קאפיטל מ"ג אין ישעיהו פירט ווייטער דעם גרויסן וויכוח וואס דער נביא פירט מיט די עובדי עבודה זרה: וואס איז דער חילוק צווישן דער אמונה אין ה' און אלע הבלי הבלים וואס די אומות העולם האבן דערציילט אויף זייערע געטשקעס. אינעם טייל פאר אונז רופט דער הקדוש ברוך הוא כלל ישראל צו זיין זיינע עדות, ער דערווייזט זיין אבסאלוטן ייחוד, און ברענגט א ראיה אויף דער עתיד'דיגער גאולה פון דריי גאולות וואס זענען שוין געווען: גאולת בבל, גאולת מצרים, און די מפלה פון סנחריב.
אַתֶּם עֵדַי נְאֻם־יְהֹוָה וְעַבְדִּי אֲשֶׁר בָּחָרְתִּי לְמַעַן תֵּדְעוּ וְתַאֲמִינוּ לִי וְתָבִינוּ כִּי־אֲנִי הוּא לְפָנַי לֹא־נוֹצַר אֵל וְאַחֲרַי לֹא יִהְיֶה׃ - איר זענט מיינע עדות, זאגט דער אויבערשטער, און מיין קנעכט וואס איך האב אויסדערוויילט, כדי איר זאלט וויסן און גלייבן אין מיר, און פארשטיין אז איך בין ער; פאר מיר איז נישט באשאפן געווארן קיין גאט, און נאך מיר וועט נישט זיין.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: קומט און זעט דעם חילוק צווישן די הבלי הבלים וואס מען דערציילט אויף די אנדערע עבודה זרות, ביז וואס מען דערציילט אויפן בורא עולם. אלע מעשיות אויפן אויבערשטן זענען נאמנים וקיימים, און אויף די אותות ומופתים וואס ער האט געטאן זענען פאראן עדות: "אתם עדי נאום השם" - זעכציג ריבוא מענטשן וואס האבן געזען די מפעלות ה' מיט זייערע אייגענע אויגן.
דא ליגט דער גרויסער חילוק צווישן דער אידישער אמונה און אלע אנדערע דתות. מענטשן פרעגן: פארוואס זאל מען גלייבן אין אידנטום? וויפיל זענט איר שוין, פופצן מיליאן? די התבוללות עסט ליידער מיט פולע באקן. ווידער די קריסטנטום פארמאגט בערך א ביליאן גלויביגע, און דער איסלאם קומט נאנט דערצו. אויב אזוי, פארוואס זאל מען גלייבן דווקא אינעם מיעוט? טייל פרעגן דאס פון רשעות, און טייל פרעגן דאס פון אן ערנסטן זוכן נאך דער אמת.
דער תירוץ, ווי מען האט מסביר געווען ביים לערנען ספר הכוזרי, איז א פשוט'ער און לאגישער יסוד: די שטארקייט פון א קייט ווערט געמאסטן לויט דער שטארקייט פון דעם שוואכסטן גליד אין איר. אויב מען פארמאגט א קייט וואס אלע אירע גלידער קענען האלטן א טאן, אבער ביים אנהויב איז פאראן איין פאדעם וואס קען האלטן בלויז איין קילא - וויפיל וועט די גאנצע קייט קענען האלטן? איין קילא. עם ישראל איז א קייט פון זעכציג ריבוא, פונעם אנהויב ביזן סוף - א שטארקע קייט. די אומות העולם זענען א קייט פון א ביליאן, ריכטיג, אבער ביים אנהויב וויפיל שטייען דארט? איינער. די דריי-פיר מענטשן וואס האבן דערציילט איבער די ניסים ונפלאות - אז ער איז געגאנגען אויפן וואסער, אז ער האט געמאכט א סעודה און געשפייזט פיל מענטשן, און אלע די הבלי הבלים - פון זיי האט זיך אלעס אנגעהויבן, און דער עיקר נאמען זיינעם איז אים געקומען נאך זיין טויט, און אלע זייערע ביכער זענען געשריבן געווארן נאך זיין טויט. און אויב מען רעדט פון מוחמד, איז דאך געקומען איינער און דערציילט אז ביי זיינע עפילעפסיע אנפאלן האט זיך א מלאך אנטפלעקט צו אים און אים געמאלדן חידושים און שינויים צו דער תורה: משה איז א נביא אמת, אבער עס זענען געווארן שינויים און מען דארף מודיע זיין דעם עולם. צי יא צי נישט - און מיר ווייסן דאך אז נישט. אבער מיט וויפיל האט זיך דאס אנגעהויבן? מיט איינעם. וואס איז די שטארקייט פון אזא קייט? נול. אויב איך וועל דיר קומען דערציילן א מעשה, וועסטו מיר מארגן אנהויבן גלייבן? לעומת זאת הייבט זיך דאס אידנטום אן ביי זעכציג ריבוא אידן פון "אתם ראיתם", זעכציג ריבוא מענטשן פון א ג-טלעכער התגלות.
און נאך מער: אזא מעשה קען מען נישט איינפלאנצן אינעם היסטאריע. מען קען נישט קומען היינט און דערציילן אז ס'איז געווען אן התגלות פאר זעכציג ריבוא מענטשן מיט דריי טויזנט יאר צוריק, ווייל דו וועסט דאך גלייך פרעגן: אינטערעסאנט, פון וואו ווייסט דו און איך ווייס נישט? אזא זאך קען נישט פארגעסן ווערן - ווי איז מעגליך אז אלע האבן פארגעסן און בלויז איר געדענקט? און בפרט אז אין דער זעלבער תורה שטייט געשריבן אז די זאך וועט נישט פארגעסן ווערן מפי זרעו, קומט דאך אויס אז דו ווערסט אפגעפרעגט פון דיינע אייגענע ווערטער. דאס אידנטום פארמאגט א זאך וואס קיין שום דת אויף דער וועלט פארמאגט נישט, און קיין שום דת פראבירט אפילו נישט צו דערגרייכן ידיעה - יעדע דת זאגט "דו דארפסט גלייבן". בלויז דאס אידנטום זאגט: דו קענסט נאכקוקן און זיך איבערצייגן אז ה' הוא האלקים און ער איז דער נותן התורה. דאס איז די איינציגסטע דת וואו מען ווייזט אויף די אמת'קייט פון דער תורה, און דאס איז וואס מען טוט אין סעמינארן און אין ארגאניזאציעס ווי "ערכים".
און לכאורה, אויב מען קען אויפווייזן די אמת'קייט פון דער תורה, צו וואס פעלט בכלל אויס אמונה? ס'שטייט דאך "וידעת" - ס'איז פאראן א מעגליכקייט צו וויסן. דער תירוץ איז: אויפן פלאץ וואו דער שכל ענדיגט זיך, דארט הייבט זיך אן די אמונה. איך ווייס אז עס איז דא א בורא לעולם, אבער צו וויסן אז אלעס וואס דער אויבערשטער טוט איז לטובתי - דאס איז שוין א חלק פון אמונה. און נאך מער, עס זענען פאראן זאכן וואס זענען פארבארגן פון אונז: זיין מהות יתברך ווייסן מיר נישט, און די זאכן וואס גייען געשען אין דער צוקונפט ווייסן מיר נישט, און דאס אלעס גייט אריין אין גדר פון אמונה. דער הקדוש ברוך הוא האט אונז מגלה געווען ביז א געוויסער מדרגה, און דאס איבעריגע האט ער איבערגעלאזט פאר א פלאץ פון אמונה, דורך וועלכער דער מענטש זאל זוכה זיין צו שכר. ווייל ווען אלעס וואלט געווען קלאר און אפן אויפן טיש, וואלט זיך די וועלט נישט צעטיילט אין מאמינים און נישט-מאמינים נאר אין קלוגע און נארנים, ווייל ווער עס טוט קעגן וואס ער זעט מיט די אויגן איז פשוט א נאר. און דער הקדוש ברוך הוא וויל נישט קיין ראבאטן נאר מענטשן וואס זאלן גלייבן, דערפאר איז ער מגלה טפח ומכסה טפחיים. אבער ווער עס וויל נאכקוקן - זענען די הוכחות קלאר אן קיין שום ספק. דאס איז דער טייטש פון "ותאמינו לי".
און דאס דריטע: "ותבינו" - דורך מופתי התבונה, לאגישע באווייזן. אזוי האט געטאן רבינו בחיי אין חובות הלבבות אין שער הייחוד, וואס ער ווייזט אויף די מציאות השם מיט א שכל'דיגן באווייז: אז עס מוז זיין איינער וואס האט באשאפן, ווייל ווען עס וואלטן געווען צוויי, ווער האט באשאפן וועמען. באווייזן וואס זענען געבויט אויף דעת און תבונה. "תבינו" - אז דורך פארטיפן זיך קענסטו זיך מתבונן זיין און צוקומען צום אויספיר אז עס איז דא איין איינציגער בורא פאר דער וועלט, און יענער בורא זאגט "אני הוא, לפני לא נוצר אל".
די עובדי עבודה זרה האבן געגלייבט אז א געוויסע געטשקע האט געבוירן א צווייטע געטשקע, און יענער איז אויפגעשטאנען און גע'הרג'עט זיין טאטן און געקעניגט אונטער אים און גענומען זיין ווייב, און ער האט געבוירן א זון וואס האט מורד געווען אין אים און איז געווארן א געטשקע איבער א געוויסער כוח - אלע הבלי המיתולוגיה. קעגן דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: "לפני לא נוצר אל" - איך בין נישט קיין כוח וואס קומט פון א צווייטן כוח, עס איז נישט געווען קיין גאט וואס האט מיך געבוירן. "ואחרי לא יהיה" - אויך איך האב נישט געבוירן א צווייטן זון, נישט אותו האיש און נישט ברוח הקודש און נישט אלע יענע שטותים און הבלים, און עס וועט נישט איבערגעגעבן ווערן קיין ממשלה און כוח פון מיר צו אן אנדער כוח ווי די אומות האבן געגלייבט.
נאר עס איז פאראן אינעם לשון הפסוק א שוועריקייט וואס דער מלבי"ם קומט פארענטפערן, און שוין דער רד"ק האט דאס באמערקט און געשריבן אז די זאך איז שווער פאר די מפרשים. וואס מיינט "לפני" - פאר מיר? צי איז דען פאראן א "לפני" ביים אויבערשטן? דער הקדוש ברוך הוא היה הוה ויהיה, און ער איז העכער פונעם גאנצן זמן, און פאר איינעם וואס איז העכער דער צייט איז דאך בכלל נישט שייך "פארדעם" און "נאכדעם". און נאך מער: פון די ווערטער "לפני לא נוצר אל" שיינט אזוי ווי גאט אליין וואלט חלילה געווען א באשאפענע בריאה, און נאר פאר אים איז נישט באשאפן געווארן אן אנדערער. דער פסוק איז זייער שווער מצד דער עצם האמונה.
דערפאר ערקלערט מען, און אזוי ברענגט דער מלבי"ם אויך בשם זיין פאטער, אז "לפני לא נוצר אל" מיינט: ס'איז גארנישט באשאפן געווארן דורך אן אנדער כוח אויסער מיר. דאס הייסט, די כוונה איז נישט אז ס'איז נישט געשאפן געווארן קיין גאט, נאר ס'איז גארנישט געשאפן געווארן פונעם כוח פון אן "אל". זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איר גלייבט אין כוחות? לאז אפ דעם שמועס ווער ער איז און פון וואו ער קומט און ווער ס'האט אים באשאפן - איר גלייבט אז די דאזיגע כוחות האבן עפעס געטאן אויף דער וועלט? ווייזט מיר וואס זיי האבן געטאן! "לפני", דאס הייסט קעגן מיר און פאר מיר, איז גארנישט באשאפן געווארן מכוח פון אן אל. וואספארא זאך אויף דער וועלט קענסטו מיר ווייזן וואס איז באשאפן געווארן דורך א כוח אויסער אים יתברך? דו קענסט נישט זאגן "די לבנה האט באשאפן יענער אל". "אל" מיינט א כוח, און "לא נוצר אל" איז אזוי ווי "לא יצר אל" קיין שום יצירה. קומט אויס אז עס איז פאראן אין עוד מלבדו, און נישט נאר דאס, נאר אויך קיין שום אנדער כוח האט דא נישט באשאפן קיין שום עקזיסטירנדע מציאות אויף דער וועלט.
אָנֹכִי אָנֹכִי יְהֹוָה וְאֵין מִבַּלְעָדַי מוֹשִׁיעַ׃ - איך, נאר איך אליין בין ה', און ס'איז נישטא אויסער מיר קיין מושיע.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: נאר איך אליין געפין זיך אין דער מציאות, און דערפאר איז נישטא קיין מושיע אויסער מיר, ווייל ער אליין הערשט איבער אלעס. ווארעם ווען ס'וואלט געווען נאך א כוח, וואלט מען געקענט זאגן: אויב ה' וועט דיך נישט ראטעווען, וועט יענער כוח דיך ראטעווען. אבער וויבאלד "אנכי אנכי" און עס איז נישטא קיין שום אנדערער, איז ממילא נישטא קיין מושיע אויסער אים, און די ישועה קומט בלויז פון אים יתברך.
אָנֹכִי הִגַּדְתִּי וְהוֹשַׁעְתִּי וְהִשְׁמַעְתִּי וְאֵין בָּכֶם זָר וְאַתֶּם עֵדַי נְאֻם־יְהֹוָה וַאֲנִי־אֵל׃ - איך האב פאראויסגעזאגט און איך האב געהאלפן און איך האב געלאזט הערן, און עס איז נישט געווען צווישן אייך קיין פרעמדער גאט, און איר זענט מיינע עדות, זאגט ה', און איך בין גאט.
דער פסוק איז אויסגעשטעלט קעגן די צוויי פריערדיגע פסוקים. קעגן "כי אני הוא, לפני לא נוצר אל ואחרי לא יהיה" שטייט "אנכי הגדתי והושעתי": שוין אין דער פארגאנגענהייט האב איך צוגעזאגט צו ראטעווען אין דער צוקונפט, און אט האב איך בפועל געהאלפן. ווען? ביי יציאת מצרים. איך האב צוגעזאגט פאר אייער פאטער אברהם "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנכי", און איך האב צוגעזאגט אז זיי וועלן ארויסגיין ברכוש גדול - איך האב פאראויסגעזאגט, און צום סוף האב איך טאקע מושיע געווען. בעת ביי די אומות און ביי די עבודה זרה'ס, וואו געפינסטו אזא זאך? ערשטנס, צי האסטו אמאל געהערט פון אן אפגאט וואס זאל זאגן מראשית אחרית? אזא זאך האבן מיר קיינמאל נישט געהערט. און צווייטנס, אפילו אויב ער וואלט עפעס געזאגט, האסטו געזען ער זאל אויספירן דאס וואס ער האט זיך פארגענומען? אזא זאך איז אינגאנצן נישט בנמצא ביי עובדי עבודה זרה.
און קעגן "אנכי אנכי ואין מבלעדי מושיע" שטייט "והשמעתי ואין בכם זר": ווען איך האב אייך געלאזט הערן מיינע רייד, האט איר געזען אז עס איז נישטא ביי אייך קיין אל זר, עס איז נישטא קיין אנדער כוח נאר איך אליין. עס שטייט אז ביים מעמד הר סיני האט דער הקדוש ברוך הוא געעפנט פאר זיי זיבן רקיעים אויבן און זיבן מדורים אונטן אויף דער ערד, כדי זיי זאלן זען אז ה' הוא האלקים בשמים ממעל ועל הארץ מתחת אין עוד. ער האט זיי געוויזן זיין פולקאמע ממשלה, אזוי ווי עס שטייט: "אתה הראית לדעת כי ה' הוא האלקים אין עוד מלבדו".
"ואתם עדי נאם ה'" - דא זענען פאראן לעבעדיגע עדות, נישט קיין מעשיות וואס דער זיידע דערציילט; איר האט דאס געזען מיט אייערע אייגענע אויגן ביים מעמד הר סיני. "ואני אל" - די אלוקות אליין זאגט עדות דערויף. ווארעם "אל" באטייט אז ער איז איינציג, אייביג און אומפארענדערליך; און ווער ס'טוישט זיך אדער לעבט בלויז אויף א תקופה און דערנאך גייט ער אוועק - איז נישט קיין אל. אן אל מוז זיין אן אייביגער כוח וואס ענדערט זיך נישט, און ס'איז נישטא קיין שום כוח אויסער השי"ת.
גַּם־מִיּוֹם אֲנִי הוּא וְאֵין מִיָּדִי מַצִּיל אֶפְעַל וּמִי יְשִׁיבֶנָּה׃ - אויך פונעם ערשטן טאג בין איך עס, און ס'איז נישטא ווער ס'זאל ראטעווען פון מיין האנט, איך וועל טאן און ווער קען עס צוריקדרייען?
נישט נאר פון ווען איך בין נתגלה געווארן צו אייך ביי הר סיני האט זיך אנגעהויבן די השגה אין אלוקות, כאילו ערשט פון דעמאלט אן איז דא א באשעפער - זיכער נישט, נאר "גם מיום", נאך פון אלע ערשטע צייטן, בין איך עס און ס'איז נישטא נאך איינער אויסער מיר. "ואין מידי מציל" - דאס איז אויף דער פארגאנגענהייט; "אפעל ומי ישיבנה" - דאס איז אויף דער צוקונפט. און וויבאלד ס'איז נישטא קיין שום כוח חוץ אים יתברך, איז ממילא אלעס וואס דער אויבערשטער וויל אויספירן - נישטא קיין שום כוח וואס קען אים אפשטעלן.
פאר אונז זענען די זאכן אביסל שווער צו פארשטיין: פארוואס פעלט אויס דאס אלעס צו זאגן, ס'איז דאך פשוטע און קלארע יסודות? נאר מען דארף וויסן אז ס'האט זיך געהאנדלט אין א דור פון עובדי עבודה זרה, א דור וואס האט געגלייבט אין כוחות, אין געטער און אין אפגעטער, און פאר זיי זענען די דאזיגע זאכן געווען כמעט א חידוש. דערפאר האט מען געמוזט איבערחזר'ן און אריינבאקן און קלאר מאכן די דאזיגע יסודות. און בפרט אין יענע תקופות ווען מ'האט געגלייבט אין שתי רשויות: א כוח הטוב און א כוח הרע, וואס שלאגן זיך איינער מיטן צווייטן, און דער וואס באזיגט פירט זיין הנהגה אויף דער וועלט - אויב דער כוח הרע באזיגט טוט ער שלעכטס, און אויב דער כוח הטוב באזיגט טוט ער גוטס. קעגן דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא "אנכי אנכי", און אזוי אויך "וידעתם כי אני אני הוא" - סיי דאס גוטע און סיי דאס שלעכטע. די צוויי קעגנזייטיגע כוחות וואס דו זעסט אין דער בריאה: וויאזוי קען זיין טויט און לעבן פונעם זעלבן איינעם? שלעכטס און גוטס פון איין איינציגן? פינצטערניש און ליכטיגקייט פון איינעם? נאכט און טאג? פאר זיי האט דאס געקלונגען ווי אוממעגליך: צי קענען דען פונעם זעלבן כוח ארויסקומען צוויי פארקערטע זאכן? ס'איז אזוי ווי א פייער זאל סיי קילן און סיי ווארעמען. מיר וואונדערן זיך שוין נישט דערויף, ווארעם דער זעלבער עיר-קאנדישאן קילט אויך און ווארעמט אויך - משמע מיר האבן שוין משיג געווען דעם געדאנק און דערפאר האט מען פאר אונז ערפינדן אזעלכע מאשינען; אבער אמאל האט מען דאס נישט משיג געווען. דעריבער זאגט דער פסוק: "אנכי אנכי ה'", "אני אני הוא" - אלע כוחות קומען בלויז פון אים יתברך.
כֹּה־אָמַר יְהֹוָה גֹּאַלְכֶם קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל לְמַעַנְכֶם שִׁלַּחְתִּי בָבֶלָה וְהוֹרַדְתִּי בָרִיחִים כֻּלָּם וְכַשְׂדִּים בָּאֳנִיּוֹת רִנָּתָם׃ - אַזוי האָט געזאָגט דער אייבערשטער, אייער אויסלייזער, דער הייליגער פֿון ישׂראל: צוליב אייך האָב איך געשיקט קיין בבל, און איך האָב אַראָפּגעבראַכט אַלע פֿאַרריגלטע, און די כּשׂדים אין די שיפֿן פֿון זייער געזאַנג.
איידער מען גייט צו צום ביאור, איז דאָ דאָ אַ שמועס וועגן דער גירסא: "שִׁלַּחְתִּי בָבֶלָה" אָדער "שֻׁלַּחְתִּי בָבֶלָה"? דער "מנחת שי", אַ דקדוק־ספֿר פֿון די אחרונים וואָס מען איז נישט געוויינטלעך צו לערנען אין אים, שטעלט זיך אָפּ אויף דקדוק־חילוקים און גירסאות: צי איז דאָ אַ מתג צי נישט, ווי אַזוי ווערט געלייענט דער אות און ווי אַזוי דאָס וואָרט. ער ברענגט מקורות וואו די גירסא איז "למענכם שולחתי בבלה", און אויב אַזוי - אויף וועמען רעדט מען? אויפֿן הקדוש ברוך הוא בכבודו ובעצמו, וואָס איז כביכול מיטגעגאַנגען מיט ישׂראל קיין בבל. אַזוי שטייט אינעם מדרש שוחר טוב אויפֿן קאַפּיטל "על נהרות בבל", אַז דער הקדוש ברוך הוא איז כביכול אַליין געפֿאָרן, שנאמר "למענכם שולחתי בבלה". און אַזוי אינעם מדרש רבתי סוף פרשת אמור, אַז די שכינה איז כביכול מיטגעגאַנגען אין גלות מיט זיי און געזאָגט "למענכם שולחתי בבלה". און אַזוי ברענגט ער פֿון דער מכילתא, פֿון שיר השירים רבה, פֿון דער פסיקתא, פֿון ילקוט זכריה, און אינעם מדרש איכה אויף "בחורים טחון נשאו", וואו דער ערוך זאָגט בשם מגילת איכה: "שולחתי בבלה כתיב". און אַזוי האָט אויך דער אבן עזרא ערקלערט, בעת דער רד"ק האָט זיך געוואונדערט אויף אים: פֿון וואַנען נעמט מען "שולחתי", ס'שטייט דאָך געשריבן "שילחתי". און דער אברבנאל ברענגט ביידע גירסאות און ערקלערט ביידע.
דער חילוק צווישן זיי איז אַ יסודות'דיגער: "שולחתי" מיינט אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָגט איך בין געשיקט געוואָרן קיין בבל, גלתה שכינה עמכם; בעת "שילחתי" מיינט אַז איך האָב אייך געשיקט קיין בבל. און דער סך־הכּל איז אַז "שילחתי" איז די גירסא, און אַזוי האָבן באמת אויך די מדרשים געגירסט. און ווי אַזוי דען זעט מען פֿון זיי "שולחתי"? דאָ דאַרף מען וויסן אַז ס'איז פֿאַראַן אַ קרי און אַ כתיב, און ס'איז פֿאַראַן "אם למסורת" און "אם למקרא", און דער דרך פֿון די מדרשים איז אָפֿטמָאל צו נעמען אַ פּסוק וואָס איז געשריבן אויף אַ געוויסן אופֿן און אים דורש זיין מיט אַן ענדערונג. ווייל אין אַ ספר תורה און אין מגילות איז נישטאָ קיין ניקוד, און ס'איז אפילו נישטאָ די אותיות וואָס מאַכן דעם חילוק: ווען מען שרייבט "שילחתי" איז נישטאָ קיין יו"ד, און ווען מען שרייבט "שולחתי" איז נישטאָ קיין וי"ו - קומט אויס אַז ס'שטייט ש', ל', ח', ת', י'. מצד אם למסורת איז אונדזער מסורה "שִׁלַּחְתִּי", אָבער מצד אם למקרא, לויט וואָס שטייט פֿאַר אונדז, קען מען עס לייענען אויך "שֻׁלַּחְתִּי". און דער מדרש דרש'נט דאָס אויפֿן אופֿן פֿון "אל תקרי": אל תקרי שילחתי אלא שולחתי, און ממילא איז דאָ נישט קיין מחלוקת - ביים לייענען דעם פּסוק גירסט מען זיכער "שילחתי", און דער מדרש דרש'נט בלויז בדרך דרש, אָן צו ענדערן דעם כתיב פֿונעם פּסוק.
און איצט צום ביאור. אונקלוס טײַטשט: "צוליב אייערע זינד האָב איך אייך פֿאַרטריבן קיין בבל" - דאָס איז "למענכם שילחתי בבלה". "והורדתי בריחים כולם" - דער תרגום זאָגט: "ואחתית במשוטים כולהון", און משוטים (רודערן) זענען דאָס האָלץ מיט וואָס מען פֿירט די שיף און מען מאַכט איר גלייך (און עס איז נישט קיין מוכרח אַז דאָס זענען די רודערן וואָס מיר האָבן היינט; עס קען זיין אַז די כּוונה איז צום טייל וואָס פֿירט די שיף רעכטס און לינקס). און פֿאַרוואָס הייסן די רודערן "בריחים"? ערקלערט דער רד"ק אַ חידוש'דיגן פשט: "רחים" זענען די שיפֿן, און זיי האָבן אַזוי געהייסן ווייל די שיפֿן פֿלעגן שווימען לויטן ווינט (רוח), ווייל זיי האָבן געהאַט זעגלען - זיי שווימען ברוחים. "רוחות" בלשון נקבה און "רחים" בלשון זכר. אויב אַזוי מיינט "והורדתי בריחים כולם": איך האָב אַראָפּגעבראַכט יעדן איינעם אין שיפֿן קיין בבל, ווי ס'שטייט אין דער תורה אַז דער מלך בבל וועט קומען און אייך פֿאַרגוֹלן אין שיפֿן קיין בבל.
"וכשדים באוניות רינתם" - די כּשׂדים, דורך די שיפֿן איז געווען זייער געזאַנג (רינתם), דאָס הייסט זייער געשריי. וועמענס געשריי? לויטן ערשטן ביאור, אויף ישׂראל וואָס זענען פֿאַרטריבן געוואָרן קיין בבל. אָבער רש"י ברענגט נאָך אַן הסבר, אַז מען קען טײַטשן דעם גאַנצן פּסוק אויף דער בשורה פֿון דער גאולה: "למענכם שילחתי בבלה" - איך וועל שיקן די מלכים פֿון מדי קיין בבל, כדי אַראָפּצולאָזן די כּשׂדים אין שיפֿן און מיט רודערן און זיי פֿאַרגוֹלן קיין מדי; און די כּשׂדים וועל איך אַראָפּלאָזן אין יענע שיפֿן מיט וועלכע זיי האָבן זיך באַרימט און געהאַט אין זיי פֿרייד און געזאַנג, און אין זיי אַליין וועל איך זיי מגלֶה זיין. קומט אויס אַז דער פּסוק רעדט אָדער וועגן אונדזער גלות, אַז דער אויבערשטער האָט אונדז געשיקט קיין בבל, אָדער וועגן אונדזער גאולה, אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָגט: איך וועל שיקן די מלכים פֿון מדי קיין בבל כדי זיי זאָלן זיי באַשטראָפֿן.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דער נביא ברענגט אַ ראיה אויף דער גאולה העתידה פֿון די גאולות וואָס זענען שוין געווען: גאולת בבל און גאולת מצרים. גאולת בבל איז געווען בדרך הטבע - מיר האָבן דאָרט נישט געזען קיין אותות ומופתים, נישט קיין אבני אלגביש וואָס פֿאַלן פֿונעם הימל און נישט קיין קריעת ים סוף; כורש האָט געגעבן רשות אויפֿצובויען דעם בית המקדש, און אַלץ האָט אויסגעזען נאַטירלעך. גאולת מצרים פֿאַרקערט איז געווען אינגאַנצן למעלה מן הטבע: די צען מכות, יציאת מצרים פֿון וואַנען קיין איינציגער קנעכט האָט קיינמָאל נישט געקענט אַנטלויפֿן, עמוד האש און עמוד הענן, קריעת ים סוף. און דער נביא גייט שטופֿנווײַז, ער הייבט אָן מיטן נאַטירלעכן און גייט ווײַטער צום איבערנאַטירלעכן, ווייל אַזוי איז דער דרך המליצה, אָנצוהייבן מיטן קלענערן און ממשיך זיין צום גרעסערן - "ולא זו בלבד אלא אף"; וואָרעם אויב מען הייבט גלייך אָן מיט דער גרויסער זאַך, וואָס בלײַבט נאָך איבער פֿאַר אַן איבערראַשונג צום סוף.
לויט דעם: "גואלכם קדוש ישראל" - איך האָב אייך שוין אויסגעלייזט אין דער פֿאַרגאַנגענהייט. "למענכם שילחתי בבלה" - צוליב אייך האָב איך אַראָפּגעוואָרפֿן און אומגעוואָרפֿן בבל. "והורדתי בריחים כולם" - לויטן מלבי"ם זענען "בריחים" די פֿעסטונגען וואָס זענען פֿאַרשלאָסן אויף אַ ריגל; איך האָב אַראָפּגענידערט זייערע ריגלען און פֿעסטונגען און אַראָפּגעבראַכט די כּשׂדים זיי זאָלן גיין אין גלות אין שיפֿן. און דאָס אַלץ פֿאַרוואָס? צוליב אייך, כדי איך זאָל אייך אויסלייזן פֿון בבל.
אֲנִי יְהֹוָה קְדוֹשְׁכֶם בּוֹרֵא יִשְׂרָאֵל מַלְכְּכֶם׃ - איך בין דער אייבערשטער, אייער הייליגער, דער באַשעפֿער פֿון ישׂראל, אייער מלך.
און פֿאַרוואָס האָב איך דאָס געטאָן? "אני ה' קדושכם" - צוליב אייערע מעשים און אייערע זכותים. און אויב ס'וועלן נישט זיין ביי אייך קיין זכותים - "בורא ישראל מלככם". אַ מענטש וואָס קומט אויסלייזן זײַן קנעכט, אפילו דער קנעכט איז פּראָבלעמאַטיש לייזט ער אים אויס, ווייל סוף־כּל־סוף איז עס זײַן קנעכט; און כּל־שכּן זײַן זון, וואָס אפילו ער איז נישט פּאַסיג און ערליך - לייזט ער אים אויס. אַזוי זאָגט דער אויבערשטער: אָדער מצד "אני ה' קדושכם", בזכות אייערע גוטע מעשים, אָדער מצד "בורא ישראל מלככם" - איך בין אייער מלך און איך האָב אייך באַשאַפֿן, אפילו איר זענט נישט אינגאַנצן ראוי.
כֹּה אָמַר יְהֹוָה הַנּוֹתֵן בַּיָּם דָּרֶךְ וּבְמַיִם עַזִּים נְתִיבָה׃ - אַזוי האָט געזאָגט דער אייבערשטער, דער וואָס מאַכט אַ וועג אינעם ים און אַ שטעג אין די מעכטיגע וואַסערן.
און נישט בלויז דאס, נאר אויך פון מצרים האב איך אייך אויסגעלייזט - און פון דעם זאלט איר פירן א מסקנא אז ס'וועט זיין א גאולה אויך אין דער צוקונפט. פון מצרים האב איך אייך אויסגעלייזט למעלה מן הטבע: "הנותן בים דרך", איך האב אייך געמאכט א וועג אינעם ים. וואו האבן מיר געהערט אזא זאך, אז א גאנץ פאלק, ששים ריבוא מענטשן, ארום פינף מיליאן נפשות, גייען אדורך אינמיטן ים?
און וואס איז דער חילוק צווישן א "דרך" און א "נתיבה"? דער מלבי"ם ערקלערט אין אסאך ערטער: א דרך איז דער גרויסער וועג, און א נתיב איז א וועג פאר יחידים. משל למה הדבר דומה: צווישן בני ברק און נתניה איז דא א דרך, דער הויפט שאסיי; אבער ווען מען קומט אן צום אריינגאנג פון דער שטאט, איז דא א שמאלערער נתיב וואס פירט אריין אין דער שטאט אליין. "ובמים עזים נתיבה" - נאך מער פון דעם, אפילו אין אן ארט וואו עס זענען געווען שטארקע, שטורמישע וואסערן האב איך געגעבן א נתיבה. ווארום ביי קריעת ים סוף איז נישט געווען איין איינציגער שטעג נאר צוועלף שטעגן, פאר יעדן שבט א באזונדערער נתיב, און דאס איז א נאך גרעסערער מופת. און אויב אזוי, פארוואס האסטו ספיקות אין דער גאולה? דער וואס האט באוויזן אזא וואונדערליכע גאולה, וועט זיכער קענען אייך אויסלייזן אויך אין דער גאולה העתידה.
און א מעשה שהיה: א קייסער האט אמאל געפרעגט דעם יידישן חכם: איך פארשטיי נישט, איר דא אין צרפת דאווענט לשלום המדינה און פאר איר הצלחה אין דער מלחמה; אבער מיר פירן דאך א מלחמה מיט דייטשלאנד, און אין דייטשלאנד וואוינען אויך יידן וואס דאווענען פאר דער הצלחה און שלום פון זייער לאנד. און אזוי אויך ביי יעדע צוויי לענדער וואס קריגן זיך - דא דאווענען יידן און דארט דאווענען יידן. וואס טוט זיך דארט אויבן אין הימל? וואס טוט מען? האט דער רב אים געענטפערט: ווייסט איר וואס איז דער נוסח התפילה וואס מיר דאווענען לשלום המדינה? האט ער געזאגט: ניין. האט דער רב געזאגט: מיר זאגן "הנותן בים דרך ובמים עזים נתיבה". האט דער קייסער געפרעגט: און וואס האט דאס צו טאן מיט שלום המדינה? האט ער אים מסביר געווען: ווען מען קוקט אויפן ים, בלאזן דארט ווינטן צו א געוויסער ריכטונג, און לכאורה וואלטן אלע שיפן געדארפט קענען פארן נאר אין יענער זעלבער ריכטונג פונעם ווינט. פונדעסטוועגן זעט מען שיפן קומען פון איין זייט און שיפן קומען פון דער פארקערטער זייט, און ביידע קומען אן צום ציל כאטש זייערע ריכטונגען זענען קעגנזייטיג. ווי אזוי? דער הקדוש ברוך הוא גיט אינעם ים א וועג און אין די שטארקע וואסערן א שטעג, אז סיי דער זאל מצליח זיין און סיי יענער זאל מצליח זיין, כאטש דער ווינט בלאזט נאר צו איין ריכטונג. זארג נישט, לאז עס איבער פארן רבונו של עולם: דער וואס קען געבן פאר יעדער שיף איר אייגענעם נתיב, קען אויך געבן פאר יעדער מלוכה איר נתיב און איר הצלחה אין א געוויסער בחינה. און ווי אזוי פונקטליך? לאז דאס פארן בורא עולם, דער הקדוש ברוך הוא איז דאך יודע הנסתרות.
הַמּוֹצִיא רֶכֶב־וָסוּס חַיִל וְעִזּוּז יַחְדָּו יִשְׁכְּבוּ בַּל־יָקוּמוּ דָּעֲכוּ כַּפִּשְׁתָּה כָבוּ׃ - דער וואס נעמט ארויס רכב און פערד, חיל און קראפט, צוזאמען וועלן זיי ליגן און נישט אויפשטיין, זיי זענען פארלאשן געווארן, ווי פלאקס זענען זיי אויסגעגאנגען.
נישט בלויז אז איך האב ארויסגענומען כלל ישראל פון מצרים, נאר אין דער זעלבער געלעגנהייט אליין, "המוציא רכב וסוס חיל ועיזוז יחדיו" - ווער איז ארויסגעלאפן נאך זיי מיט רכב און פערד? פרעה, זיי נאכצויאגן. און וואס איז געווארן פון זיי אין ענדע? "ישכבו בל יקומו" - ווען זיי זענען ארויף פונעם ים האבן זיי אלעמען געזען פגרים מתים. "דעכו כפשתה כבו" - ווי פלאקס וואס מען צינדט אן און עס פארברענט זיך אין איין רגע און לעשט זיך אויס אין א סעקונדע, עס בלייבט גארנישט און אלעס ווערט נעלם; אזוי האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן מיט די מצריים, אין איין אויגנבליק זענען זיי אינגאנצן אונטערגעגאנגען.
און דער רד"ק ערקלערט דעם פסוק אויף נאך א נס. ביז יעצט האבן מיר געהאט גאולת בבל און גאולת מצרים, און דא קומט ער זיי דערמאנען נאך א ישועה: אין די טעג פון חזקיהו, ווען סנחריב איז געקומען באלאגערן ירושלים. זעט ווער עס האט אייך געטאן די ניסים: ווען מלך אשור איז געקומען מיט רכב און פערד - און דער אייבערשטער אליין האט אים געברענגט, ווי עס שטייט "ישרוק ה' לזבוב אשר בקצה יאורי מצרים ולדבורה אשר בארץ אשור", און ווי עס שטייט "אשור שבט אפי" - האט ער זיי געברענגט קיין ירושלים, און אין איין רגע האט א מלאך פון ה' צבאות זיי אומגעברענגט. און ווי אזוי איז געווען זייער מיתה? ער האט פארברענט זייער נשמה און דער גוף איז געבליבן גאנץ. דאס איז דער טייטש "המוציא רכב וסוס חיל ועיזוז יחדיו": דער אייבערשטער האט געפייפט פאר דער בין פון אשור און אים געזאגט קום באלאגער דא ארץ ישראל, און דעמאלט "ישכבו בל יקומו דעכו כפשתה כבו" - אינדערפרי זענען אלע געלעגן פגרים מתים, און ווי פלאקס וואס ווערט פארברענט זענען זיי פארלאשן געווארן אין איין רגע.
אַל־תִּזְכְּרוּ רִאשֹׁנוֹת וְקַדְמֹנִיּוֹת אַל־תִּתְבֹּנָנוּ׃ - דערמאנט נישט די ערשטע זאכן, און אין די פריערדיגע זאלט איר זיך נישט פארטיפן.
"ראשונות", דאס איז גאולת מצרים, וואו עס זענען געווען אפענע ניסים - קריעת ים סוף און די עשר המכות, זאכן וואס זענען בכלל נישט טבעי. און וויבאלד דאס איז געווען מיט לאנגע יארן צוריק, ווילט איר עס נישט געדענקען; איר האט עס שוין באוויזן צו פארגעסן. "וקדמוניות אל תתבוננו" - די גאולה וואס איז געווען אין א נענטערער צייט צו אייך, גאולת בבל, אין איר ווילט איר זיך אויך נישט פארטיפן. פארוואס? ווייל יענע גאולה האט אויסגעזען אויפן אויבנאויף ווי א נאטירליכע גאולה: עס איז נישט געווען דארט קיין קריעת ים סוף און נישט קיין אבני אלגביש, אלעס האט אויסגעזען ווי בדרך הטבע. און כדי צו זען דעם נס וואס ליגט דערין דארף מען התבוננות - און איר ווילט זיך אפילו נישט פארטיפן, צו זען דעם נס און פארשטיין אז דא איז פארגעקומען א גאולה למעלה מן הטבע.
הִנְנִי עֹשֶׂה חֲדָשָׁה עַתָּה תִצְמָח הֲלוֹא תֵּדָעוּהָ אַף אָשִׂים בַּמִּדְבָּר דֶּרֶךְ בִּישִׁמוֹן נְהָרוֹת׃ - אט מאך איך א נייע זאך, יעצט וועט עס שפראצן, צי ווייסט איר דען נישט דערפון? איך וועל אפילו לייגן אין מדבר א וועג, אין דער וויסטעניש טייכן.
זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: די גאולה העתידה וועט איר מוזן וויסן, געדענקען און זיך פארטיפן, ווייל אין איר וועלן זיין צוויי מעלות. די ערשטע: "עתה תצמח". דער חסרון אין גאולת מצרים איז געווען אז זי איז פארגעקומען מיט לאנג צוריק און מען האט שוין באוויזן צו פארגעסן; אבער די דאזיגע וועט שפראצן יעצט, אין אייער צייט, און איר וועט זיכער געצוואונגען זיין זי צו געדענקען. די צווייטע: "הלוא תדעוה". זי וועט נישט זיין ווי גאולת בבל וואס פאדערט התבוננות - און התבוננות מיינט אז די זאך איז נישט קלאר און נישט אין די חושים און מען דארף זיך פארטיפן כדי צו זען דעם נס. דא וועט די גאולה זיין דערגרייכט אין די חושים, יעדער וועט קלאר זען אז דאס איז אצבע אלוקים. "ידיעה" איז א קלארע זאך, לעומת התבוננות וואס פאדערט אן אריינטראכטן. די גאולה העתידה וועט זיין אזוי אז יעדער וועט קענען אנצייגן מיט די פינגער און זאגן "זה אלוקים קיווינו לו", און מען וועט קענען קלאר זען די ניסים און מופתים וואס דער אייבערשטער וועט טאן.
און דערנאך זאגט ער זיי צו: "אף אשים במדבר דרך בישימון נהרות" - איך וועל אויספלאסטערן א וועג אינעם מדבר, און אינעם ישימון, אין דעם וויסטן און פארטרוקנטן ארט, וועלן זיין טייכן, ווי מיר האבן שוין געזען די דאזיגע נבואה פריער. קומט אויס אז דאס וועט זיין א גאולה וואס איז קלאר, אפן און באוואוסט פאר יעדן איינעם.
אין אונדזער קאפיטל רופט דער הקדוש ברוך הוא צו כלל ישראל צו זיין זיינע עדות: נישט קיין מעשיות וואס דער זיידע דערציילט, נאר זעכציג ריבוא וואס האבן געזען מיט די אייגענע אויגן, א קייט וואס איר ערשטע גליד איז שטארק - און דאס איז דער יסוד פונעם אייגנארטיקייט פון דער אידישער אמונה, וואס זי איז די איינציגסטע וואס לאדנט איין צו וויסן און נאכצופארשן. און העכער דער ידיעה בלייבן די אמונה און די תבונה, אין וועלכע דער בורא לאזט איבער אן ארט פאר דער בחירה פונעם מענטש און פאר זיין שכר. פון דא דרינגט דער נביא אויף דער מוחלט'דיגער אחדות פונעם בורא - "לפני לא נוצר אל", אז קיין שום זאך אויף דער וועלט איז נישט באשאפן געווארן דורך א כח חוץ אים - און אז ער אליין איז דער מושיע, מגיד און מקיים. און צום סוף ברענגט ער א ראיה אויף דער גאולה העתידה פון דריי ישועות וואס זענען שוין געווען: די נאטירלעכע גאולת בבל, גאולת מצרים וואס איז געווען אינגאנצן העכער פון די נאטור, און די מפלה פון סנחריב וואס איז פארלאשן געווארן ווי פלאקס אין איין רגע. און אויף דער גאולה העתידה זאגט דער אויבערשטער צו אז אין איר וועלן זיין צוויי מעלות וואס זענען נישט געווען אין די פריערדיגע: "עתה תצמח" - אין אייער צייט, און "הלוא תדעוה" - אפן און קלאר פאר יעדנס אויגן, ביז ער וועט מאכן א וועג אינעם מדבר און טייכן אין דער וויסטעניש.