. יאָ, השם האָט געשוואוירן ביי זיין רעכטער האנט, אז די רעכטע האנט איז כביכול אָפן. יאָ, אלזא שקר בימיני האָט ער געדארפט זאָגן צו זיך אליין, דער שקר דאָ איז דאָך אזוי קלאָר, ער איז ווי אין דער רעכטער האנט, ווי איינגעקריצט אויף דער רעכטער האנט. ווייל מיט דער רעכטער האנט טוט א מענטש זיינע עיקר פעולות. אלזא אויב עפעס איז איינגעקריצט אויף זיין רעכטער האנט זעט ער עס תמיד. אלזא הלוא שקר בימיני, ווי אזוי האָסטו זיך נישט באטראכט? האָסט זיך באטראכט אז דער שקר דאָ איז אזוי אָפן. נאָר וואָס? היות ער איז א רועה אפר, ווייסט ער בכלל נישט אז אין אים איז דא א נפש, ער קוקט בלויז אויף זיין מציאות ווי א פיזישע גשמיות'דיקע חומריות'דיקע מציאות, אלזא באמת איז ער ערגער פונעם געץ, ווייל דער געץ איז נאָך עפעס א רוחניות'דיקע זאך וואָס אין אים איז נאָך דא א נשמה צומחת, עס איז דא א נפש צומחת אין האָלץ. דו באציסט זיך בכלל נישט צו וועמען עס איז דא בכלל א נפש. דו באציסט זיך צו דיר אליין בלויז ווי אש, און אין אים איז נאָך דא א נפש צומחת, אלזא איז ער באמת כביכול בעסער פון דיר.
זכור אלה יעקב וישראל כי עבדי אתה יצרתיך עבד לי אתה ישראל לא תנשני. דער נביא זעצט פאָר און זאָגט זכור אלה יעקב וישראל כי עבדי אתה. זאָגט דער מלבי"ם, אבער דו ביסט דאָך יעקב, דו ווייסט די מעלה פונעם מענטש פון זיין צורה, פונעם רוחניות'דיקן טייל אין אים. און בפרט דו ביסט ישראל, ווייל מיר ווייסן דאָך תמיד אז יעקב דריקט אויס די נידעריקע מדריגה, דעם עקב, און ישראל דריקט אויס אונדזער נאָך גרעסערע מעלה, א געדיכטער פון שררה. ער זאָגט, דו ווייסט דאָך אז דיין נפש איז זייער הויך, אפילו פון די מלאכי השרת. ווי דער נאָמען ישראל ווייזט. וואָס ווייזט דער נאָמען ישראל? וישר אל מלאך ויוכל. דו האָסט זיך געשלאָגן מיט א מלאך און האָסט אים געקענט, דהיינו דיין מעלה איז העכער פון דער מעלה פונעם מלאך. און כל שכן פונעם עקב, כי עבדי אתה. דו ביסט נישט ווי די גוים וואָס דינען אנדערע געטער, נאָר דו ביסט עבדי אתה, אלזא ווייסטו דיין רוחניות'דיקע מעלה, דו ביסט נישט קיין רועה אפר, באציסט זיך נישט צום גוף ווי א פירער פון אש, ווי א בלויז גשמיות'דיקע זאך, דו ביסט מודע צום רוחניות'דיקן טייל אין דער גשמיות'דיקער מציאות.
און חוץ פון דעם וואָס דו ביסט מיין קנעכט פון עצם דעם וואָס דו דינסט מיך, פון פאָרנט אָן יצרתיך עבד לי. דו ביסט באשאפן געוואָרן, די כוונה נאָך פון די צייט פון געבורט, פון עצם דעם וואָס איך האָב דיר געגעבן א העכערע נפש אלוקית, האָב איך דיך באשאפן פון פאָרנט אָן ווי א קנעכט צו מיר. עס איז דא א גרויסער חילוק צווישן א זאך וואָס איז באשאפן געוואָרן פון פאָרנט אָן פאר א געוויסן צוועק לגבי א זאך וואָס בלויז אין א געוויסן שטאפל האָט זיך פארבייטן. ווען א זאך איז באשאפן פון פאָרנט אָן ווייזט דאָס זיכער אויף איר מעלה וואָס איז א סך גרעסער. אלזא זאָגט ער, איך האָב דיר דאָך באשאפן ווי א קנעכט צו מיר, פון פאָרנט אָן האָב איך דיר געגעבן א חלק אלוה ממעל אז דו זאָלסט זיין א בחינה פון א קנעכט צו מיר. אלזא אָט אתה ישראל לא תנשני, דו דארפסט מיך געדענקן און מיך נישט פארגעסן און דינען אנדערע געטער, ווייל דו דערקענסט דיין רוחניות'דיקן טייל, אלזא קערט זיך דאָס אום צו וואָס ער האָט פריער געזאָגט, אלזא ווי אזוי קען איינער וואָס דערקענט זיין רוחניות'דיקן טייל גיין און נעמען א זאך וואָס איז אזוי נידעריק, גשמיות'דיק ווי שטיין און האָלץ, און מאכן דערפון א געט, ווען דו ביסט אין א מדריגה א סך א סך העכער פון אים? עצם דעם וואָס דו ביסט מיין קנעכט און נאָך יצרתיך עבד לי, דאָס צווינגט אז אתה ישראל לא תנשני, זאָלסט נישט פארגעסן השם אלוקיך.
מחיתי כעב פשעיך וכענן חטאותיך שובה אלי כי גאלתיך. מחיתי כעב פשעיך, אפילו אז איצט טיילן די עוונות אָפ צווישן אייך און השם אלוקיכם, קומט אויס אלזא אז דער אייבערשטער כביכול קען נישט מאכן רוען די שכינה צווישן אונדז. די סיבה איז ווייל די עוונות זענען בעצם א מחיצה, זיי זענען ווי א עב. ווי א מענטש וויל אָנקוקן און זען און באקומען די שטראלן פון דער זון, קען ער נישט מיט די עבים, מיט די וואָלקנס, זיי זענען דיק. אזוי אויך זענען אונדזערע עוונות ווי א מחיצה, ווי א אייזערנע מחיצה צווישן אונדז און השם יתברך. ווען דער אייבערשטער וועט אונדז וועלן אויסלייזן, זאָגט אונדז דער אייבערשטער מחיתי כעב פשעיך. ווי דער עב און וואָלקן ווערן אויסגעמעקט פון וואָס כח? פון כח פונעם ווינט וואָס צעטרייבט זיי, אזוי וועל איך אויסמעקן דיינע פשעים. און דיינע חטאים וועל איך אויסמעקן ווי א וואָלקן.
לאָמיר לייגן אכט, עס איז דא א שינוי. עס איז דא עב, עס איז דא ענן, עס איז דא חטאים, עס איז דא פשעים. זאָגט דער מלבי"ם, די פשעים, פשע איז מיט א כוונה תחילה, א פושע. דאָס רופט מען איינער וואָס האָט געטאָן דעם עוון במזיד. און דעריבער זענען די פשעים גרויס, זיי זענען א בחינה פון עבים צווישן אונדז און השם. פארקערט, די וואָלקנס זענען דין, און דאָס איז א בחינה פון חטאותיך. חטאותיך זענען שגגות, און דעריבער זענען זיי געגליכן ווי א וואָלקן. דאָס איז נישט קיין עב נאָר דאָס איז א ענן. דער עב פארטונקלט זייער, דער ענן פארטונקלט נישט אזוי ווייט. אבער אלץ דאָס זאָגט דער אייבערשטער אויפן תנאי, שובה אלי כי גאלתיך. אויב וועסטו זיך אומקערן צו מיר, זאָגט השם גאלתיך. לכאורה האָט דער לשון געדארפט זיין שובה אלי כי אגאלך. זאָגט דער מלבי"ם, אויב די גאולה איז שוין גרייט, און אויב נאָר וועסטו זיך אומקערן, ווי איך האָב דיך שוין אויסגעלייזט פון לאנג אָן, דאָס איז שוין דאָ. דאָס איז נישט עפעס וואָס וועט אין דער צוקונפט זיין, דאָס איז נישט עפעס וואָס... נאָר כי גאלתיך.
נאָר איך האָב געלייענט דעם רב בראבדה, השם זאָל אים שיקן א רפואה שלמה, ער ליגט אויפן טויט־בעט, קראנק מיט א מחלה, השם ישמור. ער זאָגט, ער ברענגט אויף איינעם פון די גדולי הדור וואָס ער קען, ער זאָגט אז ער איז באמת א גרויסער מענטש, ער האָט געחלומ'ט אז דער חפץ חיים האָט אים געזאָגט אז די גאולה איז שוין דאָ. אזוי האָט ער געחלומ'ט אז דער חפץ חיים האָט אים געזאָגט. האָט ער אים געפרעגט וואָס איז דער פשט, דער משיח איז דאָך נאָך נישט געקומען? האָט ער אים געזאָגט, די כוונה איז אז דער משיח איז שוין צווישן אונדז, און וואָס מען דארף איז נאָך א באמיאונג כדי אים צו לאָזן זיך אנטפלעקן. כדי ער זאָל אונדז באמת אויסלייזן. דער פירוש פונעם דבר, דער אייבערשטער זאָגט כי גאלתיך, אָט האָב איך דיך שוין אויסגעלייזט, די גאולה איז שוין גרייט. אין וואָס איז די זאך תלוי? אין תשובה. אויב נאָר וועסטו זיך אומקערן, אָט וועסטו זען אז די גאולה איז שוין דאָ. דאָס איז נישט עפעס וואָס מען דארף באשאפן און מאכן יש מאין און דערנאָך איז דאָס א פראָצעס. די גאולה איז שוין דאָ, מיט א גרינגער תשובה קען מען שוין דערגרייכן די גאולה.
רונו שמים כי עשה השם הריעו תחתיות ארץ פצחו הרים רינה יער וכל עץ בו כי גאל השם יעקב ובישראל יתפאר. רונו שמים, די הימלען וועלן זינגען צו השם. פארוואָס? ווייל דאן וועט פאר אלעמען זיין קלאָר כי עשה השם. אלע וועלן דערקענען אז ווער האָט באשאפן הימל און ערד? דער אייבערשטער. א גרויסע שמחה כביכול וועט זיין אין אלע וועלטן ווען עס וועט זיך אנטפלעקן און זיין קלאָר פאר אלעמען און וועט וויסן יעדער באשעפעניש כי אתה יצרתו און וועט פארשטיין יעדע פעולה כי אתה פעלתו. און דאן וועלן אויך נישט זיין אזעלכע וואָס וועלן טועה זיין אין דעם זעלבן אמונת הבל אז דער אייבערשטער איז כביכול רם ונישא, האָט פארלאָזט די הנהגה פון דער ערד, אינטערעסירט זיך נישט מיט די נידעריקע און די אונטערשטע, און דער אייבערשטער האָט איבערגעלאָזט די הנהגה פון דער וועלט צו די הימל־קערפערס, צו די מזלות, צו די שטערן. עס וועט נישט זיין דער דאזיקער אמונה, כי עשה השם. פאר אלעמען וועט עס זיין קלאָר, יריעו תחתיות ארץ. פארוואָס? ווייל דאָרט וועלן זיי זען אז דער אייבערשטער האָט א פולע השגחה. און נישט בלויז א כללית'דיקע השגחה, השגחה כללית מיינט נישט אויף יעדן פרט און פרט, נאָר א השגחה אויף דער כלל וועלט אז זי זאָל בלייבן. למשל ווי עס איז דא אויף די בעלי חיים. וואָס מיר זאָגן אז עס איז דא א השגחה פונעם אייבערשטן, אלזא ביי די בעלי חיים האַלטן די ראשונים אז דאָס איז א השגחה כללית. אז דער מין פילן זאָל נישט פארטיליקט ווערן. די שיטה פונעם בעל שם טוב איז נישט אזוי, אבער די באקאנטע שיטה איז ווי דער לשון פון ספר העיקרים, ער רופט דאָס א השגחה מינית. השם היט אז דער מין פון פילן זאָל נישט פארטיליקט ווערן. און אויב באשליסט ער אז יאָ, אלזא וועט ער יאָ פארטיליקט ווערן. דאָס איז השגחה מינית. השגחה אויפן גאנצן מין. פארקערט, ביי עם ישראל איז דאָס א השגחה פרטית, אויף יעדן איינעם און איינעם און אין יעדן רגע און רגע וואָס איז זיין מעשה.
און דאָס איז דער המשך, ער זאָגט אז דו זאָלסט נישט טראכטן אז עס וועט זיין בלויז א השגחה כללית וואָס מיר זאָגן הריעו תחתיות ארץ, אז דעם כלל פון דער ערד היט דער אייבערשטער, ער זאָגט ניין, אויך הרים יפצחו רינה, אויך דער וואלד און יעדער בוים אין אים. ער קומט דיר צו זאָגן די השגחה איז א השגחה פרטית מיט א גרויסן דקדוק, אפילו אויפן צומח, אפילו אויף די פרטים, וכל עץ בו, דער אייבערשטער היט. אין וואָס וועט מען דערקענען זיין השגחה? כי גאל השם יעקב ובישראל יתפאר. אָט זעסטו אז דער אייבערשטער לייזט אויס יעקב, אז יעקב זענען עם ישראל אין זייער נידעריקער מדריגה, ובישראל יתפאר, די כוונה איז עם ישראל א לשון פון שררה אין זייער הויכער מדריגה, אז השם וועט זיי טאָן נסים, אותות ומופתים לתפארת.
כה אמר גואלך ויוצרך מבטן אנוכי השם עושה כל נוטה שמים לבדי רוקע הארץ מאיתי. ויוצרך מבטן, רש"י זאָגט וואָס איז מבטן? נאָך פון בהתרוצצו הבנים בקרבה, שוין פון דעמאָלט האָב איך דיך באשאפן און דיך אויסגעקליבן. כה אמר השם גואלך ויוצרך מבטן, אנוכי השם עושה כל. נוטה שמים לבדי, רוקע הארץ, זאָגט דער רד"ק, עס שטייט דא לבדי. און רוקע הארץ מאיתי. ערקלערט דער רד"ק, איך בין דער ערשטער פון אלע באשעפענישן, און בעת דער בריאה איז אלץ נישט געווען דא גאָרנישט, בעצם איז אלץ באשאפן געוואָרן פון מיר. עס איז געווען בלויז איך אליין. און אלץ איז פון מיר. ווען די הימלען זענען באשאפן געוואָרן איז געווען בלויז איך אליין. און דערנאָך אלץ וואָס דו זעסט דא אין דער טבע, אלץ איז באשאפן געוואָרן פון מיר. אזוי ווערט געברענגט אין בראשית רבה, אלע זענען מודה אז מלאכים זענען נישט באשאפן געוואָרן אינעם ערשטן טאָג. ווען זענען די מלאכים באשאפן געוואָרן? אינעם צווייטן טאָג. פארוואָס נישט אינעם ערשטן טאָג? כדי מען זאָל נישט זאָגן מיכאל שפאנט אויס אינעם דרום פונעם רקיע און גבריאל אין זיין צפון און דער אייבערשטער מעסט אין דער מיט. אז מען זאָל נישט זאָגן עס איז דא געווען הילף און סיוע, די מלאכים, יעדער האָט געכאפט פון א זייט, דער האָט געצויגן פון דא, דער פון דאָרט, אזוי איז די וועלט באשאפן געוואָרן. זאָגט דער אייבערשטער ניין, לבדי. אינעם ערשטן טאָג פון דער בריאה לבדי, עס איז נישטאָ נאָך א כח אין דער בריאה און אין דער וועלט אז מען זאָל נישט זאָגן אז עמעצער איז מיר צו הילף געשטאנען.
כה אמר השם, דער מלבי"ם ערקלערט אז דא הייבט זיך בעצם אָן א נייער ענין. זאָגט דער מלבי"ם אז דא איז בעצם ווי א נייע נבואה וואָס אין איר אָנהייב רעדט ער דערפון די גאולה פון בבל און פון איר וועט ער אויך פאָרזעצן צו דער צוקונפטיקער גאולה. כה אמר השם גואלך, דאָס איז אין דער צוקונפט. ויוצרך מבטן, די כוונה איז אין דער פארגאנגענהייט. אני השם עושה כל. זאָגט דער מלבי"ם, עס זענען געווען אזעלכע וואָס האָבן געגלייבט אז די וועלט איז כביכול באשאפן געוואָרן פונעם אייבערשטן כביכול בהכרח. ווי א שאָטן ווערט באשאפן פון דער זון, און די זון איז נישט געגאנגען מאכן עפעס, נאָר אויטאָמאטיש אין דעם רגע וואָס עס איז דא א זון און עס איז דא א זאך, אלזא איז דא א שאָטן. דאָס איז דאָך די מציאות. אלזא אזוי אויך זענען געווען אזעלכע וואָס האָבן געוואָלט זאָגן אז די מציאות פון דער בריאה איז בהכרח פון אים יתברך. נישט אן עפעס א רצון וואָס איז געווען אין א געוויסער צייט, אין א געוויסער צייט צו באשאפן א וועלט, נאָר כביכול בהכרח אז אזוי זאָל זיין, ווי א שאָטן ווערט באשאפן פון א זון. דאָס איז געווען אן אמונה, אן אמונת הבל פון אריסטו.
עס זענען געווען אזעלכע וואָס האָבן געזאָגט אז עס איז געווען א חומר היולי קדום, און דער אייבערשטער האָט כביכול געטראָפן א חומר, זיך געשפילט מיט אים, און באשאפן א וועלט. דהיינו, דער אייבערשטער האָט כביכול נישט באשאפן די גאנצע מציאות און הוויה, נאָר דער חומר איז געווען, און דער אייבערשטער איז א בחינה פון אל, און אל ווי מיר ווייסן די כוונה איז א בעל כח, דער אייבערשטער איז געקומען, האָט געזען א חומר, און באשאפן דערפון א וועלט. דאָס איז א צווייטע אמונת הבל וואָס איז געווען. אויף דעם, אקעגן דעם קומט ער און זאָגט אנוכי השם עושה. תמיד איז עושה א הגדרה פון עמעצן וואָס טוט א זאך מיט זיין בחירה, מיט זיין רצון. איך האָב געטאָן, איך האָב באשלאָסן צו טאָן. וואָלט איך נישט געוואָלט, וואָלט איך נישט געטאָן. דאָס איז נישט עפעס וואָס איז באשאפן פון מיר, נאָר איך האָב געטאָן. דא האָט ער נסתר געווען די דעה פון אריסטו, אז אריסטו האָט געטענה'ט אז דאָס איז באשאפן געוואָרן ממילא. ניין, איך השם טו. איצט וואָס וועסטו זאָגן, טיילווייז? זאָגט ער ניין, איך השם עושה כל. זאָלסט נישט זאָגן עס איז דא געווען א חומר און איך האָב אָנגעהויבן זיך מטפל זיין מיט אים, און באשאפן א וועלט. עושה כל, דאָס מיינט אויך דעם ערשטן חומר היולי, אויך דאָס האָב איך געטאָן. אנוכי השם עושה כל.
וואָס וועסטו זאָגן? עס זענען געווען אזעלכע וואָס האָבן געטענה'ט אז די בריאה האָט זיך אויסגעשלאָסלט דורך עילות ועלולים. דאָס איז אן אויסדרוק וואָס איר וועט אים געפינען ביי די קדמונים, די כוונה איז וואָס מען רופט היינט סיבה ומסובב. דאָס רעדט מען אויך היינט נישט אין דער דאזיקער שפראך, אבער אויך דאָס ווערט געברענגט ביי די קדמונים. סיבה ומסובב די כוונה איז עס איז געווען א סיבה און פון דער דאזיקער סיבה איז געקומען א צווייטע זאך. יעדע זאך, אויב מיר וועלן וועלן אויספרואוון, קען מען דערגרייכן צו איר פריערדיקער סיבה. ווי אזוי מאכסטו, וואָס מאכסטו דא? איך בין געבוירן געוואָרן. פון וואַנעט ביסטו געבוירן געוואָרן? פון דיין פאָטער. דערמאָן זיין נאָמען. פון וואַנעט איז דיין פאָטער געבוירן געוואָרן? פון מיין מוטער, אזוי ווייטער. אלץ דאָס רופט מען סיבה ומסובב. יעדער וויל זען וואָס איז זיין מקור, אזוי ווייטער, מען קען אראָפגיין אויך צו קלענערע פרטים און מער צו דקויות, דאָס איז בלויז וואָס איך האָב איצט גערעדט בלויז א זייער כללית'דיקע דוגמה. אלזא זיי האָבן געגלייבט אז די בריאה איז כביכול באשאפן געוואָרן דורך אלערליי אויסשלאָסלונגען ביז עס איז באשאפן געוואָרן א וועלט. זאָגט דער אייבערשטער ניין, אני השם נוטה שמים לבדי, אָן קיין שום מסייע. און זאָלסט וויסן דאָס איז נישט דורך סיבות באשאפן געוואָרן די וועלט, נאָר פון מיר בלויז. נישט דורך כוחות וואָס זענען באשאפן געוואָרן און די דאזיקע כוחות האָבן באשאפן אנדערע זאכן וואָס די זעלבע כוחות וואָס זענען באשאפן געוואָרן פון זיי האָבן באשאפן א וועלט. ניין. אני השם נוטה שמים, איך האָב דא אויסגעשפרייט די הימלען מיט מיינע הענט. נישט פון כוחות וואָס זענען באשאפן געוואָרן דורך אנדערע כוחות, עלולים וואָס זענען באשאפן געוואָרן פון סיבות אזוי ווייטער אויף דעם דרך.
רוקע הארץ מאיתי. עס זענען דא אזעלכע וואָס טענה'ן אז די ערד איז איבערגעגעבן געוואָרן אין דער האנט פון דער טבע. דער אייבערשטער האָט באשאפן א וועלט, דער אייבערשטער האָט אנטריבן און געדרייט, אלץ דאָס איז פון אים יתברך. אבער נאָך דעם וואָס דער אייבערשטער האָט געגעבן דעם קלאפ פאר דער וועלט אז אזוי, וואָס מען רופט דעם שוואונג אז זי זאָל זיך אָנהייבן דרייען, דאָס איז, זי האָט זיך געדרייט און איז געגאנגען. דער אייבערשטער אינטערעסירט זיך שוין נישט מיט וואָס עס טוט זיך דא, אלץ איז טבעיות'דיק. אלץ וואָס טוט זיך דא אין דער וועלט ווירקט לויט טבע. וועסטו עסן געזונט, וועסטו זיין געזונט. וועסטו נישט עסן געזונט, וועסטו זיין קראנק. עס איז דא א ווירוס, האָסטו סיכויים פון אזוי און אזוי געשעדיקט צו ווערן דערפון. אויב וועסטו היטן אויף דעם, קענסטו געשעדיקט ווערן, אויב נישט, וועסטו נישט געשעדיקט ווערן. עס איז נישטאָ קיין שום גזירת עליון, עס איז נישטאָ קיין השגחה, עס איז נישטאָ גאָרנישט, אלץ ווירקט לויט טבע. ווי אזוי איז ער דאָס נסתר? ער זאָגט זיי רוקע הארץ מאיתי. רוקע הארץ מיינט, אויב וועסטו זיך באטראכטן אין דער רקיעה פון דער ערד איז זי נישט טבעיות'דיק. ווייל ווי איז מעגלעך אז די ערד וואָס איז שווער, שווערער פון די וואסערן, ווי איז מעגלעך אז זי איז רוקע הארץ אויף די וואסערן? דאָס איז טבעיות'דיק? נעם א שטיק ערד, שטעל עס אויף די וואסערן. די אינדזל מוז, מוז זיין פארבונדן צו דער ערד אונטן. זי קען נישט זיין אויף די וואסערן. אין אן אופן וואָס מיר ווייסן אז די גאנצע ערד־קויל איז בעצם רוקע הארץ אויף די וואסערן. אלזא זאָגט דער אייבערשטער, נו, אלזא איז דאָס טבע? דו זעסט אז די גאנצע מציאות און קיום פון דער וועלט איז נישט קיין טבע, דאָס איז קעגן דער טבע. ווי אזוי איז דאָס? אויב נישט, זאָגט דער אייבערשטער, אויב נישט פון מיר. ווי אזוי איז דאָס אויב נישט אז איך אין יעדן רגע און רגע האַלט אויף די דאזיקע מציאות? דא האָט דער אייבערשטער, ווי מיר האָבן געזאָגט, נסתר געווען אלע דעות פון כפירה וואָס זענען געווען באקאנט אין זייער צייט.
מפר אותות בדים וקוסמים יהולל משיב חכמים אחור ודעתם יסכל. מפר אותות בדים, היות איך האָב אויסגענייגט די הימלען, זאָגט רש"י, האָט געזאָגט דער אייבערשטער, דעריבער קען איך זיי אויך מפר זיין. וואָס איז בדים? בדים זענען די חוזים בכוכבים דורך די אותות פון די הימלען. ער זעט אלערליי הימל־פעולות, די הימל־קערפערס, דער פלוני'שער שטערן אינעם האָריזאָנט פון א צווייטן שטערן און נאָך אלערליי זאכן פון דעם סאָרט, לויט דעם ציט ער אויס מסקנות. דאָס רופט מען אותות בדים. פארוואָס רופט ער זיי בדים? ווייל דאָס זענען סיפורי בדים, וואָס זיי דערציילן דיר. פארוואָס רופט מען דאָס סיפורי בדים? ווייל זיי טראכטן זיך אויס זאכן פון זייער הארץ. דאָס רופט מען א דבר בדוי מן הלב. אלזא אותות בדים, די זעלבע זאכן וואָס זענען אויסגעטראכט פון הארצן, זאָגט דער אייבערשטער איך בין זיי מפר. ווייל פון וואַנעט ציט ער דאָס אויס? פון די אותות פון די הימלען. מאותות השמים אל תחתו. זאָגט השם איך האָב באשאפן די הימלען, איך קען זיי אויך פארבייטן. ווי האָט דער אייבערשטער געזאָגט צו אברהם, גיי ארויס פון דיין אצטגנינות. וואָס זעסטו צדק אין דעם ריכטונג און יענעם ירח אין אן אנדער ריכטונג? האָט אים דער אייבערשטער געזאָגט, איך רוק צדק אין אן אנדער ריכטונג, אברם איז נישט מוליד, אברהם איז מוליד. דער אייבערשטער געוועלטיקט אין דער טבע און ווען ער וועט וועלן קען ער אויך פארבייטן דעם גאנג פון די שטערן.
און היות די אצטגנינים פון בבל זענען געווען חוזים בכוכבים, און דאָס איז געווען איינע פון די פעסטע שיטות זייערע כדי צו געוועלטיקן און וויסן ווי אזוי צו פירן זייער הנהגה, ווי עס שטייט יעמדו נא ויושיעוך הוברי שמים, זאָגט דער אייבערשטער איך וועל מפר זיין די אותות בדים זייערע. ווי איך האָב מפר געווען די אותות בדי מצרים, אז זיי האָבן געהאט אלערליי מסקנות לויט דעם וואָס זיי האָבן געזען עפעס א שטערן פון רעה קעגן זייערע פנימער, די דאזיקע זאך וועט גורם זיין אז זיי זאָלן האָבן דם אינעם מדבר און נישט אריינגיין אין ארץ און נאָך אלערליי, און זייערע פירער וועלן געשלאָגן ווערן מיט וואסער וכולי. זאָגט דער אייבערשטער איך האָב מפר געווען זייערע אותות, עם ישראל איז ארויס פון מצרים און עם ישראל איז אויסגעלייזט געוואָרן און עם ישראל איז אריין אין ארץ און האָט זי געירשנט. איך האָב מפר געווען די אותות בדים פון מצרים, זאָגט דער אייבערשטער אויך די אותות הבדים פון די בבלים, אויך זיי בין איך מפר.
רבי אברהם אבן עזרא ערקלערט אז בדים איז פונעם שורש בדד. וואָס איז בדד? אליין, איינזאם. זאָגט דער אבן עזרא, עס זענען דא נשמות וואָס האָבן א כח זיך אָפצוזונדערן און זיי וועלן זאָגן די עתידות. און נישט אין א דרך פון חכמה. דאָס איז נישט פון דעם וואָס ער איז א משכיל און ער ציט אויס מסקנות, בכלל נישט. נאָר פונעם כח פון זיין התבודדות, קען ער דערגרייכן א מצב וואָס איז ענלעך צו נבואה. ער האָט א כח דורך התבודדות צו וויסן פארבאָרגענע זאכן. אלזא דאָס איז די כוונה מפר אותות בדים, פון די בדים, די וואָס האָבן געהאט א כח פונעם כח פון התבודדות. וקוסמים, די חכמי המזלות. וחכמים, דאָס זענען די וואָס זעען אין דער לעבער און אין דער אקסל. עס זענען געווען אזעלכע וואָס ווייסן דורך א באדיקונג אין דער לעבער, איך ווייס נישט ווי אזוי מען באדיקט אין דער לעבער, איך האָב נישט קיין מושג. אין דער אקסל, זיי האָבן געהאט וועגן דורך דעם וואָס זיי האָבן געזען ציטערנישן אינעם גוף. דורך אלערליי ציטערנישן אינעם גוף האָט מען געקענט וויסן, ווער עס זעט גאנצע ספרים וואָס זענען אָנגעשריבן, ספרים פון קדמונים, צו וויסן אויפן סמך פון אלערליי ציטערנישן אינעם גוף, אויב א מענטש פלוצלינג ציטערט זיין רעכטער אויגן־וויע, וואָס מיינט דאָס? אויף יעדער זאך זאָגט מען דיר כביכול וואָס דאָס מיינט. היינט האָט דאָס נישט קיין שום משמעות, אבער אין זייער צייט האָט מען דערויף געהאנגען א סך משמעויות. אלזא זאָגט דער אייבערשטער, איך אלע די דאזיקע סימנים פון די, פון די מתבודדים, פון די קוסמים, פון די חכמים, אלע די, זאָגט דער אייבערשטער איך בין זיי מפר, ווייל איך באשליס די מציאות.
דער מלבי"ם ערקלערט, מפר, נאָך דעם וואָס איך האָב באשאפן און איך היט אויף די עליונים און אויף די תחתונים אין א הנהגה בחירית. בחירית די כוונה איז ווי דער רצון פון השם און זיין בחירה. נישט ווי דער שאָטן וואָס גייט ארויס און שטאמט פון דער זון אָן צו פרעגן די זון, ווי מיר האָבן ערקלערט צו אל, נאָר פון דעם וואָס דער אייבערשטער האָט געוואָלט באשאפן א וועלט. ממילא אלזא בין איך מפר אותות בדים ומזלות. אויב איז דא א זאך וואָס דער מזל ווייזט, אויב איז מיין רצון אז נישט אזוי זאָל זיין, בין איך אים מפר. און אויב וועט זיך געפינען אן אות אין גאנג פון די מזלות אז ירושלים וועט נישט געבויט ווערן, אלזא וועל איך מפר זיין די אותות פון די הימלען, זיי מפר זיין און ירושלים וועט יאָ געבויט ווערן. און אויך די קוסמים יהולל. די וואָס באגרייפן דורך חכמת הקסם וואָס וועט זיין אין דער צוקונפט, זאָגט דער מלבי"ם וואָס איז יהולל? זיי זענען געגליכן ווי משוגעים און פארדרייטע. פארוואָס? ווייל אלץ וואָס ער זעט געשעט פארקערט. יהולל, דאָס איז די כוונה, ער ווערט משוגע, ער זאָגט וואָס, איך זע דא עס דארף זיין קאלט און עס געשעט אנדערש. אלזא די דעת פון די קוסמים וועט השם יהולל, כביכול פארקערן זיי צו הוללים, אז זיי זאָלן נישט פארשטיין וואָס זיי זעען.
און נישט נאָר דאָס, אויך משיב חכמים אחור. ווער זענען די חכמים? דער מלבי"ם ערקלערט דאָס זענען די חכמי הטבע. זיי וועט דער אייבערשטער אומקערן צוריק ודעתם יסכל. די חכמי הטבע האָבן באגריפן וואָס עס וועט אין דער צוקונפט זיין לויט די חוקי הטבע. זאָגט דער מלבי"ם, זיי זענען געגאנגען אין זייער בחינה לפנים. וואָס איז דער פירוש? כדי צו פאָרשן זענען זיי געגאנגען פאָרשן פון דער סיבה צום מסובב. דהיינו, אויב איך זע די סיבה, אלזא פון דעם ציט איך אויס וואָס איז דער מסובב. אויב איך זע אש, בעל כרחך אז עס מוז זיין רויך. אויב איך זע וואָלקנס, בעל כרחך אז עס דארף זיין רעגן. ווער האָט געזאָגט עס וועט זיין רעגן? האָסט נישט געזען, אלזא ווי אזוי זאָגסטו? דאָס איז פון דער סיבה צום מסובב. ווען איך זע די סיבה, ווייס איך, איך בין שוין דערצו גרייט פון פאָרנט אָן. עס זענען דא מענטשן, ווייסטו, ער איז אָנגעקומען, איצט וועט דא זיין א בהלה. דו זעסט, דו דארפסט נישט זיין קלוג, צו ציען פון דער סיבה צום מסובב. דו קענסט דעם טיפוס, דו קענסט דעם מענטש, איינער א שרייער, א רעשער, א בעל מחלוקת, דאָס, נאָר האָסט אים געזען, זאָגסטו איצט וועט דא זיין א בהלה. דאָס, דו זעסט, דארפסט זיין קלוג, צו ציען פון דער סיבה צום מסובב. האָסט עפעס געזען, ציסטו שוין די מסקנה. דאָס איז א דרך פון ציען מסקנות לאָגיש, א דרך פון איינס און נאָך איינס, ציען מסקנות דורך זען א זאך און ציען וואָס וועט דערפון ארויסגיין. איז דאָס בהכרח אז אזוי וועט זיין? ביי שערלאָק האָלמס האָט דאָס אזוי געארבעט, דאָס איז תמיד ווען דו שרייבסט א ספר קען דאָס גיין אויסגעצייכנט. אבער די סיכויים אז באמת איז דאָס אזוי, אז פונקט ווען דו זעסט עפעס וועט בהכרח זיין, וויפל מאָל האָבן מיר געזען וואָלקנס און האָסט שוין געזאָגט הער, א שטרעמענדיקער רעגן איז אונדז געשטעלט און נאָך, און אלץ וואָס די חזאים האָבן געשטעלט און געזען און סינאָפּטישע קארטן און... דער אייבערשטער איז משיב חכמים אחור. פלוצלינג עפעס יאָ, אין ירדן, איז די מאָס פון גשמים געוואקסן. נו, וואָס איז מיט אונדז? דער אייבערשטער איז משיב חכמים אחור. וואָס דו זעסט פון דער סיבה און פון דעם ציסטו אויס דעם מסובב, נישט בהכרח וועט די זאך זיך מקיים זיין.
און דאן, זאָגט דער מלבי"ם, וואָס געשעט? זיי וועלן זיך אומקערן גיין צוריק. דאָס רופט מען לפנים, איך זע וואָס עס געשעט איצט, איך ציי אויס וואָס עס וועט אין דער צוקונפט זיין. עס איז דא א דרך פון ציען מסקנות לאָגיש פארקערט. פונעם מסובב צו דער סיבה. למשל, פארוואָס האָט נישט געווען קיין רעגן דורך די נשיאים? ווייל עס איז געווען ווינט. איר פארשטייט? דאָס איז דאָך תמיד אויף מאָרגן דארפן די חזאים זיך ערקלערן. פארוואָס איז אויך אויף מאָרגן דא א תחזית? האָסט דאָך א תחזית היינט אויף דריי טעג, פארוואָס דארף מען אויך אויף מאָרגן? ווייל תמיד אויף מאָרגן דארף ער ערקלערן פארוואָס נעכטן איז נישט געשען וואָס ער האָט געזאָגט. אלזא האָט ער געזאָגט יאָ, עס זענען געווען אומגעריכטע ווינטן פון דרום וואָס האָבן אָפגענייגט די וואָלקנס אין דעם ריכטונג און דעם, און עס איז געווען עפעס א שבר ענן וואָס האָט גורם געווען אזוי און אזוי, און דעריבער וואָס מיר האָבן געזאָגט נעכטן איז נישט רלוונטי. אבער וואָס איך זאָג היינט, איצט הער גוט, וואָס איך זאָג דיר היינט, דאָס וועסטו זען ווי איך זאָג דיר וועט זיך מקיים זיין. מען דארף זיך מפרנס זיין, רבותי, א מענטש האָט א פרנסה, ער דארף היטן אויף זיין ארבעטס־אָרט. אלזא דאָס רופט מען ווען ער זעט אז ער קען נישט פון דער סיבה צום מסובב, אלזא איז ער דערנאָך בדיעבד, דאָס רופט מען א פרשן. דאָס רופט מען א פרשן. א פרשן וועט דיר תמיד ערקלערן דעם גאנג. נאָך דעם וואָס עס איז געשען, וועט ער דיר ערקלערן דעם גאנג. פארוואָס האָט ער געטאָן אזוי, און יענער שר האָט געטאָן אזוי, און דער האָט געטאָן אזוי. לאָמיר זען זאָג פאָראויס עפעס פון פאָרנט אָן. זיי ווייסן נישט. אבער דערנאָך וועט ער דיר תמיד ערקלערן וואָס וועט געשען, ווי אזוי דאָס איז געשען און פארוואָס דאָס איז געשען און וואָס האָט געברענגט. אה, אבער וואָס דו האָסט געזאָגט האָט זיך נישט מקיים געווען? יאָ, איך וועל דיר זאָגן די סיבות. זאָגט אויף דעם דער מלבי"ם, אויך דאָס קענסטו אויסציען בלויז דורך דער טבע. אבער אויב איך פיר די וועלט איבער דער טבע, אלזא ממילא אויך די חכמים וואָס אין אָנהייב האָבן געוואָלט משפט'ן פון דער סיבה צום מסובב, האָבן געזען אז די זאך האָט געדארפט קומען לויט טבע, אָט האָט דאָס נישט אָנגעקומען, אָט וואָס פארשטייסטו? אז עס איז דא עמעצער וואָס פירט די מציאות. אָט זעסטו אז השם האָט מסכל געווען זייער דעת. די זאכן שטאמען נישט פון טבעיות'דיקע סיבות. אלזא זיי איז משיב חכמים אחור ודעתם יסכל. דער אייבערשטער איז משיב די חכמה פון די חכמים צוריק, דער פירוש איז אז זיי וועלן פרואוון לאחר מעשה צו פרואוון פארשטיין פארוואָס איז נישט אזוי געגאנגען וואָס מיר האָבן פריער געשטעלט, ודעתם יסכל, זיי וועלן פארשטיין אז עס איז נישטאָ צו דער דאזיקער זאך קיין שום טבעיות'דיקע סיבה כלל, נאָר א אצבע אלוקים. ווייל לויט דער הבנה ווי ער האָט געזען די זאכן לויט טבע האָט געדארפט געשען אלץ וואָס ער האָט געשטעלט פון פאָרנט אָן. פארוואָס איז דאָס נישט געשען? ווייל דער אייבערשטער איז משיב חכמים אחור. וואָס דו פון פאָרנט אָן שטעלסט וואָס עס וועט אין דער צוקונפט זיין, השם קערט דיך אום צוריק. ער זאָגט דיר ניין אדוני, דו וועסט מוזן צום סוף געבן אן ערקלערונג פארוואָס עס איז נישט אזוי געשען. דאָס רופט מען אחור. נישט צו זען פאָראויס, נאָר בדיעבד נאָך דעם וואָס עס איז געשען צו געבן ערקלערונגען פארוואָס דאָס איז נישט געשען ווי דו האָסט געשטעלט. דאָס רופט מען אים אומקערן צוריק, אז ער זאָל גיין צוריק כדי צו פרואוון געפינען די סיבות וואָס זיינע פּלענער האָבן זיך פארפלאָנטערט. און דאן וועט ער זיכער דערגרייכן צו דער מסקנה אז דער אייבערשטער פירט די וועלט און דעריבער געשעט די מציאות נישט פונקט ווי ער שטעלט אָדער ווי ער וויל.
דער מלבי"ם ערקלערט א דריטן ביאור פארוואָס די וואָס מען רופט די דאזיקע מענטשן וואָס זעען אין די וואָלקנס און דומה, פארוואָס רופט מען זיי בדים. די וואָס ווייסן דורך אלערליי קסמים, פארוואָס רופט מען זיי בדים? אלזא האָבן מיר געזען איין ביאור פון לשון וואָס זיי טראכטן זיך אויס זאכן פון זייער הארץ. אן אנדער ביאור פון דעם וואָס זיי זיצן בדד. דער מלבי"ם ערקלערט א דריטן ביאור, ווייל זיי זענען געווען צוגעוואוינט צו טראָגן אן אפוד בד. אן אפוד בד איז געווען עפעס אן אפוד וואָס דורך אים האָבן זיי געהאט כביכול אלערליי וועגן ווי אזוי צו וויסן די נסתרות, להבדיל אלפי הבדלות פונעם אפוד פונעם כהן גדול, וואָס דורך אים האָט מען באמת געקענט וויסן דורך די אבני החושן. זיי האָבן גענומען אן אפוד בד, ווי מיר האָבן געזען ביי א סך, עשה לו אפוד ותרפים. ווער איז דאָס געווען? מיכה. ריכטיק, מיכה האָט זיך געמאכט אן אפוד ותרפים. און אלזא זעען מיר אז זיי האָבן געהאט א דרך צו מאכן אן אפוד וואָס דורך אים האָבן זיי געוואוסט די נסתרות. אלזא אויך דא מפר אותות בדים, די כוונה איז די דאזיקע אפודי בד וואָס דורך זיי וועלן זיי כביכול פרואוון דערגרייכן צו מסקנות וואָס עס וועט אין דער צוקונפט זיין.
מקים דבר עבדו ועצת מלאכיו ישלים האומר לירושלים תושב ולערי יהודה תבנינה וחרבותיה אקומם. מקים דבר עבדו, רש"י ערקלערט די כוונה איז משה. ועצת מלאכיו, אויף וועלכע מלאכים איז דא די רייד? אויפן מלאך וואָס האָט געזאָגט צו יעקב ישראל וועט זיין דיין נאָמען. איך האָב מקיים געווען מיינע רייד, איך האָב מקיים געווען וואָס איך האָב זיי צוגעזאָגט, אויך דא וועל איך מקיים זיין די עצה פון מיינע נביאים וואָס איך צוזאָג פאר ירושלים תושב. עם ישראל וועלן זיך אומקערן צו ירושלים. דער מלבי"ם ערקלערט אז דאָס איז א המשך פונעם פריערדיקן פסוק. וואָס וועט זיך פארבייטן צווישן די הוראה פון די שטערן, צווישן די הוראה פון די קוסמים, צווישן די הוראה פון די חכמי הטבע, אלע ווייזן בבל וועט מצליח זיין, ישראל וועט דורכפאלן. לויט טבע ווייזן אלע אזוי. אזוי די חוזים בכוכבים, די חוזים בעננים, די חכמים, אלע ווייזן אזוי. און בפרט לויט די חכמי הטבע, אן אימפעריע ווי בבל, וואָס זענען אירע סיכויים דורכצופאלן? און א מדינה און אין א דורכגעפאלענער ארץ ווי ישראל וואָס האָט געליטן פון גלויות און געליטן פון מלחמות און כיבושים, וואָס זענען אירע סיכויים מצליח צו זיין? אלזא אלע לויט טבע און אויך לויט די הימל־קערפערס זעען, ירושלים וועט נישט מצליח זיין, בבל וועט מצליח זיין. זאָגט דער אייבערשטער, איך וועל פארקערן די מציאות. פארוואָס? ווייל איך בין מקים דבר עבדו. וואָס איז דער פירוש?
ערקלערט דער מלבי"ם, דער נס וועט זיין פון צוויי סיבות. איין סיבה, גזירת הצדיקים, תפילת הצדיקים. ווי אליהו הנביא האָט געזאָגט, חי אני, חי השם אם יהיה השנים האלה טל ומטר כי אם לפי דברי. השם איז מקיים די גזירה פונעם צדיק. אין דעם רגע וואָס דער צדיק האָט געגזר'ט, אפילו אז דאָס איז נישט געווען ניחא צום קודשא בריך הוא צו באשטראָפן עם ישראל, אבער א צדיק גזר'ט, איז דער אייבערשטער מקיים. זאָגט דער אייבערשטער, מקים דבר עבדו. איך זאָג דאָס נישט אין א נבואה, נאָר אין א גזירה. איך רעד און גזר און אזוי וועט זיין. יאָ? דהיינו, אמאָל גזר'ט דער נביא א זאך. ווי אליהו האָט נישט געזאָגט אין א נבואה אז איך שטעל עס וועט נישט זיין קיין רעגן, ער האָט דאָס נישט געזאָגט. האָט אליהו געזאָגט, לפי דברי גזר איך עס וועט נישט זיין קיין רעגן. אויף דעם זאָגט דער אייבערשטער, מקים דבר עבדו. דער צדיק וואָס דינט מיך, בין איך מקים זיין רייד. נאָך א זאך, כדי מקיים צו זיין די נבואה, דארף דער נביא אן אות ומופת כדי מען זאָל גלייבן אין זיין נבואה. ווער האָט געזאָגט אז וואָס דו שטעלסט וועט זיך אין דער צוקונפט מקיים זיין? אויף דעם זאָגט ער, ועצת מלאכיו ישלים. וואָס די מלאכים, מלאכים דא די כוונה איז שלוחים, וואָס זיי האָבן געעצה'ט אן עצה כדי צו דערגרייכן דעם צוועק, ווי אזוי? דורך דעם וואָס ער האָט געזאָגט עס וועט זיין אן אות ומופת אין נאָך אזוי און אזוי צייט וועט זיין אן אות ומופת, כדי מען זאָל זיכער מאכן אז אלע וועלן גלייבן אין זיין נבואה, עצת מלאכיו וועט השם משלים זיין. האָסט געזאָגט אז עס וועט זיין אן אות ומופת אין נאָך אזוי און אזוי צייט, זאָגט השם איך וועל משלים זיין דיין רייד, איך וועל דאָס מקיים זיין. האומר לירושלים תושב, און אויך די אנדערע ערי יהודה תבנינה, און אויך די חורבות פון ירושלים, וואָס דאָס איז דער מקדש און די עזרות, זיי אלע וועל איך אויפשטעלן, איך בעצם און מיט מיין כבוד. בעצם זאָגט דער אייבערשטער, אלץ וואָס זיי האָבן געשטעלט האָט נישט קיין שום משמעות. פארוואָס? ווייל עס איז דא א כח פארן צדיק אין זיין גזירה מבטל צו זיין וואָס עס וועט אין דער צוקונפט זיין. דהיינו, אפילו אז לויט טבע דארף זיין ווי זיי האָבן געזען, אבער עס קומט א צדיק גזר'ט, איז דער אייבערשטער מקיים. קומט אויס אלזא אז דורך דעם משדד השם די מערכות הטבע. עס איז אלזא דא א מציאות אז נישט וואָס דו זעסט אויף א טבעיות'דיקן אופן דאָס וועט זיך מקיים זיין. עס קען דער צדיק דורך זיין גזירה פארבייטן די מציאות. א צווייטע זאך, עס איז אויך דא נבואה, און דער נביא קען באשטימען עפעס א זאך פונעם כח פון זיין נבואה, און דער אייבערשטער איז מקיים, משלים די הצעה פון זיינע מלאכים. דער אייבערשטער איז משלים די הצעה פון די נביאים. און וואָס זאָגן די נביאים? האומר לירושלים תושב, ולערי יהודה תבנינה, וחורבותיה אקומם. זאָגט דער אייבערשטער, און אלזא, אלץ וואָס איר זעט אין אלע דאזיקע עליונים כוחות, ווי די הימל־קערפערס, די שטערן, ווי די חכמי הטבע, אלץ זאָגט דער אייבערשטער אלץ וועט זיך בטל ווערן, ווייל עס איז דא אין מיין כח משדד צו זיין אלץ, און איך וועל אלץ דאָס פארבייטן.
עס איז דא דא א דבר, לייגט אכט, און עס איז דא דא אן עצה. מקים דבר עבדו ועצת מלאכיו ישלים. זאָגט דער מלבי"ם, דבר איז א באשלאָסענער דבר. א גזירה. כי אם לפי דברי, האָט געזאָגט אליהו. האָט געגזר'ט, א גזירה, עס וועט נישט זיין קיין רעגן. עצה איז ווען איך בין פאראינטערעסירט אין א זאך צום צוועק פון עפעס א תכלית. יעצו עצה, די כוונה איז צו זאָגן עפעס כדי צו דערגרייכן מיט דעם עפעס אנדערש. דאָס רופט מען צום צוועק פון עפעס א תכלית. אלזא ביי די מלאכים איז די רייד וועגן אן עצה. ווייל מלאכים האָבן מיר ערקלערט דאָס זענען די נביאים, און די נביאים זאָגן אז עס וועט אין דער צוקונפט זיין עפעס א זאך, פארוואָס? כדי מען זאָל גלייבן זייער נבואה. עס איז דאָך פארן נביא מותר צו זאָגן אין נאָך אזוי און אזוי צייט וועט אראָפגיין רעגן, עס וועט זיין עפעס א שינוי אין דער טבע, כדי מען זאָל גלייבן אז ער איז א נביא אמת. דאָס רופט מען אן עצה. אלזא איז די דאזיקע נבואה אין איר מקור באשטימט געוואָרן כדי מען זאָל פון איצט און ווייטער מקבל זיין זיין נבואה. דעריבער רופט מען דאָס צום צוועק פון א געוויסער תכלית, דאָס רופט מען אן עצה.
האומר לצולה חרבי ונהרותייך אוביש. האומר לצולה, ווער איז די צולה? צולה איז א לשון מצולה. בבל. ער זאָגט איר, חרבי, די כוונה ווער טרוקן. ונהרותייך אוביש. בבל זיצט אויף טייכן, אלזא גליכט ער כביכול די הריגה פון איר באפעלקערונג ווי דאָס אויסטריקענען די טייכן. אלזא זאָגט דער אייבערשטער זיי זאָלן ווערן טרוקן. דער רד"ק ערקלערט מער, אז בבל פארוואָס איז זי געגליכן צו א מצולה? פון צוויי סיבות. איין סיבה, בבל איז פול מיט וואסער. א צווייטע סיבה, זי איז א בקעה. דעריבער רופט מען זי מצולה. תמיד איז א מצולה א טיפער אָרט. א בקעה איז א נידעריקער אָרט. וואו זענען צונויפגעריטלט געוואָרן די מתי המבול? שנער, אין בבל. ווייל דאָס איז א נידעריקער אָרט, אלזא דאָרט זענען צונויפגעריטלט געוואָרן די מתי המבול. זאָגט איר דער אייבערשטער צו דער צולה וואָס איז בבל, אז זי זאָל זיין חרוב, ווער טרוקן, עס זאָל נישט בלייבן אין איר קיין גוטס, נאָר זי זאָל חרוב ווערן דורך כורש. און אויך את נהרותייך אוביש, די טייכן כביכול וועל איך אויסטריקענען. ער מיינט נישט צו זאָגן בפועל, נאָר אויך דא זאָגט דער רד"ק אז דאָס איז ווי א משל. אָט בבל וואָס איז געווען געבויט, איז עתיד צו ווערן חרוב. אלזא זעט ווי דער אייבערשטער האָט פארקערט די מציאות. אפילו אז אין דרך הטבע איז בבל א מצולה און טיף, אין דרך הטבע זאמלען זיך דאָרט וואסערן. אזא אָרט וועט אויסגעטריקנט ווערן? ווי אזוי וועט עס אויסגעטריקנט ווערן? אן איינגעזונקענער אָרט, עס קומען אָן דאָרט וואסערן. זאָגט דער אייבערשטער, איך וועל אויף איר גזר'ן אז זי זאָל זיין חרוב און עס זאָל דאָרט נישט זיין קיין וואסערן. נהרותיה אוביש. איז מעגלעך אז אן אָרט וואָס איז נידעריק וואָס דאָרט זענען דא טייכן זאָלן אויסגעטריקנט ווערן? זאָגט דער אייבערשטער, ניין, כל אופן וועל איך זי מבטל זיין, איך וועל זי אויסטריקענען. וואָס וויל ער זאָגן מיט דעם? ווי מיר האָבן פריער ערקלערט, אז דער אייבערשטער אין א נבואה זאָגט וויסט אייך, איך וועל משדד זיין די מערכות הטבע. און פארקערט פון וואָס איר זעט און פון וואָס עס איז נגלה לויט טבע, אזוי וועט זיך מקיים זיין. ווייל לויט טבע א מדינה וואָס איז מצליח, א מדינה וואָס האָט אן ארמיי, א מדינה וואָס געוועלטיקט אין דער וועלט, וואָס זענען אירע סיכויים אראָפצוגיין? וואָס זענען אירע סיכויים צו פאלן? קליין. זי איז אינעם משל דא פול מיט וואסער, פול מיט טייכן. זאָגט דער אייבערשטער, ווען איך וויל, וועט זי אויסגעטריקנט ווערן. עס וועט פון איר נישט בלייבן גאָרנישט. וואו איז יענע בבלית'ע אימפעריע? וואָס איז געבליבן פון יענער בבלית'ער אימפעריע? עס איז געבליבן א צעטיילטע מדינה, צעריסן, אז דאָרט יעדן טאָג הערסטו 100־200 טויטע אין עפעס א רכב אויטאָ פון בליץ וואָס איינער דאָרט הרג'עט דעם צווייטן. וואָס איז געבליבן פון איר? עס איז נישט געבליבן פון איר גאָרנישט. און נאָך א סך פאר דעם האָט שוין די מפלה פון בבל זיך אָנגעהויבן. זאָגט דער אייבערשטער, וואָס היינט זעט זיך פאר דיר ווי זייער מצליח, האומר לבבל חרבי, זי וועט חרוב ווערן, זי וועט זיין א בחינה פון חורב, טרוקן. און פארקערט ירושלים, וואָס זי זעט זיך איצט פאר דיר ווי טרוקן, חרוב, וויסט, זאָגט דער אייבערשטער, זי דווקא וועל איך בויען. את ירושלים, ישלים האומר לירושלים תושב, לערי יהודה תיבנינה, חורבותיה אקומם.
וואָס איז שווערער? צעשפאלטן קריעת ים סוף אָדער אריינגעבן אין הארצן פון א מלך אויסצולייזן ישראל? א מלך גוי, צו זיין א משרת, א כלי שרת אין דער האנט פון השם, אויסצולייזן ישראל? וואָס וואָלטן מיר געטראכט מער? קריעת ים סוף. זאָגט דער אייבערשטער, ניין, וויס דיר אז שווערער איז דאָס פארבייטן דאָס הארץ פונעם מלך. זאָגט דער מלבי"ם, ער פילט שוין א תמיהה, און הגם אז ביי מענטשן ווערט דאָס נישט גערעכנט פאר אזא נס, זאָגט דער מלבי"ם, וויס דיר, די פרייע בחירה איז מער פון די חוקי הטבע. דאָס איז אזוי שטארק די פרייע בחירה אז ביי דעם אייבערשטן דאָס פארבייטן און אריינמישן זיך אין דעם, איז דאָס שטארקער כביכול ווי פארבייטן די מערכות און משדד זיין די מערכות הטבע.