הקדמה: נחמה נאך דער תוכחה
קאפיטל מ"ג קומט תיכף נאך די שווערע פסוקים וואס מיר האבן געזען ביים סוף פונעם פריערדיגן קאפיטל: "וַיִּשְׁפֹּךְ עָלָיו חֵמָה אַפּוֹ וֶעֱזוּז מִלְחָמָה... וַתְּלַהֲטֵהוּ מִסָּבִיב" - זייער שארפע און שווערע רייד. און דווקא דא, גלייך דערנאך, קומט דער נביא און זאגט פאר כלל ישראל: פארלירט נישט קיין האפענונג. די שווערע גזירות זענען נישט דער סוף פונעם וועג, און דער עצם פאקט וואס איר זענט באשאפן געווארן אלס אן אומה פארלאנגט אז דער קדוש ברוך הוא זאל אייך אויסלייזן.
פסוק א': בוראך יעקב ויוצרך ישראל
וְעַתָּה כֹּה־אָמַר יְהֹוָה בֹּרַאֲךָ יַעֲקֹב וְיֹצֶרְךָ יִשְׂרָאֵל אַל־תִּירָא כִּי גְאַלְתִּיךָ קָרָאתִי בְשִׁמְךָ לִי־אָתָּה׃ - און איצט, אזוי זאגט דער אויבערשטער, דער וואס האט דיך באשאפן, יעקב, און דער וואס האט דיך געפארעמט, ישראל: שרעק דיך נישט ווייל איך האב דיך אויסגעלייזט, איך האב דיך גערופן ביי דיין נאמען, מיין ביסטו.
דער מלבי"ם מאכט אן אונטערשייד צווישן "בורא" און "יוצר". בורא באדייט באשאפן דעם עצם זאך יש מאין, די בריאה פונעם חומר אליין. יוצר איז אזוי ווי די ארבעט פון א טעפער: ווען ס'איז שוין דא ליים, און מ'פארעמט דערפון א כלי - דאס הייסט ארויסברענגען די צורה. און אזוי אויך איז פאראן א חילוק צווישן "יעקב" און "ישראל": יעקב איז דער נאמען פונעם פאלק ווען זיי געפינען זיך אויף א נידעריגער מדרגה, און ישראל איז זייער נאמען ווען זיי ווערן געפירט אויף אן איבערנאטירלעכן און חשוב'ן אופן. ביים אנהייב פון זייער באשאף, ווען דער קדוש ברוך הוא האט זיי נאר באשאפן - דאס הייסט דער אנהייב פונעם חומר - זענען זיי געווען בבחינת יעקב. אבער מצד זייער עצמיות'דיגער צורה זענען זיי בבחינת ישראל, וואס זיי הערשן איבער דעם טבע און דער קדוש ברוך הוא פירט זיי מיט אן איבערנאטירלעכער הנהגה.
און פון דעם, זאגט דער מלבי"ם, זענען די טיילן פונעם פסוק מקביל איינס צום צווייטן. "כה אמר בוראך יעקב" - און וואס האט ער געזאגט? "אל תירא כי גאלתיך". פון דיין ערשטן אנהייב, ווען איך האב דיך אויסדערוויילט צו זיין א פאלק און דיך אויסגעלייזט פון מצרים, איז דאס געווען א בחינה פון בריאה. און דאס אליין פארלאנגט אז איך זאל דיך אויסלייזן נאכאמאל: ווארום פאר וואס האב איך דיך ארויסגענומען פון מצרים, אויב נישט כדי דו זאלסט מיר זיין פאר א פאלק? איך האב דיך דעמאלט נישט אויסגעלייזט כדי דו זאלסט ווערן א קנעכט צו נבוכדנאצר. דער עצם פון דער ערשטער בריאה איז מחייב די קומענדיגע גאולה.
און קעגנאיבער "יוצרך ישראל" - נאכדעם וואס איך האב דיך געפארעמט און דיך געברענגט צו זיין אן אויסגעצייכנטע אומה וואס איז דערהויבן איבער אלע פעלקער, ישראל מלשון שררה - קעגן דעם שטייט "קראתי בשמך לי אתה". דאס וואס איך האב דיך גערופן ביי דיין נאמען צייגט אז דו ביסט מיינער, אז דו ביסט נישט אונטערווארפן אונטער דעם טבע נאר אונטער מיין הנהגה, "עֵינֵי ה' אֱלֹהֶיךָ בָּהּ תָּמִיד". "לי אתה" איז מחייב אז איך זאל זיך פירן מיט דיר מיט אן איבערנאטירלעכער הנהגה, נישט אונטער דער ממשלה פון די שרי הטבע.
קומט אויס אז מצד דעם וואס דער קדוש ברוך הוא איז "בוראך יעקב" - איז פארזיכערט אז דו וועסט נישט זיין אונטער דער ממשלה פון די אונטערשטע שרים, דאס הייסט גלות בבל און גלות פרס, ווייל ער האט דיך דאך מלכתחילה באשאפן צו זיין א בן חורין. און מצד דעם וואס ער איז "יוצרך ישראל" - איז פארזיכערט אז דו וועסט נישט זיין אונטער דער ממשלה פון די הימלישע שרים, ווייל יעדע אומה האט א שר אין הימל, בעת ישראל ווערט געפירט דורכן קדוש ברוך הוא אליין. ס'איז דא דאך סיי א מעלה מצד דעם חומר און סיי א מעלה מצד דער צורה צוגלייך.
פסוק ב': צוויי מיני הצלות - נאטירלעך און ניסימ'דיג
כִּי־תַעֲבֹר בַּמַּיִם אִתְּךָ־אָנִי וּבַנְּהָרוֹת לֹא יִשְׁטְפוּךָ כִּי־תֵלֵךְ בְּמוֹ־אֵשׁ לֹא תִכָּוֶה וְלֶהָבָה לֹא תִבְעַר־בָּךְ׃ - ווען דו וועסט דורכגיין אין וואסער בין איך מיט דיר, און אין די טייכן וועלן זיי דיך נישט פארפלייצן; ווען דו וועסט גיין אין פייער וועסטו נישט פארברענט ווערן, און די פלאם וועט נישט ברענען אין דיר.
ערקלערט דער מלבי"ם: ס'איז פאראן צוויי מיני הצלות. א נאטירלעכע הצלה - אז דער קדוש ברוך הוא באגלייט דעם מענטש און היט אים פון פאראויס אז דער מזיק זאל זיך גארנישט דערנענטערן צו אים. און קעגן דעם שטייט "כי תעבור במים אתך אני" - דו וועסט דורכגיין בשלום, "כי תלך במו אש לא תכווה" - איך וועל דיך אפהיטן אז דו זאלסט זיין פארזיכערט פון די מזיקים און איך וועל זיי דערווייטערן פון דיר. און לעומת זה איז פאראן אן איבערנאטירלעכע הצלה: נישט אז איך וועל היטן אז דאס וואסער זאל דיך נישט אנרירן און דאס פייער זאל זיך נישט דערנענטערן, נאר איך קען דיך נעמען גלייך אריין אין וואסער און אריין אין פייער און דאך וועסטו געהיט ווערן. און דאס איז די הוספה: "ובנהרות לא ישטפוך" - כאטש דו ביסט אינעווייניג אינעם טייך אליין, וועט דער שטראם פון וואסער דיר גארנישט טאן; "ולהבה לא תבער בך" - ווען דו ביסט שוין אינעווייניג אין דער פלאם, און זי ברענט נישט אין דיר.
קומט אויס אז דער פסוק איז צעטיילט אויף צוויי און זיינע טיילן זענען מקביל: "כי תעבור במים אתך אני" און "כי תלך במו אש לא תכווה" - א נאטירלעכע הצלה, אז דאס וואסער און דאס פייער זאלן בכלל נישט צו קומען צו דיר. "ובנהרות לא ישטפוך" און "ולהבה לא תבער בך" - אן איבערנאטירלעכע הצלה, אז דו ביסט שוין אינעווייניג אין זיי און זיי שעדיגן דיר נישט. און דאס שטימט פונקטליך מיט וואס ס'איז מבואר געווארן אינעם פריערדיגן פסוק: מצד "בוראך יעקב", וואס דאס איז די נידעריגערע דרגה, איז פארזיכערט א נאטירלעכע שמירה - אז די מלכי בבל ופרס זאלן אונז נישט שעדיגן, אז מיר זאלן זיך נישט דערנענטערן צום פייער און וואסער. און מצד "יוצרך ישראל", די בחינה פון דער צורה, די בני עליה וואס אויף זיי איז געזאגט געווארן "קראתי בשמך לי אתה" און זיי זענען נישט אונטער דער ממשלה פון די כוכבים און שרים - איז פארזיכערט א באזונדערע שמירה, אז אפילו ווען דו וועסט אריינגיין אינעווייניג אין וואסער און פייער וועלן זיי דיר גארנישט טאן. ווי אזוי קען מען ניצול ווערן פון אן איבערנאטירלעכער זאך? בלויז מכח "לי אתה".
דער רד"ק פארטייטשט די דאזיקע פסוקים אויף עטלעכע אופנים. איין פירוש: די רייד גייען אויף כורש מלך פרס וואס האט ארויסגעשיקט כלל ישראל פון גלות בבל, און "אל תירא כי גאלתיך" גייט ארויף אויף דער ערשטער גאולה אין וועלכער זיי זענען ארויפגעגאנגען און אויפגעבויט דעם בית המקדש השני. דער צווייטער פירוש, בשם זיין פאטער: די נבואה רעדט אין די טעג פון בית ראשון און וועגן סנחריב - ער איז געקומען און באלאגערט ירושלים אין די טעג פון חזקיהו, און דאס איז די בחינה פון "ותלהטהו מסביב", אז דאס פייער איז געווען ארום און ארום; און דער נביא זאגט אים זארג נישט, סנחריב וועט אייך גארנישט קענען טאן און ער וועט נישט אייננעמען ירושלים, און הגם ער האט פארטריבן די עשרת השבטים אין גלות - אין אייך וועט ער נישט אנרירן. און דער דריטער פירוש: די דברים זענען געזאגט געווארן אויף דער גאולה העתידה, וואס דאס גאנצע "אל תירא כי גאלתיך" איז געצילט אויפן עתיד לבוא, און אזוי ווי ער האט אונז אויסגעלייזט פון מצרים, אזוי אויך "כִּימֵי צֵאתְךָ מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם אַרְאֶנּוּ נִפְלָאוֹת". זיי זיך נישט מיאש ביים זען די צרות און אומגליקן - צום סוף איז דער קדוש ברוך הוא עתיד אויסצולייזן עם ישראל.
און דער מלבי"ם לייגט נאך צו א כלל: דער כתוב גייט תמיד מן הקל אל החמור. "מים" איז ווייניגער ווי "נהרות" - אויף א ביסל וואסער אויפן טיש זאגט מען דאך נישט קיין "נהר"; א טייך דרוקט שטענדיג אויס א גרעסערע זאך. דעריבער: נישט נאר "במים אתך אני", נאר אפילו אין די גרויסע טייכן "לא ישטפוך". און אזוי אויך קען "אש" זיין א קליין פייערל, ווי איינער וואס צינדט א שוועבעלע, בעת "להבה" דרוקט אויס א גרויסע פלאם. און דעריבער: נישט נאר "במו אש לא תכווה", נאר אפילו א פלאם וואס רירט שוין אן אין דיר - "לא תבער בך".
א מעשה שהיה: דער מקור פון "והוא רחום"
אין צוזאמענהאנג מיט דעם פסוק ווערט געברענגט אן אינטערעסאנטע מעשה אינעם ספר הכל-בו סימן י"ח, און אזוי אויך אינעם ספר המנהיג און אינעם אבודרהם בשם אבן הירחי (און ווי עס ווערט אויך געברענגט אינעם ספר "במשנת החלומות"). אויפן ספר הכל-בו זאגט מען אז א פרוי האט אים מחבר געווען, און מען ווייסט נישט גענוי ווער דער מחבר איז. און אזוי ווערט דארט דערציילט איבערן מקור פון דער תפילה "והוא רחום" וואס מיר זאגן מאנטאג און דאנערשטאג, וואס אלע תפוצות ישראל זאגן איר - אז זי איז נתחבר געווארן צוליב א חלום.
מעשה שהיה אזוי איז עס געווען: ווען כלל ישראל איז ארויס פון ירושלים אין גלות, זענען יידן אנגעקומען מיט א שיף צו א שטאט וואו עס האט געוועלטיגט אן הגמון. האט ער זיי געפרעגט: פון וואס פארא פאלק זענט איר? האבן זיי אים געזאגט: מיר זענען יידן. האט ער צו זיי געזאגט: אויב איר זענט יידן, וויל איך אייך אויספרובירן אזוי ווי מען האט אויסגעפרואווט אייערע אבות חנניה מישאל ועזריה - מיר וועלן אייך אריינווארפן אין פייער און זען צי איר וועט פארברענט ווערן. האבן זיי אים געזאגט: גיב אונז דרייסיג טעג און מיר וועלן דיר צוריקגעבן אן ענטפער. די יידן זענען געזעצן אין תענית און האבן מתפלל געווען צום אייבערשטן. צום סוף פון דער צייט איז דארט אויפגעשטאנען אן אלטער, ירא אלקים'דיגער ייד און געזאגט: מען האט מיר געוויזן אין חלום א פסוק, און איך געדענק נישט וועלכער פסוק; דאס איינציגע וואס איך געדענק איז אז עס שטייט דערין צוויי מאל "כי" און דריי מאל "לא", און איך ווייס נישט וואס דער באדייט פונעם חלום איז.
איז דארט געווען אן אלטער חכם גדול, און ער האט אים געזאגט: מען האט דיר געוויזן אונזער פסוק - "כי תעבור במים אתך אני ובנהרות לא ישטפוך כי תלך במו אש לא תכווה ולהבה לא תבער בך". צוויי מאל "כי": "כי תעבור", "כי תלך". און דריי מאל "לא": "לא ישטפוך", "לא תכווה", "לא תבער בך". אויב אזוי, ווייזט דער פסוק אז מען האט דיך אויסגעוועלט מן השמים אריינצוגיין אינעם כבשן האש אן קיין מורא, און דו האסט א מפורש'ע הבטחה.
דער הגמון האט אנגעגרייט א גרויס פייער, און יענער זקן איז אריינגעגאנגען דערין. און עס ווערט געברענגט אז דאס פייער האט זיך צעטיילט אויף דריי חלקים, און פלוצלונג האט מען געזען דריי צדיקים מקבל פנים זיין אים אינעווייניג אין פייער. האבן די צדיקים אנגעהויבן צו לויבן און רומען זייער באשעפער: דער ערשטער האט אנגעהויבן מיט "והוא רחום" ביז "כי אל טוב וסלח אתה"; דער צווייטער האט אנגעהויבן מיט "אנא מלך רחום וחנון זכור" ביז "כי אל מלך חנון ורחום אתה"; און דער דריטער האט אנגעהויבן מיט "אין כמוך רחום וחנון" ביז צום סוף. און צוליב דער דאזיקער מעשה האט מען מתקן געווען צו זאגן דעם שבח ביי דער תפילת שחרית מאנטאג און דאנערשטאג, צו ערוועקן רחמי שמים. און מסתמא זענען די דריי געווען חנניה מישאל ועזריה וואס זענען געקומען מקביל פנים זיין אים. קומט אויס אז די תקנה פון "והוא רחום" איז מתוקן געווארן דורך גרויסע לייט און צדיקים. דעריבער, דאס נעקסטע מאל ווען איינער שרייט אויס "מען זאגט נישט קיין תחנון" - שפרינג נישט פאר שמחה, נאר פארשטיי אז עס איז דא דא א גרויסע און הייליגע תקנה פון קדושי עליון, וואס איז נתגלה געווארן דורך א באזונדערן נס מן השמים, און וואס פאר א געוואלדיגע מעלה און קדושה עליונה עס ליגט אינעם זאגן "והוא רחום".
פסוק ג: נתתי כפרך מצרים
כִּי אֲנִי יְהֹוָה אֱלֹהֶיךָ קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל מוֹשִׁיעֶךָ נָתַתִּי כׇפְרְךָ מִצְרַיִם כּוּשׁ וּסְבָא תַּחְתֶּיךָ׃ - ווארום איך בין ה' דיין גאט, דער הייליגער פון ישראל דיין מושיע, איך האב געגעבן מצרים אלס דיין אויסלייז-געלט, כוש און סבא אנשטאט דיר.
רש"י טייטשט דעם פסוק אויפן עבר: "נתתי כפרך מצרים" - מצרים זענען געווען דער כופר פאר אונז, זייערע בכורים זענען געשטארבן און אונזערע בכורים זענען געראטעוועט געווארן. כלל ישראל איז דעמאלט געווען מחויב כליה, אזוי ווי עס שטייט "לשפוך חמתי עליהם בארץ מצרים", און דער קדוש ברוך הוא האט גענומען די מצריים אנשטאט אונז.
דער מלבי"ם גייט ווייטער אין דעם מהלך וואס ער האט אנגעהויבן: קעגנאיבער דער נאטירלעכער הצלה ווערט געזאגט "אני ה' אלוקיך" - "אלוקיך" מלשון השגחה, אן השגחה פרטית וואס היט אויף דיר אז קיין בייז זאל דיר נישט פאסירן. און קעגנאיבער דער נסימ'דיגער הצלה וואס איז למעלה מדרך הטבע ווערט געזאגט "קדוש ישראל מושיעך" - מכוח דער קדושה פון די מעשים זענט איר ראוי צו א נס, און "קדוש" ווייזט אויף א דערהויבענער און נסימ'דיגער הנהגה.
און וויאזוי איז די זאך געשען? "נתתי כפרך מצרים כוש וסבא תחתיך". מיר האבן שוין געזען אין קאפיטל כ' פסוק ד': "כֵּן יִנְהַג מֶלֶךְ אַשּׁוּר אֶת שְׁבִי מִצְרַיִם וְאֶת גָּלוּת כּוּשׁ עֵרוֹם וְיָחֵף". סנחריב איז געקומען און באלאגערט ירושלים אין די טעג פון חזקיהו, און געשיקט זיינע לייט צו סטראשען כלל ישראל און פאדערן פון חזקיהו זיך אונטערצוגעבן; צום סוף האט ער געמוזט אנטלויפן, ווייל מען האט אים געמאלדן אז מען באלאגערט זיין לאנד, און ער האט צוגעזאגט אז ער וועט נאך צוריקקומען. און ער האט טאקע מקים געווען זיין הבטחה: ער איז צוריקגעגאנגען צו זיין לאנד, מלחמה געהאלטן מיט כוש און זיי אלע פארטריבן אין גלות, און געשלאגן אויך מצרים נאר פון דארט האט ער בלויז גענומען געפאנגענע אין שבי. און דאן איז ער צוריקגעקומען אהער צו פארענדיגן זיין ענין מיט חזקיהו, און דא האט זיך זיין מעשה געענדיגט מיט דער מפלה פון הונדערט פינף און אכציג טויזנט ראשי גייסות אין איין נאכט. קומט דאך אויס אז עס איז געווען א שבי פון מצרים און א גלות פון כוש - און די ביידע זאכן האבן געדארפט פאסירן צו אונז: א טייל פון אונז אין געפענגעניש און מיר אלע אין גלות, און דער קדוש ברוך הוא האט אריינגעלייגט אנדערע אנשטאט אונז.
און דער מלבי"ם איז מדייק: פארוואס שטייט ביי מצרים "כפרך" און ביי כוש און סבא שטייט "תחתיך"? א "כופר" איז מיט געלט, אזוי ווי "לֹא תִקְחוּ כֹפֶר לְנֶפֶשׁ רֹצֵחַ" - מען טאר נישט באצאלן קיין געלט כדי צו ראטעווען איינעם וואס איז נתחייב געווארן מיתה אין בית דין; כופר העלפט נאר אויף א פלאץ וואו ס'איז נישט פאראן קיין חיוב מיתה נאר אן אנדערע שטראף. און א כופר איז קיינמאל נישט פונעם זעלבן מין: געלט אנשטאט געפענגעניש, געלט אנשטאט א שטראף. אבער "תחת" איז תמיד פונעם זעלבן מין - "נפש תחת נפש", "עין תחת עין" (און הגם חז"ל האבן געדרשנט וואס זיי האבן געדרשנט, ווייזט דער לשון "תחת" אויף א זאך אנטקעגן א זאך פונעם זעלבן מין), און אזוי ווי דער איל וואס אברהם אבינו האט מקריב געווען "תחת בנו", א קרבן אנטקעגן א קרבן. און דעריבער: כלל ישראל איז נתחייב געווארן גלות, און נישט קיין געפענגעניש. די געפענגעניש פון מצרים איז נישט פונעם זעלבן מין, דערפאר הייסט עס "כופר" - "נתתי כפרך מצרים". אבער כוש זענען באשטראפט געווארן מיט גלות, און דאס איז פונקט דאס וואס מיר זענען נתחייב געווארן, דערפאר זענען זיי ממש "תחתיך" - פונעם זעלבן סארט און פונעם זעלבן מין.
און דער רד"ק, לויט זיין צווייטן מהלך אז די נבואה גייט אויף דער צוקונפט, טייטשט אז די רייד גייען אויף לעתיד לבוא: אזוי ווי עס שטייט געברענגט אין ספר דניאל אז מלך הצפון וועט קומען מיט רייט-וועגנער, מיט רייטער און מיט אסאך שיפן, און ער וועט אויסשטרעקן זיין האנט איבער די לענדער, און ארץ מצרים וועט נישט אנטלויפן; און אויף דעם ווערט דא געזאגט אז מצרים וועט פארכאפט ווערן דורך מלך הצפון אנשטאט עם ישראל. און ווער עס וויל וויסן ווער איז דער מלך הצפון און קעגן וועמען ער קריגט, קען דאס הערן אינעם דיסק איבער ספר דניאל וואו אלע די דאזיקע נבואות ווערן מבואר.
פסוק ד: יקר, נכבד און באליבט
מֵאֲשֶׁר יָקַרְתָּ בְעֵינַי נִכְבַּדְתָּ וַאֲנִי אֲהַבְתִּיךָ וְאֶתֵּן אָדָם תַּחְתֶּיךָ וּלְאֻמִּים תַּחַת נַפְשֶׁךָ׃ - ווייל דו ביסט טייער אין מיינע אויגן, ביסטו געערט געווארן און איך האב דיך ליב געהאט, און איך וועל געבן מענטשן אנשטאט דיר, און פעלקער אונטער דיין לעבן.
באמערקט אז עס זענען דא דא דריי אויסדרוקן פון נאנטקייט: יקר, נכבד, אהוב. און דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק צווישן זיי. "יקר" איז מצד יוקר המציאות, א זאך וואס איז נישט מצוי, אזוי ווי "וּדְבַר ה' הָיָה יָקָר בַּיָּמִים הָהֵם" - און דער המשך איז "אֵין חָזוֹן נִפְרָץ". גאלד, צום ביישפיל: וואס מאכט עס טייער? זיין זעלטנקייט. שטעלט אייך פאר אז מארגן וועט גאלד זיין מצוי ווי שטיינער און אלומיניום וועט זיין זעלטן - יעדער גראם אלומיניום וועט פארקויפט ווערן פאר טויזנטער, און אויף גאלד וועט מען אייך זאגן: ברענג א לאסט-אויטא און לאד אן. איך האב געליינט אז די נאזהארנס אין אפריקע האלטן ביים אויסגעמעקט ווערן אינגאנצן, און פארוואס דאס אלעס? ווייל מען יאגט זיי נאר צוליב דעם הארן, וואס ווערט פארקויפט אין רוסלאנד און אין נאך ערטער פאר הונדערט און פערציג דאלאר א גראם. וואס איז דער דאזיקער הארן? א שטיק ביין. נאר וויבאלד ער איז זעלטן, ווערט ער אנגערופן יקר. "נכבד" איז מצד דער אייגענער מעלה, און עס קען זיין אז ער איז מצוי און דאך נכבד צוליב זיין מעלה. און "נאהב" איז א זאך וואס איז אפשר נישט טייער און נישט נכבד, אבער ער געפעלט מיר און איך האב אים ליב.
און דער נביא זאגט בשם ה': וויסט פארוואס איך ראטעווע אייך און פארוואס איך האב געגעבן מצרים אלס אייער כופר - "מאשר יקרת בעיני", מצד דעם שורש פון דיין נפש וואס שטאמט פון א הויכן ארט, און מצד דעם קוואל פון דיינע אבות אברהם יצחק און יעקב; ס'איז נישטא קיין סאך אזעלכע, דאס איז גאר זעלטן. "נכבדת" - מצד זיך אליין, ווייל איר זענט עוסק בתורה און היט אפ מצוות, און דאס איז אן אייגענע מעלה. "ואני אהבתיך" - אפילו אויב עס איז נישטא אין דיר קיין שום מעלה, "וָאֹהַב אֶת יַעֲקֹב וְאֶת עֵשָׂו שָׂנֵאתִי"; מיין רצון איז צוגעבונדן צו זיי. און די דריי זאכן זענען מכוון קעגן דעם וואס ער האט פריער געזאגט: "וְאַתָּה יִשְׂרָאֵל עַבְדִּי... אֲשֶׁר בְּחַרְתִּיךָ זֶרַע אַבְרָהָם אֹהֲבִי".
און דעריבער "ואתן אדם תחתיך" - אפילו פאר איין איינציקן איד וועל איך געבן אן אדם, א גוי, וואס זאל זיין תחתיו, איינער קעגן איינעם: אויב דער איד וואלט געדארפט גיין אין גלות, וועט דער גוי גיין אין גלות אנשטאט אים. אבער "ולאומים תחת נפשך" - ווען עס רעדט זיך פון דיין נפש, פון דיין הייליקער נשמה וואס איז אויסגעהאקט געווארן פון אונטערן כסא הכבוד, קעגן איר גיב איך איבער גאנצע פעלקער, פילע אומות.
פסוק ה: פארוואס שטייט "אל תירא" צוויי מאל
אַל־תִּירָא כִּי אִתְּךָ־אָנִי מִמִּזְרָח אָבִיא זַרְעֶךָ וּמִמַּעֲרָב אֲקַבְּצֶךָּ׃ - שרעק זיך נישט ווארום איך בין מיט דיר, פון מזרח וועל איך ברענגען דיין זרע, און פון מערב וועל איך דיך צונויפנעמען.
פרעגט דער מלבי"ם: די נבואה האט דאך שוין אנגעהויבן מיט "אל תירא כי גאלתיך", וואס איז דער פלאץ איבערצוזאגן דא נאכאמאל "אל תירא"? נאר באמת האבן זיי געהאט צוויי סיבות מורא צו האבן. די ערשטע - בעת זיי זענען נאך אין גלות, טאמער וועלן מיר פארלארן גיין צווישן די גוים און אונטערגיין צווישן זיי. און אויף דעם איז אויבנדערמאנט געזאגט געווארן "אל תירא", "כי תעבור במים", און איך האב געגעבן מצרים אלס דיין כופר: די פעלקער וועלן זיין א כופר פאר דיין נפש, און דו וועסט נישט אונטערגיין צווישן די אומות; הגם דו וועסט זיין אינעם וואסער און אינעם פייער וועסטו נישט פארברענט ווערן - דו וועסט זיין צווישן די גוים און מען וועט דיך נישט אויסמעקן. דאס איז א הבטחה אז עם ישראל וועט אייביג עקזיסטירן. און די צווייטע - לאמיר זאגן אז מיר וועלן נישט אונטערגיין, אבער וואס וועט זיין מיט דער גאולה? ווען וועלן מיר זיך אומקערן צו אונדזער לאנד? וויאזוי וועט דער אויבערשטער צונויפנעמען די נדחי ישראל וואס זענען צעשפרייט איבערן גאנצן ערד-קוגל? און אויף דעם קומט דער צווייטער "אל תירא": "אל תירא כי אתך אני ממזרח אביא זרעך וממערב אקבצך" - איך האב דיך פארטריבן אין גלות און איך וועל דיך איינזאמלען און צונויפנעמען, אזוי ווי עס שטייט "וּמְזָרֵה יִשְׂרָאֵל יְקַבְּצֶנּוּ": דער וואס האט צעשפרייט, דער וועט צונויפנעמען.
און אין אן אנדערן פסוק שטייט "וְאָסַף נִדְחֵי יִשְׂרָאֵל וּנְפֻצוֹת יְהוּדָה יְקַבֵּץ" - פארוואס שטייט ביי ישראל "אסיפה" און ביי יהודה "קיבוץ"? ערקלערט דער מלבי"ם, ווי זיין שטייגער אויף אנדערע ערטער: עשרת השבטים זענען פארטריבן געווארן צו די מזרח-לענדער - נישט צום מזרח וואס מיר קענען היינט, עיראק, תימן און מאראקא, נאר צום ווייטן מזרח. און זיי זיצן דארט צונויפגעזאמלט אויף איין ארט, און זיי דארפן נישט קיין קיבוץ נאר בלויז אן אסיפה, זיי צו ברענגען אהער. און אויף דעם שטייט "ממזרח אביא זרעך". קעגנאיבער דעם זענען יהודה און בנימין, וואס צו זיי געהערן מיר אלע, צעשפרייט אין דער גאנצער וועלט - אין אויסטראליע, אין כינע, אין אמעריקע, אין אפריקע, און וואו נישט - און פאר זיי פעלט זיך אויס א קיבוץ, און דעריבער שטייט "וממערב אקבצך".
און נאך אלץ דארף מען מדייק זיין: פארוואס שטייט ביי מזרח "אביא זרעך", מיט זייער זרע, און ביי מערב שטייט "אקבצך", אין זיי אליין? ערקלערט דער מלבי"ם: עשרת השבטים זענען פארטריבן געווארן אין די צייטן פון חזקיהו, און זיי אליין קען מען דאך שוין נישט ברענגען - זיי זענען שוין לאנג געשטארבן; מען קען נאר ברענגען זייער זרע. אבער ביי שבט יהודה איז זייער גלות געווען שפעטער, דערפאר קען מען ברענגען זיי אליין - "אקבצך", דיך אליין. קומט אויס אז אלעס איז וואונדערבאר פארענטפערט: ביי עשרת השבטים - אסיפה און ביי זייער זרע, און ביי די גולים פונעם מערב - קיבוץ און ביי זיי אליין.
פסוק ו: אומר לצפון תני
אֹמַר לַצָּפוֹן תֵּנִי וּלְתֵימָן אַל־תִּכְלָאִי הָבִיאִי בָנַי מֵרָחוֹק וּבְנוֹתַי מִקְצֵה הָאָרֶץ׃ - איך וועל זאָגן צום צפון: גיב אַרויס, און צום דרום: האַלט נישט צוריק; ברענג מיינע זין פֿון דער ווייט, און מיינע טעכטער פֿון עק ערד.
אויך די יידן וואָס געפֿינען זיך אין צפון, וואָס ווי מען האָט מסביר געווען זענען זיי דאָרטן פֿאַרשפּאַרט אין די בערג און די בערג רינגלען זיי אַרום און זיי קענען נישט אַרויסגיין - זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: "אומר לצפון תני". און ווידער די וואָס זענען אין דרום, וואָס זענען נישט פֿאַרשלאָסן נאָר עס איז פֿאַראַן אַ חשש אַז די אומות וועלן זיי נישט לאָזן אַרויסגיין - קעגן זיי ווערט געזאָגט "ולתימן אל תכלאי", דאָס הייסט, איך זאָג צו די אומות: שטעלט נישט צוריק עם ישראל פֿון אַרויסגיין. "הביאי בני מרחוק ובנותי מקצה הארץ" - ווייל עס איז געקומען די צייט פֿון דער גאולה.
פסוק ז: כל הבריאה נבראה לתכלית זו
כֹּל הַנִּקְרָא בִשְׁמִי וְלִכְבוֹדִי בְּרָאתִיו יְצַרְתִּיו אַף־עֲשִׂיתִיו׃ - יעדער וואָס ווערט גערופֿן ביי מיין נאָמען, און לכבודי האָב איך אים באַשאַפֿן, אים געפֿאָרעמט, און אויך געמאַכט.
נישט נאָר וואָס איך וועל באַפֿעלן די פֿיר ווינטן פֿון הימל אַרויסצופֿירן די וואָס זענען אין גלות, נאָר וויסט אַז: "כל הנקרא בשמי" - די גאַנצע בריאה, עליונים און תחתונים, אַלע וואָס ווערן מיוחס צו מיין נאָמען, "ולכבודי בראתיו" - די גאַנצע בריאה וואָס איז באַשאַפֿן געוואָרן כּדי עס זאָל זיך אַנטפּלעקן אין איר כבוד שמים - דאָס אַלץ האָב איך געפֿאָרעמט און געמאַכט נאָר כּדי אַרויסצופֿירן אַ "עם עיוור ועיניים יש". די גאַנצע בריאה ממש איז באַשאַפֿן געוואָרן פֿאַר דעם צוועק.
דער פּסוק איז אַ גאָר יסודות'דיקער פּסוק, און ער איז דער מקור צו די פֿיר עולמות וואָס די מקובלים זענען מאריך דערין, און ווערט אויך דערמאָנט אינעם זוהר. די פֿיר עולמות ווערן אָנגערופֿן מיט די ראשי תיבות אבי"ע, פֿון אויבן אַראָפּ: אצילות, בריאה, יצירה, עשייה. "בשמי ולכבודי" איז מכוון קעגן אצילות, וואָס אין עולם האצילות איז גאָרנישט דאָ אַחוץ זיין כבוד יתברך, "לֹא יְגֻרְךָ רָע", און עס איז נישטאָ קיין אַנדערער מיט אים - דאָס איז שם הוי"ה, אין עוד מלבדו. און די עולמות וואָס זענען זיך משתלשל פֿון דאָרטן: "בראתיו" - עולם הבריאה, "יצרתיו" - עולם היצירה וואָס איז עולם הכסא, "אף עשיתיו" - דער רוחניות'דיקער עולם העשייה, און פֿון אים איז זיך משתלשל דער אונטערשטער עולם העשייה.
און דער מלבי"ם עקלערט דעם חילוק צווישן ברא, יצר און עשה. "ברא" - אַרויסנעמען דעם חומר און דעם עצם הדבר יש מאין, אַזוי ווי "בראשית ברא אלקים", וואָס דער רמב"ן טייטשט אַז ער האָט באַשאַפֿן דעם ערשטן חומר היולי; אין דער שפּראַך פֿון די וויסנשאַפֿטלער הײַנט צו טאָג רופֿט מען דאָס אַן אַטאָם. דער הקדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן דעם ערשטן חומר, און דערנאָך יעדן טאָג האָט ער געפֿאָרעמט יש מיש; נאָר בראשית איז געווען די בריאה פֿון חומר הגולם יש מאין, און פֿון דעם זעלבן ערשטן חומר היולי זענען געמאַכט געוואָרן אַלע צוזאַמענשטעלן, ווייל אַלץ וואָס איז דאָ אין דער בריאה איז דער זעלבער אַטאָם אין פֿאַרשידענע הרכבות. "יצירה" - נעמען און צונויפֿהעפֿטן די זאַכן און אויספֿאָרעמען פֿון זיי אַ צורה. "עשייה" - דער גמר און די פֿאַרענדיקונג פֿון דער צורה.
קומט אויס אַז די בריאה יש מאין איז "לכבודי"; און דערנאָך האָב איך פֿאַרראָכטן און פֿאַרענדיקט דאָס אַלץ פֿאַר דעם צוועק וואָס שטייט אינעם קומענדיקן פּסוק: "הוציא עם עיוור ועיניים יש". די תכלית פֿון דער בריאה איז כבוד ה' יתברך, און זיין כבוד אַנטפּלעקט זיך אין קיבוץ גלויות; און עס מוז זיין אַז די גאַנצע מציאות זאָל צוהעלפֿן צו דער זאַך, ווייל דאָס איז דאָך די תכלית פֿון דער גאַנצער בריאה.
פסוק ח: עם עיוור ועיניים יש
הוֹצִיא עַם־עִוֵּר וְעֵינַיִם יֵשׁ וְחֵרְשִׁים וְאׇזְנַיִם לָמוֹ׃ - ער האָט אַרויסגעפֿירט אַ בלינד פֿאָלק וואָס האָט אויגן, און טויבע וואָס האָבן אויערן.
"עם עיוור" - אַ פֿאָלק וואָס לכאורה זעט די מציאות, אָבער מאַכט צו די אויגן. און מיר האָבן שוין געזען אויבן: "מִי עִוֵּר כִּי אִם עַבְדִּי וְחֵרֵשׁ כְּמַלְאָכִי אֶשְׁלָח", אַז דער נביא רופֿט זיי אָן בלינדע און טויבע, ווייל מען מוסר'ט זיי און זיי פֿאַרשטאָפּן זייערע אויערן - דאָס הייסט "חרשים ואוזניים למו", און זיי האָבן אויגן און זיי זעען נישט. זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: די גאַנצע בריאה איז צוגעגרייט געוואָרן פֿאַר דער דאָזיקער מציאות, אין וועלכער עס וועט זיין די גאולה, און דעמאָלט וועט נתפרסם און נתגלה ווערן זיין נאָמען יתברך אין אַלע עולמות אינאיינעם.
פסוק ט: אן אויפפאדערונג צו די אומות העולם
כׇּל־הַגּוֹיִם נִקְבְּצוּ יַחְדָּו וְיֵאָסְפוּ לְאֻמִּים מִי בָהֶם יַגִּיד זֹאת וְרִאשֹׁנוֹת יַשְׁמִיעֻנוּ יִתְּנוּ עֵדֵיהֶם וְיִצְדָּקוּ וְיִשְׁמְעוּ וְיֹאמְרוּ אֱמֶת׃ - אלע גוים זאלן זיך צונויפקלייבן אינאיינעם און פעלקער זאלן זיך איינזאמלען; ווער צווישן זיי קען דאס פאראויסזאגן, און די פריערדיגע זאכן זאלן זיי אונז לאזן הערן, זאלן זיי שטעלן זייערע עדות און ווערן גערעכטפארטיגט, אדער זאלן זיי הערן און מודה זיין אז ס'איז אמת.
נאכדעם וואס ער האט נבואה געזאגט אויף קיבוץ גלויות, ווענדט זיך דער נביא צו די פעלקער פון זיין צייט. זאגט דער מלבי"ם: אין יענע צייטן פלעגן די אומות דערציילן וואונדער-מעשיות, סיפורי אלף לילה ולילה, איבער זייערע געטער. ווער עס האט געליינט אין דער גריכישער מיטאלאגיע און אין די מיטאלאגיעס פון אור-אלטע פעלקער, ווייסט ווי אזוי מ'באשרייבט מלחמות צווישן געטער, ווי איין גאט קריגט זיך מיט א צווייטן גאט און האט צוגענומען זיין ווייב, און ווי זיין זון איז אויפגעשטאנען אויף אים און אים דערמארדעט - אן א שיעור מעשיות. און די לשון פונעם מלבי"ם: "וסיפוריהם היו מלאים הבלים רבים אין ספורות למו, כנודע מסיפורי המיתולוגיה היוונית אשר נשארו משרידי סיפורי ההבלים הזרים האלה".
צו זיי ווענדט ער זיך: זאלן זיך צונויפקלייבן די גוים און די לאומים, "מי בהם יגיד זאת" - איז דען פאראן צווישן אייך איינער וואס קען זאגן וואס עס וועט זיין אין דער צוקונפט? אט זאג איך דא א נבואה, אויף קיבוץ גלויות און אויף דעם צוריקקער פון כלל ישראל צו זייער לאנד; איז פאראן צווישן אייך איינער וואס האט געזאגט אזא נבואה? מיט אלע מעשיות איבער די עבודה זרה'ס און אפגאטן, האט איינער פון זיי אמאל געזאגט א ווארט אויף דער צוקונפט? "וראשונות ישמיעונו" - אלעס וואס זיי דערציילן איז נאר אויפן עבר: אמאל איז געווען אזא מלחמה, און יענער גאט האט מכניע געווען דעם דאזיגן גאט... און פארוואס דערציילן זיי נישט גארנישט אויף דער צוקונפט?
און נישט דאס בלויז. "יתנו עדיהם ויצדקו" - אז דו דערציילסט מיר א מופת אדער א וואונדער וואס איז געשען אינעם עבר און ווילסט איך זאל דיר גלייבן, ברענג אן עדות וואס האט דאס געזען, אן עדות וואס איז נאמן ביי מיר און קען מעיד זיין אז דיינע ווערטער זענען אמת. אבער אפילו אויף די פריערדיגע מעשיות וואס זיי לאזן הערן האבן זיי נישט קיין שום עדות, און זיי קענען נישט אויפווייזן זייערע רייד. "וישמעו ויאמרו אמת" - אדער צום ווייניגסטנס זאל עס זיין א מעשה וואס לייגט זיך אויפן שכל, אז דער וואס הערט זאל זאגן: ס'איז מסתבר, ס'איז מתקבל על הדעת. נאר זייערע מעשיות זענען אזוי פאנטאזיעפול און אויסגעטראכט, אז דער וואס הערט עס זאגט גלייך: שקר, ס'איז אוממעגליך, נארישקייטן און לויטערע הבלים.
און בלשון פונעם מלבי"ם: זייערע הבלים-מעשיות זענען תולדות פון די טעג פון חושך, שפינוועב וואס די כהני עבודה זרה האבן געוואבן, צו דערציילן פון אור-אלטע צייטן וואס קיין מענטש האט נישט געזען און קיין עדות קען נישט מעיד זיין אז ער האט עס געזען, און די מעשיות אליין זענען סותר דעם אמת. ווארום דער גדר פון אמת איז אז דאס וואס מען דערציילט זאל שטימען מיטן שכל און מיט דער מציאות, און דא וועט דאך יעדער וואס הערט עס נאר חוזק מאכן פון זיי. און אויב אזוי, ווי אזוי ווילט איר מיר זאלן גלייבן אייערע מעשיות אפילו איבערן עבר?
און דער מלבי"ם איז מדייק אין די לשונות: וואס איז דער חילוק צווישן "נקבצו" און "יאספו"? מיר האבן שוין מסביר געווען אז קיבוץ איז ביי עפעס וואס איז צעשפרייט, און אסיפה איז אריינברענגען א זאך פון אינדרויסן אויף אינעווייניג. "אספתם הביתה" - מיינט נישט צונויפגעקליבן, ווייל ס'איז דאך נישט דא וואס צונויפצוקלייבן; נאר מ'האט עס אריינגענומען אינעווייניג. און אזוי אויך, וואס איז דער חילוק צווישן "גוים" און "לאומים"? לאומים זענען די מתוקנ'דיגע פעלקער, וואס האבן איין רעליגיע, א געזעץ, משפט און סדר; זיי דארף מען נישט צונויפקלייבן, ווייל זיי זענען שוין צונויפגעקליבן אונטער דעם זעלבן גלויבן און דעם זעלבן געזעץ, און פאר זיי איז גענוג אן אסיפה - "ויאספו לאומים". אבער די גוים זענען צעשפרייטע פעלקער, וואס ווערן נישט פאררעכנט פאר קיין מסודר'דיגע אומה און זיצן נישט אין קיין געארדנטן פלאץ, און דערפאר שטייט "כל הגוים נקבצו יחדיו" - זיי דארף מען צונויפקלייבן.
די דרשת חז"ל: לעתיד לבוא ברענגט דער הקדוש ברוך הוא א ספר תורה
די גמרא אין מסכת עבודה זרה דף ב' עמוד א' דרש'נט דעם דאזיגן פסוק. דרש רבי חנינא בר פפא, ואיתימא רבי שמלאי: לעתיד לבוא ברענגט דער הקדוש ברוך הוא א ספר תורה און לייגט עס אריין אין זיין חיק, און זאגט: ווער עס האט זיך פארנומען מיט איר - זאל קומען און נעמען זיין שכר. גלייך קלייבן זיך צונויף און קומען די עובדי כוכבים אין א גרויסן געמיש, שנאמר "כל הגוים נקבצו יחדיו ויאספו לאומים". זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: גייט נישט אריין פאר מיר בערבוביא, נאר יעדע אומה און אירע שרייבער זאלן אריינגיין באזונדער, שנאמר "ויאספו לאומים", און עס איז נישטא קיין "לאום" נאר א מלכות, שנאמר "וּלְאֹם מִלְאֹם יֶאֱמָץ". דאס הייסט, נישט אלע צוזאמען אין א מיש-מאש, נאר יעדע מלכות זאל קומען פאר זיך - ווייל מען האט דאך א באזונדערן חשבון מיט יעדער מלכות.
גלייך גייט אריין מלכות רומי די ערשטע, ווייל זי איז וויכטיג, און פון וואו ווייסט מען אז זי איז וויכטיג - שנאמר "וְתֵאכֻל כָּל אַרְעָא וּתְדוּשִׁנַּהּ וְתַדְּקִנַּהּ", דאס איז רומי חייבתא, די רשעות'דיגע מלכות וואס איר נאמען איז ארויס איבער דער גאנצער וועלט. און ביי א מלך און א ציבור - גייט דער מלך פריער צום דין, און דערפאר גייען זיי אריין די ערשטע. פרעגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: אויף וואס קומט אייך שכר? זאגן זיי פאר אים: רבונו של עולם, אסאך מארקן האבן מיר אויפגעשטעלט, אסאך בעדער האבן מיר געמאכט, אסאך זילבער און גאלד האבן מיר פארמערט, און דאס אלעס האבן מיר נאר געטאן צוליב די אידן כדי זיי זאלן זיך קענען אפגעבן מיט תורה. זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: שוטים שבעולם, אלעס וואס איר האט געטאן - פאר אייער אייגענער טובה האט איר עס געטאן; איר האט אויפגעשטעלט מארקן כדי אראפצוזעצן דארט זונות, בעדער כדי זיך צו פארגעניגן אין זיי, און דאס גאלד און זילבער וואס איר האט איינגעזאמלט געהערט דאך צו מיר, שנאמר "לִי הַכֶּסֶף וְלִי הַזָּהָב נְאֻם ה' צְבָאוֹת". איז דען דא צווישן אייך איינער וואס קען זאגן "זאת"? און דאס איז די קשיא "מי בהם יגיד זאת" - און "זאת" מיינט נישט קיין אנדערע זאך נאר תורה, שנאמר "וְזֹאת הַתּוֹרָה אֲשֶׁר שָׂם מֹשֶׁה". איז פאראן אן אומה וואס האט זיך אפגעגעבן מיט תורה? גלייך זענען זיי ארויסגעגאנגען בפחי נפש.
איז מלכות רומי ארויסגעגאנגען, און מלכות פרס איז אריינגעקומען, ווייל זי איז די וויכטיגסטע נאך איר. פרעגט ער זיי: מיט וואס האט איר זיך פארנומען? זאגן זיי פאר אים: רבונו של עולם, אסאך בריקן האבן מיר געבויט, אסאך גרויסע שטעט האבן מיר איינגענומען, אסאך מלחמות האבן מיר געפירט, און דאס אלעס האבן מיר נאר געטאן פאר כלל ישראל כדי זיי זאלן קענען לערנען תורה. און למעשה זענען דאך אלע יענע מלחמות געווען צו פארניכטן די אידן - נאר זיי דרייען מעשיות. אזוי ווי די היינטיגע איראנער זאלן זאגן: פארוואס האבן מיר געקריגט מיט סאדאם כוסעין פאר אזויפיל יארן? נאר כדי כלל ישראל זאל קענען עוסק זיין בתורה, מיר האבן פארנומען סאדאם כוסעין כדי מ'זאל דא קענען לערנען רואיג. האט דער הקדוש ברוך הוא געזאגט צו זיי: אלעס וואס איר האט געטאן - לצורך עצמכם האט איר עס געטאן; בריקן - צו נעמען פון זיי צאל (מכס), שטעט - צו מאכן אין זיי צוואנגס-ארבעט (אנגריא), און די מלחמות האב דאך איך געפירט, שנאמר "ה' אִישׁ מִלְחָמָה". איז דען דא צווישן אייך איינער וואס קען זאגן "זאת"? און "זאת" מיינט דאך בלויז די תורה. גלייך זענען זיי ארויסגעגאנגען פון פאר אים בפחי נפש.
און וואס איז דער המשך? "וראשונות ישמיעונו יתנו עדיהם ויצדקו" - וועלן זיי קומען און זאגן: רבונו של עולם, גיב אונז יעצט די מצוות, מיר ווילן זיי מקיים זיין; "יתנו עדיהם ויצדקו" - אט וועלן מיר ברענגען עדות און אויפווייזן אז מיר ווילן באמת מקיים זיין די תורה. זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: וואס וועט דאס העלפן, ס'איז שוין צו שפעט. און פונדעסטוועגן, אין הקדוש ברוך הוא בא בטרוניא עם בריותיו, און ער גיט זיי די מצוה פון סוכה און מאכט ארויסקומען אויף זיי א הייסע זון, און זיי גייען ארויס און שטויסן איר מיט די פיס. און די גמרא פרעגט: ביי אן איד איז דאך אויך א מצטער פטור מן הסוכה און מעג ארויסגיין? און זי ענטפערט: יא, נאר אן איד שטויסט נישט, און זיי שטויסן. און דעמאלט לאכט דער הקדוש ברוך הוא, און דער הקדוש ברוך הוא לאכט נישט נאר אין יענעם טאג, "יוֹשֵׁב בַּשָּׁמַיִם יִשְׂחָק אֲדֹנָי יִלְעַג לָמוֹ". קומט אויס אז אונזער פסוק רעדט איבער דער צוקונפט.
די קשיא פונעם בריסקער רב: פארוואס "שוטים" און נישט "שקרנים"
דער בריסקער רב פרעגט א גרויסע קשיא: מען רעדט דאך דא לעתיד לבוא, אין א מצב ווען עס איז שוין נתברר געווארן פאר יעדן אז "ה' אלוקים אמת" ותורתו אמת. ווי אזוי קענען די אומות קומען צום משפט און טענה'ן אזעלכע נארישקייטן - "כל מה שעשינו לא עשינו אלא בשביל ישראל, תיקנו שווקים בשביל ישראל" (אלעס וואס מיר האבן געטאן האבן מיר געטאן נאר פאר ישראל, מיר האבן אויפגעשטעלט מארקן פאר ישראל)? ווער גלייבט דען אזא מעשה? זיי אליין גלייבן דאך נישט אין זייער אייגענעם ליגן, און וואס פארא זין האט עס צו קומען און דאס דערציילן פאר'ן רבונו של עולם? און נישט נאר דאס, נאר וואס ענטפערט זיי דער קדוש ברוך הוא? "שוטים שבעולם". זענען זיי דען שוטים? זיי זענען דאך שקרנים! און וואס באדייט "שוטים שבעולם"?
נאר באמת לעתיד לבוא וועט זיך אויסקלארן דאס וואס מיר האבן פריער געלערנט: "כל הנקרא בשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו" - אז די גאנצע בריאה אינגאנצן איז באשאפן געווארן לצורך ישראל. עס וועט זיך ארויסשטעלן אז די מארקן וואס זיי האבן פארראכטן, די בריקן וואס זיי האבן געבויט און אלע המצאות וואס זיי האבן אויסגעטראכט, איז בעצם אלעס געווען לצורך התורה. פונקט ווי יענע טראנס-סיבירישע באן וואס מען האט געבויט בזמנו און קיינער האט נישט פארשטאנען פארוואס זי פעלט אויס, טויזנטער מענטשן האבן דארט שווער געארבעט און פילע זענען דארט געשטארבן - און בזכות דעם איז געראטעוועט געווארן ישיבת מיר, רבנו ירוחם און רבי יחזקאל לוינשטיין מיט דער גאנצער ישיבה. אלעס איז באשאפן געווארן בשביל ישראל.
אויב אזוי, טענה'ן דען די אומות א שקר אדער דעם אמת? דעם אמת! זיי וועלן אליין צוקומען צו דער מסקנא, און זיי וועלן זען אז טאקע אלעס איז געווען פאר ישראל. דערפאר זאגן זיי פאר'ן רבונו של עולם: אט יעצט איז דאך אלעס קלאר - מארקן האבן מיר געבויט פאר ישראל, בריקן האבן מיר פארראכטן פאר ישראל; קומט אונז דען נישט קיין שכר דערויף?
ענטפערט ער זיי: שוטים. און פארוואס שוטים? איר זענט נישט קיין שקרנים, און לויט די פאקטן זענט איר גערעכט; עס ווערט טאקע יעצט נתברר אז אלעס איז געווען פאר ישראל. אבער וואס איז געווען אייער כוונה? איר האט געמיינט אייערע אייגענע געברויכן - איינצומאנען מכס, צו טאן אנגריא, ארנוניות און דאס גלייכן. און יעצט זאגט מיר: א מענטש וואס האט געטאן א מעשה, זיך געפלאגט און געמאכט גרויסע מיה, און מיט בלויז א קליינע כוונה וואלט ער געקענט זוכה זיין צו אן אומגעהויערן שכר, און אן דער כוונה וועט ער נאך באקומען א שטראף דערויף - ווי אזוי פאסט אים צו רופן? א שוטה! ווייל די מיה האסטו דאך ממילא אריינגעלייגט, און בלויז די כוונה האט דיר געפעלט. דערפאר קען מען זיי נישט רופן שקרנים, ווייל דער אמת איז ווי זיי זאגן; אבער עס איז א נארישקייט נישט אינזינען צו האבן. און דאס איז זייער פראבלעם - די כוונה, וואס זיי האבן אינזינען געהאט בלויז פאר זיך אליין. און דערפאר ביים סוף פונעם פראצעס, נישט נאר וואס זיי וועלן נישט באקומען קיין שכר דערויף, נאר זיי וועלן נאך ראוי זיין באשטראפט צו ווערן, ווייל מיט פיל פון זייערע מעשים האבן זיי נאך דערווייטערט עם ישראל פון דער תורה און פון די מצוות.
צום סך הכל:
דער קאפיטל הייבט אן מיט דער נחמה נאך דער תוכחה: דער עצם מציאות וואס מיר זענען די באשעפענישן און געבעפענישן פונעם קדוש ברוך הוא - "בוראך יעקב ויוצרך ישראל" - פארלאנגט און ברענגט די גאולה. מצד הבריאה איז אונז פארזיכערט א נאטירליכע הצלה, אז מיר זאלן נישט זיין אונטערטעניג אונטער די מלכים פון בבל און פרס; און מצד היצירה, די בחינה פון ישראל, איז פארזיכערט א נסימ'דיגע הצלה העכער פונעם טבע - "ובנהרות לא ישטפוך", "ולהבה לא תבער בך". דער קדוש ברוך הוא גיט פעלקער אלס כופר אונטער אונז, ווייל מיר זענען טייער, געערט און באליבט פאר אים; און ער צוזאגט צו פארזאמלען אונזערע פארשטויסענע פון מזרח און פון מערב, פון צפון און פון דרום. און דער תכלית פון דער גאנצער בריאה אינגאנצן - "ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו" - איז דער גילוי פון כבוד שמים אין דער גאולה פון ישראל. און פון דא נעמט זיך די פאדערונג צו די אומות: עס איז נישטא צווישן זיי קיינער וואס קען זאגן עתידות, און זיי האבן נישט קיין עדות און אפילו נישט קיין סברא וואס לייגט זיך אויפ'ן הארצן; און לעתיד לבוא, ווען עס וועט זיך ארויסשטעלן אז אלעס איז באשאפן געווארן בשביל ישראל, וועט זיך אויך ארויסשטעלן אז זייער פארלוסט איז נישט געווען אינעם מעשה נאר אין דער כוונה - און דערפאר וועלן זיי אנגערופן ווערן "שוטים".