קאפיטל מ"ב אין ישעיהו פירט ווייטער דעם מחזה וואס האט זיך אנגעהויבן אינעם פריערדיגן קאפיטל, וואו דער הקדוש ברוך הוא האט פארבעטן די אומות העולם צום משפט: "הַחֲרִישׁוּ אֵלַי אִיִּים וּלְאֻמִּים יַחֲלִיפוּ כֹחַ, יִגְּשׁוּ אָז יְדַבֵּרוּ, יַחְדָּו לַמִּשְׁפָּט נִקְרָבָה". יעצט, זאגט דער מלבי"ם, הייבט דער נביא אן צו פארטייטשן און מסביר זיין יענעם גאנצן מחזה און צו לאזן וויסן אויף וועמען עס רעדט זיך. דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט דער געשטאלט פון "עבד ה'", גייט ווייטער מיט אן אויסרוף איבערן בורא שמים וארץ, און דערגרייכט ביז דער הבטחה אויף דער גאולה העתידה.
הֵן עַבְדִּי אֶתְמָךְ־בּוֹ, בְּחִירִי רָצְתָה נַפְשִׁי, נָתַתִּי רוּחִי עָלָיו, מִשְׁפָּט לַגּוֹיִם יוֹצִיא׃ - אט איז מיין קנעכט וואס איך שטיץ אים אונטער, מיין אויסדערוויילטער וואס מיין נשמה באגערט, איך האב ארויפגעלייגט מיין רוח אויף אים, א משפט פאר די פעלקער וועט ער ארויסברענגען.
"עבדי" - דאס איז מלך המשיח. דער מלבי"ם לערנט אונז דא א גרויסן יסוד: כדי א מענטש זאל זוכה זיין צו נבואה, פעלן זיך אויס צוויי תנאים. דער ערשטער איז הכנה בחירתית, דאס הייסט אז דער מענטש אליין, מיט זיין אייגענער בחירה חפשית, גרייט זיך אן דורך טהרה, התקדשות און עסק התורה. ווי מיר האבן גערעדט וועגן די בני הנביאים, וואס האבן זיך געפינט אונטער דעם שאטן פונעם נביא, זיך געשטארקט אין עבודת ה' מיט פרישות און קדושה, און זיך געלערנט ביז זיי זענען זוכה געווען צו נבואה. און דאס איז "הן עבדי": עס רעדט זיך פון איינעם וואס דינט מיך באמונה און האט זיך כראוי אנגעגרייט. נישט ווי אנדערע קנעכט וואס מען קען זיך אויף זיי נישט פארלאזן, נאר "אתמך בו" - איך וועל זיך פארלאזן אויף אים, איך וועל זיך שטיצן אויף אים מיט א זיכערקייט, אז ער וועט נישט פעלשן אין זיין אמונה.
דער צווייטער תנאי איז הכנה טבעית: אז שוין פון מוטערס בויך און פון געבורט אן איז דער מענטש צוגעגרייט געווארן און עס איז איינגעקריצט געווארן אין אים א כח וואס איז ראוי צו נבואה. אזוי ערקלערט דער מורה נבוכים, אז עס איז פאראן א מציאות וואו דער הקדוש ברוך הוא באשאפט א מענטש וואס איז פון דער נאטור מער צוגעגרייט צו נבואה, מער ראוי צום דבר ה'. דאס איז דער חן וואס ער האט געפונען אין די אויגן פונעם אויבערשטן נאך איידער ער איז געבוירן געווארן, ווי עס שטייט "בְּטֶרֶם אֶצָּרְךָ בַבֶּטֶן יְדַעְתִּיךָ... וּבְטֶרֶם תֵּצֵא מֵרֶחֶם הִקְדַּשְׁתִּיךָ".
און דאס איז "בחירי רצתה נפשי": פארוואס האב איך אים אויסגעוועלט? ווייל איך האב אים צוגעגרייט נאך איידער ער איז געבוירן, נאך איידער ער איז געקומען אויף דער וועלט, ער זאל זיין ראוי צום תפקיד צו זיין דער משיח און אויסצולייזן כלל ישראל. און דערפאר "נתתי רוחי עליו" - איך האב משפיע געווען אויף אים א שפע פון רוח הקודש, ער זאל נישט נאר זיין מושפע פאר זיך אליין, נאר אויך משפיע זיין אויף אנדערע, און דאס איז "משפט לגוים יוציא": ער וועט ארויסברענגען משפט פאר דער גאנצער וועלט, ער וועט משפט'ן און פירן די גאנצע וועלט. קומט אויס אז ער פארמאגט צוויי מעלות: מצד "עבדי" - זיין עבדות און זיין פלאג אין עבודת ה' ווי די בחינה פון בני הנביאים, און מצד "בחירי רצתה נפשי" - וואס איך האב אים פאראויס געבוירן מיט די כוחות און סגולות וואס וועלן אים העלפן צו זיין תפקיד.
לֹא יִצְעַק וְלֹא יִשָּׂא, וְלֹא־יַשְׁמִיעַ בַּחוּץ קוֹלוֹ׃ - ער וועט נישט שרייען און נישט הייבן, און ער וועט נישט מאכן הערן אינדרויסן זיין קול.
די נבואה פון משיח וועט זיין אנדערש פון דער נבואה פון אלע נביאים. דער נביא האט געדארפט שרייען און אנשרעקן דאס פאלק מיט עונשים - ער אבער "לא יצעק", ער וועט נישט שרייען. דער נביא פלעגט אויפהייבן א משל און מליצה כדי אריינצוברענגען זיינע ווערטער אין די הערצער פון די צוהערער און דערנענטערן די זאכן צו זייער הארץ - ער אבער "לא ישא", ער וועט נישט דארפן נוצן קיין משלים. דער נביא פלעגט הייבן זיין קול און צונויפנעמען דעם עולם כדי זיי זאלן הערן זיינע רייד - און ער "לא ישמיע בחוץ קולו", ער וועט נישט דארפן צונויפנעמען דעם ציבור כדי זיי זאלן וויסן וואס ער האט צו זאגן.
קָנֶה רָצוּץ לֹא יִשְׁבּוֹר, וּפִשְׁתָּה כֵהָה לֹא יְכַבֶּנָּה, לֶאֱמֶת יוֹצִיא מִשְׁפָּט׃ - א צעקלאפטן ראר וועט ער נישט צעברעכן, און א פארלאשענעם פלאקס וועט ער נישט אויסלעשן, לויטן אמת וועט ער ארויסברענגען דעם משפט.
א סך פון די נביאים האבן אויפגעשטעלט זייערע ווערטער און זיי מקיים געווען דורך דעם וואס זיי האבן זיך אנגערעכנט מיט די רשעים. אלישע, וואס דורך אים זענען צוויי און פערציג קינדער אומגעקומען דורך בערן; אליהו, וואס האט געשאכטן די נביאי הבעל. עס איז געווען א נויט צו מאכן א משפט אין די רשעים כדי אויפצושטעלן דעם תוקף פון דער נבואה און שאפן אן השפעה אויפן פאלק.
און אט זענען פאראן צוויי מינים רשעים. עס זענען דא רשעים מחמת תאוות און שלעכטע מדות - דאס זענען דער "קנה רצוץ", א שטעקן וואס איז צעבראכן און עס איז מער נישטא אין אים קיין כח פון וואוקס. און עס זענען דא אזעלכע וואס זייער שכל איז געווען בעוכרם: מכח זייער שכל האבן זיי גענויגט נאך כפירה און מינות און פארלאזט דעם דרך ה', נישט צוליב א תאווה נאר צוליב דעם שכל, און דאס איז פיל ערגער. זיי האבן געשאפן נייע אידעאלאגיעס פארוואס מען דארף נישט דינען דעם אויבערשטן, אדער פארוואס מען דארף דווקא דינען עבודה זרה. דאס זענען די "פשתה כהה": דער קנאט געמאכט פון פלאקס מיט וואס מען צינדט דעם ליכט, בחינת דער שיינענדער אור השכל, און דא איז זיין שיין פארטונקלט געווארן דורך פארדרייטע דעות.
די צוויי מינים רשעים וועט משיח נישט הינריכטן און וועט זיי נישט משפט'ן אזוי ווי אלישע און אליהו. "קנה רצוץ לא ישבור" - הגם דער שטעקן איז צעבראכן, וועט ער אים נישט ווייטער צעברעכן נאר וועט אים מחזק זיין. "ופשתה כהה לא יכבנה" - ער וועט נישט אויסלעשן דאס ליכט וואס איז פארטונקלט געווארן צוליב א שיבוש הדעת, נאר אדרבה, "לאמת יוציא משפט", ער וועט ארויסברענגען דעם משפט האמת כדי זיי צוריקצוברענגען בתשובה.
לֹא יִכְהֶה וְלֹא יָרוּץ עַד־יָשִׂים בָּאָרֶץ מִשְׁפָּט, וּלְתוֹרָתוֹ אִיִּים יְיַחֵלוּ׃ - ער וועט זיך נישט פארטונקלען און ער וועט נישט צעבראכן ווערן, ביז ער וועט איינשטעלן משפט אויף דער ערד, און אויף זיין תורה וועלן אינזלען האפן.
דא גיט אונז דער נביא נאך סימנים צו דערקענען דעם אמת'ן משיח. זאגט דער מלבי"ם: עס זענען שוין ליידער געווען ביי אונז עטליכע משיחי שקר, און בראש פון זיי שבתאי צבי שם רשעים ירקב, וואס איז באקאנט פאר יעדן. עס זענען געווען אסאך פאר אים, און עס איז דא א ספר וואס הייסט "משיחי השקר לדורותיהם", וואס באשרייבט זיי אלעמען. די אנטוישונג פון שבתאי צבי איז געווען ריזיג, כמעט אלע גדולי ישראל זענען נאכגעגאנגען נאך אים און האבן געגלייבט אין אים, און בלויז יחידים האבן דערקענט זיינע ליגנטס שוין אין די ערשטע שטאפלען, צווישן זיי הרב ספורטש וואס איז ארויס קעגן אים אין א גאר שווערער מלחמה, און דער שאדן וואס זיי האבן אנגעמאכט פאר'ן כלל ישראל איז געווען גאר גרויס און שרעקליך.
ביי משיח וועט נישט זיין אזוי. "לא יכהה" - מצד דער נפש און דער אמונה; "ולא ירוץ" - מלשון מרוצץ און צעבראכן, ער וועט נישט צעבראכן ווערן נאר וועט שטיין מיט זיין כח דורכאויס דעם גאנצן וועג. שבתאי צבי, לעומת זאת, איז פארטונקלט און צעבראכן געווארן: ער האט געשמד'ט זיין דת און צום סוף האט אים דער קעניג געהרג'עט. מען האט געזען אז ער האט געהאט אן התחלה פון א משיח, אבער בסופו של דבר איז ער צעבראכן געווארן. און עס זענען אויך געווען מענטשן וואס עס איז געווען אויף זיי א האפענונג פאר משיחיות וואס איז נישט געקומען לידי מימוש, אזוי ווי שמשון: ווען יעקב אבינו האט אים געזען אין זיין נבואה האט ער געזאגט אט דער איז ראוי צו זיין משיח, און צום סוף האט ער געזאגט "לישועתך קיוויתי ה'" - עס איז נישטא קיין אנדערע ישועה נאר זיין ישועה יתברך אליין.
און וואס איז דער חילוק צווישן "ישים בארץ משפט" און צווישן "לתורתו איים ייחלו"? ערקלערט דער מלבי"ם: משפט זענען די הנהגות פון בין אדם לחבירו, און תורה זענען די דעות און מצוות, וואס איז מותר און וואס איז אסור, וואס איז חייב און וואס איז פטור. און אזוי זעען מיר אינעם פסוק: "על פי התורה אשר יורוך" - בין דם לדם, א דם טמא און א דם טהור; "ועל המשפט אשר יאמרו לך תעשה" - בין דין לדין, א דין צווישן צוויי מענטשן. דא: "עד ישים בארץ משפט" אין ענינים פון בין אדם לחבירו, "ולתורתו איים ייחלו" אין ענינים פון בין אדם למקום, אז אפילו די ווייטע אינזלען אין דער וועלט וועלן האפן אויף דער תורה פון משיח, צו הערן וואס ער האט צו זאגן און וויאזוי די הנהגה וועט זיין. זיין משפט און זיין תורה וועלן זיך פארשפרייטן איבער דער גארער וועלט.
און לויט דעם פארשטייט מען פסוק ב': פארוואס "לא יצעק ולא ישא ולא ישמיע בחוץ קולו"? ווייל ער דארף דאס אלעס נישט. "לתורתו איים ייחלו" - ער דארף נישט צוזאמנעמען דעם עולם און ער דארף נישט קיין משלים כדי זיי צו פארזאמלען, ווייל יעדער איינער וועט האפן צו הערן די תורה פון משיח.
כֹּה־אָמַר הָאֵל יְהֹוָה, בּוֹרֵא הַשָּׁמַיִם וְנוֹטֵיהֶם, רֹקַע הָאָרֶץ וְצֶאֱצָאֶיהָ, נֹתֵן נְשָׁמָה לָעָם עָלֶיהָ וְרוּחַ לַהֹלְכִים בָּהּ׃ - אזוי האט געזאגט דער גאט ה', דער באשעפער פון די הימלען וואס שפאנט זיי אויס, וואס שפרייט אויס די ערד און אירע געוואוקסן, וואס גיט א נשמה צום פאלק אויף איר און א רוח צו די וואס גייען אויף איר.
ערקלערט דער רד"ק: עטליכע מאל האבן מענטשן נישט מקבל געווען דאס ווארט פונעם נביא, און פארוואס? ווייל זיי האבן געגלייבט אז די וועלט איז נישט באשאפן געווארן נאר זי איז קדמון, און אז זי איז אן עלול און זי האט אן עילה, דאס הייסט זי איז געווארן פון א פריערדיגער סיבה, און צו יענער פריערדיגער סיבה איז דא א פריערדיגע סיבה, און אזוי ווייטער. אט ליגט פאר מיר א פרוכט: די פרוכט איז דער עלול, און איר עילה איז דער בוים; און דער בוים איז דער עלול, און זיין עילה איז דער קערנדל; און דער קערנדל איז דער עלול, און זיין עילה איז די פרוכט, און אזוי קערט זיך עס אום אן אן אויפהער. אזוי האבן זיי געגלייבט אז די וועלט איז קדמון און קומט פון פריערדיגע שטאפלען און סיבות. און עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געגלייבט אז די וועלט איז געווארן פער צופאל, זי האט נישט קיין בורא און נישט קיין עילה, נאר א קנאל: עפעס האט דארט עקספלאדירט און אט זענען מיר דא, ממש געוואלדיג.
דערפאר האט דער נביא געדארפט זיך פארמעסטן מיט די פארדרייטע דעות, און ער האט אלעמאל ווידער אונטערגעשטראכן אז דער קדוש ברוך הוא איז דער וואס האט באשאפן די וועלט, ער האט זי מחדש געווען און ארויסגעברענגט מאין ליש אין איין רגע, און אלעס איז געווארן ברצונו. און דערפאר "כה אמר האל ה' בורא השמים" - זאלסט נישט מיינען אז די הימלען זענען געווען מאז ומעולם, נאר דער קדוש ברוך הוא האט זיי באשאפן און מחדש געווען. "ונוטיהם" - ער האט זיי אויסגעשפרייט ווי א געצעלט איבער דער ערד. "רוקע הארץ וצאצאיה" - די גאנצע וועלט איז געווען וואסער, און דער קדוש ברוך הוא האט געדארפט אויסשפרייטן און פלאך קלאפן די ערד, אזוי ווי מען נעמט א טאס און מען קלאפט דערויף ביז עס ווערט אויסגעפלאכט און אויסגעצויגן, ווי די וואס פלאכן אויס גאלדענע בלעכער, און ער האט זי געמאכט פאר א ישוב. ומכח דעם "וצאצאיה": אז די ערד וואקסט אויס פלאנצן און ברענגט ארויס מענטשן און חיות און אלעס וואס עקזיסטירט אויף דער וועלט. ווען ער שפרייט נישט אויס די ערד וואלט אלעס געווען ים און עס וואלט נישט געווען קיין מעגלעכקייט דא צו עקזיסטירן.
"נותן נשמה לעם עליה" - דאס איז געווען אויפן זעקסטן טאג, ווען דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם מענטש און אריינגעבלאזן אין אים א נשמה, ווי ס'שטייט "ויפח באפיו נשמת חיים". "ורוח להולכים בה" - קעגנאיבער די איבעריגע בעלי חיים, ווייל זיי האבן דאך נישט קיין נשמה נאר א יסודות'דיגן כוח פון רוח, וואס דאס איז דער כוח החיות. און אויב וועסטו פרעגן, עס שטייט דאך "כל אשר נשמת רוח חיים באפיו"? אויך דארט באציט זיך "נשמת" אויפן מענטש און "רוח" אויף די איבעריגע בעלי חיים, ווייל די נשמה דרוקט שטענדיג אויס דעם מענטש. קומט אויס אז דער גאנצער פסוק קומט אפצואווארפן די פאלשע מיינונג פון די וואס גלייבן אין קדמות העולם אדער אין צופעליגקייט: וויסן זאלט איר, דער אויבערשטער איז בורא שמים, ער האט זיי אויסגעשפרייט פון אויבן, ער האט אויסגעשפרייט די ערד פון אונטן, אלע אירע געוואוקסן זענען פון אים, די נשמה אינעם מענטש איז פון אים, און אויך דער רוח אין די בעלי חיים איז פון אים יתברך.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט ווי ער האט מבאר געווען אין ספר בראשית, אז הימל און ערד זענען צוויי גאנץ פארקערטע און אינגאנצן אנדערע זאכן: הימל איז א רוחניות'דיגע מציאות, די ערד איז א גשמיות'דיגע מציאות; דער הימל בלייבט אייביג שטיין, בעת די באוואוינער פון דער ערד טוישן זיך כסדר, דור הולך ודור בא. און דא קומט אריין די חכמה פונעם בעל מלאכה: ווען א בעל מלאכה מאכט צוויי פארקערטע זאכן, קען דער וואס קוקט דערויף האבן א ספק און זאגן אז דער וואס האט געמאכט דאס, האט נישט געמאכט יענץ, ווייל איינס איז געמאכט אזוי און דאס צווייטע פון א גאר אנדערן חומר. א בעל מלאכה וואס ארבעט מיט מעטאל - ווען מען זעט א וואונדערבאר ווערק פון גלאז, איז מסתבר אז ער פארשטייט נישט צו גלאז, און דער איז א שמיד און יענער א גלאז-ארבעטער. וואס טוט דער בעל מלאכה כדי צו ווייזן זיין קענטעניס? ער מאכט א באזונדער כלי וואס איז צונויפגעשטעלט פון מעטאל און גלאז צוזאמען, א הערליכע הרכבה וואס זיין חותם דערקענט זיך דערין, און דעמאלט זעט יעדער: סיי די מעטאל-ארבעט איז זיינע און סיי די גלאז-ארבעט איז זיינע.
אזוי אויך האט דער הקדוש ברוך הוא באשאפן די גשמיות'דיגע וועלט, און עס וואלט געווען פלאץ צו קלערן אפשר קומט די רוחניות'דיגע וועלט נישט פון אים; און ער האט באשאפן די רוחניות'דיגע וועלט, און ס'וואלט געווען פלאץ צו קלערן אפשר איז די גשמיות'דיגע, וואס איז אינגאנצן אנדערש, נישט פון אים. וואס האט ער געטאן? ער האט באשאפן א מציאות וואס איז צונויפגעשטעלט פון רוחני און גשמי אינאיינעם, און דאס איז דער מענטש. דער מענטש פארמאגט א גשמיות'דיגן און חומריות'דיגן גוף ווי א בהמה, ווי די גמרא זאגט אז אין עטליכע זאכן איז דער מענטש גלייך צו א בהמה און אין עטליכע זאכן צו מלאכי השרת: ער עסט ווי א בהמה, ער שלאפט ווי א בהמה, ער גייט אין בית הכסא ווי א בהמה. דאס ווייזט אז אלעס וואס איז באשאפן אין דער גשמיות'דיגער וועלט איז פון אים יתברך. און אינעם זעלבן מענטש אליין האט ער אריינגעבלאזן א נשמת חיים, א חלק אלוה ממעל, אן אויבערשטן רוחניות'דיגן כוח אן א שיעור, און דאס איז דער חותם: זעט, איך האב אלעס געמאכט, סיי דאס גשמיות און סיי דאס רוחניות.
די זאך זעט אונז אויס פשוט, אבער מען דארף וויסן אז אין די פריעריגע צייטן פלעגט מען איינטיילן די וועלט אויף פארשידענע עבודה זרות און כוחות. ווער עס קען דעם גריכישן פאנטעאן ווייסט: א גאט פונעם ים, א גאט פון דער ערד, א גאט פון מלחמה, א גאט פון ליבע. זיי האבן געגלייבט אין פיל כוחות, און עס איז ביי זיי געווען נאטירליך צו גלייבן אז די גשמיות'דיגע מציאות האט איין גאט באשאפן און די רוחניות'דיגע אן אנדערער גאט. דעריבער האט דער הקדוש ברוך הוא באשאפן א מורכב'דיגע מציאות אויפצוווייזן אז אלעס איז פון אים. און דאס איז: "בורא השמים" - דער רוחניות'דיגער חלק, "רוקע הארץ" - דער גשמיות'דיגער חלק, און כדי דו זאלסט נישט טראכטן אז דאס זענען צוויי באזונדערע כוחות, פירט דער פסוק גלייך אויס "נותן נשמה לעם עליה ורוח להולכים בה", אז ער האט מחבר געווען די נשמה מיטן גוף, און דורך דעם קען יעדער וויסן אז אלעס איז פון אים יתברך.
און אויב דאס פארשטייסטו, וועסטו אויך פארשטיין אז דער הקדוש ברוך הוא וועט זיי אויפשטעלן א משיח. אויב ער האט באשאפן די מציאות פונעם מענטש אויף דער וועלט, וועט ער אים זיכער אויך צושטעלן א מציאות פון גאולה וואס וועט אים ארויסנעמען פון גלות, ווייל דער גלות איז דאך נישט די תכלית. די תכלית איז אנצוקומען צו דער גאולה, אז עס זאל נתגלה ווערן כבוד ה' אויף דער וועלט. נאר דער אויבערשטער וויל אז דער מענטש זאל הארעווען כדי צו זוכה זיין צום אייביגן לעבן, ווייל אויב נישט וואלט עס געווען נהמא דכיסופא, ברויט פון בושה; דערפאר האט ער צייטווייליג געגעבן א מציאות פון מיה און עמל דא אויף דער וועלט. אבער עס וועט קומען א שלב ווען דער פארהאנג וועט זיך אראפלאזן און דער אויבערשטער וועט לאזן וויסן אז דער שפיל איז פאראיבער: עס וועט קומען דער משיח, און וואס דער מענטש האט זוכה געווען דאס וועט ער האבן, לויט וויפיל ער האט געהארעוועט און געשוויצט, און וואס ער האט נישט געטאן - וועט ער שוין מער נישט קענען טאן.
אֲנִי יְהֹוָה קְרָאתִיךָ בְצֶדֶק וְאַחְזֵק בְּיָדֶךָ, וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְאוֹר גּוֹיִם׃ - איך, ה', האב דיך גערופן אין גערעכטיגקייט און איך וועל אננעמען דיין האנט, און איך וועל דיך היטן און דיך מאכן פאר א בונד פונעם פאלק, פאר א ליכט פאר די פעלקער.
דער רד"ק ערקלערט אז מען רעדט דא צו כלל ישראל. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וואס האב געמאכט דאס אלעס, די ערד, דעם הימל און דעם מענטש, פארלאז זיך אויף מיר אז איך קען דיך אויך ארויסנעמען פון גלות. "קראתיך בצדק" - ווען עס וועט קומען די צייט לויט יושר און דין דיך ארויסצונעמען פון גלות. "ואחזק בידך" - איך וועל דיך אננעמען ביי דער האנט דיך ארויסצופירן. און אויב וועסטו זאגן, די גוים וועלן דאך בשום אופן נישט מסכים זיין? "ואצרך" - איך וועל דיך היטן אז זיי זאלן דיר גארנישט שלעכטס טאן. "ואתנך לברית עם" - דו וועסט זיין די קיום פון אלע אומות, אז פון איין עק וועלט ביזן צווייטן וועלן די גוים זאגן אז די גאנצע וועלט שטייט נאר בזכות כלל ישראל.
"לאור גוים" - צוויי זאכן. ערשטנס, אז כלל ישראל וועט מוכיח זיין פילע פעלקער און וועט זיין פאר זיי א ליכטיגקייט. און דאס איז אגב דער מקור צום באגריף "אור לגוים": אז דער ציל איז געווען אז כלל ישראל זאל זיין ווי א לויכטטורעם, אז אלע זאלן קוקן אויף אים, גיין אין זיינע וועגן און נאכפאלגן זיינע מנהגים. נאר צו אונזער באדויערן איז נישט אזוי געווען, און אנשטאט צו זיין אן אור לגוים איז כלל ישראל געווען ווי די נידעריגסטע פון די פעלקער, און דערויף זענען פאראן פיל פון די תוכחות הנביאים: אז זיי האבן זיך געפירט מיט זאכן וואס אפילו די אומות העולם פלעגן נישט טאן. אבער ווען משיח וועט קומען און ס'וועט זיין די גאולה שלמה, וועט איר זיין לאור גוים. און די צווייטע זאך, אז דערפון וואס זיי וועלן זען אונזערע מעשים, וועלן די גוים אנהייבן היטן שבע מצוות בני נח, ווייל די גוים דארפן זיך דאך נישט מגייר זיין, און קומט אויס אז דורך אונזערע מעשים וועלן מיר זיין אן אור לגוים.
דער מצודת דוד ערקלערט אז מען רעדט דא פונעם משיח. "קראתיך בצדק" - שוין פון דעמאלט אן האב איך געלאזט וויסן דורך מיינע קנעכט די נביאים אז עס וועט זיין א משיח, און איך האב גערעדט וועגן דיר פון פריער, און דאס איז מיט צדק און מיט אמת, און די זאך וועט מקוים ווערן. "ואחזק בידך" - אז דו וועסט בייקומען אלע פעלקער. "ואצרך" - איך וועל דיך היטן קעגן די אומות וואס וועלן דיך נישט וועלן אננעמען. "ואתנך לברית עם" - איך וועל דיר געבן כוח צו מאכן אז דאס פאלק זאל זיך צוריקקערן צו עבודת ה', אז דו זאלסט צוריקברענגען דאס פאלק צו זיין ברית. כלל ישראל האט א ברית מיטן הקדוש ברוך הוא, "זאת בריתי אותם אמר ה'", און דער ברית איז אז מיר היטן זיינע מצוות און ער באשיצט און ראטעוועט אונז און גיט אכטונג אז מיר זאלן חלילה קיינמאל נישט אונטערגיין. דער הקדוש ברוך הוא שטייט ביי זיין ברית ביזן היינטיגן טאג, און מיר האבן ליידער פיל מאל אפגענייגט פונעם וועג; און משיח וועט קומען און וועט צוריקדרייען כלל ישראל צו דעם אלטן ברית. "ולאור גוים" - דו וועסט באלייכטן די אויגן פון די גוים צו וויסן אז ה' הוא האלקים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז מען רעדט דא פון ישעיהו אליין, און דער הקדוש ברוך הוא ווענדט זיך צו אים פערזענליך. "קראתיך" - ווי א מענטש וואס רופט זיין חבר פון ווייטן, ווייל א קריאה איז שטענדיג פון דער ווייטנס: איך האב דיך גערופן פון דער ווייטנס זאלסט קומען און זיין דער נביא וואס לאזט וויסן פארן פאלק דעם אמת און די גערעכטיגקייט. "ואחזק בידך" - איך האב דיר געגעבן די כוח אנצופירן דאס פאלק, ווי איינער וואס פירט דאס הויז. "ואצרך" - און אינעוועייניג אין שטוב גיב איך אכטונג אויף דיר פון אלע שעדליכע זאכן.
און דער נמשל איז: "קראתיך" איז קעגן דעם וואס עס שטייט פריער "בחירי רצתה נפשי", אז מצד דיין טבע ביסטו געווען גרייט און מסוגל צו נבואה, בבחינת "בטרם אצרך בבטן ידעתיך". "ואחזק בידך" - אז הקדוש ברוך הוא האט אים געהאלפן און מסייע געווען צו דערגרייכן די נבואה; ער האט זיך אנגעשטרענגט מצד זיך אליין און הקדוש ברוך הוא האט אנגעכאפט זיין האנט, און דאס איז קעגן "הן עבדי", אז מצד זיך אליין ביסטו געווען אן עבד און געדינט דעם אויבערשטן, און ערשט דעמאלט האסטו זוכה געווען. דאס זענען די צוויי זאכן וואס פעלן זיך אויס: אז דער מענטש זאל זיך מתגבר זיין מצד זיך אליין, און אז ער זאל האבן די נאטירלעכע הכנה.
און זאלסט נישט מאכן קיין טעות צו זאגן: אויב איך האב א נאטירלעכע הכנה, קען איך זיך שוין אויסרוען. עס איז נישטא אזא זאך. אויב דו וועסט זיך נישט אנשטרענגען, וועסטו נישט זוכה זיין צו דעם וואס די נאטירלעכע הכנה גיט דיר די מעגלעכקייט. משל למה הדבר דומה? צו א מענטש וואס האט מתפלל געווען: רבונו של עולם, מאך מיך רייך, איך וויל געווינען אין לאטערי, און אזוי האט ער לאנגע צייט געדרייט דעם קאפ. זענען געקומען די מלאכים און געזאגט: רבונו של עולם, דער מענטש בעט זיך דאך אזוי פיל, טו עפעס פאר אים. האט זיי הקדוש ברוך הוא געענטפערט: קיין פראבלעם, נאר זאל ער קויפן א קוויטל. עס איז נגזר געווארן אויף דיר צו געווינען, אבער וואס וועסטו טון אן א קוויטל? אזוי זאגט הקדוש ברוך הוא: איך האב דיך באשאפן בכח ראוי צו נבואה, אבער ווען דו ביסט נישט געווען מיין "עבדי" און זיך אנגעשטרענגט, וואלט דיר די הכנה גארנישט געהאלפן. איך בין נאר בגדר עזרה, אבער דו מוזסט אנפאנגען, און דאס איז "ואחזק בידך": דו טוסט און איך כאפ אן דיין האנט. "ואצרך" - איך וועל דיך היטן אז קיין מכשול זאל נישט ארויסקומען אונטער דיין האנט, ווייל שגיאות מי יבין. "ואתנך לברית עם" - כלל ישראל מיט וועמען איך האב געשלאסן א ברית, און דו וועסט זיין דער שליח דורך וועמען דער ברית וועט נתקיים ווערן, ווייל דו דערנענטערסט ישראל צו זייער פאטער אין הימל. "לאור גוים" - אז אויך די גוים זאלן איינזען אז עס איז דא א בורא עולם, אז אין עוד מלבדו, און אז עם ישראל איז דער עם הנבחר און צו זיי פאסט זיך מדבק צו זיין.
לִפְקֹחַ עֵינַיִם עִוְרוֹת, לְהוֹצִיא מִמַּסְגֵּר אַסִּיר, מִבֵּית כֶּלֶא יֹשְׁבֵי חֹשֶׁךְ׃ - אויפצומאכן בלינדע אויגן, ארויסצוברענגען פון טורמע א געפאנגענעם, פון א געפענגעניש-הויז די וואס זיצן אין פינצטערניש.
לויטן מלבי"ם איז ישעיהו באשטימט געווארן אריבערצוגעבן דאס ליכט אויך פאר די גוים, און מיר זעען טאקע פילע נבואות וואס זענען געזאגט געווארן צו די גוים: משא בבל, משא אדום און נאך. און דער תכלית דערפון איז אז אויך זיי זאלן אנערקענען דאס ליכט פון השי"ת. און דאך איז דאס ליכט פון ה' שטענדיג פארהאן, ישעיהו באשאפט עס נישט מיט זיינע רייד; אויב אזוי, די גוים וואס האבן עס ביז איצט נישט געזען, זענען זיי בלינד, ווייל אז דאס ליכט איז דא און דו האסט עס נישט געזען, איז א סימן אז דו ביסט בלינד. און דאס מיינט "לפקוח עינים עורות": דיין גאנצע שליחות איז נאר אויפצומאכן זייערע אויגן, כדי זיי זאלן קענען זען דאס ליכט וואס איז שוין דא פארהאן.
און קעגן כלל ישראל אין גלות, וואס מען האט דיך געשיקט איבערצוגעבן נבואות זיי צו מחזק זיין, שטייט "להוציא ממסגר אסיר". און צוויי ערליי גלות'ן זענען פאראן, צוויי חלקים אין עם ישראל וואס זענען פארטריבן געווארן. עס זענען דא שבט יהודה און בנימין וואס האבן זיך צעשפרייט אין אלע פיר זייטן פון דער וועלט, און מיר אלע שטאמען פון זיי, ווייל די עשרת השבטים זענען פארשוואונדן געווארן און פארטריבן געווארן קיין חלח און חבור און נהר גוזן. די ערטער זענען אונז באקאנט, אבער וואו זיי זענען פונקטליך און ווער זיי זענען - ווייסן מיר נישט. יעדעס מאל ברענגט מען אונז עמיצן מיט א זכר פון עפעס א מצוה, איינער גייט מיט פעדימער אויף די קליידער און מען זאגט אט איז אן אייניקל פון אידן, און טייל זאגן אז די מענטשן פון אל-קאידא זענען ענליך צו אידן מיט זייערע בערד און היטלעך. ווי אזוי עס זאל נישט זיין, איז קלאר אז זיי געפינען זיך אין א מצב וואס מיר זעען זיי נישט און קענען זיי נישט.
און דער מלבי"ם לערנט אונז אויס דעם חילוק בלשון הקודש צווישן אן "אסיר" און א "יושב כלא": דער וואס זיצט אין כלא איז בלויז איינגעשפארט און קען נישט ארויסגיין, אבער ער איז נישט געבונדן, אזוי ווי עס שטייט "ואת בניהם כלאו בבית", און ווי "ממכלאות צאן". אבער אויב מען האט אים אויך געבונדן אינעווייניג אין כלא, הייסט ער אן אסיר, מלשון אסור און געבונדן. מען דערציילט אז אמאל איז איינער ארויפגעגאנגען אויפן באן מיט א הונט און געפרעגט דעם קאנדוקטאר: מעג מען ארויפגיין מיט א הונט? האט ער אים געענטפערט: אסור מותר, מותר אסור. דאס הייסט, אויב ער איז אסור (צוגעבונדן) - איז מותר, און אויב ער איז מותר (פריי אומגעבונדן) - איז אסור. און פון דעם זעט מען אז דער אסיר מיינט דער וואס איז געבונדן. א מענטש וואס מען האט אריינגעלייגט אין כלא און מען האט אים אויך צוגעבונדן מיט קייטן מורא האבנדיג ער זאל נישט אנטלויפן, ווערט אנגערופן אסור, און דערפאר שטייט "ויאסרהו בבית כלא", אז מען האט זיך נישט באגנוגנט מיט דעם וואס מען האט אים איינגעשפארט אין כלא נאר מען האט אים אויך געבונדן.
און דאס איז דער טייטש "להוציא ממסגר אסיר": דאס זענען יהודה און בנימין, וואס מען ווייסט וואו זיי זענען, נאר זיי זענען ווי אסורים אין די ערטער וואו זיי זענען צעשפרייט. אזוי ווי מיר האבן געזען הינטערן אייזערנעם פארהאנג פאר צענדליגער יארן, וואס זיי זענען געווען בחינת אסורים כפשוטו און מען האט זיי נישט געקענט ארויסנעמען. און קעגן דעם שטייט "מבית כלא יושבי חושך": דאס זענען די עשרת השבטים, וואס זיי זענען נישט געבונדן אבער זיי זיצן אין פינצטערניש - גיי נעם זיי ארויס, ווייסטו דען וואו זיי זענען? עס איז א פינצטערער ארט און מען זעט גארנישט. מען קען נישט זען וואו זיי געפינען זיך, און צוליב דעם קען מען זיי אויך נישט אויסלייזן פון דער מציאות אין וועלכער זיי שטייען.
אֲנִי יְהֹוָה הוּא שְׁמִי, וּכְבוֹדִי לְאַחֵר לֹא־אֶתֵּן וּתְהִלָּתִי לַפְּסִילִים׃ - איך בין ה', דאס איז מיין נאמען, און מיין כבוד וועל איך נישט געבן צו קיין אנדערן, און מיין לויב נישט צו געצנדינערייען.
"אני ה'" - זאגט דער מלבי"ם: איך אליין, מצד מיינעם עצמות. ווייל ווען מען רעדט פונעם שם הוי"ה רעדט מען פון זיין עצמות יתברך, א נאמען וואס איז פארבארגן פון יעדער השגה, און פארבארגן אפילו מצד זיין ארויסזאגן, וואס מיר ווייסן גארנישט ווי אזוי מען דארף אים ארויסרעדן, און עס איז אפילו אן איסור גמור אים ארויסצוזאגן מיט זיינע אותיות, און דערפאר זאגן מיר אים מיט א קו"ף און נישט מיט א ה"א. הקדוש ברוך הוא איז מחוייב המציאות מצד זיך אליין, היה הוה ויהיה, די אותיות פון הוויה, און ער הענגט נישט אן אין קיין שום אנדערן. אויב מיר וועלן צוריקגיין צום פרי און צום קערנדל: דאס קערנדל הענגט אין א צווייטן - אינעם פרי, און דער פרי אינעם בוים, און דער בוים אינעם קערנדל וואס מען האט פארזייט, און אזוי ווייטער. אבער "אני ה'" מיינט: ער איז הוה און מהוה די גאנצע מציאות און הענגט נישט אן אין קיין שום אנדער זאך. "הוא שמי" - איך בין דערקענט פאר אלע מיינע באשעפענישן דורך די פעולות וואס איך טו, וואס איך בין מהוה און ברענג ארויס און משגיח אויף אלעם.
די פילאסאפן, זאגט דער מלבי"ם, האבן פארשטאנען אז עס איז דא א מציאות ה' און אז ער איז מחוייב המציאות און בבחינת אין סוף, נאר זיי האבן געטענהט אז ביי אים איז נישט שייך קיין חפץ און רצון און קיין שינוי הידיעה, אזוי ווי זיי האבן געגלייבט אין דער חכמה פון "מה שאחר הטבע", דאס הייסט מעטאפיזיק, וואס פארנעמט זיך מיט ענינים העכער דער נאטירלעכער מציאות. און צוליב דעם האבן זיי אפגעלייקנט חידוש העולם ברצון ה', ווייל זיי האבן געטענהט אז ער האט נישט קיין רצון, און דעריבער איז די וועלט קדמון און עס איז נישטא קיין שינוי רצון פאר אים. אבער דער כבוד ה' ווייזט זיך דאך ארויס דווקא דערין וואס ער וויל א זאך און די זאך ווערט אויסגעפירט, אז עס האט זיך באנייט א זאך מיט זיין רצון: "הוא אמר ויהי". דעריבער זאגט הקדוש ברוך הוא "וכבודי לאחר לא אתן": צו זאגן אז אלעס נעמט זיך פון אים אבער נישט לויט זיין רצון, נאר אלעס פליסט פון סיבה ומסובב - דאס קען זיכער נישט זיין. נאר זאלסט וויסן אז אלעס איז באשאפן געווארן פון השי"ת מיט א רצון וואס האט זיך אנגעהויבן אין א געוויסן מאמענט, ווען עס איז עלה ברצון המאציל צו באשאפן די וועלט. און דאס איז דער אלף-בית פון חכמת הקבלה וואס רעדט וועגן בריאת העולם: אז אין דעם מאמענט וואס עס איז עלה ברצון המאציל, האט הקדוש ברוך הוא מצמצם געווען זיין ליכט און געמאכט א קו דק וכו', אזוי ווי מיר האבן אמאל גערעדט באריכות.
און לעומת דעם זענען געווען אומות וואס האבן מודה געווען אז דער הקדוש ברוך הוא האט מחדש געווען די וועלט מיט זיין רצון, נאר זיי האבן געגלייבט אז ער איז גשמי און האבן מייחס געווען צו אים גשמיות'דיגע תארים, און מכוח דעם זענען זיי געקומען צו עבודה זרה: ווייל אויב דער אויבערשטער איז גשמי, קען מען דאך בטעות אנקומען אויך צו פסלים און אנדערע גשמיות'דיגע זאכן. און אויף דעם זאגט ער "ותהילתי לפסילים" וועל איך נישט געבן: איך פארמאג א רצון, און פונדעסטוועגן בין איך נישט קיין גשמיות'דיגע מציאות נאר א מציאות רוחנית נבדל פון יעדער גשמיות'דיגער מציאות. איך בין נישט ווי איינער פון די פסילים וואס מען פלעגט דינען, נאר דער רצון העצמי פונעם בורא יתברך איז א זאך נבדל מכל גשם, ולא ישיגוהו משיגי רעיון, און מיר האבן דערין קיין שום מחשבה און תפיסה כלל, ווייל יעדער מציאות רוחנית וואס מיר קענען ווערט פאררעכנט ווי גשמיות לעומת דער מציאות פונעם בורא.
הָרִאשֹׁנוֹת הִנֵּה־בָאוּ, וַחֲדָשׁוֹת אֲנִי מַגִּיד, בְּטֶרֶם תִּצְמַחְנָה אַשְׁמִיעַ אֶתְכֶם׃ - די ערשטע זאכן זענען שוין געקומען, און נייע זאגן איך אן, איידער זיי וועלן שפראצן לאז איך אייך הערן.
וואס זענען די דאזיגע ראשונות וואס זענען שוין געקומען, און וואס זענען די נייע זאכן וואס דער הקדוש ברוך הוא זאגט יעצט אן? רש"י זאגט: די ראשונות זענען דאס וואס איך האב צוגעזאגט פאר אברהם אויף גלות מצרים, און איך האב אים געזאגט "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנוכי". אט האב איך געהיטן מיין הבטחה, ישראל זענען געגאנגען אין גלות און דער הקדוש ברוך הוא האט געמשפט די אומה וואס האט זיי געפייניגט. און יעצט "חדשות אני מגיד" - אויפן צווייטן גלות, "בטרם תצמחנה אשמיע אתכם".
דער רד"ק ערקלערט אז דאס גייט נישט אויף דער נבואה פון מצרים, נאר אויף די ערשטע נבואות וואס ישעיהו האט נביאות געזאגט אויף סנחריב: אט האט איר געזען אין די טעג פון ישעיהו, איך האב פאראויסגעזאגט אז סנחריב וועט קומען באלאגערן ירושלים און ער איז געקומען, און איך האב פאראויסגעזאגט אז ער וועט פאלן און ער איז געפאלן. "הראשונות הנה באו". "וחדשות אני מגיד" - איך לאז אייך וויסן נייע נבואות וואס איר האט נאך נישט געהערט, און איך לאז זיי אייך וויסן נאך איידער זיי קומען. און ווער זאגט אז זיי וועלן מקוים ווערן? אזוי ווי די ראשונות זענען געקומען און דו האסט געזען אז דו האנדלסט מיט איינעם וואס האט אין זיין כוח מודיע צו זיין און אין זיין כוח מקיים צו זיין, אזוי אויך זאלסטו וויסן אז די צוקונפטיגע נבואות, אז דער אויבערשטער וועט ארויסנעמען כלל ישראל פון גלות און זיי אויסלייזן מיט אן אייביגער גאולה, וועלן קומען מיט פולער זיכערקייט. אויב די ראשונות זענען געקומען, פארוואס זאל מען צווייפלען אין די צוקונפטיגע? און דער לשון "תצמחנה", ערקלערט דער רד"ק, איז מלשון "אצמיח קרן לבית ישראל" און "את צמח דוד עבדך", אן ענין פון מחדש זיין א זאך און עס לאזן שפראצן פון דאס ניי.
דער מלבי"ם ערקלערט: א מענטש וואס זאגט אן א זאך וואס גייט פאסירן אין דער צוקונפט, וועלן מיר אים גלייבן צוליב איינע פון צוויי סיבות. אדער איז ער א בעל ניסיון, וואס ביז היינט האט ער פאראויסגעזאגט עתידות און אלעס וואס ער האט געזאגט איז מקוים געווארן; אדער דאס וואס ער זאגט האט שוין אנגעהויבן פאסירן, און ער לאזט אונז וויסן ווי אזוי די מעשה וועט זיך אויסלאזן. אבער א מענטש וואס קומט מיר דערציילן וואס עס וועט זיין איבער פופציג יאר, און ער האט נישט קיין פריערדיגן ניסיון און די זאך האט נאך אפילו נישט אנגעהויבן פאסירן - האב איך דאך קיין שום צד אים צו גלייבן. אבער אויב ער פארמאגט איינע פון די צוויי מעלות, איז דא א פלאץ אנצונעמען זיינע ווערטער.
און דאס איז וואס ער זאגט: "הראשונות הנה באו" - איר האט שוין א ניסיון מיט מיר, אז איך האב מודיע געווען זאכן פון פאראויס, לאנגע צייט פריער, און זיי זענען מקוים געווארן פונקטליך. און וויבאלד איך פארמאג די דאזיגע מעלה, פעלט מיר נישט אויס די צווייטע מעלה פון א זאך וואס האט שוין אנגעהויבן פאסירן. איך פארמאג א גרעסערע מעלה, און דעריבער "וחדשות אני מגיד": איך קען אייך זאגן אינגאנצן נייע זאכן וואס וועלן פאסירן איבער אזוי און אזוי פיל יאר און האבן נאך בכלל נישט אנגעהויבן, און איר וועט זיי גלייבן מיט אן אמונה שלימה. ווער עס האט שוין אויסגעהאלטן דעם פארהער, דארף עס נישט איבערמאכן פון דאס ניי.
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט דער געשטאלט פון עבד ה' - מלך המשיח, וואס האט זוכה געווען צו די צוויי הכנות וואס פעלן אויס פאר נבואה: די בחירה'דיגע הכנה דורך דער אייגענער יגיעה, און די נאטירליכע הכנה וואס איז אים צוגעגרייט געווארן נאך פון מוטערס טראכט. זיין נבואה וועט זיין אנדערש ווי ביי אלע נביאים: אן קיין געשריי, אן קיין משל און אן קיין פארזאמלען דאס פאלק, און אן זיך נוקם זיין אין די רשעים - לא קנה רצוץ ישבור ולא פשתה כהה יכבה, נאר ער וועט אלעמען צוריקברענגען בתשובה. ער וועט זיך נישט אפשוואכן און נישט צובראכן ווערן ווי די משיחי שקר, ביז ער וועט אוועקשטעלן משפט אויף דער ערד און צו זיין תורה וועלן אינזלען האפן. און פון דא גייט דער נביא אריבער אויסצורופן איבער דעם בורא השמים ורוקע הארץ, וואס פארבינדט נשמה און גוף אין איין מענטש כדי אויפצוווייזן אז סיי דאס גשמיות'דיגע און סיי דאס רוחניות'דיגע קומען ביידע פון אים יתברך, און ממילא ליגט אין זיין האנט אויך צו גאלן. דעריבער "אני ה' קראתיך בצדק" - סיי אויף כלל ישראל, סיי אויף משיח און סיי אויף ישעיהו הנביא - אויפצופעפענען די בלינדע אויגן פון די גוים און ארויסצונעמען די געפאנגענע און די יושבי חושך פון זייער גלות. "אני ה' הוא שמי" - ער פארמאגט א רצון און ער איז מחדש די וועלט, און פונדעסטוועגן איז ער נבדל מכל גשם און גיט נישט זיין לויב פאר די פסילים. און צום סוף דער פשוט'ער באווייז: די ראשונות זענען שוין געקומען און מקוים געווארן, און ווער עס האט מקוים געמאכט זיינע ערשטע ווערטער - איז געטריי אויך אויף די נייע זאכן וואס האבן נאך נישט געשפראצט.