ספר ישעיהו פרק מ"ג. ועתה כה אמר השם בוראך יעקב ויוצרך ישראל אל תירא כי גאלתיך קראתי בשמך לי אתה. דער מלבי"ם דערקלערט: נאָך די שווערע פסוקים וואָס מיר האָבן פריער געזען, וישפוך עליו חמה אפו עיזוז מלחמה תלהטהו מסביב, זייער שווערע און שאַרפע ווערטער, קומט איצט דער נביא און זאָגט: פאַרצווייפל זיך נישט, כה אמר השם בוראך יעקב ויוצרך ישראל.
עס איז דאָ אַ חילוק צווישן בורא און יוצר. זאָגט דער מלבי"ם: בורא, דאָס איז באַשאַפן יש מאין, אַרויסצוברענגען דעם עצם פונעם זאַך, דעם עצם פונעם חומר, דאָס רופט מען בריאה. יוצר לעומת זאת, ווי אַ כלי-יוצר, ווען עס איז שוין דאָ אַ חרס און דערפון פורעמט מען אויס אַ כלי, דאָס רופט מען יוצר, אַרויסצוברענגען זיין פאָרעם.
עס איז אויך דאָ אַ חילוק צווישן יעקב און ישראל, ווי מיר האָבן דערקלערט. יעקב, דאָס איז ווען זיי זענען אויף אַ נידעריקער מדרגה, און ישראל ווען זיי זענען אויף אַ דרך הנהגה על טבעית, אַ חשיבות. אין אָנהייב זאָגט ער אויף כלל ישראל, ווען דער הייליקער באשעפער האָט זיי בלויז באַשאַפן, מיינט מען דער ראשית החומר, זענען זיי געווען בבחינת יעקב. אָבער כלל ישראל מצד עצמם, מצד זייער עצמדיקער פאָרעם, זענען זיי אַ בחינה פון ישראל, ווייל זיי געוועלטיקן איבער דעם טבע, און דער הייליקער באשעפער פירט זיי כביכול אויף אַ דרך על טבעית.
איצט לאָמיר זיך מערקן: כה אמר בוראך יעקב, זאָגט דער מלבי"ם, זענען די דלתות הכתוב מקבילות. כה אמר בוראך יעקב, וואָס האָט געזאָגט בוראך יעקב? אל תירא כי גאלתיך. היות ווי פון ראשית דיין הוייה, ווען איך האָב דיך אויסגעקליבן נאָר בלויז פאַר אַ פאָלק, ווען איך האָב דיך אויסגעלייזט פון מצרים, איז דאָס געווען אַ בחינה פון בריאה, ווי מיר האָבן דערקלערט, דאָס איז געווען דער אָנהייב. זאָגט דער הייליקער באשעפער: דאָס פאַרפליכט דאָך אַז איך וועל דיך אויך אויסלייזן אַ צווייטן מאָל. אַז איך האָב אייך אויסגעלייזט, וועט דאָס פאַרזיכערן אַז איך וועל אייך אויסלייזן אַ צווייטן מאָל, ווייל צו וואָס האָב איך דיך אַרויסגעפירט פון מצרים, פאַר וועלכן צוועק האָב איך אייך אויסגעלייזט אויב נישט בכדי איר זאָלט מיר זיין פאַר אַ פאָלק. אַלזאָ שוין פונעם עצם היצירה וואָס דער הייליקער באשעפער האָט דיך נאָר באַשאַפן בבחינת יש מאין, דיך אַרויסגעפירט פון מצרים, אל תירא כי גאלתיך. זאָגט השם: אַזוי ווי איך האָב דיך אויסגעלייזט, האָב איך דיך נישט אויסגעלייזט בכדי דו זאָלסט זיין אַ קנעכט פון נבוכדנצר, וועל איך דיך אויך אויסלייזן להבא, דאָס פאַרפליכט אַז איך וועל דיך אויסלייזן.
און דערנאָך יוצרך ישראל, נאָכדעם וואָס איך האָב דיך אויסגעפורעמט און דיך געבראַכט צו זיין אַ בחינה פון אַ אומה מעולה איבער אַלע אומות, אַן אומה מרוממת, ישראל מלשון שררה, זאָגט השם: קראתי בשמך לי אתה. היות ווי איך האָב דיך גערופן ביים נאָמען, ווייזט דאָס אַז לי אתה, דו ביסט נישט אונטערן טבע, דו ביסט אונטער מיין הנהגה, אונטער דער הנהגה פונעם הייליקן באשעפער, עיני השם אלוקיך בו תמיד, און אויב אַזוי, לי אתה, דאָס פאַרפליכט אַז איך וועל דאַרפן זיך פירן מיט דיר מיט אַ הנהגה על טבעית, נישט אונטער דער ממשלה פון שרי הטבע.
און דאָס איז וואָס ער זאָגט: מצד וואָס דער הייליקער באשעפער איז בוראך יעקב, וועט דאָס פאַרזיכערן אַז דו וועסט נישט זיין אונטער דער ממשלה פון די נידעריקע שרים, וואָס דאָס איז גלות בבל, גלות פרס, ווייל דער הייליקער באשעפער האָט דיך דאָך באַשאַפן פון פריער בכדי דו זאָלסט זיין אַ בן חורין. און מצד וואָס ער איז יוצרך ישראל, זאָגט דאָס אויך אַז דו וועסט נישט זיין אונטער דער ממשלה פון די שרי השמיים, דהיינו ווי אַלע אומות, בײַ יעדער אומה איז דאָך דאָ אַ שר אין הימל, כלל ישראל, דער הייליקער באשעפער איז דער וואָס פירט זיי, און דו וועסט זיין אונטער דער ממשלה פון די אויבערשטע שרים, ווייל לי אתה, דו ביסט נישט געשטעלט ווי די איבעריקע אומות. אַלזאָ עס איז דאָ דאָ סײַ אונדזער מעלה מצד החומר, און סײַ אונדזער מעלה מצד הצורה, מצד אונדזער באַזונדערער מעלה אויף דער דרגה פון ישראל.
און פון דער סיבה, כי תעבור במים איתך אני ובנהרות לא ישטפוך כי תלך במו אש לא תכווה ולהבה לא תבער בך. און היות ווי אַזוי, כי תעבור במים איז איתך אני, דערקלערט דער מלבי"ם: עס זענען דאָ צוויי מיני הצלות. עס איז דאָ אַ הצלה טבעית און עס איז דאָ אַ הצלה על טבעית. אַ הצלה טבעית איז אויב דער הייליקער באשעפער באַגלייט אונדז און היט פון פריער אַז דער מזיק זאָל אונדז נישט טרעפן. דאָס רופט מען אַ הצלה טבעית, אויף דעם זאָגט ער: כי תעבור במים איתך אני, דו וועסט אַריבערגיין דורכן וואַסער בשלום, און ווען דו וועסט גיין אינעם פייער וועסטו נישט פאַרברענט ווערן, איך וועל דיך היטן אויף אַזאַ אופן אַז דו זאָלסט זיין זיכער פון די מזיקים, איך וועל דערווייטערן פון דיר די מזיקים. לעומת זאת איז דאָ אַ הצלה על טבעית. וואָס איז אַ הצלה על טבעית? נישט אַז איך וועל דיך היטן אַז דער וואַסער זאָל דיך נישט טרעפן, אַז דער פייער זאָל זיך נישט דערנענטערן צו דיר, נאָר איך קען דיך נעמען אינמיטן וואַסער און קען דיך נעמען אינמיטן פייער, און מיט דעם אַלעם וועסטו געהיט ווערן, זיי וועלן דיר נישט שאַטן. דאָס איז די תוספת ובנהרות לא ישטפוך, אַפילו דו וועסט זיין אין טײַך אַליין וועט דיר גאָרנישט אָנגיין, דער וואַסער וועט דיך נישט טרעפן בכלל, דער שטראָם וואַסער וועט אויף דיר נישט משפיע זיין קיין זאַך. און דאָס איז דער המשך ולהבה לא תבער בך, דו ביסט שוין אין דער לאָדער אַליין, בך, דאָס וועט נישט ברענען, דאָס איז שוין אַ הצלה על טבעית.
מערקט זיך אָפּ, אַלזאָ, אַז דער פסוק איז צעטיילט אויף צוויי: כי תעבור במים איתך אני, כי תלך במו אש לא תכווה, דאָס איז דלתות הכתוב מקבילות. אין אָנהייב רעדט ער וועגן אַ הצלה טבעית, דו וועסט אַריבערגיין דורכן וואַסער, איתך אני, איך וועל היטן אַז דער וואַסער זאָל צו דיר נישט דערגרייכן, תלך במו אש לא תכווה, איך וועל היטן אַז דער פייער זאָל צו דיר נישט דערגרייכן. און לעומת זאת די הצלה על טבעית, ובנהרות, אין די טײַכן אַליין, לא ישטפוך, דאָס איז אַ הצלה על טבעית, דו ביסט שוין אין טײַך און ער שווענקט דיך נישט אַוועק, ולהבה לא תבער בך, דו ביסט אינעווייניק אין דער לאָדער און פונדעסטוועגן ברענט זי דיך נישט, דאָס איז די הצלה על טבעית. זאָגט דער מלבי"ם: לויט ווי מיר האָבן דערקלערט אינעם פריערדיקן פסוק, פּאַסט דאָס זייער גוט, ווייל כה אמר השם בוראך יעקב, און מיר האָבן דערקלערט אַז יעקב איז אויף דער נידעריקער דרגה, און מיר האָבן דערקלערט אַז יעקב זאָגט אַז דער הייליקער באשעפער היט אונדז פון די פגעי הטבע, וואָס דאָס זאָגט אַז די מלכי בבל און מלכי פרס זאָלן אונדז נישט שאַטן, ווייל דאָס רעדט וועגן דער נידעריקערער דרגה, און דאָס פאַרזיכערט אַז השם וועט אונדז אויסלייזן. וואָס זאָגט דאָס, וועט אונדז אויסלייזן? וועט אויף אונדז היטן אַ שמירה טבעית. וואָס איז אַ שמירה טבעית? אַז מיר זאָלן זיך נישט דערנענטערן צום פייער, נישט דערנענטערן צום וואַסער, דאָס איז וואָס השם איז מחוייב מצד דעם. אָבער מצד וואָס השם איז יוצרך ישראל, וואָס דאָס איז אַ בחינה רוחנית, אַ בחינה פון הצורה, כלל ישראל, אנשי המעלה, קראתי בשמך לי אתה, און דעריבער ביסטו נישט אונטער דער ממשלה פון די כוכבים און נישט אונטער דער ממשלה פון די שרים, נאָר אַ באַזונדערע שמירה פון השם, וועט דאָס פאַרזיכערן אַז אַפילו דו וועסט אַרײַנגיין אינעם וואַסער וועט דער וואַסער דיר נישט אָנגיין, און אַפילו דו וועסט אַרײַנגיין אינעם פייער, דער פייער וואָס פאַרברענט אַלץ, דיך וועט ער נישט פאַרברענען. פאַרוואָס? ווייל דאָס איז אַ פגיעה, דאָ רעדט זיך וועגן עפּעס על טבעי. ווי אַזוי קען מען ניצול ווערן פון עפּעס על טבעי? ווען לי אתה, ווען לי אתה, זאָגט דער הייליקער באשעפער, אַ בחינה פון הצורה, אַז איר זענט אין דעם גדר פון ישראל, וועלן אויך על טבעיוודיקע זאַכן דיר נישט קענען שאַטן און וועלן דיר נישט מזיק זיין און וועלן איבער דיר גאָרנישט געוועלטיקן.
דער רד"ק דערקלערט די דאָזיקע פסוקים אַז זיי רעדן אינעם ענין פון כורש מלך פרס, וואָס האָט אַוועקגעשיקט כלל ישראל פון גלות בבל. אַזוי ברענגט ער איין פירוש: כה אמר השם בוראך יעקב ויוצרך ישראל אל תירא כי גאלתיך, פון וואָס האָב איך דיך אויסגעלייזט? פונעם ערשטן גלות וואָס דער הייליקער באשעפער האָט אונדז דערפון אויסגעלייזט, וואָס זיי זענען געגאַנגען און האָבן געבויט דעם בית המקדש השני ווען זיי זענען אַרויס פון מלכות כורש מלך פרס, דאָס איז דער גאלתיך, דאָס איז איין פירוש.
ער דערקלערט אַ נאָך אַ הסבר בשם זיין פאָטער, אַז דאָ רעדט ער בכלל וועגן בית ראשון, און דאָ רעדט ער וועגן סנחריב. און דאָס רעדט וועגן דעם וואָס מיר האָבן געזאָגט לעיל, אַז ווען סנחריב איז געקומען און האָט באַלעגערט ירושלים, וואָס דאָס איז אַ בחינה פון ותלהטהו מסביב, איז אָנגעקומען סנחריב און האָט באַלעגערט אין דער תקופה פון חזקיהו, און דער פייער איז געווען רונד אַרום, זאָגט ער: זאָרג זיך נישט, סנחריב וועט אײַך נישט קענען, סנחריב וועט נישט פאַרכאַפּן ירושלים, הגם וואָס ער האָט פאַרטריבן די צען שבטים, אײַך וועט ער נישט שאַטן. לויט דעם קומט אַרויס אַז דאָס רעדט אייגנטלעך וועגן דער תקופה פון בית ראשון.
ברענגט דער רד"ק אַ נאָך אַ הסבר, אַז דאָס רעדט וועגן דער צוקונפטיקער גאולה. און דעמאָלט איז אַלץ וואָס שטייט דאָ געשריבן, אל תירא כי גאלתיך, זאָגט דאָס תמיד וועגן דעם וואָס עס וועט זיין אין דער צוקונפט, די צוקונפטיקע גאולה, אַז דער הייליקער באשעפער, אַזוי ווי ער האָט אונדז אויסגעלייזט, כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות, אַלזאָ פאַרצווייפל זיך נישט אויב דו זעסט אַז עס זענען דאָ צרות און עס זענען דאָ אַסונות, דער הייליקער באשעפער וועט סוף כל סוף אויסלייזן כלל ישראל.
דער מלבי"ם זאָגט אַז מיר זאָלן זיך אָפּמערקן: תמיד ווען דער כתוב קומט באַשרײַבן אַ זאַך, גייט ער תמיד פונעם גרינגן צום שווערן. דעריבער זאָגט דער מלבי"ם: מערק זיך אָפּ, עס שטייט דאָ געשריבן כי תעבור במים איתך אני ובנהרות לא ישטפוך. זאָגט דער מלבי"ם: מים איז קלענער פון נהרות, אַ טײַך איז גרעסער פון וואַסער, וואַסער קען זיין אויך אַ ביסל, איך וועל זאָגן, עס איז דאָ אַ ביסל וואַסער אויפן טיש, איך וועל נישט זאָגן עס איז דאָ אַ טײַך אויפן טיש, ריכטיק? דאָס הייסט, נהר קומט תמיד אויסצודריקן עפּעס גרעסערס פון וואַסער. אַלזאָ ער זאָגט: נישט נאָר במים איתך אני, נאָר אויך בנהרות, וואָס דאָס איז אַ סך גרעסער פון וואַסער, אויך דאָרט לא ישטפוך. דאָס זעלביקע, להבה איז פייער וואָס קען זיין אַ ביסל, עס איז דאָ אַ ביסל פייער, אַ מענטש האָט אָנגעצונדן אַ שוועבעלע, איז דאָרט פאַראַן פייער, לעומת זאת קומט להבה תמיד אויסצודריקן אַ גרויסע לאָדער. אַלזאָ ער זאָגט: נישט נאָר במו אש לא תכווה, נאָר אויך אַ להבה וואָס איז שוין בך, וועט נישט ברענען, זי איז שוין אין דיר, זי רירט דיך שוין אָן, לא תבער בך, פונדעסטוועגן וועט זי דיר נישט קענען שאַטן און מזיק זיין.
בהקשר צו דעם דאָזיקן פסוק איז דאָ אַ אינטערעסאַנטע מעשה וואָס ווערט געבראַכט אינעם ספר הכל בו. ספר הכל בו אין סימן י"ח, און עס ווערט אויך געבראַכט אינעם ספר המנהיג און אין אבודרהם בשם אבן הירחי. אין ספר הכל בו, איר ווייסט, מען זאָגט אַז דאָס איז אַ ספר וואָס אַ פרוי האָט אים פאַרפאַסט, מען ווייסט נישט ווער עס איז די מחברת, ווער עס האָט פאַרפאַסט דעם ספר. אין יעדן פאַל ברענגט ער דאָרט: מיר זאָגן והוא רחום בשני וחמישי. וואָס איז דער מקור פון והוא רחום? ווי אַזוי איז אָנגעקומען צו אונדז דער דאָזיקער והוא רחום וואָס אַלע תפוצות ישראל זאָגן אים? עס ווערט געבראַכט אַז דער מקור פון אים איז ער אָנגעקומען בעקבות אַ חלום. אַ מעשה וואָס איז געשען אַזוי איז געווען: ווען כלל ישראל זענען אַרויס פון ירושלים אין גלות, זענען אָנגעקומען אידן מיט אַ שיף אין אַ שטאָט וואָס עס האָט דאָרט געהערשט אַ הגמון. האָט זיי דער הגמון געפרעגט, יענער גרויסער שליט, פון וואָסער פאָלק זענט איר? האָבן זיי געזאָגט: מיר זענען אידן. האָט ער זיי געזאָגט: אויב איר זענט אידן, וויל איך אײַך פּרוּוון אַזוי ווי מען האָט געפּרוּווט אײַערע אבות, חנניה מישאל ועזריה. איך וויל באַטראַכטן אויב איר זענט טאַקע געמאַכט פונעם זעלבן חומר, קומט לאָמיר אַרײַנוואַרפן אין פייער, וועלן מיר זען צי מען פאַרברענט אָדער מען פאַרברענט נישט. האָבן זיי אים געזאָגט: גיב אונדז 30 טעג און מיר וועלן דיר ענטפערן אַ תשובה. זענען די אידן געזעסן אין תענית, זיך געדאַוונט צו השם. צום סוף הזמן איז דאָרט אויפגעשטאַנען אַן אַלטער איד, אַ ירא אלוקים, און האָט זיי געזאָגט: מען האָט מיר געוויזן אין חלום אַ פסוק. אין דעם פסוק געדענק איך נישט וואָס מען האָט מיר געוויזן, וואָס איך געדענק איז אַז עס שטייט אין אים צוויי מאָל כי און דרײַ מאָל לא. און איך ווייס נישט וואָס איז דער פירוש פונעם חלום, און איך ווייס נישט וועגן וואָס פאַר אַ פסוק עס רעדט זיך, צוויי מאָל כי, דרײַ מאָל לא. איז דאָרט געווען אַן אַלטער וואָס איז געווען אַ גרויסער חכם, און ער האָט געזאָגט צו יענעם איד: מען האָט דיר געוויזן דעם פסוק וואָס מיר האָבן איצט געלייענט. כי תעבור במים איתך אני ובנהרות לא ישטפוך כי תלך במו אש לא תכווה ולהבה לא תבער בך, עס איז דאָ צוויי מאָל כי און דרײַ מאָל לא. כי תעבור במים איתך אני, כי תלך במו אש לא תכווה, און עס איז דאָ דרײַ מאָל לא: ובנהרות לא ישטפוך, במו אש לא תכווה, ולהבה לא תבער בך, דרײַ מאָל לא. ער זאָגט אים: אויב אַזוי, ווײַזט דער דאָזיקער פסוק אַז דו ביסט אויסגעקליבן געוואָרן פון הימל אַרײַנצוגיין אינעם כבשן האש אָן קיין מורא, דו האָסט אַ הבטחה, אָט ביסטו מובטח אַז כי תלך במו אש לא תכווה ולהבה לא תבער בך. האָט דער הגמון צוגעגרייט אַ גרויסן פייער, יענער אַלטער איז אַרײַנגעגאַנגען אין דעם פייער, עס ווערט געבראַכט אַז דער פייער האָט זיך צעטיילט אויף דרײַ טיילן, און מיט אַ מאָל זעען זיי ווי דרײַ צדיקים נעמען אָפּ דעם פנים פון יענעם אַלטן אינעם פייער. האָבן די צדיקים אָנגעהויבן צו לויבן און פּראַכטן זייער יוצר. דער ערשטער האָט געעפנט מיט והוא רחום ביז כי אל טוב וסלח אתה. דער צווייטער האָט געעפנט מיט אנא מלך רחום וחנון זכור ביז כי אל מלך חנון ורחום אתה. און דער דריטער האָט געעפנט מיט אין כמוך רחום וחנון ביז צום סוף. און בעקבות דער דאָזיקער מעשה האָט מען מתקן געווען צו זאָגן דעם דאָזיקן שבח אין תפילת שחרית בשני וחמישי, בכדי אויפצוּוועקן רחמי שמיים. מסתמא זענען די דרײַ געווען חנניה מישאל ועזריה, זיי מסתמא זענען געקומען אָפּנעמען זײַן פנים. קומט אַרויס, אַלזאָ, אַז די תקנה פון והוא רחום איז מתקן געוואָרן דורך גרויסע מענטשן און צדיקים. אַלזאָ דעם קומעדיקן מאָל ווען עמעצער שרײַט קדיש, אין תחנון, זאָלסטו נישט אַרויפשפרינגען מיט פרייד, ווײַל דו וועסט פאַרשטיין אַז דאָ איז דאָ אַ גרויסע און הייליקע תקנה דורך קדושי עליון וואָס האָבן מתקן געווען צו זאָגן דורך אַ באַזונדערן נס וואָס איז געשען פון הימל, אַ מענטש איז געגאַנגען אינעם פייער, און דאָרט אינעם פייער האָט זיך אַנטפלעקט דער דאָזיקער ענין, וואָס פאַר אַ מעלה און הייליקייט עליונה עס איז דאָ אין דער אמירה פון והוא רחום.
כי אני השם אלוקיך קדוש ישראל מושיעך נתתי כופרך מצרים כוש וסבא תחתיך. רש"י דערקלערט דאָס אויפן פאַרגאַנגענעם: נתתי כופרך מצרים, מצרים זענען געווען דער כופר פאַר אונדז, זייערע בכורים זענען געשטאָרבן און אונדזערע בכורים זענען ניצול געוואָרן, אַלזאָ דאָס איז דער נתתי כופרך מצרים, אַלזאָ איר זענט געווען חייב דעמאָלט כליה, ווי עס שטייט לשפוך חמתי עליהם בארץ מצרים, און דער הייליקער באשעפער האָט גענומען די מצרים אויף אונדזער אָרט.
דער מלבי"ם, לעומת זאת, גייט ווײַטער מיט דער זעלבער ליניע וואָס ער האָט פריער געעפנט. מיר האָבן דאָך דערקלערט אַז דער הייליקער באשעפער זאָגט אַ הצלה טבעית און אַ הצלה ניסית. אַנטקעגן דער הצלה טבעית זאָגט ער אני השם אלוקיך, אני אלוקיך איז מלשון השגחה, דיין אלוה, השגחה פרטית, היט אויף דיר אַז דיר זאָל נישט טרעפן קיין רע. און עס איז דאָ אַ הצלה ניסית אויף אַ דרך פון מופת, העכער פונעם טבע, דאָס איז דער המשך קדוש ישראל, קדוש ישראל ווײַזט אַז מכוח קדושת המעשים זענט איר ראוי צו אַ נס, קדוש איז מרומם, אַ מרוממדיקע הנהגה, אַ הנהגה ניסית, אני השם מושיעך אויף אַ דרך פון אַ נס.
ווי אַזוי ווערט דער זאַך געטאָן? נתתי כופרך מצרים כוש וסבא תחתיך. כוש וסבא זענען נעמען פון אומות. נתתי כופרך מצרים, מיר האָבן דאָך פריער געזען אין פרק כ' פסוק ד' שטייט: כן ינהג מלך אשור את שבי מצרים ואת גלות כוש ערום ויחף. ווען סנחריב איז געקומען דאָ מאַכן אַ מצור רונד אַרום ירושלים, און דאָ האָט געהערשט חזקיהו, האָט ער אַהער געשיקט זײַנע מענטשן, בכדי זיי זאָלן דראָען אויף כלל ישראל און בכדי זיי זאָלן פאָדערן פון חזקיהו זיך אונטערצוגעבן, איז סוף כל סוף געווען סנחריב געצוווּנגען צו אַנטלויפן, ווײַל מען האָט אים געזאָגט אַז מען קומט און מען באַלעגערט זײַן לאַנד, און ער איז געגאַנגען בכדי צו ראַטעווען זײַן לאַנד, אָבער האָט געזאָגט: זאָרג זיך נישט, איך וועל נאָך צוריקקומען. און טאַקע האָט ער מקיים געווען זײַן הבטחה, ער איז צוריקגעקומען, נאָר וואָס, ער איז צוריקגעקומען נאָכדעם וואָס כוש האָט ער פאַרטריבן זיי אַלע, ער איז געגאַנגען, צוריקגעקומען צו זײַן לאַנד, מלחמה געהאַלטן אַנטקעגן כוש וואָס האָבן אים באַלעגערט, פאַרטריבן זיי אַלע, און מצרים אויך געשלאָגן, אָבער נאָר גענומען פון זיי געפאַנגענע. און דעמאָלט איז ער צוריקגעקומען אַהער בכדי צו ענדיקן די מעשה מיט חזקיה, און טאַקע דאָ האָט זיך געענדיקט זײַן מעשה, ווײַל 180 טויזנט, 185 טויזנט ראשי גייסות אין איין נאַכט, ווי מיר האָבן שוין געלערנט לאל. אַלזאָ אָט זעסטו אַז עס איז געווען דאָ אַ שבי פון מצרים און אַ גלות פון כוש. די צוויי זאַכן זענען אונדז געדאַרפט געשען, כלל ישראל האָבן געזאָלט גיין אַ טייל אין שבי און אַלע אין גלות, און אָט זעסט, סוף כל סוף האָט דער הייליקער באשעפער אַרײַנגעשטעלט אַנדערע אויף אונדזער אָרט, ער האָט געשיקט סנחריב בכדי ער זאָל פאַרטרײַבן גאַנץ כוש און נעמען שבי פון מצרים.
איצט זאָגט דער מלבי"ם: מערק זיך אָפּ, עס שטייט דאָ געשריבן כופרך מצרים, און הגם כוש וסבא תחתיך. וואָס איז דער חילוק צווישן כופרך און תחתיך? זאָגט דער מלבי"ם: כופר איז בממון, ווי עס שטייט לא תיקח כופר לנפש רוצח, צאָל נישט קיין באַצאָלונג בכדי צו ראַטעווען אַ מענטש וואָס שטייט צו ווערן געהרגעט דורכן בית דין. כופר העלפט נישט פאַר דעם וואָס איז חייב מיתה. פאַר וועמען העלפט דאָס יאָ? נאָר אויב ער איז חייב עפּעס אַן אַנדער עונש, נישט מיתה, דעמאָלט העלפט אַ כופר. אַלזאָ ער זאָגט, אויב אַזוי: מערק זיך אָפּ אַז דער שבי מצרים האָט געהאָלפן בכדי עס זאָל זיין אַ בחינה פון כופר פאַר אונדז, נתתי כופרך מצרים, אַפילו וואָס דאָס איז נישט פונעם זעלבן מין, ווײַל כופר איז נישט פונעם זעלבן מין ווי מיר האָבן דערקלערט, געלט אַנטקעגן שבי, געלט אַנטקעגן אַן עונש, איז תמיד כופר, כופר איז נישט פונעם זעלבן סאָרט און נישט פונעם זעלבן מין. אַלזאָ דער שבי מצרים האָט געהאָלפן בכדי עס זאָל זיין אַ בחינה פון כופר פאַר אונדז, נתתי כופרך מצרים תחת שבי ישראל. דאָס ווײַזט אויף דער מציאות אַז כלל ישראל זענען נישט מחוייב געווען גלות, נאָר בלויז מחוייב געווען שבי, אין דעם האָט יאָ געהאָלפן אַ כופר, ווײַל כופר איז נישט פונעם זעלבן מין ווי מיר האָבן דערקלערט, געלט אַנטקעגן שבי, געלט אַנטקעגן אַן עונש, איז תמיד כופר, כופר איז נישט פונעם זעלבן סאָרט און נישט פונעם זעלבן מין. אָבער תחת איז תמיד פונעם זעלבן מין, ווי נפש תחת נפש, דאָס איז פונעם זעלבן מין, עין תחת עין, חז"ל האָבן דרשענען וואָס זיי האָבן געדרשענט, אָבער אינעם לשון פון תחת איז דאָס תמיד אַ זאַך תחת אַ זאַך, אָדער ווי עס שטייט דער אַיל וואָס אברהם אבינו האָט גענומען תחת בנו, אַ קרבן אַנטקעגן אַ קרבן. דאָס הייסט, תמיד תחת איז פונעם זעלבן מין. דאָס איז געווען בײַ גלות כוש, ווײַל בײַ גלות כוש איז דאָס בהתאם גמור צו וואָס מיר זענען מחוייב געוואָרן. מצרים איז געווען שבי, מיר זענען נישט מחוייב געוואָרן שבי, און דעריבער דאָרט רופט מען דאָס כופר, ווײַל דאָס איז נישט פונקט די זעלבע זאַך. אָבער כוש איז געשטראָפט געוואָרן מיט גלות, און דאָס איז וואָס מיר זענען טאַקע מחוייב געוואָרן, מיר זענען מחוייב געוואָרן גלות, און ווען דער הייליקער באשעפער האָט גענומען גלות כוש אַנשטאָט אונדז צו פאַרטרײַבן, רופט מען דאָס תחת, און דעריבער שטייט כוש וסבא תחתיך, זיי זענען ממש תחתיך, מחמת דו ביסט מחוייב געוואָרן אַליין מיט גלות, אַלזאָ זיי זענען פונעם זעלבן סאָרט און פונעם זעלבן מין, דעריבער רופט מען דאָס תחת.
דער רד"ק דערקלערט אַז אויב דאָ, דער רד"ק האָט דאָך געהאַט צוויי וועגן, צוויי ליניעס האָט ער דאָ געהאַט אין דעם באַזירן די דאָזיקע נבואה, אויב דאָס איז אַ נבואה עתידה, זאָגט דער רד"ק, אַלזאָ קען מען זאָגן אַז וואָס ער רעדט דאָ, מושיעך נתתי כופרך מצרים כוש וסבא תחתיך, רעדט דאָ וועגן דער צוקונפט. אַז עס וועט קומען, ווי עס ווערט געבראַכט אינעם ספר דניאל, אַז עס וועט קומען מלך הצפון מיט אַ רײַטװאָגן און פרשים און פילע שיפן און וועט אַרויסשטרעקן זײַן האַנט אין די לענדער, און ארץ מצרים אויך וועט נישט ניצול ווערן פון אים. און אויב אַזוי, וועגן וואָס רעדט ער דאָ, אַז מצרים וועט געכאַפּט ווערן דורך מלך הצפון אַנשטאָט כלל ישראל. ווער עס וויל, קען צוהערן אין דעם דיסק וועגן ספר דניאל, וווּ מיר גיבן איבער בפרטיות ווער איז מלך הצפון און אַנטקעגן וועמען ער האַלט מלחמה, און וואָס אַלע יענע נבואות רעדן.
מאשר יקרת בעיניי נכבדת ואני אהבתיך ואתן אדם תחתיך ולאומים תחת נפשך. מאשר יקרת בעיניי נכבדת ואני אהבתיך. מערקט זיך אָפּ, עס זענען דאָ דרײַ אויסדרוקן פון קרבה. דו ביסט טײַער אין מײַנע אויגן, דו ביסט נכבד אין מײַנע אויגן, און איך האָב דיך ליב. זאָגט דער מלבי"ם: וואָס איז דער חילוק צווישן די דרײַ אויסדרוקן? יקר, זאָגט דער מלבי"ם, איז אַ זאַך מצד וואָס עס איז יקר המציאות, נישט אָפט צו טרעפן. דבר השם יקר, וואָס איז דער המשך? אין חזון נפרץ, דאָס איז יקר המציאות, יקר מיינט אַ זאַך וואָס איז נישט מצוי. אויב מיר קוקן אויף גאָלד, אין גאָלד איז דאָ אַן ערך אַ כבוד מצד עצמו, וואָס איז דאָך גאָלד, דאָס איז אַ מעטאַל, שטעלט אײַך פאָר אַז מאָרגן וועט גאָלד זײַן ווי שטיינער, און אַלומיניום וועט זײַן יקר המציאות, יעדער גראַם אַלומיניום וועט זיך פאַרקויפן פאַר טויזנטער, און גאָלד וועט מען דיר זאָגן, וויפל דו ווילסט, וואָס ווילסט דו, ברענג אַ טראַק, לאָד אָן, ריכטיק? דאָס הייסט, וואָס מאַכט אַז גאָלד זאָל זײַן אַזוי טײַער, דאָס איז וואָס עס איז יקר המציאות, וואָס עס איז נישט מצוי גאָלד, אַלזאָ יעדער גראַם גאָלד ווערט טײַער. עס איז דאָ אַ זאַך וואָס איז נכבד, נכבד איז מצד זײַן עצמדיקער מעלה, ער איז מצד עצמו נכבד, אַלזאָ עס קען זײַן אַז ער קען זײַן מצוי, אָבער ער איז נכבד מצד זײַן באַזונדערער מעלה. און אַ דריטע זאַך איז אַ זאַך וואָס איז נאהב, נאהב קען זײַן אַז ער איז נישט יקר, קען זײַן אַז דער זאַך איז נישט נכבד, אָבער איך האָב אים ליב, ער האָט מיר געפעלן, איך האָב אים ליב מצד דער דאָזיקער מעלה בײַ אים.
קומט איצט זאָגט דער נביא בשם השם: זעט, איר כלל ישראל, ווייסט איר פאַרוואָס איך בין מושיעך, פאַרוואָס איך האָב געגעבן כופרך מצרים כוש וסבא תחתיך? מאשר יקרת בעיניי, מצד דעם שורש פון דײַן נפש, דאָס איז פון אַן אָרט אַ הויכן, דאָס איז אַ זעלטענע זאַך, אַ זייער ספעציעלע זאַך, כלל ישראל, אָדער מצד דעם מחצב פון דײַנע אבות, אברהם יצחק ויעקב, עס זענען נישטאָ אַ סך אַזעלכע, עס זענען נישטאָ אַ סך אַזעלכע, דאָס איז זייער זעלטן, דאָס איז יקר, דו ביסט יקרת בעיניי. איצט מצד עצמך, כלל ישראל עוסק זיך אין תורה, עוסק זיך אין מצוות, דאָס גיט זיי אַ עצמדיקע מעלה, אַלזאָ דאָס איז נכבדת, נכבדת האָבן מיר שוין געזאָגט, דאָס איז אַ עצמדיקע מעלה, דו אַליין עוסק זיך אין תורה, דו אַליין מקיים מצוות. און אַ דריטע זאַך, אַפילו אויב עס איז נישטאָ אין דיר קיין שום מעלה און קיין שום זאַך, ואני אהבתיך, איך האָב דיך ליב, און ואוהב את יעקב ואת עשיו שנאתי, זאָגט דער הייליקער באשעפער, איך האָב ליב כלל ישראל, מײַן רצון איז געשטעלט אין זיי, און דאָס איז אַנטקעגן דעם וואָס ער האָט דערמאָנט פריער, ווער עס געדענקט, ואתה ישראל עבדי אשר בחרתיך זרע אברהם אוהבי, וואָס דאָס איז פונקט די זעלבע דרײַ זאַכן.
און דעריבער ואתן אדם תחתיך, און דעריבער וועסטו פאַרשטיין פאַרוואָס נתתי אדם תחתיך, אַפילו איינער פון ישראל, האָב איך געגעבן אַן אדם, אַ גוי, וואָס זאָל זײַן תחתיו, תחתיו ווי מיר האָבן געזאָגט, איינער אַנטקעגן איינער, אויב אַ איד האָט געזאָלט גיין אין גלות, וועט דער גוי גיין אין גלות. אָבער ולאומים תחת נפשך, אויב עס רעדט זיך וועגן איין מענטש, אַלזאָ נתתי אדם תחתיך, אָבער ווען עס רעדט זיך וועגן נפשך, וועגן דײַן נשמה, וואָס זי איז וואָס מיר האָבן געזאָגט אַ טײַערע זאַך וואָס איז אויסגעהאַקט געוואָרן פון אונטערן כיסא הכבוד, אַנטקעגן דעם וועל איך געבן לאומים, פילע פעלקער, וועל איך איבערגעבן תחתיך, מחמת דאָ רעדט זיך וועגן דײַן נפש, און דײַן נפש איז דאָך די טײַערסטע.
אל תירא כי איתך אני ממזרח אביא זרעך וממערב אקבצך. אל תירא כי איתך אני, איך וועל צונויפזאַמלען די צעשפּרייטע, זאָגט דער הייליקער באשעפער. דער מלבי"ם פרעגט שוין: פאַרוואָס שטייט צוויי מאָל אל תירא? עס איז דאָך, אויב איר געדענקט, האָט זיך די נבואה אָנגעהויבן ועתה כה אמר השם בוראך יעקב ויוצרך ישראל אל תירא כי גאלתיך, אַלזאָ וואָס איז דער אָרט צו זאָגן אין פסוק ה' נאָך אַ מאָל אל תירא כי איתך אני? זאָגט דער מלבי"ם: ווײַל טאַקע האָבן זיי געהאַט אַ סיבה זיך צו שרעקן פון צוויי זאַכן. איין זאַך, ווען זיי זענען נאָך אין גלות, איז דאָ אַן אָרט זיך צו שרעקן טאָמער וועלן מיר פאַרלוירן ווערן צווישן די גוים, טאָמער וועלן מיר פאַרשוונדן צווישן זיי, אויף דעם האָט ער אונדז געזאָגט אל תירא, כי תעבור במים, איך וועל געבן מצרים כופרך, זאָרג זיך נישט, די אומות וועלן זײַן אַ כופר פאַר דײַן נפש, דו וועסט נישט פאַרשוונדן צווישן די אומות, אַפילו דו וועסט זײַן אין וואַסער און אַפילו דו וועסט זײַן אין פייער, וועסטו נישט פאַרברענט ווערן, דו וועסט זײַן צווישן די גוים, כלל ישראל וועט נישט אויסגעמעקט ווערן, אַ הבטחה אַז כלל ישראל וועט בלײַבן קיים לעולם. אַ צווייטע זאַך, מיר האָבן נאָך אַ סיבה זיך צו זאָרגן, גוט, מיר וועלן נישט פאַרשוונדן, אָבער וואָס איז מיט גאולה, ווען וועלן מיר קומען אַהער, ווען וועלן מיר צוריקקומען צו אונדזער לאַנד? דאָס איז דער צווייטער אל תירא, דו וועסט טראַכטן, ווי אַזוי איז מעגלעך אַז דער הייליקער באשעפער וועט איצט צונויפזאַמלען אַלע נדחי ישראל, די אידישע צעשפּרייטהייט איבערן גאַנצן גלאָבוס, ווי אַזוי איז דאָס מעגלעך? זאָגט ער דיר: אויך דערפון זאָרג זיך נישט, דאָס איז אונדזער פסוק, אל תירא כי איתך אני ממזרח אביא זרעך וממערב אקבצך, איך, דער הייליקער באשעפער, איך האָב דיך פאַרטריבן און איך וועל דיך אויך צונויפזאַמלען, ווי עס שטייט ומזרה ישראל יקבצנו, דער וואָס האָט צעשפּרייט וועט אויך זײַן דער וואָס וועט צונויפזאַמלען.
ממזרח אביא זרעך, עס שטייט אינעם פסוק ואסף נדחי ישראל ונפוצות יהודה יקבץ. פאַרוואָס וועגן ישראל זאָגט ער נדחי ישראל, און וועגן יהודה זאָגט ער נפוצות יהודה יקבץ, דאָ אַן אסיפה און דאָ אַ קיבוץ, אסף נדחי ישראל ונפוצות יהודה יקבץ? דער מלבי"ם דערקלערט אַ זאַך וואָס ער האָט שוין דערקלערט אין דער פאַרגאַנגענהייט: ישראל, זיי זענען פאַרטריבן געוואָרן צו די לענדער פונעם מזרח, צו זיי, די צען שבטים, מיר רעדן איצט נישט וועגן די לענדער פונעם מזרח וווּ מען געפינט זיך הײַנט, וואָס מען רופט עיראק, תימן, מרוקו, נאָר מיר רעדן צו די לענדער פונעם מזרח, מיינט מען צום ווײַטן מזרח, דאָרט זענען פאַרטריבן געוואָרן די צען שבטים. די צען שבטים, זאָגט דער מלבי"ם, זיי זענען צונויפגעזאַמלט, וואָס מען דאַרף איז נאָר זיי אײַנצוזאַמלען, מען דאַרף זיי נישט צונויפזאַמלען, זיי געפינען זיך דאָרט צונויפגעזאַמלט, זיצן אין איין אָרט, און מען דאַרף זיי אײַנזאַמלען, זיי אַהערברענגען, אויף דעם שטייט ממזרח אביא זרעך, איך וועל אים ברענגען, ער איז שוין, ער געפינט זיך שוין דאָרט, ער דאַרף נישט קיין קיבוץ, מען דאַרף אים בלויז אײַנזאַמלען אַהער. לעומת זאת, כלל ישראל וואָס דאָס איז יהודה און בנימין, צו וועלכע מיר זענען אַלע אייגנטלעך מיוחס, די צען שבטים זענען אונדז פאַרלוירן געגאַנגען, זיי זענען צונויפגעזאַמלט ערגעץ אין מזרח, מיר ווייסן נאָר נישט וווּ, לעומת זאת יהודה און בנימין, וווּ געפינען זיי זיך, צעשפּרייט איבער דער גאַנצער וועלט, אידן געפינען זיך אין אויסטראַליע און אין כינע און אין אַמעריקע און אין אַפריקע און וווּ נישט, וווּ נישט, אַלזאָ די וואָס זענען יהודה און בנימין, וואָס דאַרפן זיי, זיי דאַרפן אַ קיבוץ, זיי דאַרף מען צונויפזאַמלען און אײַנזאַמלען, און דאָס איז וואָס עס שטייט ממערב, די וואָס זענען פאַרטריבן געוואָרן צום מערב, נישט צום ווײַטן מזרח, ממערב אקבצך, די וואָס געפינען זיך אין מערב, זיי דאַרף מען צונויפזאַמלען.
נאָר וואָס מען דאַרף פאַרשטיין: עס איז דאָך לכאורה, ווען דו רעדסט מיט מיר וועגן מזרח זאָגסטו איתך אני ממזרח אביא זרעך, האָבן מיר פאַרשטאַנען פאַרוואָס עס שטייט אביא, ווײַל מען דאַרף נישט קיין קיבוץ, זיי זענען שוין גרייט, נאָר זיי אַהערצוברענגען, און פאַרוואָס ממערב אקבצך? ווײַל טאַקע די וואָס זענען פאַרטריבן געוואָרן צום מערב, דאָס זענען די צוויי שבטים יהודה און בנימין, זיי דאַרף מען צונויפזאַמלען. אָבער פאַרוואָס ממערב אקבצך, און לעומת זאת אויף ממזרח שטייט אביא זרעך, ער רעדט נישט וועגן זיי אַליין, דאָ רעדט ער וועגן דעם זרע און דאָרט רעדט ער וועגן זיי אַליין? זאָגט דער מלבי"ם: דער חילוק איז אַז די צען שבטים זענען דאָך פאַרטריבן געוואָרן אין די טעג פון חזקיה, אַלזאָ יענע קען מען שוין נישט אַהערברענגען זיי אַליין, וועמען וועט מען קענען ברענגען? נאָר זייער זרע. אָבער שבט יהודה, זייער גלות איז געווען שפּעטער, אַלזאָ זיי זענען פאַרטריבן געוואָרן איצט, אויב זיי זענען פאַרטריבן געוואָרן איצט, קען מען נאָך זיי אַהערברענגען זיי אַליין, אַלזאָ דעריבער ממערב אקבצך, דיך אַליין, אָבער די צען שבטים זענען שוין לאַנג פאַרטריבן געוואָרן, די וואָס זענען שוין לאַנג פאַרטריבן געוואָרן, זיי קען מען שוין נישט אַהערברענגען, זיי זענען שוין געשטאָרבן, אַלזאָ וועמען קען מען ברענגען? נאָר זייער זרע. אַלזאָ דאָס איז וווּנדערלעך פאַרשטענדלעך, אַז ווען מען רעדט וועגן די צען שבטים, דאָרט רעדט מען וועגן אַן אסיפה און נישט וועגן אַ קיבוץ, און דאָרט רעדט מען וועגן זייער זרע, און לעומת זאת ווען מען רעדט וועגן די וואָס זענען פאַרטריבן געוואָרן צום מערב, דאָרט רעדט מען וועגן אַ קיבוץ און דאָרט רעדט מען וועגן יענע אַליין וואָס זענען פאַרטריבן געוואָרן.
אומר לצפון תני ולתימן אל תכלאי הבי בניי מרחוק ובנותיי מקצה הארץ. אומר לצפון תני, אויך די אידן וואָס געפינען זיך אין צפון, וואָס ווי מיר האָבן דערקלערט, די וואָס זענען אין צפון זענען פאַרשלאָסן דאָרט אין די בערג, די בערג אַרומרינגלען זיי, זיי קענען נישט אַרויסגיין פון זיי, זאָגט דער הייליקער באשעפער אומר לצפון תני, און ולתימן, דאָס זענען די וואָס געפינען זיך אין דרום, דאָרט זענען זיי נישט פאַרשלאָסן, אָבער וואָס איז דער חשש? אַז די אומות וועלן זיי נישט לאָזן אַרויסגיין, אַלזאָ אַנטקעגן זיי ולתימן אל תכלאי, מיינט מען איך זאָג צו די אומות: פאַרהאַלט נישט כלל ישראל פון אַרויסגיין, הבי בניי מרחוק ובנותיי מקצות הארץ, ברענג מײַנע זין און טעכטער פון די עקן פון דער וועלט, ווײַל עס איז אָנגעקומען די צײַט פון דער גאולה.
כל הנקרא בשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו. כל הנברא בשמי ולכבודי, ער זאָגט: נישט נאָר אַז איך וועל באַפעלן די פיר רוחות השמיים אַז זיי זאָלן אַרויסברענגען די וואָס געפינען זיך אין גלות, נאָר וויסט אײַך, כל הנקרא בשמי, די גאַנצע בריאה, די אויבערשטע און די אונטערשטע, אַלע די וואָס זענען מיוחס צו מײַן נאָמען, אשר בראתיו, און אַלע וואָס פאַר מײַן כבוד האָב איך זיי באַשאַפן, מיינט מען די גאַנצע בריאה וואָס איך האָב זי באַשאַפן בכדי עס זאָל זיך אַנטפלעקן כבוד שמיים דורך דעם, די גאַנצע דאָזיקע מציאות, זי אין גאַנצן האָב איך אויסגעפורעמט און געמאַכט נאָר למען אַרויסצוברענגען אַ פאָלק אַ בלינדע און וואָס האָבן אויגן, און טויבע וואָס האָבן אויערן, די גאַנצע בריאה האָב איך באַשאַפן פאַר דעם דאָזיקן ציל.
דער דאָזיקער פסוק איז אַ זייער יסודותדיקער פסוק, דאָס איז דער פסוק וואָס רעדט אייגנטלעך וועגן די פיר עולמות וואָס עס זענען דאָ, און די מקובלים פאַרלענגערן צו רעדן וועגן אים, און עס ווערט אויך דערמאָנט אינעם זוהר, כל הנקרא בשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו. עס זענען דאָ פיר עולמות וואָס ווערן אָנגערופן מיטן נאָמען אבי"ע, דאָס איז דער קיצור פון זיי פון אויבן צו אונטן, אצילות בריאה יצירה עשייה. ובשמי ולכבודי רעדט וועגן דער אצילות, ווײַל אינעם עולם האצילות איז נישטאָ אַלץ נאָר זײַן כבוד יתברך שמו, לא יגור במגורך רע, און עס איז נישטאָ קיין אַנדערער מיט אים, דאָס איז נאָר השם יתברך, דאָס איז לכבודי, י-ה-ו-ה בשמי ולכבודי, דאָס איז נאָר השם יתברך, אין עוד מלבדו. לעומת זאת די עולמות וואָס שטאַמען אַראָפּ פון דאָרט, דאָס איז שוין די בריאה, בראתיו עולם הבריאה, יצרתיו עולם היצירה, עולם הכיסא, אף עשיתיו דאָס איז עולם העשייה הרוחני, און פון אים שטאַמט אַראָפּ עולם העשייה התחתון.
דער מלבי"ם דערקלערט וואָס איז דער חילוק צווישן ברא, יצר און עשה. זאָגט דער מלבי"ם: ברא איז אַרויסצוברענגען דעם חומר און דעם עצם הדבר, יש מאין, בראשית ברא אלוקים, זאָגט דער רמב"ן, וואָס איז ברא, חומר היולי ראשון, רופט דאָס אינעם לשון פון די מדענים אין אונדזערע צײַטן, רופט דאָס אַן אַטאָם. דער הייליקער באשעפער האָט באַשאַפן דעם ערשטן חומר, און דערנאָך דערפון האָט דער הייליקער באשעפער יעדן טאָג און טאָג אויסגעפורעמט יש מיש, אָבער דאָס ערשטע מאָל דאָס איז בראשית, דאָרט האָט השם באַשאַפן דעם חומר הגולם, בראשית ברא, און דערנאָך פון דעם וואָס עס איז באַשאַפן געוואָרן יענער חומר היולי ראשון, דערפון אַלע צונויפשטעלונגען, ווײַל אין אַלץ וואָס עס איז דאָ אין דער בריאה, אַלץ וואָס עס איז דאָ אויף דער וועלט, איז דאָ אַן אַטאָם, נאָר אין אַנדערע צונויפשטעלונגען. און אויב אַזוי, אַלזאָ די בריאה איז יש מאין, יצירה איז צו נעמען און צוקלעפּן די זאַכן, צו שאַפן אַ זאַך, איך האָב גענומען אַ חומר, צוגעקלעפּט, אויסגעפורעמט אַ פאָרעם, און דערנאָך אף עשיתיו, עשיתיו איז צו ענדיקן די פאָרעם, גמר הדבר, פועל הצורה. די בריאה יש מאין, זאָגט דער מלבי"ם, אַלץ איז דאָס פאַר מײַן כבוד, און נאָכדעם האָב איך פאַרריכט און געמאַכט און געענדיקט אַלץ מיטן ציל פון פסוק ח', הוציא עם עיוור ועיניים יש וחרשים ואוזניים למו, דאָס אַלץ איז באַשאַפן געוואָרן בכדי אַרויסצוברענגען אַ פאָלק אַ בלינדע וואָס האָבן אויגן, דער תכלית פון דער בריאה איז פאַר דעם כבוד פון השם יתברך, זײַן כבוד וועט זיך אַנטפלעקן דורך, ווי מיר האָבן געזאָגט, קיבוץ הגלויות, אַלזאָ עס איז אַ הכרח אַז די גאַנצע מציאות זאָל העלפן דעם דאָזיקן ענין, ווײַל דאָס איז דער תכלית פון דער בריאה, דער תכלית פון דער בריאה איז אַז עס זאָל זיך אַנטפלעקן זײַן נאָמען יתברך, און וווּ וועט זיך דאָס אַנטפלעקן, אין קיבוץ הגלויות, אַלזאָ אַלץ וואָס עס איז באַשאַפן געוואָרן, אַלץ איז באַשאַפן געוואָרן מיטן דאָזיקן ציל, בראתיו יצרתיו אף עשיתיו, פאַרן דאָזיקן ציל, אַז מײַנע זאָלן אַרויסגיין, אַ פאָלק אַ בלינדע, אַ פאָלק אַ בלינדע מיינט מען אַ פאָלק וואָס לכאורה זעען זיי די מציאות, אָבער זיי זענען ווי זיי פאַרשטאָפּן זייערע אויגן, עם עיוור ועיניים יש וחרשים ואוזניים למו, ווי מיר האָבן געזען לעיל וואָס ער האָט געזאָגט מי עיוור כי אם עבדי, ווי עס שטייט וחרש כמלאכי אשלח, און ער רופט זיי בלינדע און טויבע, ווײַל מען מוסרט זיי און זיי פאַרשטאָפּן זייערע אויערן, אַלזאָ דאָס איז חרש, און אוזניים למו דאָס איז עיוור, און ער האָט אויגן, זאָגט השם, דער ציל, די גאַנצע בריאה איז צוגעגרייט געוואָרן פאַר דער דאָזיקער מציאות אין וועלכער עס וועט זײַן די גאולה, אַז דעמאָלט וועט זיך פאַרשפּרייטן און אַנטפלעקן זײַן נאָמען יתברך אין אַלע עולמות אין גאַנצן.
כל הגויים נקבצו יחדיו ויאספו לאומים מי בהם יגיד זאת וראשונות ישמיעונו יתנו עדיהם ויצדקו וישמעו ויאמרו אמת. נאָכדעם וואָס ער האָט מנבא געווען די דאָזיקע נבואה וואָס באַהאַנדלט מיט קיבוץ גלויות, אַז כלל ישראל וועלן עתיד זײַן צוריקצוקומען צו זייער לאַנד, איצט רעדט ער צו די אומות וואָס זענען געווען אין זײַן צײַט. זאָגט דער מלבי"ם: אין זײַן צײַט האָבן די אומות דערציילט אַלערליי סיפורי נפלאות, מעשיות פון טויזנט נעכט און איין נאַכט, וועגן זייערע אלוהויות, ווער עס האָט געלייענט וועגן דער גריכישער מיטאָלאָגיע און אַלערליי מיטאָלאָגיעס פון קדמונישע פעלקער, וואָס באַשרײַבן דיר ווי אַזוי זעאוס האָט מלחמה געהאַלטן מיט הומרוס, און ווי אַזוי ער האָט אים אַוועקגענומען זײַן פרוי, און ווי אַזוי זײַן זון האָט זיך אויפגעשטעלט אַנטקעגן אים און האָט אים דערמאָרדעט, און ווי אַזוי זיי האָבן מעשיות פון טויזנט נעכט און איין נאַכט וועגן מלחמות פון די געטער, סוף-לאָזע מעשיות. זאָגט דער מלבי"ם וועגן די מעשיות, איך וועל אײַך לייענען זײַן לשון: וסיפוריהם היה מלא הבלים רבים אין ספורות למו כנודע בסיפורי המיתולוגיה היוונית אשר השאריד מסיפורי ההבלים הזרים האלה. צו זיי ווענדט ער זיך און זאָגט: יאספו נא, זאָלן זיך צונויפזאַמלען די גוים, די דאָזיקע לאומים, כל הגויים נקבצו יחד ויאספו לאומים, מי בהם יגיד זאת, איז דאָ צווישן אײַך עמעצער וואָס קען מיר זאָגן וואָס וועט זײַן אין דער צוקונפט, איז דאָ בײַ אײַך עמעצער וואָס קען דערציילן עפּעס אַ נבואה? איך זאָג דאָ אַ נבואה, און די נבואה איז וועגן קיבוץ גלויות, אַז כלל ישראל וועלן עתיד זײַן צוריקצוקומען צו זייער לאַנד, איז דאָ בײַ אײַך עמעצער וואָס האָט געזאָגט אַזאַ נבואה? איר דאַרפט אַלע די מעשיות וועגן די אלילים און די אלוהויות, האָט עמעצער פון זיי אַ מאָל געזאָגט וועגן עפּעס וואָס וועט עתיד זײַן צו געשען? מי בהם יגיד זאת וראשונות ישמיעונו, וואָס דערציילט מען דיר יאָ, וואָס איז געווען אין דער פאַרגאַנגענהייט, דאָס איז וואָס מען דערציילט דיר, ראשונות ישמיעונו, ווייסטו, אַ מאָל איז געווען אַזאַ מלחמה און יענער אל האָט אונטערגעטריבן דעם אל, און דער האָט געטאָן אַזוי, און דער, נו, פאַרוואָס זאָל ער נישט דערציילן עפּעס וואָס איז עתיד צו זײַן, וואָס דערציילט ער מיר וואָס איז געווען אין דער פאַרגאַנגענהייט, זיי זענען נאָר ראשונות ישמיעונו.
ער זאָגט: און נישט נאָר דאָס, די ראשונות וואָס זיי לאָזן אונדז הערן, יתנו עדיהם ויצדקו, ווען דו דערציילסט עפּעס, דו ווילסט מיר דערציילן אַ מעשה, אַ פלא וואָס איז געווען אין דער פאַרגאַנגענהייט, דו ווילסט אַז איך זאָל דיר גלייבן, ריכטיק, דו דאַרפסט אַן עדות, ברענג אַן עדות וואָס האָט געזען דעם זאַך, ברענג אַן עדות וואָס האָט דעם אין די אויגן געזען, ער וועט קענען קומען און עדות זאָגן אַז וואָס דו זאָגסט איז ריכטיק, אַלזאָ ער זאָגט ראשונות ישמיעונו, אָבער אויך וואָס מען לאָזט אונדז הערן וועגן די ראשונות, האָבן זיי אויף דעם נישט קיין עדות, זיי קענען נישט מוכיח זײַן וואָס זיי זאָגן, יתנו עדיהם ויצדקו, אָדער וישמעו ויאמרו אמת, אָדער אַז לכל הפחות זאָל זײַן אַ מעשה וואָס איז מתקבל אויפן שכל, אַז דער וואָס הערט זאָגט: עס איז זייער וואַרשײַנלעך וואָס דו זאָגסט, עס איז מתקבל על הדעת, ער זאָגט, אָבער די מעשיות זייערע זענען אַזוי דמיוניש אַז אויך דער וואָס הערט זאָגט שקר, דער וואָס הערט זאָגט: עס קען נישט זײַן, עס איז נישטאָ אַזאַ זאַך, נאַרישקייטן און הבלים, און דאָס איז וואָס ער זאָגט צו זיי, אָדער יתנו עדיהם ויצדקו, ברענג עדים, אַפילו אויב עס וועט זײַן די העכסט-פלאיוודיקע זאַך, אָבער ברענג עדים, אַלזאָ וועל איך אָננעמען, און ער זאָגט אָדער אַז אין יעדן פאַל דער וואָס וועט הערן די זאַכן, וועלן די זאַכן קלינגען לאָגיש, יתנו, און דעמאָלט וישמעו ויאמרו אמת, אָבער אײַערע מעשיות, ראשית, זיי זענען וועגן די ראשונות, איר רעדט גאָרנישט וועגן דער צוקונפט, איר האָט נישט קיין שום נבואות וואָס איך זאָל קענען אײַך פּרוּוון, און אַ צווייטע זאַך, אויך וואָס דו דערציילסט מיר וועגן דער פאַרגאַנגענהייט, זענען דאָס מעשיות פון טויזנט נעכט און איין נאַכט וואָס האָבן נישט קיין שום שײַכות צו דער מציאות און צום אמת.
איך וויל זאָגן אַז זייערע הבלים-מעשיות זענען תולדות פון די טעג פון פינצטערניש, מיינט מען די טעג פון אַ מאָל, שפּינוועבן וואָס עס האָבן געוועבט די כהנים פונעם אליל, צו דערציילן פון קדמונישע טעג וואָס קיין מענטש האָט זיי נישט געזען און עס איז נישטאָ קיין עד וואָס עדות אַז ער האָט געזען דעם זאַך, און די מעשיות אַליין ווידערשפּרעכן דעם אמת. פאַרוואָס? ווײַל דער גדר האמת, זאָגט דער מלבי"ם, איז אַז דאָס דערציילטע זאָל שטימען מיטן שכל און מיט דער מציאות, אמת איז וואָס עס איז טאַקע מתקבל על הדעת, עס פּאַסט צו דער מציאות, אָבער דאָ זאָגט ער, יעדער וואָס הערט וועט זיך לאַכן פון זיי, אַלזאָ ווי אַזוי ווילסטו אַז מיר זאָלן גלייבן אַלע זייערע מעשיות אַפילו ווען זיי נוגע די פאַרגאַנגענהייט. דער מלבי"ם דערקלערט אַז עס שטייט דאָ כל הגויים נקבצו יחדיו ויאספו לאומים, וואָס איז דער חילוק צווישן קיבוץ און אסיפה? אַלזאָ מיר האָבן דאָס שוין דערקלערט אין די פאַרגאַנגענע פסוקים, אַז קיבוץ איז עפּעס וואָס איז צעשפּרייט, ווען עפּעס איז צעשפּרייט דאַרף מען דאָס צונויפזאַמלען, אסיפה לעומת זאת איז אַרײַנצוברענגען אַ זאַך פון דרויסן אַרײַן, אים אײַנזאַמלען אַרײַן, אספתם הביתה, וואָס איז אספתם, קיבצתם, וואָס איז דאָ צו צונויפזאַמלען, זיי זענען צונויפגעזאַמלט, עס איז דאָ איין מענטש אָדער צוויי, דו זאַמלסט זיי אײַן הייבן, מיינט מען מען ברענגט אַרײַן, אַלזאָ אײַנזאַמלען איז אַרײַנצוברענגען פון דרויסן אַרײַן, און צונויפזאַמלען מיינט צונויפצוזאַמלען די צעשפּרייטע. עס איז אויך דאָ אַ חילוק צווישן גוים און לאומים, לאומים דאָס זענען די אומות המתוקנות, אומות וואָס האָבן איין דת, זיי האָבן אַ חוק און אַ סדר בײַ זיי, זיי דאַרף מען נישט צונויפזאַמלען ווײַל זיי זענען טאַקע צונויפגעזאַמלט אונטער דער זעלבער דת, אונטער דעם זעלבן חוק, דעם זעלבן משפט, זיי זענען שוין צונויפגעזאַמלט, וואָס דאַרף מען בײַ זיי, נאָר אַן אסיפה, אַלזאָ דעריבער כל הלאומים יאספו, ווײַל זיי זענען שוין צונויפגעזאַמלט, דאָס זענען מסודרדיקע לענדער, זיי דאַרף מען נאָר אײַנזאַמלען, אָבער לעומת זאת די גוים, וואָס די גוים, מיר האָבן דאָך שוין דערקלערט, רעדט זיך וועגן פעלקער אַ צעשפּרייטהייט, אַזעלכע וואָס זענען בכלל נישט צונויפגעזאַמלט און זיי ווערן נישט גערעכנט פאַר אַ מסודרדיקער אומה מיט אַ מסודרדיקן חוק, די דאָזיקע גוים זיצן אויך נישט אין אַ מסודרדיקן אָרט, און דעריבער זיי, כל הגויים נקבצו יחדיו, זיי דאַרף מען צונויפזאַמלען, ווײַל זיי זיצן נישט אין אַ אָרט, דאָס איז נישט קיין מתוקנדיקע מדינה.
מערקט זיך אָפּ, עס איז דאָ אַן אויסדרוק וואָס די גמרא אין מסכת עבודה זרה באַציט זיך צו אים, כל הגויים נקבצו יחדיו ויאספו לאומים מי בהם יגיד זאת וראשונות ישמיעונו יתנו עדיהם ויצדקו וישמעו ויאמרו אמת. זאָגט די גמרא: דרש רבי חנינא בר פפא, עבודה זרה דף ב' עמוד א', ואיתימא רבי שמלאי, לעתיד לבוא ברענגט דער הייליקער באשעפער אַ ספר תורה און לייגט אים אין זײַן שויס און זאָגט: ווער עס האָט זיך געעסקט אין איר, זאָל קומען און נעמען זײַן שכר, ותשחק ליום אחרון, עס וועט אָנקומען אַ שלב וווּ מען באַקומט שכר. באַלד זאַמלען זיך צונויף און קומען עובדי כוכבים אין אַ געמיש, ווי עס שטייט כל הגויים נקבצו יחד יחדיו ויאספו לאומים, ווי מיר האָבן איצט געלייענט. זאָגט זיי דער הייליקער באשעפער: קומט נישט אַרײַן פאַר מיר אין אַ געמיש, נאָר עס זאָל אַרײַנקומען יעדע אומה און אומה מיט אירע סופרים, ווי עס שטייט ויאספו לאומים, וואָס איז לאומים, אין לאום אלא מלכות, ווי עס שטייט ולאום מלאום יאמץ, אַלזאָ נישט אין אַ בלאָגאַן, יעדע מלכות זאָל קומען פאַר זיך, פאַרוואָס, ווײַל עס איז דאָ אַ באַזונדער חשבון מיט יעדער מלכות. זאָגט די גמרא: באַלד איז אַרײַנגעקומען פאַר אים מלכות רומי צום ערשטן, פאַרוואָס, ווײַל זי איז חשוב, און פון וואַנען אַז זי איז חשוב, ווײַל עס שטייט ותאכל כל ארעא ותדושנה ותדוקנה וכולי, דאָס איז רומי, חייבת מלכות הרשעה, וואָס איר טבע איז אַרויסגעגאַנגען אין דער גאַנצער וועלט. זאָגט די גמרא: מלך וציבור, דער מלך קומט אַרײַן צום ערשטן צום דין, דעריבער זיי קומען אַרײַן צום ערשטן. מען דילוגט איבער אַ שטיקל. זאָגט די גמרא: פרעגט זיי דער הייליקער באשעפער אויף וואָס קומט אײַך שכר, זאָגן זיי פאַר אים: ריבונו של עולם, אַ סך מערק האָבן מיר פאַרריכט, אַ סך באָדשטובן האָבן מיר געמאַכט, אַ סך געלט און גאָלד האָבן מיר פאַרמערט, און אַלץ האָבן מיר נאָר געטאָן פאַר ישראל, בכדי זיי זאָלן זיך עסקן אין תורה. זאָגט זיי דער הייליקער באשעפער: נאַרן פון דער וועלט, אַלץ וואָס איר האָט געטאָן, לצורך עצמכם האָט איר געטאָן, איר האָט פאַרריכט מערק בכדי אַרײַנצוזעצן אין זיי זונות, באָדשטובן צו פאַרגעניגן זיך אין זיי, געלט און גאָלד האָט איר אָנגעזאַמלט, מײַנס איז עס, ווי עס שטייט לי הכסף ולי הזהב נאום השם צבאות, איז דען דאָ צווישן אײַך אַ מגיד זאת, דאָס איז די שאלה, מי בכם יגיד זאת, וואָס איז זאת, אין זאת אלא תורה, ווי עס שטייט וזאת התורה אשר שם משה, איז דאָ עמעצער וואָס איז מגיד זאת, איז דאָ אַן אומה וואָס האָט זיך געעסקט אין תורה, דאָס זאָגט זיי דער הייליקער באשעפער, איז דאָ בײַ אײַך אַ מגיד זאת, נישטאָ, באַלד זענען זיי אַרויסגעגאַנגען בפחי נפש. איז אַרויסגעגאַנגען מלכות רומי, איז אַרײַנגעקומען מלכות פרס, פאַרוואָס, ווײַל זי איז חשוב נאָך איר וכולי, זאָגט זיי השם: מיט וואָס האָט איר זיך געעסקט, זאָגן זיי אים: ריבונו של עולם, אַ סך בריקן האָבן מיר געבויט, שטעט האָבן מיר פאַרכאַפּט, מלחמות האָבן מיר געמאַכט, און אַלץ דאָס האָבן מיר נאָר געטאָן פאַר ישראל, נאָר צו פאַרטיליקן כלל ישראל, פאַר וועמען זענען אַלע די מלחמות, וואָס, נישט אונדז, זיי האָבן דאָס נישט געזאָגט, זיי האָבן דערציילט מעשיות, שטעט האָבן מיר פאַרכאַפּט, מלחמות האָבן מיר געמאַכט, אַלץ האָבן מיר געטאָן פאַר ישראל, בכדי זיי זאָלן זיך עסקן אין תורה, פאַרוואָס זענען מיר געגאַנגען מלחמה האַלטן מיט סאַדאַם חוסיין, זאָגן די איראנער, אַ מלחמה פון אַ פּאָר, אַכצן יאָר, נאָר פאַר כלל ישראל, זיי זאָלן זיך עסקן אין תורה, מיר האָבן פאַרנומען סאַדאַם חוסיין, אַז כלל ישראל דאָ זאָלן קענען זיך עסקן אין תורה. זאָגט זיי דער הייליקער באשעפער: אַלץ וואָס איר האָט געטאָן, לצורך עצמכם האָט איר געטאָן, בריקן צו נעמען פון זיי מכס, שטעט צו מאַכן אין זיי אנגריה, מלחמות, איך האָב געמאַכט, ווי עס שטייט השם איש מלחמה, איז דען דאָ צווישן אײַך אַ מגיד זאת וכולי, אין זאת אלא תורה, באַלד זענען זיי אַרויסגעגאַנגען פאַר אים בפחי נפש.
וואָס איז דער המשך פונעם פסוק? זאָגט דער נביא: מי בהם יגיד זאת, ווי מיר האָבן דערקלערט, ווער וועט זאָגן אַז ער האָט זיך געעסקט אין תורה, וראשונות ישמיעונו יתנו עדיהם ויצדקו. ראשונות ישמיעונו יתנו עדיהם ויצדקו, זיי וועלן קומען און זאָגן: ריבונו של עולם, ראשונות ישמיעונו, קום איצט גיב אונדז איצט די מצוות, מיר ווילן איצט מקיים זײַן, יתנו עדיהם ויצדקו, מיינט מען אָט וועלן מיר געבן עדות און מוכיח זײַן אַז מיר ווילן טאַקע מקיים זײַן די תורה. זאָגט זיי דער הייליקער באשעפער: וואָס וועט העלפן, איצט איז שוין שפּעט, אָבער אין יעדן פאַל, אָט קומט דער הייליקער באשעפער מיט אַ טענה מיט זײַנע באַשעפענישן, און דער הייליקער באשעפער האָט זיי געגעבן די מצווה פון סוכה, און האָט אויף זיי אַרויסגעצונדן די זון, און זיי גייען אַרויס און זיי בעטן, און די גמרא פרעגט: עס איז דאָך אויך ישראל, ווען מצטער, פטור פון דער סוכה, אַלזאָ ער קען אַרויסגיין, זאָגט די גמרא: יאָ, אָבער ישראל בעט נישט, און זיי בעטן.
און זיי בעטן די סוכה, און דעמאָלט וועט דער הייליקער באשעפער זיך לאַכן. און דער הייליקער באשעפער לאַכט זיך נאָר אין יענעם טאָג, יאָ, יושב בשמיים ישחק, השם ילעג למו. אַלזאָ דער דאָזיקער פסוק רעדט וועגן דער צוקונפט. אויב מיר האָבן שוין דערמאָנט די דאָזיקע דרשה, איז טאַקע דאָ אַ גרויסע שאלה וואָס דער רב מבריסק פרעגט: עס רעדט זיך דאָך וועגן דער צוקונפט, און די צוקונפט רעדט זיך דאָך אין אַ מצב וווּ דער הייליקער באשעפער איז השם אמת ותורתו אמת, השם אלוקים אמת. ווי אַזוי וועלן קומען צום דין אומות און טענהן אַזעלכע הבלים, אַלץ וואָס מיר האָבן געטאָן, האָבן מיר נאָר געטאָן פאַר ישראל, פאַרריכט מערק פאַר ישראל, וואָס זענען די דאָזיקע מעשיות, ווער גלייבט אַזאַ מעשה, זיי אַליין גלייבן נישט אין זייער שקר, אַלזאָ וואָס קומען זיי דאָס דערציילן צום ריבונו של עולם, וואָס איז די הבנה אין דעם? און נישט נאָר דאָס, אויך נאָכדעם, וואָס זאָגט זיי דער הייליקער באשעפער, זאָגט ער זיי: נאַרן פון דער וועלט, אַלץ וואָס איר האָט געטאָן, האָט איר נאָר געטאָן פאַר זיך, דאָס איז נאַרן, דאָס איז ליגנער, וואָס איז נאַרן פון דער וועלט?
נאָר טאַקע, לעתיד לבוא וועט זיך אַרויסשטעלן וואָס מיר האָבן פריער געלייענט, כל הנקרא בשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו. לעתיד לבוא וועט זיך אַרויסשטעלן אַז די גאַנצע בריאה איז באַשאַפן געוואָרן לצורך ישראל. לעתיד לבוא וועט זיך אויסבאַרערן אַז אייגנטלעך די מערק וואָס זיי האָבן פאַרריכט און די בריקן וואָס זיי האָבן פאַרריכט און אַלע די המצאות וואָס זיי האָבן פאַרריכט, אַלץ דאָס איז אייגנטלעך לצורך התורה. ווי יענער טראַנס-סיבירישער צוג וואָס מען האָט געבויט אין יענער צײַט, און קיינער האָט נישט פאַרשטאַנען פאַרוואָס מען דאַרף אים, און די ישיבת מיר איז ניצול געוואָרן בזכות יענעם צוג. רבנו ירוחם און רב יחזקאל לוינשטיין און די גאַנצע ישיבה. און קיינער האָט נישט פאַרשטאַנען פאַרוואָס מען דאַרף אַזאַ טראַנס-סיבירישן צוג וואָס מען האָט אויף אים געאַרבעט טויזנטער און טויזנטער זענען דאָרט געשטאָרבן, און קיינער האָט נישט פאַרשטאַנען פאַרוואָס מען דאַרף עס. און אַלץ איז באַשאַפן געוואָרן פאַר ישראל. אַלזאָ די גוים טענהן שקר אָדער אמת? אמת! ווײַל די גוים וועלן אָנקומען צו דער מסקנא, זיי וועלן זען אַז טאַקע איצט איז אַלץ קלאָר, די גאַנצע בריאה, אַלץ איז דאָס פאַר ישראל. אַלזאָ זאָגן זיי צום ריבונו של עולם: נו, אַלזאָ וואָס שטעלט זיך איצט אַרויס, אַז מערק האָבן מיר געבויט פאַר ישראל, און בריקן האָבן מיר פאַרריכט פאַר ישראל, נו, איצט איז דאָס קלאָר, וואָס, קומט נישט אויף דעם קיין שכר?
זאָגט ער זיי: נאַרן. פאַרוואָס נאַרן? איר זענט נישט קיין ליגנער, איר זענט גערעכט. טאַקע בפועל שטעלט זיך איצט אַרויס אַז אויך בײַ אײַך איז דאָס פאַר ישראל. אָבער וואָס האָט איר געמיינט? איר האָט געמיינט פאַר די צרכים, בכדי אײַנצונעמען פון זיי מיסים און בריקן און בכדי אַרנוניות וכולי וכולי. אַלץ וואָס איר האָט געמיינט, איז לצורך עצמכם. איצט זאָגט מיר, אַזאַ מענטש וואָס האָט געטאָן אַ מעשה און האָט זיך געמיט און זיך זייער אָנגעשטרענגט, און נאָר מיט אַ גרינגער כוונה וואָלט ער געקענט באַקומען אויף דעם אַ געוואַלדיקן שכר, און אין אַ פעלנדיקער כוונה, נאָך אפשר וועט ער אַפילו געשטראָפט ווערן אויף דעם, ווי אַזוי איז דער דאָזיקער מענטש ראוי צו ווערן אָנגערופן? אַ נאַר! דו ביסט אַ נאַר, ווײַל נאָר אויב דו וואָלטסט געמיינט, וואָלטסטו שוין געהאַט אַלץ. זיך אָנצושטרענגען האָסטו זיך ממילא אָנגעשטרענגט. אַלזאָ מען קען זיי נישט זאָגן ליגנער, ווײַל דער אמת איז ווי זיי האָבן געזאָגט, אָבער דאָס איז אַ נאַרישקייט נישט צו מיינען. דעריבער האָט ער זיי געזאָגט נאַרן, די פּראָבלעם אײַערע איז געווען אין דער כוונה, וואָס איר האָט געמיינט פאַר זיך אַליין. און דעריבער סוף פונעם פּראָצעס, וועט איר נישט נאָר נישט באַקומען אויף דעם קיין שכר, נאָך וועט איר זײַן ראוי צו ווערן געשטראָפט אויף דעם, ווײַל אין אַ סך פון די מעשים וואָס איר האָט געטאָן, האָט איר נאָך דערווײַטערט כלל ישראל פון דער תורה און פון די מצוות.