פאר אונדז איז דער לעצטער טייל פון קאפיטל מ"ג אין ישעיהו, פונעם פסוק "אל תזכרו ראשונות" ביז צום סוף פונעם קאפיטל. די נבואה הייבט זיך אן מיט א הבטחה אויף דער צוקונפטיגער גאולה וואס וועט איבערשטייגן אלע פריערדיגע גאולות, גייט ווייטער מיט א באשרייבונג פון די שינוי הטבע וואס וועט געמאכט ווערן לטובת כלל ישראל, און פון דארט ווענדט זיך עס מיט א שארפן דריי צו תוכחה: דער הקדוש ברוך הוא מוסר'ט דעם דור און ווייזט אז דאס גאנצע צוקונפטיגע גוטס איז נישט צוליב זייערע זכותים, נאר "למעני". מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים אין די טריט פונעם מלבי"ם, און צוזאמען מיט אים רש"י, דער רד"ק, די מצודות און די מדרשים.
אַל־תִּזְכְּרוּ רִאשֹׁנוֹת וְקַדְמֹנִיּוֹת אַל־תִּתְבֹּנָנוּ׃ - געדענקט נישט די ערשטע [גאולות], און אויף די פריערדיגע זאלט איר זיך נישט פארטראכטן.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אָפּ אויפן חילוק אין לשון: פארוואס זאגט ער איין מאל "ראשונות" און איין מאל "קדמוניות"? דער תירוץ: "ראשון" מיינט אלעמאל דער ערשטער ממש, וואס פאר אים איז גארנישט פאראן. "קדמון" ווידער איז א יחסי'דיגער מושג - יעדער וואס איז פריער פון א צווייטן. דער דריטער איז פריער פונעם פערטן, און דער פערטער פריער פונעם פינפטן, און יעדער פון זיי ווערט אנגערופן "קדמון" בנוגע דעם וואס קומט נאך אים, כאטש ער איז בכלל נישט דער ערשטער.
לויט דעם: "אל תזכרו ראשונות" - דאס איז גאולת מצרים, וואס זי איז די ערשטע פון אלע גאולות, און קיין שום אנדערע גאולה איז נישט געווען פאר איר. "וקדמוניות אל תתבוננו" - דאס זענען די גאולות וואס זענען פארגעקומען אין פריערדיגע יארן, און בראש פון זיי גאולת בבל. דאס הייסט: נישט אויף דער ערשטער פון אלעמען און נישט אויף די וואס זענען געווען אין די דורות פאר אייך זאלט איר זיך פארטראכטן. דער מלבי"ם ברענגט דערצו נאך ראיות און ביישפילן פון די פסוקים, ווי למשל "מגיד מראשית אחרית ומקדם אשר לא נעשו", און ווייזט אויף אז דער אויסדרוק "קדם" באדייט אלעמאל דאס וואס איז פריער אויף א יחסי'דיגן אופן, בעת וואס "ראשון" ווייזט אויפן סאמע ערשטן.
הִנְנִי עֹשֶׂה חֲדָשָׁה עַתָּה תִצְמָח הֲלוֹא תֵּדָעוּהָ אַף אָשִׂים בַּמִּדְבָּר דֶּרֶךְ בִּישִׁמוֹן נְהָרוֹת׃ - אט מאך איך א נייע זאך, יעצט וועט עס שפראצן, צי ווייסט איר עס דען נישט? איך וועל אויך מאכן א וועג אינעם מדבר, און טייכן אין דער וויסטעניש.
גיט אכט אויפן דקדוק הלשון: פריער שטייט "אל תתבוננו", און דא "הלוא תדעוה". ידיעה איז אנדערש ווי התבוננות. א ידיעה קומט דורך די חושים און איז תמיד א קלארע זאך - מ'זעט די זאך, די זאך איז שפירבאר פארן חוש. התבוננות ווידער איז פארשטיין א דבר מתוך דבר, ארויסנעמען מסקנות בכוח הבינה, דורך היקש און די וועגן פון שכל און היגיון, אין זאכן וואס ווערן נישט דערגרייכט מיט די חושים נאר מיטן שכל אליין.
און דאס איז וואס עס שטייט "וידעו תועי רוח בינה" - וויאזוי איז שייך א "ידיעה" ביי בינה? דער מלבי"ם ערקלערט דאס באריכות אין ספר משלי: בינה איז טאקע פארשטיין איין זאך פון א צווייטער, אבער דער וואס פארטיפט זיך דערין קען דערגרייכן אין דעם צו א בחינה פון ידיעה. די לאגישע מסקנה ווערט אזוי פשוט און אזוי קלאר, אז זי ווערט ווי א פונדאמענטאלע אמת'דיגע אקסיאמע - כאילו מ'האט עס געזען מיט די אויגן, כאילו מ'טאפט עס אן מיט די הענט. א משל צו וואס איז דאס ענליך: אויב מ'פרעגט א מענטש ביי וויפיל גראד קאכט וואסער, וועט ער גלייך ענטפערן "הונדערט גראד". ווען האט ער דאס לעצטנס נאכגעקוקט? קיינמאל נישט. און דאך איז די זאך אזוי באוואוסט און קלאר, אז יעדער זאגט עס ווי א פשוט'ע זאך. דאס איז די בחינה פון "וידעו תועי רוח בינה": נאכדעם וואס זיי האבן זיך מתבונן געווען און פארטיפט, ווערט עס ביי זיי שוין אין גדר פון א קלארע ידיעה פאר יעדן.
און דאס איז וואס דער נביא זאגט צו אויף דער צוקונפטיגער גאולה: "הלוא תדעוה" - זי וועט זיין מיט א קלארער און אבסאלוטער ידיעה, וואס מ'וועט נישט דארפן קיין התבוננות און פארטיפונג כדי אנצוקומען צו איר דורך א מסקנה, נאר יעדער איינער וועט קענען קלאר זען די זאך פאר די אויגן.
"עתה תצמח" - די גאולה איז מסוגל צו קומען אפילו יעצט. און דאס איז דער כוונה פונעם באקאנטן מעשה: מ'האט געפרעגט משיח'ן "אימתי קא אתי מר?" (ווען קומט דער מר?), און ער האט געענטפערט "היום" (היינט). צומארגנס האט מען אים געטראפן און געזאגט: חס ושלום, צי נעמט איר ארויס א ליגן פון מויל? האט ער זיי געזאגט: "היום - אם בקולו תשמעו". דאס הייסט, די גאולה איז אין א בחינה פון "עתה", זי איז שוין גרייט, און אלעס ווענדט זיך בלויז אין אונזער רצון.
דער רד"ק לייגט צו נאך א פירוש אויף "עתה": ווען מען רעדט וועגן א זאך וואס וועט פאסירן אויף להבא, איז דער מענטש מסופק דערין - אפשר וועט עס זיין און אפשר נישט. אבער א זאך וואס מען ווייזט אים פאר די אויגן, איז אים קלאר אז זי עקזיסטירט. דערפאר ווערט די גאולה העתידה געזאגט בלשון "עתה", כאילו זי פאסירט שוין דא און יעצט קעגנאיבער די אויגן, און ממילא זענען די אמונה און דער בטחון דערין קלאר און מוחלט.
און וואס איז די ידיעה פון וואס דער פסוק רעדט? ערקלערט דער רד"ק: "הלוא תדעוה" - איך האב אייך דאס שוין מודיע געווען נאך פון פריערדיגע צייטן, וואס ס'איז דאך שוין געזאגט געווארן אין דער תורה "ושב ה' אלוקיך את שבותך ורחמך ושב וקבצך מכל העמים". איך מעלד אייך נישט יעצט קיין נייע בשורה, איך האב שוין געשריבן וועגן דעם אין דער תורה.
און אויב מען וועט זאגן: אפשר איז די הבטחה שוין מקוים געווארן ביים גאולת בבל, און זינט דעמאלט זענען מיר צוריק אין גלות און מיר האבן מער נישט קיין הבטחה? זאגט דער רד"ק אז ס'איז נישט מעגליך. וואס ס'שטייט דאך "וקבצך מכל העמים", בשעת אין בבל זענען כלל ישראל נאך נישט געווען צעשפרייט צווישן אלע פעלקער; ווער איז דען ארויפגעגאנגען ביי שיבת ציון? בלויז די גולי בבל. די עשרת השבטים זענען נאך נישט ארויס פון זייער גלות, און "קבצך מכל העמים" איז נאך ביז היינט נישט מקוים געווארן.
און נאך: ס'שטייט דארט "כי תשוב אל ה' אלוקיך בכל לבבך ובכל נפשך", און די וואס זענען צוריקגעקומען פון גלות בבל האבן נישט תשובה געטאן בכל לבם ובכל נפשם - ס'זענען דאך געווען צווישן זיי מחללי שבת און מ'האט געהייראט נשים נכריות. קומט אויס בבירור אז די הבטחה אין דער תורה גייט ארויף אויף דער גאולה העתידה, וואס וועט איינזאמלען כלל ישראל פון אלע גליות, און נישט אויף א גאולה וואס איז שוין פארביי.
און דער פסוק לייגט צו: "אף אשים במדבר דרך בישימון נהרות" - אויסער דעם וואס איך האב שוין מודיע געווען אין דער תורה, וועל איך אויך טאן זאכן וואס איך האב נישט געשריבן אין דער תורה. "אף" - א לשון פון הוספה. איך וועל לייגן א וועג אין מדבר כדי אויסצולייזן ישראל, און אין ישימון, אין אן אומבאוואוינטן וויסטעניש, וועלן זיין טייכן, אזוי ווי ס'שטייט "קול קורא במדבר פנו דרך". זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אזוי בין איך עתיד צו ענדערן די סדרי הטבע כדי כלל ישראל זאל אויסגעאיילט ווערן פונעם גלות.
תְּכַבְּדֵנִי חַיַּת הַשָּׂדֶה תַּנִּים וּבְנוֹת יַעֲנָה כִּי־נָתַתִּי בַמִּדְבָּר מַיִם נְהָרוֹת בִּישִׁימֹן לְהַשְׁקוֹת עַמִּי בְחִירִי׃ - עס וועט מיר מכבד זיין די חיה פונעם פעלד, וועלף און בת היענה'ס, ווייל איך האב געגעבן וואסער אין מדבר, טייכן אין דער וויסטעניש, אנטרונקען מיין אויסדערוויילט פאלק.
דער חרוב'ער ארט, וואו עס רוען די חיות השדה, די תנים און בנות היענה, ווערט פלוצלונג פארוואנדלט אין א בליענדן גארטן אינמיטן מדבר, און צוליב דעם זענען אויך זיי מכבד דעם הקדוש ברוך הוא. נאר דער מלבי"ם פרעגט: די חיות השדה זענען דאך בכלל נישט מחויב אין דער דאנקבארקייט, פון עטליכע טעמים.
ערשטנס, זיי האבן גארנישט קיין תועלת פונעם וועג און פון די וואסער. א חית השדה באגנוגנט זיך מיט א טרוקענעם פלאץ, און א פייכטער פלאץ איז גארנישט גוט פאר איר. די זאך איז ענליך צו אן אייז-בער פון סיביר: אויב מ'וועט אים נעמען און ברענגען קיין אפריקע צוליב רחמנות אויפן קעלט, וועט ער דארט שטארבן. ער איז געבויט צום קעלט און נישט צום "באקוועמען" ארט. און אזוי אויך חיות וואס זענען צוגעוואוינט צו טרוקענע ערטער - זיי צו ברענגען צו א פייכטן פלאץ איז פאר זיי גארנישט גוט. און פונעם וועג האבן זיי קיין שום תועלת נישט, נאר פארקערט: יעדער פלאץ וואו א מענטש קומט אן, ווערן די חיות השדה פארטריבן אדער פארטיליגט. זיי פארלירן זייער פלאץ און שפירן זיך באדראעט, און נישט צו רעדן ווען מענטשן פאנגען זיי. דער וועג פארדארבט זיי נאר דאס פלאץ.
צווייטנס, חיות השדה זענען בכלל נישט באשאפן געווארן צו לויבן און מכבד זיין דעם אויבערשטן, פארקערט פונעם מענטש וואס זיין גאנצער תכלית איז פאר דעם. און דריטנס, אפילו ווען זיי וואלטן יא געהאט א תועלת - זענען די נסים דאך בכלל נישט געטאן געווארן פאר זייער באדארף.
אויב אזוי פארוואס זאלן זיי מכבד זיין? אויף דעם ענדיגט דער פסוק: "להשקות עמי בחירי". די חית השדה וועט זיך פרייען מיט די נסים ונפלאות וואס דער הקדוש ברוך הוא טוט פאר זיין פאלק. כביכול וועט זי זאגן: הגם פאר מיר איז נישטא קיין תועלת דערין, אבער זעט וואספארא נסים ונפלאות דער אויבערשטער טוט פאר זיין פאלק. צוליב דער תועלת וואס וואקסט ארויס פאר ישראל, וועלן זיי מכבד זיין דעם אויבערשטן.
און דערפאר, איז דער מלבי"ם מדייק, שטייט נישט "תהללני חית השדה" נאר "תכבדני". וואס איז דער חילוק צווישן כבוד און תהילה? וועמען גיט מען כבוד? דער וואס מען דערקענט זיין גרויסקייט און מעלה. וועמען טוט מען לויבן און מהלל זיין? דער פון וועמען מען האט באקומען א טובה. די חיות השדה האבן דאך נישט גענאסן קיין טובה פון דעם וועג און דעם וואסער, דערפאר האבן זיי נישט אויף וואס צו לויבן, אבער מצד הכרת המעלה פון הקדוש ברוך הוא פאר זיינע מעשים - טוען זיי אים מכבד זיין.
עַם־זוּ יָצַרְתִּי לִי תְּהִלָּתִי יְסַפֵּרוּ׃ - דאס פאלק וואס איך האב באשאפן פאר מיר, זיי וועלן דערציילן מיין לויב.
אויב די חיות השדה, וואס דאס איז בכלל נישט זייער תפקיד, קומען צום באשלוס אז מען דארף מכבד זיין דעם אויבערשטן - איז דאך א קל וחומר בן בנו של קל וחומר צו עם ישראל, וואס דער אויבערשטער זאגט "יצרתי לי", ממש פאר דעם צוועק, כדי זיי זאלן לויבן מיין נאמען. און נישט בלויז מכבד זיין, נאר "תהילתי יספרו": ווייל ווער האט דען הנאה געהאט פונעם וועג אין מדבר און פונעם וואסער אין דער שממה? דער מענטש. און דער וואס האט מקבל געווען די טובה, איז מחויב נישט בלויז מיט כבוד נאר מיט תהילה - צו לויבן און דערציילן די מעשי השם און זיינע נפלאות פאר דעם חסד וואס ער האט געטאן מיט זיי.
וְלֹא־אֹתִי קָרָאתָ יַעֲקֹב כִּי־יָגַעְתָּ בִּי יִשְׂרָאֵל׃ - און נישט צו מיר האסטו גערופן, יעקב, ווייל דו ביסט פארמאטערט געווארן פון מיר, ישראל.
פון דא און ווייטער, זאגט דער רד"ק, נעמט די נבואה א נייעם דרך, און דער נביא ווענדט זיך מוכיח צו זיין דעם דור. זאגט זיי הקדוש ברוך הוא: דאס גאנצע גוטס וואס איך בין עתיד צו טאן פאר אייערע קינדער נאך אייך אין גלות - זאלט איר וויסן אז דאס איז נישט בזכותכם. דאס דאזיגע גוטס וועל איך טאן למעני, ווייל מצד אייערע זכותים זענען אייערע קינדער נישט ראוי צו דער גאולה.
"ולא אותי קראת יעקב" - אפילו צו רופן צו מיר אין דיין צייט פון צרה האסטו נישט גערופן, און כל שכן אז דו האסט זיך נישט געמוטשעט און נישט אנגעשטרענגט צו דינען מיר. ערקלערט דער רד"ק די קשיא אינעם פסוק: ווי קענסטו קומען און טענה'ן אז דו ביסט פארמאטערט פון מיין עבודה, בשעת דו האסט אפילו צו מיר נישט גערופן? ווען דו וואלסט מיר געדינט, וואלסטו נאך געקענט טענה'ן אז דו האסט זיך איבערגעשטרענגט, אבער דו האסט דאך בכלל נישט געארבעט - פון וואו נעמט זיך די טענה אז די מצוות מוטשען דיך אויס?
דאס דערמאנט א מעשה מיט א רב וועמענס זון איז ליידער אוועקגעפאלן לתרבות רעה, און נאך יארן האבן זיי זיך געטראפן. האט דער זון געזאגט אז די סיבה פארוואס ער האט אלעס איבערגעלאזט איז ווייל די אידישקייט איז נישט גענוג ליבעראל און גייט נישט מיטן גייסט פון דער צייט; ווען די רבנים וואלטן געווען מער מקיל, זיך גערעכנט מיטן מצב און גענומען - ווי די ווייטע פון מצוות זאגן - "די שיטה פון בית הלל", און פארשטאנען דעם גייסט פון די יוגנט, און די תורה וואלט געווען מער בויגזאם, וואלט ער זיכער געבליבן, און נאך פילע אנדערע וואלטן נישט אוועקגעגאנגען. האט אים דער פאטער געפרעגט: וויפיל פון די מצוות השם היטסטו היינט אפ? האט ער געענטפערט: אויף דעם אמת, גארנישט. האט אים דער פאטער געזאגט: זייער אינטערעסאנט. דו היטסט גארנישט אפ און די תורה מאטערט דיך און באלעסטיגט דיך, און איך היט אלעס אפ און עס איז מיר בכלל נישט שווער. און אויב באמת מאטערט דיך די ריבוי המצוות און זייער שוועריקייט, וואלסטו דאך כאטש געדארפט מקיים זיין די גרינגע! וואלסט געדארפט זאגן: רבונו של עולם, די שווערע קען איך נישט, אבער די גרינגע וועל איך טאן. נאר דער אמת'ער אויספיר איז אז דו פאר זיך ווילסט גארנישט מקיים זיין. און פארוואס מאנסטו קולות? ווייל עס באדערט דיר אז מיר זענען מקיים. וואס ווייניגער מיר וועלן טאן, אלס ווייניגער געוויסנביסן וועסטו האבן אויף דעם וואס דו טוסט נישט.
און דאס איז אזוי ווי יענער מענטש וואס איז אריינגעקומען אין א געשעפט פון עלעקטראנישע מכשירים צו קויפן א פרידזשידער פאר זעקס טויזנט שקל. ער האט זיך געדינגען א גאנצע שעה ביז ער האט עס אראפגעברענגט צו פינף טויזנט, אויסגעשריבן פינף טשעקן, גענומען דעם פרידזשידער און געגאנגען. דער ערשטער טשעק איז צוריקגעקומען אן קיין דעקונג. רופט אים דער בעל החנות אן: וואס טוט זיך, ס'איז נישטא קיין געלט אין באנק. זאגט ער אים: איך וועל דיר זאגן דעם אמת, איך וועל דיך נישט נארן - פאר די איבעריגע פיר טשעקן איז אויך נישטא קיין דעקונג. זאגט ער אים: אויב אזוי, פארוואס האסטו מיר פארדרייט דעם קאפ א גאנצע שעה אראפצודרענגען דעם פרייז? האט ער געענטפערט: איך האב געוואלט פארמינערן דיין שאדן, ס'האט מיר באנג געטאן אז דו זאלסט דערלייגן זעקס טויזנט, כאטש האסטו נאר דערלייגט פינף... פונקט אזוי איז דא: כביכול טוט דיר וויי אויף אונז אז מיר שטרענגען זיך אן, און דערפאר ווילסטו מען זאל אראפלאזן, אבער דו פאר זיך, אפילו אויב עס וואלט געווען בלויז איין איינציגע מצוה - וואלסטו זי אויך נישט מקיים געווען.
און א ראיה דערצו: אדם הראשון, אויף וויפיל מצוות איז ער נתחייב געווארן? בלויז אויף איינס - נישט צו עסן פון עץ הדעת. און וואס האט ער געטאן מיט איר? אויך די איינע האט ער נישט מקיים געווען. קומט אויס אז ס'איז נישט קיין ענין פון א סך אדער ווייניג: ווער עס וויל וועט מקיים זיין אפילו אסאך, און ווער עס וויל נישט - וועט אפילו איין מצוה אים זיין צו א לאסט. און דאס איז דער טייטש "ולא אותי קראת יעקב כי יגעת בי ישראל": ווי אזוי קענסטו זאגן אז מיינע מצוות מוטשען דיך אויס, ווען אפילו איין מצוה האסטו נישט מקיים געווען?
און פון דא זעט מען דעם חילוק צווישן "עבודה" און "יגיעה": עבודה איז די פעולה וואס דער מענטש דארף טאן; יגיעה איז די איבעריגע פעולה, וואס א מענטש שטרענגט זיך איבער מער ווי עס ווערט פארלאנגט פון אים, און דאס איז וואס מאכט אים מיד.
און ס'איז פאראן נאך אן הסבר אינעם פסוק: נישט גענוג וואס דו האסט מיר נישט גערופן, נאר דו האסט מיך נאך געמוטשעט מיט עבודה זרה. ווען דו זאלסט ווען זאגן "איך דין קיינעם נישט", ניחא. אבער דו ביסט געגאנגען און געדינט עבודה זרה. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: די טירחא פון עבודה זרה האסטו מקבל געווען מיט ליבשאפט, און דווקא מיין טירחא איז דיר שווער? דו ביסט דאך גרייט איינצולייגן כוחות - טא פאר וואס לייגסטו אריין כוחות פאר עבודה זרה? אז דו לייגסט שוין אריין כוחות, לייג זיי אריין פאר'ן אייבערשטן.
און ענליך צו דעם ווערט דערציילט אויף רבי שמעלקא מניקלשבורג אז ער איז געקומען קיין ווין פאר רפואה. דער דאקטאר האט אים אונטערגעזוכט און געזאגט אז מ'קען גארנישט טאן און ס'איז נישטא קיין שאנס. האבן זיי אים געזאגט: ס'איז דא דא א רופא אליל, א בעל סגולות און לחשים. בשום אופן האט ער נישט מסכים געווען צו גיין צו אים. האבן זיי אים געפרעגט: דו ביסט דאך שוין אנגעקומען ביז אהער, פרוביר, וואס קען מען שוין פארלירן? האט ער זיי געזאגט: פארוואס גיי איך בכלל צו א דאקטאר? ווייל ס'שטייט אין דער תורה "ורפא ירפא", פון דעם לערנט מען אז ס'איז געגעבן געווארן רשות פאר'ן דאקטאר צו היילן. אבער איר שלאגט מיר פאר א רפואה וואס איז נישט אויפ'ן נאטירלעכן וועג, עפעס אזא פאלש-רוחניות'דיגע זאך, לחשים און סגולות. רוחניות האב איך שוין - דעם בורא עולם. איך גיי צו דער אמת'ער אדרעס און איך דארף נישט קיין ערזאץ. אויב בדרך הטבע - אזוי ווי דער אייבערשטער האט באפוילן - וועל איך גיין בדרך הטבע; אבער פארוואס זאל איך לויפן צו רוחניות'דיגע נאכמאכונגען ווען איך קען גיין צום מקור אליין?
און לויט דעם ביאור, איז דער טייטש פון "כי יגעת בי": כביכול דו האסט אנגעלאדנט אויף מיר א מאמץ, דו האסט מיך אפגעמוטשעט מיט די עבירות וואס דו טוסט.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צו דעם וואס שטייט פריער. נאכדעם וואס ער זאגט "עם זו יצרתי לי תהלתי יספרו", זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אמת, לעתיד לבוא וועט איר דערציילן מיין לויב און מיר אנערקענען. אבער איך פרעג יעצט - פארוואס האסטו ביז היינט נישט גערופן צו מיר? ווען דו זעסט ווי גרויס, רם ונישא דער אייבערשטער איז, און וואספארא אותות ומופתים ער טוט, פארוואס ביסטו ביז יעצט נישט געקומען?
און נאך מער פון דעם: דער מלבי"ם איז שטענדיג מדקדק צווישן "יעקב" און "ישראל". "יעקב" באדייט די נידעריגע מדרגה אינעם פאלק, בחינת עקב; "ישראל" באדייט די הויכע מדרגה, מלשון שררה און חשיבות. אויב אזוי: נישט גענוג וואס דער המון עם, "יעקב", האבן נישט גערופן צו מיר, נאר אפילו "ישראל", די גרויסע און חשוב'ע פונעם פאלק, אויסער דעם וואס זיי "האבן מיר געמוטשעט" - מיינע מצוות זענען זיי געווען צו לאסט. און אויף דעם קומען די קומענדיגע פסוקים פרעגן: במה הוגעתיך? מיט וואס האב איך דיך פארמוטשעט אין די מצוות וואס איך האב דיר געהייסן מקיים זיין?
דער מגיד מדובנא זאגט דא א וואונדערליכן משל, וואס די פריערדיגע האבן געזאגט דערויף אז ער איז איינער פון די דריי משלים וואס זענען געזאגט געווארן מיט רוח הקודש. א משל צו אן אנגעזעענעם סוחר וואס איז געפארן קיין חוץ לארץ צו האנדלען מיט בריליאנטן. ער האט געהאט מיט זיך א קליינע וואליזע וואו עס זענען געלעגן אלע בריליאנטן. ער האט געדונגען א צימער אין א פראכטפולן האטעל, און שוין ביים טערמינאל איז אים אנטקעגנגעקומען א דינער פונעם האטעל און געזאגט: איר דארפט גארנישט שלעפן, שטייגט אריין אין דער טאקסי וואס ווארט שוין, און איך וועל אלעס נעמען. און ער האט גענומען אויך די קליינע וואליזע. ווען דער מענטש איז אנגעקומען אינעם האטעל, האט ער געווארט אויף זיינע פעקלעך, און אט קומט דער יונג אן אפגעסאפעט, אן אטעם און פארשוויצט. האט ער אים געפרעגט: וואס איז געשען? האט ער אים געזאגט: אייער וואליזע, זאלט איר זיין געזונט, וואס האט איר דארט אריינגעלייגט? זי איז אזוי שווער, זי האט מיך אינגאנצן אויסגעמוטשעט! תיכף האט זיך דער מענטש דערשראקן און אויסגערופן: אוי וויי, וואו איז מיין וואליזע?! דו האסט פארלוירן מיין וואליזע! זאגט אים דער יונג: זי איז דאך דא, וואס רעדט איר? האט ער אים געזאגט: מיין וואליזע איז גרינג! אויב דו זאגסט אז זי איז שווער - איז א סימן אז דו האסט געברענגט אן אנדערע וואליזע. וואו איז די בריליאנטן-וואליזע?!
אזוי זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "ולא אותי קראת יעקב" - ווען דו דאוונסט, דאוונסטו נישט צו מיר, און ווען דו דינסט, דינסטו נישט מיך. און פון וואו ווייס איך דאס? "כי יגעת בי ישראל" - איך זע אז די מצוות מוטשען דיך. מיין פעקל איז א גרינגס, "פקודי ה' ישרים משמחי לב", און ווער עס דינט מיך ווי געהעריג - איז שטענדיג פרייליך. און אויב מען זעט א מענטש וואס פון יעדע מצווה פאלט ער אריין אין א מרה שחורה, איז א סימן אז דו דינסט נישט מיך; אפשר דינסטו אנדערע, אבער נישט מיך, ווייל מיינע מצוות ברענגען שמחה.
לֹא־הֵבֵיאתָ לִּי שֵׂה עֹלֹתֶיךָ וּזְבָחֶיךָ לֹא כִבַּדְתָּנִי לֹא הֶעֱבַדְתִּיךָ בְּמִנְחָה וְלֹא הוֹגַעְתִּיךָ בִּלְבוֹנָה׃ - האסט מיר נישט געברענגט דאס שעפּס פון דיינע עולות, און מיט דיינע קרבנות האסטו מיך נישט געערט, איך האב דיך נישט באארבעט מיט א מנחה, און נישט געמוטשעט מיט לבונה.
דו טענה'סט אז מיינע מצוות מוטשען דיך? "לא הביאת לי שה עולותיך" - דיין צאן האסטו נישט געברענגט צו מיר נאר האסט זיי מקריב געווען פאר עבודה זרה. און וואס וועסטו זאגן, אז איך האב דיך מטריח געווען? "לא העבדתיך במנחה" - איך האב נישט ארויפגעלייגט אויף דיר קיין שווערע ארבעט ביי דער מנחה; וויפיל האב איך דען געבעטן פון דיר? בלויז א קומץ. "ולא הוגעתיך בלבונה" - און אויך די לבונה וואס דו לייגסט אויף דער מנחה, איז א גאר קליינע מאס, און אפילו זי איז נישט קיין חוב נאר בגדר נדבה. אויב אזוי, וואס האט דיך אזוי אויסגעמוטשעט אין מיינע מצוות?
דער רד"ק ערקלערט אז מען רעדט דא פון די טעג פון אחז, וועלכער האט מבטל געווען די עבודה אין בית המקדש, ווי עס שטייט "ויסגור את דלתות בית ה'" און "ויעש לו מזבחות בכל פינה בירושלים... ובכל עיר ועיר בנה במות לקטר לאלוהים אחרים". אויף יענער תקופה ווערט געזאגט "לא הבאת לי שה עולותיך וזבחיך לא כיבדתני". און אזוי אויך האט חזקיהו זיך מתוודה געווען בפירוש: "מעלו אבותינו ויסבו פניהם ממשכן ה' ויתנו עורף, גם סגרו דלתות האולם ויכבו את הנרות, וקטורת לא הקטירו ועולה לא העלו בקודש לאלוקי ישראל". אויף יענער תקופה קלאגט דער נביא.
און דער רד"ק לייגט צו: ווען דו וואלסט געארבעט און געמוטשעט פאר מיר, וואלט געווען א פלאץ צו זאגן אז איך מוטשע דיך אויס. אבער וויבאלד דו האסט נישט געארבעט און נישט געמוטשעט, לא העבדתיך ולא הוגעתיך כלל - ווייל דו ביסט דאך נישט געקומען, נישט מקריב געווען און נישט מקטיר געווען, טא אויף וואס טענה'סטו אז די מצוות מאכן דיך מיד?
דער מלבי"ם איז מדייק אין דקדוק הלשון. "לא הבאת לי שה עולותיך": די עולה וואס דו האסט געברענגט - האסטו נישט פאר מיר געברענגט. ווייל ביי א קרבן עולה איז דער גרעסטער הפסד, עס איז נישטא דערין קיין חלק נישט פארן כהן און נישט פאר די בעלים, עס איז כולה כליל לאישים. און צי האסטו עס אריינגענומען אין מיינע טשערדעס און שאף? האסט עס דאך ארויפגעברענגט אויפן פייער. "וזבחיך לא כיבדתני": די זבחים זענען די שלמים, און פון זיי ווערט מקריב געווען אויפן מזבח בלויז די חלבים, א גאר קליינע זאך - און וואס וועסטו טענה'ן אז עס איז דיר געווען א לאסט?
"לא העבדתיך במנחה": די מנחה איז בכלל נישט קיין חובה נאר א מנחת נדבה, און וויפיל ברענגט מען אין איר? מלא הקומץ סולת. "ולא הוגעתיך בלבונה": און גיט אכט פארוואס ביי א מנחה שטייט דאס לשון "העבדתיך" און ביי לבונה "הוגעתיך". ווי מיר האבן ערקלערט, דאס וואס א מענטש איז באפוילן צו טון הייסט עבודה, און וואס מען פארלאנגט פון אים איבער דעם - די איבריגע שעות - דאס איז "הוגעה", און דאס איז וואס מאכט אים מיד. דערפאר: וויבאלד די מנחה אליין איז נישט קיין עבודה, איז זיכער אז די לבונה וואס קומט נאך איר אלס א הוספה איז נישט קיין יגיעה, ווייל די יגיעה קומט דאך שטענדיג נאר נאך דער עבודה.
און נאך לייגט דער מלבי"ם צו א כלל: יעדער פלאץ וואו עס שטייט "הבאת לי", ווען די הבאה קומט צוזאמען מיטן אות למ"ד, מיינט עס מען ברענגט פאר מיין באדארף, צו זיין מיין קנין. און דאס איז דער טייטש פון "לא הבאת לי שה עולותיך": איך האב מיט דיין קרבן גארנישט געקויפט, גארנישט פארדינט. ווייל ווען א מענטש ברענגט א קרבן, פאר וועמען האט עס אויפגעטאן? פאר זיך אליין - דער קרבן קומט דאך מכפר זיין אויף אים, אן עולה איז מכפר אויף הרהור הלב. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: פאר מיר, וואס קומט ארויס דערפון? האב נישט קיין שלעכטע הרהורים און ברענג נישט קיין עולה!
און דאס איז פונקט וואס עס שטייט "הוקר רגלך מבית רעך" - אויף וועמען איז עס געזאגט געווארן? אויף א מענטש וואס ברענגט כסדר קרבנות. לכאורה הערליך, א גאנצן טאג איז ער אין בית המקדש; אבער פארוואס ברענגט ער קרבנות? ווייל דא איז ער דורכגעפאלן, און דא איז ער דורכגעפאלן, און דא האט זיך נישט אויסגעשטעלט... זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: "הוקר רגלך מבית רעך" - און "רעך" איז דער הקדוש ברוך הוא, אזוי ווי "רעך ורע אביך". קום נישט צו מיר אזוי אפט אויף באזוך, פאל נישט דורך און דו וועסט נישט דארפן קומען אזוי פיל מאל. און ווען דו קומסט און זאגסט "רבונו של עולם, האסט געזען אז איך האב דיר געברענגט א קרבן?" - זאגט דער הקדוש ברוך הוא: צי האסטו דען פאר מיר געברענגט? צי דארף איך דאס דען? איך בעט פון דיר אז דו זאלסט נישט טון קיין עבירות און נישט ברענגען קיין קרבנות. קומט אויס אז אלע קרבנות זענען בלויז פאר דיין אייגענעם באדארף און פאר דיין כפרה, און אויב אזוי "לא הבאת לי" - פאר מיין באדארף און מיין קנין האסטו נישט געברענגט, און אלעס וואס דו האסט געברענגט האסטו בלויז פאר זיך אליין געטון.
לֹא־קָנִיתָ לִּי בַכֶּסֶף קָנֶה וְחֵלֶב זְבָחֶיךָ לֹא הִרְוִיתָנִי אַךְ הֶעֱבַדְתַּנִי בְּחַטֹּאותֶיךָ הוֹגַעְתַּנִי בַּעֲוֺנֹתֶיךָ׃ - דו האסט מיר נישט געקויפט מיט געלט קיין שמעקעדיגן ראר (קנה), און מיטן פעטנס פון דיינע זבחים האסטו מיר נישט אנגעזעטיגט, נאר האסט מיר געמאכט דינען מיט דיינע זינד, האסט מיר אויסגעמוטשעט מיט דיינע עבירות.
דא זענען פאראן צוויי פארקערטע ביאורים, און מיר וועלן ברענגען ביידע. רש"י ערקלערט אז דער "קנה" איז דער קנה וואס איז געווען באשטימט פאר דער קטורת, און ער זאגט: דו האסט עס אפילו נישט געדארפט קויפן פאר געלט, ווייל עס איז געווען מצוי אין ארץ ישראל אין א גרויסער מאס. רבי אבא זאגט: צימרינג (קינמון) פלעגט וואקסן אין ארץ ישראל און ציגן און הערשן פלעגן דאס עסן. דאס הייסט עס איז געווען אזא שפע פון קינמון אז אפילו חיות האבן עס געגעסן. און אויב אזוי "לא קנית לי בכסף קנה" - אפילו דעם קינמון וואס איך האב באפוילן צו ברענגען פאר דער קטורת האסטו נישט געברענגט, כאטש עס איז געווען פון די מצויה'דיגע זאכן און האט דיר אפילו נישט געקאסט קיין געלט.
דער רד"ק ווידעראום טייטשט פונקט פארקערט: "קנה" מיינט קנה בושם, און דער הקדוש ברוך הוא פאדערט פון זיי פארוואס זיי האבן עס נישט געקויפט פאר געלט. לויט זיין מהלך רעדט די פרשה אין דער תקופה ווען כלל ישראל האט נישט געדינט דעם אויבערשטן, אין די טעג פון אחז, און דעמאלט האט מען נישט געברענגט קיין עולות, נישט קיין מנחה און נישט קיין לבונה, און אפילו מיט געלט האט מען נישט געקויפט קיין קנה. און פארוואס שטייט א לשון פון קנייה? ווייל דער קנה איז נישט געווען מצוי אין ארץ ישראל נאר מען האט עס נאר געקענט באקומען דורך קויפן פון א ווייטן לאנד, און מען האט עס געדארפט אריינברענגען און אויסגעבן דערויף געלט, ווי עס שטייט "וקנה הטוב מארץ מרחק". און פשוט צו זאגן איז אז מען רעדט פון צוויי תקופות: עס איז געווען א תקופה וואס דער קנה איז יא געווען מצוי אין ארץ ישראל, און עס איז געווען א תקופה וואס ער איז נישט געווען מצוי, און אין דעם ווענדט זיך די מחלוקת צווישן רש"י און רד"ק.
וואס מיינט "העבדתני בחטאותיך"? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: דו האסט גורם געווען אז איך זאל זיין א שמש פאר עובדי עבודה זרה. און דאס איז א מבהיל'דיגער ביאור וואס רש"י ברענגט: יחזקאל האט געזען "והנה רוח סערה באה מן הצפון" - דאס איז די שכינה וואס גייט קיין בבל, כדי איינצונעמען די גאנצע וועלט אונטער דער האנט פון נבוכדנצר. כביכול בין איך געווארן דער כלי-טרעגער פון נבוכדנצר, גייענדיג אים העלפן.
און פארוואס האט בכלל אויסגעפעלט צו העלפן נבוכדנאצר? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אפילו דאס איז אויך געווען פון א מידת חסד מיט אייך. איך האב אייך געקענט איבערגעבן אין די הענט פון די נידעריגע אומות וואס געפינען זיך דא דערביי, און דאס וואלט געווען א גרויסער ביזיון פאר אייך. איך האב דאס נישט געוואלט, איך האב רחמנות געהאט אויף אייך, און איך בין געגאנגען באזונדער ברענגען פון ווייט א חשוב'ע אומה וואס זאל געוועלטיגן איבער אייך, כדי מען זאל נישט זאגן אז ער האט זיי איבערגעגעבן פאר א נידעריג פאלק. קומט אויס אז מיט דיינע זינד האסטו מיר געמאכט פאר א נושא כלים פון אן עבודה זרה דינענדיגע אומה - "העבדתני בחטאותיך הוגעתני בעוונותיך", דו האסט מיר באארבעט צו גיין און זיך אנשטרענגען צו ברענגען אזא אומה פון ווייטנס.
און דער רד"ק לייגט צו די הקבלה: איך האב געזאגט "לא העבדתיך במנחה" און "לא הוגעתיך בלבונה" - איך האב דיך נישט באארבעט און נישט אפגעמוטשעט; אבער דו יא, דו האסט מיר יא באארבעט און יא אפגעמוטשעט, אזוי ווי עס שטייט "הוגעתם ה' בדבריכם".
אָנֹכִי אָנֹכִי הוּא מֹחֶה פְשָׁעֶיךָ לְמַעֲנִי וְחַטֹּאתֶיךָ לֹא אֶזְכֹּר׃ - איך, נאר איך אליין מעק אויס דיינע זינד צוליב מיין כבוד, און דיינע חטאים וועל איך נישט געדענקען.
וואס איז די דאפלטע לשון "אנוכי אנוכי"? רש"י ערקלערט: איך בין דער וואס האט זיי אפגעמעקט פון דעמאלט אן, און איך מעק זיי אויס אויך יעצט. און דער רד"ק ערקלערט אז "מאז" מיינט דעם דור המדבר. און אין וואספארא זכות? "למעני" - נישט אין דיין זכות און נישט מיט דער צדקה פון דיינע אבות, נאר כדי עס זאל זיך נישט חלילה מחלל זיין מיין נאמען; ווייל אויב איך וועל אייך פארטיליגן, וועט נתחלל ווערן שם שמים צווישן די גוים. דערפאר פארטיליג איך אייך נישט, אבער מצד אייך אליין האט איר נישט קיין שום באזונדערע זכות אז איך זאל אויסמעקן אייערע זינד.
דער מלבי"ם שטעלט זיך דא אפ אויף אן אינטערעסאנטן חילוק: ביי "מוחה" שטייט "פשעיך", און ביי "חטאותיך" שטייט "לא אזכור". וואס איז דער חילוק? ווען א מענטש זינדיגט און ברענגט א קרבן, הייסט דער קרבן א חטאת, און א חטאת איז נאר מכפר אויף שגגות און נישט אויף זדונות. אויף פשעים, אויף מזיד, זאגט דער הקדוש ברוך הוא אז ער נעמט נישט קיין קרבן. קומט אויס אז דער עיקר וואס מען דארף אויסמעקן זענען די גרויסע פשעים, די זדונות, ווייל אויף די גרינגערע חטאים העלפט דאך יא דער קרבן.
און פון דעם פארשטייט מען דאס ווארט "אנוכי אנוכי": ווען א מענטש ברענגט א קרבן און דער הקדוש ברוך הוא מעקט אים אויס די שגגות, גייט דער מענטש ארויס מיט א געפיל אז ער האט אויך עפעס אויפגעטאן - טאקע דער אייבערשטער האט מוחל געווען, אבער איך האב דאך געברענגט דעם קרבן, איך בין א שותף אינעם אויסמעקן דעם חטא. ווידער ביי די פשעים - וואס האסטו דען געטאן? גארנישט, ווייל פאר א פשע העלפט דאך נישט קיין קרבן. און ווער האט עס אויסגעמעקט? דער רבונו של עולם אליין. דערפאר שטייט "אנוכי אנוכי הוא מוחה פשעיך" - איך אליין, אן קיין שום הילף פון דיין זייט. און נישט פאר דיינעטוועגן, נאר "למעני", ווייל איך בין א חפץ חסד, און עס איז פון מיינע מדות און מיין טבע צו מוחל זיין, און נישט אין דיין זכות.
און אויב דו וועסט זאגן: עכ"פ ביי די שגגות האב איך דאך געברענגט א קרבן און איך האב א חלק דערין - אויף דעם קומט דער סוף פונעם פסוק "וחטאותיך לא אזכור": די לייכטע חטאים האב איך בכלל נישט פאררעכנט און זיי זענען ביי מיר נישט געקומען אין חשבון. דער עיקר נויט פון מחילה איז געווען ביי די פשעים, און זיי האב איך אליין אויסגעמעקט, בתורת נדבה און חסד חנם, כדי עס זאל געהייליגט ווערן מיין נאמען און מצד מיין מידת חסד, און נישט פאר דיינעטוועגן.
הַזְכִּירֵנִי נִשָּׁפְטָה יָחַד סַפֵּר אַתָּה לְמַעַן תִּצְדָּק׃ - דערמאן מיר, לאמיר זיך משפט'ן צוזאמען; דערצייל דו, כדי דו זאלסט בלייבן גערעכט.
רש"י ערקלערט: הזכירני - זאג מיר וואספארא חוב איך האב צו דיר, וואס דו טענה'סט אז עס קומט דיר עפעס פון מיר, און לאמיר קומען צוזאמען צום משפט.
דער רד"ק ערקלערט דעם שייכות צום פריערדיגן פסוק: נאכדעם וואס איך האב געזאגט "וחטאותיך לא אזכור", זאלסטו נישט מיינען אז אויך דיינע צדקות געדענק איך נישט - ווייל אויב עס איז דא כביכול א שכחה פאר זיין כסא הכבוד, אפשר זענען דיינע גוטע מעשים אויך פארגעסן געווארן? דערויף קומט "הזכירני נשפטה יחד": ניין, דיינע צדקות געדענק איך אלע. און אויב דאך דאכט זיך דיר אז עס איז פאראן עפעס א צדקה אדער א גוטע מעשה וואס דו האסט געטאן און איך געדענק עס נישט - הזכירני, דערמאן מיר, און לאמיר קומען צום משפט אזוי ווי א מענטש וואס גייט צו א דין תורה מיט זיין חבר און זאגט אים: אויב איך האב געטאן קעגן דיר נישט ווי עס פירט זיך, זאג עס, און לאמיר גיין זען ווער עס איז גערעכט.
"סַפֵּר אַתָּה לְמַעַן תִּצְדָּק" - וואס מיינט דאס? עס איז פאראן א כלל "צדיק הראשון בריבו" (דער ערשטער וואס רעדט אין א דין תורה זעט אויס גערעכט). און מיר האבן שוין מסביר געווען, אז ווען צוויי קומען צו א משפט, טאר א דיין נישט אויסהערן איינעם פון זיי שלא בפני חברו, אן דעם וואס דער צווייטער איז אנוועזנד, ווי עס שטייט "שמוע בין אחיכם ושפטתם צדק" - ביידע מוזן זיין דארט. און פארוואס? ווייל א מענטש ווערט פארכאפט צום ערשטן איינדרוק ("מושכל ראשון"). אויב עס קומט א מענטש אליין און דערציילט מיר דעם עוול וואס מ'האט אים געטאן, שפיר איך גאר שטארק מיט מיט אים, און ווען דער צווייטער וועט קומען, וועט מיר זיין גאר שווער ארויסצונעמען פון הארץ דעם ערשטן איינדרוק און טוישן מיין מיינונג.
און דאס איז אויך די סיבה פארוואס פאר אזויפיל בעלי תשובה איז אזוי שווער צו טוישן זייערע פריערדיגע געוואוינהייטן און די פריערדיגע מחשבה-גענג. אמאל טענה'ט מען זיך מיט א מענטש וואס איז ווייט פון מצוות, און נאכדעם וואס מען קומט שוין אן צו א געוויסער מדרגה, קערט ער זיך פלוצלונג צוריק צום אלטן - מיר האבן דאך שוין געענדיגט דעם ענין און אלעס מסביר געווען! נאר פשוט, ער הערט שוין די זאכן פערציג יאר אין די מעדיע, און יעצט האט ער צוגעהערט אן ענטפער אבער ער קען עס נאך אלץ נישט פארדייען. צום מושכל ראשון איז גאר שווער אויסגעווארצלט צו ווערן.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך בין גרייט דיר צו געבן די דאזיגע קדימה. "סַפֵּר אַתָּה" - הייב דו אן אליין און דערצייל, כביכול בעת דיין בעל דין איז נישט דא, כדי דו זאלסט זיין "צדיק הראשון בריבו". און פונדעסטוועגן - אפילו אויב דו וועסט זיין דער ערשטער און דערציילן דעם אמת, וועסטו נישט גערעכט פארבלייבן; און אפילו אויב דו וועסט נישט אויסרעכענען אלע דיינע זינד, און נישט דערציילן אלע חסדים און צדקות וואס איך האב מיט דיר געטאן, ענדע מעשה זענען די צדקות וואס איך האב מיט דיר געטאן פיל מער וויפיל עס קומט זיך דיר, און פאר דיינע זינד האב איך זיך נישט אפגערעכנט מיט דיר ווי עס פאסט באמת.
דער מלבי"ם פארבינדט אויך דעם דאזיגן פסוק צום פריערדיגן: נאכדעם וואס איך האב געזאגט "וְחַטֹּאתֶיךָ לֹא אֶזְכֹּר", אויב דו האסט א זכות אדער א טענה קעגן מיר לטובתך - דערמאן מיר און לאמיר גיין צו א משפט, לאמיר זיך מתווכח זיין און זען צי עס איז דא א ממשות אין דיינע ווערטער. און נאך מער: "סַפֵּר אַתָּה לְמַעַן תִּצְדָּק" - איך וועל זיך אפילו בכלל נישט טענה'ן מיט דיר, נאר איך וועל שווייגן. זאג אויס דיינע זכותים, און אפילו אויב עס וועט זיין אין מיין האנט אפצופרעגן דיינע טענות, וועל איך זיי נישט אפפרעגן, נאר איך וועל אויסהערן און מקבל זיין. און פארוואס? ווייל איך וויל דיר מאכן גערעכט און געפינען אויף דיר א זכות. איך וועל שווייגן און צוהערן, טאמער וועסטו זאגן עפעס א זכות - כאטש איך ווייס אז מען קען נישט רעכענען דערויף. נאר צום באדויערן איז אפילו דאס אויך נישט פאראן; אפילו סיי וועלכע טענת זכות איז נישט פאראן.
אָבִיךָ הָרִאשׁוֹן חָטָא וּמְלִיצֶיךָ פָּשְׁעוּ בִי׃ - דיין ערשטער פאטער האט געזינדיגט, און דיינע פארמיטלער האבן געזינדיגט קעגן מיר.
וַאֲחַלֵּל שָׂרֵי קֹדֶשׁ וְאֶתְּנָה לַחֵרֶם יַעֲקֹב וְיִשְׂרָאֵל לְגִדּוּפִים׃ - און איך האב פארשוועכט די הייליגע הארן, און איך האב איבערגעגעבן יעקב צום חרם און ישראל צו לעכערליכקייט און שפאט.
ווער איז דער "אביך הראשון" וואס האט געזינדיגט? דער רד"ק טייטשט: אדם הראשון, פון וועמען עס איז שוין איינגעקריצט אינעם מענטש דער זינד, "כי יצר לב האדם רע מנעוריו". און לויט דעם ערקלערט דער מצודות א קל וחומר: אויב אדם הראשון, וואס איז געווען יציר כפיו פונעם הקדוש ברוך הוא און דער שיינקייט פון דער בריאה, האט פונדעסטוועגן געזינדיגט - איר וואס זענט געבוירן פון א מאן און א פרוי וואס זענען פון זיך אליין פול מיט עוונות, על אחת כמה וכמה.
רש"י ערקלערט: "אביך הראשון" דאס איז אברהם, וואס האט געזאגט "בַּמָּה אֵדַע כִּי אִירָשֶׁנָּה". "ומליציך פשעו בי" - דאס זענען די וואס דו פארלאזט זיך אויף זייער זכות; עס געפינט זיך נישט קיינער אויף וועמען דו קענסט זיך אנשפארן, וואס איך האב נישט געפונען אין אים א פשע. יצחק - האט ליב געהאט מיינע שונאים, דעם עשו. און אזוי ווייטער, אויף יעדן איינעם קען מען געפינען א חטא, א פשע און אן עוון; אויף וועמען קענסטו זיך דעריבער אנשפארן, וועמען וועסטו ברענגען אלס סנגור?
און דער רד"ק ערקלערט "ומליציך" - די שרים און די גרויסע פירער זייערע. און פארוואס טאקע זיי? ווייל זיי וואלטן געדארפט מוסר'ן דאס פאלק און זיי צוריקברענגען בתשובה, און זיי אליין האבן אויך געזינדיגט קעגן מיר, און ממילא קענען זיי אויך נישט מלמד זכות זיין אויף דיר. נאך טייטשט דער רד"ק אז "אביך הראשון" מיינט דיין קעניג, אזוי ווי עס שטייט "וְהָיְתָה יַד ה' בָּכֶם וּבַאֲבֹתֵיכֶם" - דאס הייסט אין אייערע מלכים, און די כוונה איז אויף ירבעם. און עס איז פאראן ווער עס טייטשט אז מען רעדט פון שאול, וואס איז געווען דער ערשטער מלך אין כלל ישראל, וואס האט געזינדיגט ביים ענין פון עמלק און אין נאך עטליכע זאכן וואס מ'האט אויף אים געכאפט.
דער מלבי"ם פארבינדט אויך דעם דאזיגן פסוק צום פריערדיגן: נאכדעם וואס איך האב געזאגט "הַזְכִּירֵנִי נִשָּׁפְטָה יָחַד", זאגט דער הקדוש ברוך הוא - אבער וואס באמת קענסטו דערציילן? וועלכן זכות קענסטו דערמאנען אז איך האב אייך פארטריבן אין גלות שלא כדין? מען רעדט דאך דא פונעם דור וואס איז פארטריבן געווארן ביים חורבן בית ראשון. וועלכן זכות קענסטו טענה'ן אויף דיינע ערשטע עלטערן? זיי האבן דאך געזינדיגט מיט עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים, און צוליב די דאזיגע דריי עבירות זענען אידן פארטריבן געווארן אין גלות פון זייער לאנד. אויב אזוי, די אויף וועמען דו האסט געוואלט זיך פארלאזן - האסטו נישט אין דער האנט, ווייל "אָבִיךָ הָרִאשׁוֹן חָטָא".
און אויב דו וועסט זאגן: אבער איך האב דאך געהאט קדושים וצדיקים, איך האב געהאט כהנים און נביאים - אויף דעם שטייט "וּמְלִיצֶיךָ פָּשְׁעוּ בִי". וואס איז א מליץ? א מענטש וואס שטייט צווישן צוויי צדדים און פירט אריבער די רייד פון איינעם צום צווייטן, אזוי ווי "כִּי הַמֵּלִיץ בֵּינֹתָם", וואס איז געשטאנען צווישן יוסף און די ברידער. און ווער זענען די וואס שטייען צווישן אונז און דעם אויבערשטן? די כהנים און די נביאים, וואס ברענגען אראפ און טראגן דאס ווארט פונעם אויבערשטן צום פאלק. און אויב דו ווילסט זיך פארלאזן אויף זיי - "וּמְלִיצֶיךָ פָּשְׁעוּ בִי", ווייל זיי האבן נישט מוסר'ט דאס פאלק.
און גיט אַכט אויפן חילוק אין לשון: אויף די אבות וואָס האָבן געזינדיקט שטייט "חטא", און אויף די מליצים שטייט "פשעו". פאַרוואָס? זאָגט דער מלבי"ם: וואָס עס ווערט גערעכנט ביים המון העם ווי אַ שגגה, ווערט גערעכנט ביי די חשוב'ע, ביי די נביאים און כהנים, ווי אַ פשע. דער צדיק ווערט געפֿאָדערט אויף זיינע שגגות ווי אויף אַ פשע; און פאַרקערט, אַן עם הארץ וואָס ווייסט גאָרנישט, ווערן זיינע פשעים גערעכנט ווי שגגות, ווייל ממילא ווייסט ער נישט. דעריבער זענען די מעשים פון אייערע אבות בגדר "חטא", בעת די מליצים וואָס האָבן נישט מוכיח געווען דאָס פאָלק כראוי - ווערן זייערע זדונות גערעכנט ביי זיי ווי פשעים.
און פֿון דאַנען צום לעצטן פּסוק, וואו דער מלבי"ם ווייזט אָן אַז די טיילן פונעם פּסוק זענען מקביל איינע קעגן די אַנדערע, נאָר דאָ אין אַ פאַרקערטן סדר: דער צווייטער טייל פון פּסוק כ"ז איז מכוון קעגן דעם ערשטן טייל פון פּסוק כ"ח, און דער ערשטער טייל פון כ"ז קעגן דעם צווייטן טייל פון כ"ח. דורך דעם וואָס "מליציך פשעו בי" - "ואחלל שרי קודש": און ווער זענען די שרי הקודש? זיי אַליין, די כהנים און נביאים וואָס זענען ממונה אויפן קודש, און צוליב זייער פשע האָב איך פאַרשוועכט זייער כבוד. און דורך דעם וואָס "אביך הראשון חטא", דאָס הייסט דער המון העם - "ואתנה לחרם יעקב": "יעקב" ווייזט תמיד אויפן אונטערשטן חלק פונעם פאָלק, די נידעריקע שיכט, בחינת עקב, און צוליב זייער חטא איז געקומען דער שונא און זיי איבערגעגעבן צו חרם און צו וויסטעניש. און לעומת זה "וישראל לגידופים" - "ישראל" זענען די הייליגע פונעם פאָלק, אירע גדאָלים און בני עלייה, און זיי האָט מען געשענדעט און געלאַסטערט: זייער תורה, זייער לערנען און זייער מעלה. און דאָס אַלץ איז געקומען צוליב די צוויי זאַכן: אַז אביך הראשון חטא, און אַז מליציך פשעו בי.
דער קאַפּיטל הייבט זיך אָן מיט אַ גרויסער הבטחה: די גאולה העתידה וועט איבערשטייגן גאולת מצרים ("ראשונות") און גאולת בבל ("קדמוניות"), און זי וועט זיין קלאָר ווי אַ חושישע ידיעה און נישט ווי אַ מסקנא פון התבוננות; זי איז בבחינת "עתה" - גרייט און שטייט, און איז אָנגעהאַנגען בלויז אין אונדז. ביז אַזאַ מאָס וועלן זיך איבערקערן די סדרי הטבע, אַז אַפֿילו די חיות השדה, וואָס האָבן קיין שום תועלת נישט פונעם וועג און פונעם וואַסער, וועלן מכבד זיין דעם אויבערשטן אויף די ניסים וואָס ער טוט למען זיין פאָלק - און פֿון דאַנען איז אַ קל וחומר צו ישראל, וואָס זענען באַשאַפֿן געוואָרן ממש פֿאַר דעם תכלית, אַז נישט בלויז וועלן זיי מכבד זיין, נאָר "תהילתי יספרו". אָבער גלייך דערנאָך קומט די תוכחה: די גאַנצע טובה איז נישט בזכותכם. "ולא אותי קראת יעקב כי יגעת בי ישראל" - ווער עס ווערט פאַראומערט און מיד פון די מצוות, איז אַ סימן אַז ער דינט בכלל נישט דעם אויבערשטן, ווי דער משל פונעם רעצל פונעם דובנער מגיד; ווייל "פקודי ה' ישרים משמחי לב". און דער הקדוש ברוך הוא ווייזט אַז ער האָט זיי גאָרנישט באַמוטשעט - נישט מיט אַן עולה, נישט מיט אַ מנחה און נישט מיט לבונה - בעת זיי האָבן אים באַמוטשעט מיט זייערע חטאים. און דאָך "אנוכי אנוכי הוא מוחה פשעיך למעני": ער אַליין מעקט אויס, מיט אַ חסד חינם און למען שמו. און ער פאַרבעט זיי גאָר צום דין און לאָזט זיי עפֿענען און טענה'ן די ערשטע - און דאָך האָבן זיי נישט קיין שום טענת זכות, ווייל זייערע אבות האָבן געזינדיקט, און זייערע מליצים, די כהנים און נביאים וואָס האָבן נישט מוכיח געווען, האָבן פֿאַרבראָכן. און פֿון דאַנען זענען געקומען דער חורבן און דער גלות: חילול שרי הקודש, אַ חרם אויף יעקב און גידופים אויף ישראל.