TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל מא - דער וויכוח פונעם גואל מיט די פעלקער - חלק ג

לייענען דעם מקור

פתיחה: דער סיום פונעם משפט מיט די פעלקער

קאפיטל מא הייבט זיך אן מיט דעם רוף: "הַחֲרִישׁוּ אֵלַי אִיִּים וּלְאֻמִּים יַחֲלִיפוּ כֹחַ, יִגְּשׁוּ אָז יְדַבֵּרוּ יַחְדָּו לַמִּשְׁפָּט נִקְרָבָה". הקדוש ברוך הוא קומט און זאגט צו די פעלקער: איך האב א משפט מיט אייך. איך וויל זיך טענה'ן מיט אייך און אייך אויפווייזן, כדי איר זאלט תשובה טון צו דער אמונת אמת און צו עבודת השם. נאכדעם וואס ער האט אויסגערעכנט אלע זיינע טענות במשך דעם גאנצן קאפיטל, קומט יעצט דער לעצטער חלק פונעם וויכוח, פון פסוק כ"א ביז צום סוף פונעם קאפיטל, און דערין איז די גרויסע תביעה: ברענגט אייערע ראיות און ווייזט אויף אז עס איז פאראן עפעס ממשות אין אייערע געטער.

קרבו ריבכם - הגישו עצומותיכם

קָרְבוּ רִיבְכֶם יֹאמַר יְהֹוָה, הַגִּישׁוּ עֲצֻמוֹתֵיכֶם יֹאמַר מֶלֶךְ יַעֲקֹב׃ - ברענגט נאנט אייער קריג, זאגט דער אויבערשטער; דערלאנגט אייערע פעסטע באווייזן, זאגט דער קעניג פון יעקב.

דער מלבי"ם איז מדייק אין דער כפילות אינעם פסוק: קודם "קרבו" און דערנאך "הגישו", קודם "ריבכם" און דערנאך "עצומותיכם". א לשון פון קירבה ווערט אלעמאל געזאגט צווישן צוויי זאכן וואס זענען גלייך איינער צום צווייטן: אויב מיר זענען ביידע גלייך, דערנענטער איך זיך צו דיר. אבער א לשון פון הגשה ווערט געזאגט אין צוויי פעלער: אדער ווען דער קלענערער קומט צו צום גרעסערן - "ויגש אליו יהודה", יהודה דער קלענערער איז צוגעגאנגען צו יוסף דער שליט; אדער אין א זאך וואס האט א שארפן קעגנזאץ, ווי איינער וואס טרעט צו צו מלחמה און געפעכט. און אזוי אויך איז "ריב" א פשוט'ער שטרייט, בעת "עצומות" באדייט ווען יעדער פארשטארקט זיך שטארק אין זיין טענה, און דער וויכוח ווערט אלץ שארפער און פארוואנדלט זיך אין א גרויסער מריבה.

וואס איז דעריבער דער חילוק צווישן די צוויי טענות? דער מלבי"ם ערקלערט אז ביי די אומות זענען געווען צוויי מיני טענות. די ערשטע טענה איז אז עס איז בכלל נישטא קיין השגחה, די שיטה פונעם אפיקורס אז די וועלט איז הפקר און צופעליג. די טענה איז היינט שוין נישט די טענה פון רוב מענטשן: זינט דאס קריסטנטום און דער איסלאם האבן זיך פארשפרייט איבער דער וועלט, גלייבט רוב וועלט אין איין באשעפער. דער רמב"ם שרייבט אז די פארשפרייטונג פון די דאזיגע רעליגיעס איז א גאנג לקראת ביאת המשיח, ווייל כאטש זיי שטייען קעגן דער ריינער אמונה אינעם איינציגן באשעפער וואס איז אלוקי ישראל, זענען זיי אבער אסאך בעסער פון עבודה זרה. אין עבודה זרה האט מען געדינט האלץ און שטיין, פאגאנישע עובדי אלילים, בעת די פעלקער האבן זיך זינט דעמאלט פאראויסגעריקט און גלייבן אז עס איז דא איין גאט. נאר די נוצרים גלייבן נאך אלץ אז דער באשעפער האט א זון, בעת די מוסולמענער זענען פון דעם שטאנדפונקט מער פארגעשריטן, ווייל זיי גלייבן בלויז אינעם איינעם באשעפער און אין זיין נביא, בלויז אלס נביא. און צוליב דעם איז שוין פריער דערמאנט געווארן אז עס איז מותר אריינצוגיין אין א מעטשעט און אסור אריינצוגיין אין א קירכע, ווייל א קירכע איז א מקום פון כפירה, וואו מען גלייבט אין מער ווי איין כוח אויף דער וועלט.

דעריבער ווערט אויף דער ערשטער נקודה געזאגט "קרבו ריבכם יאמר ה'": דער שם הוי"ה קומט דא מצד זיין דער גאט און בורא פון דער גאנצער וועלט. דער וויכוח דערויף איז א קליינער ריב, ווייל רוב אומות העולם אנערקענען שוין אז עס איז דא איין איינציגער באשעפער פאר דער גאנצער בריאה, און עס בלייבט נאר א טענה מיט א מיעוט. אבער אנצונעמען אז דער בורא איז ספעציעל אלוקי ישראל, אז מיר זענען דאס עם הסגולה און עם הבחירה און אלע אנדערע פעלקער אויף דער וועלט זענען בלויז ווי א שטאפירונג - דאס איז כמעט קיין איינער פון די אומות נישט גרייט אנצונעמען. זיי נעמען אן דעם אלטן ברית אבער טענה'ן אז עס איז געקומען א נייער. אויפצוווייזן פאר די אומות אז הקדוש ברוך הוא איז דער אלוקי ישראל - דאס איז שוין א גרויסע מריבה, און דעריבער שטייט "הגישו עצומותיכם", מיט א לשון פון הגשה וואס באלאנגט צו א פארשטארקטן קריג, "יאמר מלך יעקב". זיי זענען גרייט מסכים צו זיין אז עס איז דא א באשעפער, אבער זיי נעמען נישט אן אז יעקב בחר לו יה, ישראל לסגולתו, און אויף דער דאזיגער נקודה איז פאראן דער גרויסער ריב און די עצומות.

דער גרויסער באווייז: דאס וויסן פון פאראויס וואס וועט פאסירן

יַגִּישׁוּ וְיַגִּידוּ לָנוּ אֵת אֲשֶׁר תִּקְרֶינָה, הָרִאשֹׁנוֹת מָה הֵנָּה הַגִּידוּ וְנָשִׂימָה לִבֵּנוּ וְנֵדְעָה אַחֲרִיתָן, אוֹ הַבָּאוֹת הַשְׁמִיעֻנוּ׃ - זאלן זיי צוטרעטן און אונז פארזאגן וואס עס וועט פאסירן; וואס זענען די ערשטע זאכן, דערציילט אונז און מיר וועלן לייגן אכט און וויסן זייער אויסגאנג, אדער לאזט אונז הערן די קומענדיגע געשעענישן.

דער עיקר ראיה און מופת וואס דער נביא ברענגט דא איז אז כלל ישראל פארמאגט א פריערדיגע ידיעה פון דער צוקונפט, בעת די אומות האבן דאס נישט. און דאס איז איינע פון די גרעסטע ראיות אויף דער אמת'דיגקייט פון דער תורה און אויפ'ן מציאות פונעם בורא עולם. אין סעמינארן איז פאראן א גאנצע דרשה מיטן נאמען "נבואות וואס זענען מקוים געווארן": צענדליגער נבואות שטייען געשריבן אין תנ"ך און זיי זענען פארווירקליכט געווארן, א זאך וואס האט נישט קיין גלייכן אין קיין שום אנדערע רעליגיע אין דער וועלט. עס איז נישט פאראן קיין שום רעליגיע וואס בארימט זיך אפילו צו זאגן וואס עס וועט געשען אין דער צוקונפט, און כל שכן אז זי זאל זאגן און טרעפן פונקטליך. איין מאל האט דאס קריסטנטום פרובירט צו זאגן עפעס, אז הקדוש ברוך הוא האט כביכול מואס געווען אין כלל ישראל און דער באווייז איז אז זיי וועלן קיינמאל נישט צוריקקערן צו זייער לאנד; אבער עס זענען אריבער די יארן און די נבואה איז בטל געווארן, און כלל ישראל האט זיך צוריקגעקערט קיין ארץ ישראל. צוליב דעם האט דער פויבסט לאנגע יארן נישט געוואלט באזוכן דא, ווייל דאס איז א פראסק אין פנים פאר'ן קריסטנטום. אויב מען קומט נישט אהער - איז עס נישטא. פונקט ווי ביי די פאלעסטינער, וואס אויף זייערע מאפעס איז נישט דא קיין מדינת ישראל נאר בלויז פאלעסטינע; אויב עס שטייט נישט, עקזיסטירט עס נישט. דאס איז די שיטה.

איז אבער ביי כלל ישראל דא צענדליגער נבואות וואס זענען שוין מקוים געווארן, אחוץ די עתידות וואס מיר זענען זיכער הונדערט פראצענט אז זיי וועלן מקוים ווערן. עס איז נישט פאראן אפילו איין נבואה וואס האט געדארפט פאסירן און איז נישט געשען; אלעס וואס איז נאך נישט מקוים געווארן איז בלויז צוליב דעם וואס עס געהערט צום עתיד. די נבואה אז בבל וועט חרוב ווערן און מען וועט דארט קיינמאל מער נישט וואוינען - ביזן היינטיגן טאג קען מען פארן קיין עיראק און זען די חורבות פון בבל וויסט און ליידיג, און ווי דער לשון פונעם נביא: "לֹא יַהֵל שָׁם עֲרָבִי", אפילו אן אראבער שפאנט דארט נישט אויף א געצעלט פאר זיינע שאף. און אזוי אויך די גלות פון כלל ישראל, וואו זיי וועלן פארטריבן ווערן, זייער צוריקקער צום לאנד, די צוויי גליות און די צוויי תוכחות - אלעס איז מקוים געווארן פונקטליך איינס ביי איינס. אויף דעם זאגט דער נביא צו די אומות: האט איר דען אזא מעגליכקייט? "יגישו ויגידו לנו".

ארבע מדרגות בהודעת העתידות

דער מלבי"ם דערקלערט אז ס'איז דא דא פיר אראפגייענדיגע מדרגות, און דער נביא גיט נאך און פארגרינגערט פאר די אומות ביי יעדן שלב. די העכסטע מדרגה איז "את אשר תקרינה": מודיע צו זיין א זאך וואס איז נישט תלוי אין קיין שום פריערדיגע סיבה, וואס גארנישט האט זיך נאך נישט אנגעהויבן און ס'איז נישט פאראן דערצו קיין שום רמז אדער סימן, און איך לאז שוין יעצט וויסן אז איבער הונדערט יאר וועט זיין אזוי און אזוי. אויף אזא זאך מוז מען דאך זיין א נביא. למשל אויב איינער זאגט אז איבער הונדערט יאר וועט רוסלאנד אויפשטיין און קעמפן קעגן אמעריקע און איר אונטערווארפן - איז דאס דאך אומלאגיש אין צוויי זאכן: אז זי זאל איר אונטערווארפן, און אז ס'זאל בכלל אויסברעכן א מלחמה צווישן צוויי גרויסמאכטן אן קיין שום זעבארע סיבה. און על אחת כמה וכמה ווען מען מעלדט א זאך וואס איז אינגאנצן קעגן דעם שכל, וואס איז גארנישט אויפן וועג פון טבע: בבל איז געווען א ריזיגע אימפעריע און איך זאג פאראויס אז זי וועט אונטערגיין, און עם ישראל ווערט פאררעכנט ווי גארנישט און איך זאג פאראויס אז זיי וועלן אויפשטיין און צוריקקומען צו זייער לאנד און איר אויפבויען. צוויי פארקערטע עקסטרעמען: די דאזיגע אין די העכסטע הויכן און יענער אינעם טיפסטן גרוב. "תקרינה" איז א לשון פון מקרה, א זאך וואס נאר במקרה קען פאסירן, און דאס צו מעלדן פון פאראויס פאדערט זיך א געוואלדיגער כוח הידיעה.

די צווייטע מדרגה: "הראשונות מה הנה הגידו ונשימה לבנו ונדעה אחריתן". דא פארלאנגט דער נביא שוין נישט מען זאל מודיע זיין אויף א זאך וואס האט זיך נאך נישט אנגעהויבן, נאר אויף א מהלך וואס האט זיך שוין יא אנגעהויבן - זאגט אונז וואס וועט זיין ביים סוף. א וואולקאן (הר געש) האט אנגעהויבן אויסברעכן: מודיע צו זיין פון פאראויס אז דא וועט אויסברעכן א וואולקאן איז א געוואלדיגער כוח, אבער איך באנוגען זיך מיט ווייניגער - יעצט, נאכדעם וואס ער האט שוין אויסגעבראכן, זאג מיר וויפיל דערפער ער וועט פארניכטן און ווי ווייט דער אויסברוך וועט גרייכן. און זעט גאנץ געווענליכע זאכן: ווען די רעוואלוציע האט אויסגעבראכן אין מצרים, האבן אלע זיכערהייטס-עקספערטן דא געזאגט אז מובאראק איז שטארק און ער וועט נישט פאלן נאר ער וועט זיי שנעל אונטערווארפן, און עס איז אריבער א וואך און דער מענטש ליגט שוין אויף א בעהרע (אלונקה). אין סיריע האט מען געזאגט אז אסאד איז אן ענין פון עטליכע טעג, ער איז פארטיג, און דער מענטש האלט זיך נאך אלץ און שחיטה'ט און טוט וויאזוי ס'גלוסט זיך אים. א פראצעס וואס האט זיך שוין אנגעהויבן, און מענטשן וואס וואלטן געדארפט האבן מודיעין און אינפארמאציע און קענען דעם שונא, ווייסן נישט פאראויסצוזאגן זיין סוף. קיינער האט נישט פאראויסגעזען דעם "אראבישן פרילינג", די דעמאנסטראציעס און דאס פאלן פון די רעגירונגען אין מצרים און אין לוב. און אלס הערת אגב: דאס לערנט אונז נאר אז אין לנו על מי להישען אלא על אבינו שבשמים.

די דריטע מדרגה: "או הבאות השמיעונו". זאכן וואס קומען פון נאטירליכע און געווענליכע סיבות: צי דאס יאר וועט זיין רעגנדיג צי א יאר פון טרוקעניש, קעלט אדער היץ, הונגער אדער זעט. אפילו דאס ווייסן זיי אויך נישט. דער מעטעאראלאגישער אינסטיטוט גיט טאקע ארויס מעלדונגען, אבער סוף כל סוף שטעלט זיך כסדר ארויס אז זיי האבן גערעדט פאלש. אפילו די נאטירליכע זאכן וואס קומען כסדר פאר אין דער וועלט, און אפילו וואס אנאליטיקער און מומחים וואלטן געדארפט וויסן - האבן זיי קיין שום מעגליכקייט נישט צו וויסן.

אפילו אויפן עבר קענט איר נישט געבן קיין פשט

הַגִּידוּ הָאֹתִיּוֹת לְאָחוֹר וְנֵדְעָה כִּי אֱלֹהִים אַתֶּם, אַף תֵּיטִיבוּ וְתָרֵעוּ וְנִשְׁתָּעָה וְנִרְאֶה יַחְדָּו׃ - זאגט די אותות וואס זענען שוין אריבער אויף צוריק, און מיר וועלן וויסן אז איר זענט געטער; טוט גוטס אדער טוט שלעכטס, און מיר וועלן זיך אומקוקן און זען צוזאמען.

דאס איז די פערטע מדרגה, די קלענסטע פון אלע. איך פארלאנג שוין גארנישט פון אייך קיין עתידות. ס'איז דא זאכן וואס זענען שוין געשען, און פון דעם וואס איז שוין געקומען דארף מען ציען מסקנות און מסביר זיין וואס איז געווען די גורמ'דיגע סיבה. "האותיות" איז לשון אות, סימן, און "לאחור" מיינט: פונעם מסובב צום סיבה (פונעם רעזולטאט צוריק צו דער אורזאך). האסט געזען רויך - לערנט די חכמת הטבע אז איינער האט אנגעצינדן א פייער. קוקט אויף דער מציאות און טייטשט אויס די סיבות וואס האבן דאס פאראורזאכט. וואס די חכמי הטבע קענען נאך עפעס ווי טון, קענט איר דורך אייערע עבודה זרות נישט דערגרייכן. "ונדעה כי אלהים אתם" - אלוה איז א לשון פון כוח; כאטש וואלטן מיר געוואוסט אז ס'איז פאראן אין אייך עפעס א כוח צו געבן אן ערקלערונג אויפן עבר. און אויב אפילו דאס קענט איר נישט, ווער רעדט דען בכלל פון פאראויסזען די צוקונפט?

און נאך מער שטעלט ער זיי אויף דער פראבע מיט א זאך וואס איז נאך קלענער: "אף תיטיבו ותרעו". איז דען דא אין אייער עבודה זרה א כוח צו טון גוטס אדער שלעכטס? א מענטש בעט זיך צו איר - האט זי דען בכוח אים צו טון א טובה אדער א רעה? דאס איז דאך די זאך מיט וואס יעדער רעליגיע-פארשפרייטער בארימט זיך: קום בעט צו מיין גאט, נעם אן מיין רעליגיע, און דו וועסט זען ווי דער גאט וועט משפיע זיין אויף דיר. נו, קען מען דען עפעס בעטן פון איר און זי גיט עס? "ונשתעה ונראה יחדיו" - דער מלבי"ם ערקלערט אז "נשתעה" איז א לשון פון זיך ווענדן, אזוי ווי "וישע ה' אל הבל", און ווי "אל תשתע", און "יחדיו" מיינט מיר ביידע צוזאמען. זייער וועג איז געווען צו נארן זייערע גלויביגע און זיי ווייזן אז די עבודה זרה טוט גוטס אדער שלעכטס פאר אירע דינער, מיט אלערליי ערליי שווינדל-תחבולות און מעשיות: דא איז געווען א קאליקער און ער איז אויפגעשטאנען, דא איז ביי יענעם געשען אזוי און ער איז אויפגעוועקט געווארן - און אלעס זענען ליגנטס, ווייל אין דער עבודה זרה איז נישט פאראן קיין כוח צו טון שלעכטס אדער גוטס. דערפאר זאגט זיי דער נביא: אויב ווילט איר דאס אויפווייזן, נישט מיט קיין מעשיות וואס זענען פארגעקומען מיט דריי יאר צוריק, נאר דא און יעצט, פאר די אויגן, מיר ביידע צוזאמען - בעט זיך און עס זאל קומען א רעגן. ווייז מיר אז דו בעטסט פון דער עבודה זרה און זי גיט דיר. דאס איז דאך דער מינימום, ווארום פארוואס זאל מען בכלל דינען עבודה זרה אויב זי קען נישט צושטעלן די סחורה?

אין אייך איז נישט פאראן קיין מעלה און נישט קיין תועלת

הֵן אַתֶּם מֵאַיִן וּפׇעׇלְכֶם מֵאָפַע, תּוֹעֵבָה יִבְחַר בָּכֶם׃ - אט זענט איר פון גארנישט און אייערע מעשים זענען פון נישטיגקייט, אן עקלהאפטיגער מענטש וועט אייך אויסוועלן.

דער מלבי"ם ערקלערט: א מענטש וואס קלויבט אויס א זאך, קלויבט דאס אויס צוליב איינע פון צוויי סיבות - אדער מצד דער אייגענער מעלה פונעם חפץ, אדער מצד דער תועלת דערפון. אויב מען שטעלט דיר פאר אלס ירושה א ספר תורה, און להבדיל אלף הבדלות אויך א גראז-שניידער, און דו האסט גראז אין הויף: אויב דו וועסט אויסוועלן דעם ספר תורה, וועסטו דאס נישט אויסוועלן צוליב נוצן נאר צוליב זיין מעלה; און אויב וועסטו אויסוועלן דעם שניידער, איז דאס ווייל דו דארפסט שניידן דאס גראז. און אט, זאגט זיי דער נביא: "הן אתם מאין" - מצד זיך אליין, מצד אייער מעלה, זענט איר א בחינה פון גארנישט; אין אייך איז נישט פאראן קיין שום תבונה פאראויסצוזאגן עתידות און ס'איז אוממעגליך עפעס דורך אייך צו וויסן. און אויב וועט איר זאגן אז כאטש תועלת איז דא, אז די עבודה זרה איז משפיע און טוט גוטס אדער שלעכטס - אויף דעם זאגט ער "ופעלכם מאפע", א לשון פון פעייה (א געשריי אדער געבלעקעכץ): ליגנט-ווערטער שרייט איר אויס אין אייערע רייד, איר די גלחים וואס פארציילן איבער דער טובה און רעה פון דער עבודה זרה. און וויבאלד ס'איז נישט פאראן אין אייך קיין אייגענע מעלה און קיין תועלת, איז ממילא "תועבה יבחר בכם" - דער וואס קלויבט אייך אויס, קלויבט אויס א זאך וואס איז מיאוס און פאראכט, וואס ער האט דערפון נישט קיין מעלה און נישט קיין תועלת. און דער רד"ק ברענגט בשם זיין ברודער רבי משה אז "מאפע" איז לשון אפעה (א גיפטיגע שלאנג), אז איר זענט ווי שלענג וואס טויטן דעם וואס פארבינדט זיך מיט זיי, און ווער וועט אייך אויסוועלן? נאר פאראכטע מענטשן, און נישט דער אייבערשטער.

העירותי מצפון - פיר פירושים

הַעִירוֹתִי מִצָּפוֹן וַיַּאת, מִמִּזְרַח שֶׁמֶשׁ יִקְרָא בִשְׁמִי, וְיָבֹא סְגָנִים כְּמוֹ חֹמֶר וּכְמוֹ יוֹצֵר יִרְמׇס טִיט׃ - איך האב אויפגעוועקט פון צפון און ער איז געקומען, פון מזרח-זייט וועט ער רופן אין מיין נאמען, און ער וועט קומען אויף הערשער ווי אויף ליים, און ווי א טעפער צעטרעט בלאטע.

אויף דעם פסוק זענען פאראן פיר פירושים. דער מלבי"ם ערקלערט: נאכדעם וואס ער האט זיי געוויזן אז זיי האבן נישט קיין מעגלעכקייט צו זאגן עפעס וועגן דער צוקונפט, זאגט דער הקדוש ברוך הוא - אט לאז איך אייך וויסן וואס ס'גייט זיין. "העירותי מצפון" - דאס איז גוג, וואס איך וועק אים אויף צו קומען פון צפון, "ויאת" - און ער וועט קומען אזוי ווי איך מעלד פון פאראויס. "ממזרח שמש יקרא בשמי" - דאס איז מלך המשיח, וועמען איך האב אויפגעוועקט פון מזרח שמש, און ער וועט רופן אלע פעלקער צו רעדן מיט א שפה ברורה און דינען דעם אויבערשטן.

און וואס מיינט "ויבא סגנים כמו חומר וכמו יוצר ירמס טיט"? דער מלבי"ם מאכט א חילוק צווישן "חומר" און "טיט": טיט איז בלאטע וואס מען מאכט גארנישט דערפון, בעת חומר איז דער ליים פון וואס דער יוצר מאכט כלים, און מען נוצט דאס צום בויען. דער יוצר טרעט נישט אויף טיט; דעם חומר טרעט מען, מען קנעט און מען צערירט אים כדי ער זאל זיין ראוי צו דער מלאכה, און דערנאך פארעמט מען דערפון וויפל מען וויל. דערפאר זאגט דער פסוק אז מלך המשיח וועט זיין בבחינת א יוצר: פונקט ווי דער יוצר ברענגט ארויס פון ליים א כלי למעשהו, אזוי וועט ער באווייזן ארויסצוברענגען א כלי אפילו פון טיט. ער וועט נעמען די אומות, און נישט סתם אומות נאר די ערגסטע צווישן זיי, די וואס זענען בבחינת טיט, און וועט זיי אויך פארוואנדלען אין א כלי - זיי זאלן זיין ראוי צו מקבל זיין די התגלות אלוקית און שטיין אין יענער צייט פון מלך המשיח, דורך דעם וואס ער וועט מתקן זיין און פארבעסערן זייערע מעשים. "כחומר ביד היוצר". "סגנים" זענען די פון די אומות וואס זענען בחינת טיט, און ער וועט זיי פארוואנדלען אין חומר וואס איז ראוי צו מקבל זיין דעם געטליכן מסר און טוישן זייער וועג און מקבל זיין די אמונה בא-ל אחד, אפילו די ליידיגע און די פוחזים שבאומות.

רש"י טייטשט אז דא זאגט דער הקדוש ברוך הוא עתידות און לאזט וויסן אז ער גרייט זיך צו בויען די חורבות פון ירושלים. "העירותי מצפון" - דאס איז כורש מלך פרס, וואס קומט אויף בבל זי צו חרוב מאכן. און פארוואס הייסט ער צפון? ווייל דאס לאנד פרס איז טאקע צו מזרח, אבער זי איז מזרחית-צפונית. "ממזרח שמש יקרא בשמי" - ווייל כורש האט דאך אויסגערופן "כל ממלכות הארץ נתן לי ה'", און דערפאר גיי איך בויען ירושלים. אזוי ערקלערט אויך דער רד"ק בשם די מפרשים: איך האב אויפגעוועקט כורש קעגן מזרח שמש, דאס איז בבל וואס געפינט זיך צו מזרח פון אונז, זי צו חרוב מאכן און באפעלן פאר כלל ישראל ארויפצוגיין צו זייער לאנד און בויען בית שני אין די טעג פון עזרא ונחמיה. (און ווער ס'וויל קען אויסהערן די שיעורים איבער עזרא ונחמיה, וועגן דער גאנצער התעוררות וואס איז געווען צום בנין המקדש און איבער דער הילף וואס מ'האט באקומען פון כורש). און לויט דעם גייט דער המשך פונעם פסוק "ראשון לציון הנה הנם ולירושלים מבשר אתן" אויף דער צייט ווען כורש וועט קומען און מעורר זיין דעם עם ארויפצוגיין און בויען ירושלים.

א צווייטער פירוש ברענגט רש"י אין א "דבר אחר": "העירותי מצפון ויאת" רעדט וועגן נבוכדנצר, וואס וועט זיך אויפוועקן צו קומען און חרוב מאכן ירושלים, בעת "ממזרח שמש" גייט ארויף אויף כורש, וואס איז פון צפונית-מזרחית, און אים האב איך שפעטער אויפגעוועקט צו קומען און בויען ירושלים.

און א פערטן פירוש ברענגט דער רד"ק, אז אלעס איז געזאגט געווארן אויף מלך המשיח, ווי עס שטייט ווייטער "הן עבדי אתמוך בו", און ער זאגט אז דאס איז דער פירוש וואס זעט אים אויס דאס מערסטע ריכטיג. אויך דער מלבי"ם איז געגאנגען אויף דעם שטעג, נאר לויט זיין שיטה איז "העירותי מצפון" גוג און "ממזרח שמש" איז מלך המשיח, בעת לויטן רד"ק רעדט שוין "העירותי מצפון" וועגן מלך המשיח. און פארוואס דווקא פון צפון, עס שטייט דאך "מצפון תפתח הרעה"? ערקלערט דער רד"ק: ווייל די עשרת השבטים געפינען זיך אין חלח, חבור, נהר גוזן און ערי מדי, וואס זענען צפונית-מזרחית פון ארץ ישראל, און פון דארט וועט מלך המשיח קומען אויסצולייזן כלל ישראל, ווייל ערשט וועט ער אויסלייזן די עשרת השבטים. קומט אויס אז מיר האבן דא פיר פירושים: כורש (רש"י), נבוכדנצר (דבר אחר אין רש"י), מלך המשיח (רד"ק), און גוג ומגוג (מלבי"ם).

מראש און מלפנים: א נביא קעגן א קוסם

מִי הִגִּיד מֵרֹאשׁ וְנֵדָעָה וּמִלְּפָנִים וְנֹאמַר צַדִּיק, אַף אֵין מַגִּיד אַף אֵין מַשְׁמִיעַ אַף אֵין שֹׁמֵעַ אִמְרֵיכֶם׃ - ווער האט געזאגט פון פאראויס אז מיר זאלן וויסן, און פון פריער אז מיר זאלן זאגן גערעכט איז ער; אויך איז נישטא קיין זאגער, אויך נישט קיין לאזער הערן, אויך הערט קיינער נישט אייערע רייד.

נאכדעם וואס ער האט מודיע געווען די נבואה, פרעגט ער זיי: ווער פון אייך האט געזאגט פון פאראויס, כדי מיר זאלן וויסן ווען די זאך קומט אז אט האט מען דאס פון פריער פאראויסגעזאגט? דער מלבי"ם מאכט א חילוק צווישן "מראש" און "מלפנים". "מלפנים" מיינט אז איך שטיי אין דער איצטיגער צייט (אינעם הווה) און רעד וועגן דער פארגאנגענהייט בנוגע צום היינט, ווי "האימים לפנים ישבו בה" - יעצט וואוינען זיי שוין נישט דארט, און איך דערצייל דיר אז אמאל איז געווען אנדערש; און אזוי ווי "לנביא היום יקרא לפנים הרואה" - היינט רופט מען אים א נביא, און אמאל פלעגט מען אים רופן א 'רואה'. בעת "מראש" מיינט אז איך שטיי כביכול אין דער פארגאנגענהייט אליין און מעלד וואס ס'וועט זיין אין דער צוקונפט.

און עס איז דא א גרויסער חילוק צווישן א קוסם און א נביא. קוסמים פלעגן אויך וויסן געוויסע זאכן דורך דער קראפט פון די כוכבים און זייערע מהלכים, נאר דאס זענען געווען זייער אלגעמיינע ידיעות. פרעה, וואס איז געווען א גרויסער אצטגנין, האט געזאגט "ראו כי רעה נגד פניכם", און ער האט געוואוסט אין וועלכע ריכטונג די זאכן גייען, נאר ער האט עס נישט אפגעטייטשט ריכטיג. ער האט געוואוסט אז עס גייט געבוירן ווערן דער מושיען של ישראל, און ער האט געוואוסט אז ער ווערט געמשפט מיט וואסער, אבער מיט וועלכע וואסער האט ער נישט פארשטאנען - דאס זענען געווען די מי מריבה, און ער האט געמיינט אז ער וועט דערטראנקען ווערן אינעם יאור. דערפאר ווערן די דברי העבר פון די דאזיגע נישט גענומען ערנסט צוליב צוויי סיבות: ערשטנס, דאס זענען אלגעמיינע און נישט קיין פינקטליכע זאכן; און צווייטנס, ערשט נאכדעם וואס די זאך פאסירט פרובירט מען צו געפינען אן אנדייטונג דערצו אין זייערע ווערטער, ווייל דער וואס זאגט עס איז נישט קיין מענטש אויף וועמענס אמת מ'קען זיך פארלאזן. עס איז דא א ספר וואס הייסט "די נבואות פון נאסטראדאמוס": א מענטש וואס האט געלעבט מיט עטליכע הונדערט יאר צוריק און האט פארפאסט לידער מיט א זייער אלגעמיינער שפראך, און הונדערטער יארן שפעטער קומט מען און מען זוכט וויאזוי געשעענישן וואס זענען פארגעקומען זענען מרומז אין זיינע לידער. און אלעס איז הבל ורעות רוח. ווער עס ליינט דאס זעט ווי עס זענען דא ארום אכט פירושים אויף יעדן ליד: "און ס'וועט קומען א גרויסער קעניג פון צפון" - איינער טייטשט עס אויפן פאל פונעם קאמוניסטישן בלאק, און א צווייטער אויפן פאל פון סאדאם כוסיין, און אלעס איז בייגעוודיג, מען קען זען דערין וואס מען וויל נאר. דאס איז "מלפנים".

ווידער "מראש" איז וואס דער נביא לאזט וויסן: פינקטליכע זאכן, מיט צייטן און מיט נעמען. מען לאזט וויסן אז עס וועט אויפשטיין א צווייג פון בית דוד און יאשיהו איז זיין נאמען - גיי און קוק צי עס איז מקוים געווארן. און טאקע הונדערטער יארן שפעטער איז אויפגעשטאנען א מלך מיטן נאמען יאשיהו און האט מבער געווען די עבודה זרה. דערצו נאך, דער נביא איז א מענטש וואס איז אנגענומען און געפרואווט. דער רמב"ם שרייבט אז מען פלעגט נישט גלייך מקבל זיין א נביא; מען פלעגט אים זאגן: זאג זאכן וואס גייען געשען, לטובה און נישט לרעה - ווייל א נבואה לרעה קען דער הקדוש ברוך הוא מבטל זיין צוליב מעשים טובים, בעת א נבואה לטובה איז א פולקאמע הוכחה. זאג אז אין צוויי וואכן ארום וועט זיין אזוי און אזוי, הונדערט פראצענט פינקטליך, און אזוי ווי דו האסט געזאגט אזוי וועט עס פאסירן. מען שטעלט אים אויף דער פראבע עטליכע מאל, און ערשט דערנאך באקומט ער א באשטעטיגונג אלס נביא, און דעמאלט קען מען אננעמען פון אים יעדן דבר ה'.

און דאס איז וואס ער זאגט: "מי הגיד מראש ונדעה" - ער זאל זאגן פון פאראויס פינקטליכע זאכן, ווען און וויאזוי, לויט געוויסע צייטן, און דעמאלט וועלן מיר וויסן אז ס'איז געשען ווי זיינע רייד. און אויב דאס איז צו גרויס פאר אייך, בין איך גרייט זיך צו פארגלייכן אויף ווייניגער: "ומלפנים ונאמר צדיק" - ער זאל עפעס זאגן, און צום סוף ווען עס וועט פאסירן וועלן מיר קענען זאגן אז טאקע איינער האט אזוי געזאגט און אט איז ער גערעכט. אבער אפילו דאס האט איר נישט. "אף אין מגיד" - ס'איז נישטא ווער ס'זאל זאגן; און אפילו אויב ס'וואלט געווען, "אף אין משמיע" - ס'איז נישטא ווער עס זאל לאזן הערן זיינע ווערטער פארן ציבור, ווייל אייערע זאגערס זענען בחזקת שקרנים; און אפילו אויב ער וואלט עס געלאזט הערן, "אף אין שומע אמריכם", ווייל יעדער איז צוגעוואוינט צו אייערע ליגנס און קאזשנישן. און אזוי ווי מיר געפינען ביי נביאי השקר, וואס פלעגן נבואה זאגן אז מלך בבל וועט נישט קומען, דערשרעקט נישט דעם עולם, עס וועט נאר זיין גוט, עסט און שניידט און ווערט זאט און קיין שום שלעכטס וועט נישט זיין. זיי האבן תמיד ליב געהאט צו טרייסטן דעם עולם. אזוי ווי די מעדיע וואס האבן ליב צו זאגן בלויז אנגענעמע זאכן: איר פרומע האט תמיד נבואות זעם און שטענדיג זעט איר שווארץ, ניין, אלעס וועט זיין בסדר, דאס פאלק איז א וואונדערבאר פאלק, גיי ארויס אין די גאסן און קוק. אזוי זענען געווען די נביאי השקר.

א ראיה אויפן וועג פון חיוב

רִאשׁוֹן לְצִיּוֹן הִנֵּה הִנָּם, וְלִירוּשָׁלַ͏ִם מְבַשֵּׂר אֶתֵּן׃ - דער ערשטער צו ציון, אָט זענען זיי, און פֿאַר ירושלים וועל איך געבן אַ מבשר.

דער מלבי"ם עקלערט אַז עס זענען דאָ צוויי מינים ראיות: אַ ראיה אויפֿן דרך השלילה און אַ ראיה אויפֿן דרך החיוב. אויב איך זאָג דיר אַז פּלוני איז נישט קיין חכם, און דו וועסט פֿרעגן פֿון וואַנען איך ווייס, און איך וועל ענטפֿערן אַז ביז הײַנט האָט ער קיינמאָל נישט געזאָגט קיין דברי חכמה - איז דאָס אַ ראיה אויפֿן דרך השלילה. אָבער אויב איך וועל ענטפֿערן אַז איך האָב אים געהערט רעדן שטותים און הבלים - איז דאָס אַ ראיה אויפֿן דרך החיוב. און די ראיה איז פֿיל שטאַרקער, ווײַל פֿון דער שלילה קען מען זיך אָפּשאָקלען: אפֿשר איז ער טאַקע זייער קלוג און ער האַלט זיך אינעם פלך השתיקה (ער שווײַגט)? ביז אַהער האָט דער נביא געברענגט אַ ראיה אויפֿן דרך השלילה, אַז עס איז נישטאָ קיין שום ממשות אין עבודה זרה, וויבאַלד זי קען נישט פֿאָרויסזאָגן קיין עתידות. אָבער מ'קען נאָך אַלץ טענה'ן: אפֿשר ווייסט זי יאָ און זי וויל עס נישט אַנטפּלעקן, נאָר זי האַלט עס בסוד פֿאַר זיך? דעריבער לייגט ער צו אַ ראיה אויפֿן דרך החיוב: "ראשון לציון הנה הנם" - דער ערשטער אות וואָס איז באַשטימט פֿאַר ציון, אָט איז ער פֿאַר אײַך; דאָס זענען די סגנים פֿון וועלכע מיר האָבן גערעדט, דאָס איז דער מלך גוג וואָס "העירותי מצפון". דאָס איז דער אות אַז די מלוכה וועט צוריקקומען קיין ציון, און דאָס איז דער אות אויף קיבוץ גלויות קיין ירושלים. איך ברענג אײַך אַ באַווײַז וואָס איר וועט שפּעטער קענען איבערפּרווון און זען ווי ער ווערט מקוים, און דורך דעם וועט די ממשלה פֿונעם אויבערשטן הערשן אויף דער וועלט אָן קיין שום טענה אויף אַן אַנדער כּוח חוץ אים, און אַלע באַשעפֿענישן צוזאַמען וועלן וויסן אַז ה' הוא האלוקים ואין עוד מלבדו. דאָס איז אַ פּאָזיטיווע ראיה אויף זײַן געטלעכקייט: נישט פֿון דעם וואָס יענע האָבן נישט געזאָגט, נאָר פֿון דעם וואָס דער הקדוש ברוך הוא זאָגט אָן און די זאַכן ווערן מקוים, און זיי וועלן זײַן דער "מכה בפטיש" וואָס וועט משליט זײַן די מלכות פֿון בורא עולם איבער דער גאַנצער וועלט.

און וואָס איז דער חילוק צווישן ציון און ירושלים? דער מלבי"ם גייט אין איין קאָנסיסטענטער ליניע דורכאויס דעם גאַנצן תנ"ך: ביידע זענען ירושלים, נאָר ציון איז דער זיץ פֿון דער מלוכה און פֿונעם מקדש - דער הר הבית און בית המלך, און ירושלים איז דער וואוינאָרט פֿונעם המון עם. "ראשון לציון" איז מרמז אַז דער מקדש און די מלוכה וועלן צוריקקערן, און "לירושלים מבשר אתן" איז מרמז אויף קיבוץ גלויות, אַז כלל ישראל איז עתיד זיך צונויפֿצוקלײַבן קיין ירושלים.

און רש"י טײַטשט: "ראשון לציון הנה הנם" - דער ערשטער מלך וואָס וועט לייגן זײַן האַרץ צו ציון, אָט איז ער פֿון וועמען איך האָב גערעדט. און דאָס איז כורש, וואָס ער האָט זיך דער ערשטער פֿאַראינטערעסירט אינעם אויפֿבוי פֿון ציון; "הנה הנם" - אָט איז ער שוין גרייט דערצו. און פֿונדעסטוועגן איז ער נישט מער ווי אַן אָנהייבער, "ראשון לציון", ווײַל ער וועט דאָך נישט פֿאַרענדיקן די גאולה: ווען מען האָט אָנגעהויבן בויען דעם בית המקדש זענען געקומען מענטשן און האָבן געשריבן כתבי שטנה קעגן די יושבי ירושלים און דער בנין פֿונעם בית המקדש איז פֿאַרהאַלטן געוואָרן, און ערשט דערנאָך איז געקומען דריווש און פֿאָרגעזעצט דעם בנין. לויט רש"י לאָזט דער נביא דאָ וויסן וועגן בנין בית שני, אַז ער וועט האָבן אַן אָנהייב אָבער וועט נישט פֿאַרענדיקט ווערן דורך דעם זעלבן מלך. "ולירושלים מבשר אתן" - אין יענער צײַט וועלן קומען חגי און זכריה און וועלן מוטיקן דאָס פֿאָלק צו בויען דעם מקדש אין די טעג פֿון דריווש מלך פרס.

ואין איש ואין יועץ

וְאֵרֶא וְאֵין אִישׁ, וּמֵאֵלֶּה וְאֵין יוֹעֵץ, וְאֶשְׁאָלֵם וְיָשִׁיבוּ דָבָר׃ - און איך קוק און עס איז נישטאָ קיין איש, און פֿון די דאָזיקע איז נישטאָ קיין יועץ, און איך וועל זיי פֿרעגן און זיי וועלן גאָרנישט ענטפֿערן.

רש"י טײַטשט: שטענדיק קוק איך אויף די נביאי הבעל און עס איז נישטאָ קיין מענטש וואָס זאָל זאָגן עתידות, און נישטאָ ווער עס זאָל געבן אַן עצה און זאָגן וואָס עס וועט זײַן מיט זיי אין דער צוקונפֿט. און אַזוי אויך עקלערט דער מלבי"ם: איך קוק צווישן די פֿעלקער, צווישן די עובדי הבעל, און נישטאָ קיין איש - כאָטש די זאַך האָט זיך שוין אָנגעהויבן, איז נישטאָ קיינער וואָס ווייסט וואָס עס וועט זײַן איר סוף, עס איז נישטאָ ווער עס זאָל באַגרײַפֿן אַז פֿון דאַנען וועט שפּראָצן מלכות בית דוד און פֿון דאַנען וועט קומען די בשורה פֿאַר ירושלים. און נישט בלויז דאָס אַז זיי ווייסן נישט דעם עתיד, נאָר אויך "ומאלה ואין יועץ" - עס איז נישטאָ ווער עס זאָל זיי געבן אַן עצה ווי אַזוי זיך אַרויסצודרייען פֿון דער צרה אין וועלכער זיי זענען פֿאַרפֿלאָכטן געוואָרן, וואָרעם באַלד וועט דאָך מלך המשיח מלחמה האַלטן קעגן די פֿעלקער. און נישט בלויז קיין עצה האָבן זיי נישט, נאָר אַפֿילו אויב איך וועל זיי פֿרעגן, וועלן זיי גאָרנישט ענטפֿערן - קיין שום תשובה און וואָרט צוריקצוגעבן האָבן זיי נישט.

הֵן כֻּלָּם אָוֶן אֶפֶס מַעֲשֵׂיהֶם, רוּחַ וָתֹהוּ נִסְכֵּיהֶם׃ - זע, זיי אַלע זענען פֿאַלשקייט, זייערע מעשׂים זענען נול, ווינט און פּוסטקייט זענען זייערע געגאָסענע געצן.

און דאָס איז דער מוכרח'דיקער אויספֿיר. קעגן "וארא ואין איש" שטייט "הן כולם אוון", אַז זיי האָבן נישט קיין שום ממשות מצד עצמם; און קעגן "ומאלה ואין יועץ" שטייט "אפס מעשיהם", אַז עס איז נישטאָ אין זייער כּוח צו שלעכטס טאָן אָדער גוטס טאָן, און עס איז נישטאָ ווער עס קען ראָטן צו גוטס אָדער צו שלעכטס. און דעריבער "רוח ותוהו נסכיהם": זייער הערשאַפֿט און זייער עבודה זרה איז ווינט מצד זיך אַליין, און תוהו מצד דער תועלת וואָס זאָל פֿון דעם אַרויסקומען. און וויבאַלד אַזוי, איז נישטאָ קיין שום תועלת אין יענע עובדי אלילים און אין יענער עבודה זרה, און דעריבער וועט דער משפּט פֿונעם הקדוש ברוך הוא מיט די אומות העולם זיך פֿאַרענדיקן מיט דעם וואָס זיי וועלן זיך אונטערגעבן אונטער דער האַנט פֿון מלך המשיח און אונטער זײַן משפּט יתברך, און זיי וועלן ווערן עובדי השם שכם אחד, במהרה בימינו אמן.

צוזאַמענפֿאַסונג:

ביים שלוס פֿונעם משפּט צווישן דעם הקדוש ברוך הוא און די אומות העולם, רופֿט דער נביא "קרבו ריבכם" אויף דעם עצם אמונה אין איין באַשעפֿער, אין וואָס דער רובֿ פֿון דער וועלט איז שוין מודה, און "הגישו עצומותיכם" אויפֿן גרויסן שטרייט - אַז דער אייבערשטער איז מלך יעקב, און האָט אויסדערוויילט ישראל פֿאַר זײַן עם סגולה. די הוכחה וואָס ער שטעלט אַוועק איז דאָס וויסן פֿאָרויס די עתידות, אין פֿיר ירידה'דיקע מדרגות: מודיע זײַן אַ זאַך וואָס האָט גאָרנישט קיין סיבה, מודיע זײַן דעם סוף פֿון אַ מהלך וואָס האָט זיך שוין אָנגעהויבן, מודיע זײַן נאַטירלעכע געשעענישן וואָס קומען, און כאָטש פֿאַרטײַטשן פֿונעם מסובב זײַן סיבה - און אין אַלע פֿון זיי זענען די אומות אינגאַנצן ליידיק. אַפֿילו דאָס מינימום מיט וואָס יעדע עבודה זרה באַרימט זיך, צו טאָן גוטס אָדער שלעכטס בפֿרהסיא פֿאַר יעדנ'ס אויגן און נישט מיט נאַרערישע מעשׂיות פֿון שווינדל, איז אויך נישטאָ אין זייערע הענט. און פֿון דאַנען קומט אַז "הן אתם מאין", נישט קיין מעלה און נישט קיין תועלת, און "תועבה יבחר בכם". פֿון דער אַנדערער זײַט לאָזט דער הקדוש ברוך הוא וויסן אַ קלאָרע נבואה פֿאָרויס - "העירותי מצפון", אין וועלכער די מפרשים זענען זיך צעטיילט צי ס'גייט אויף כורש, נבוכדנצר, מלך המשיח אָדער גוג ומגוג - און דאָס איז אַ פּאָזיטיווע ראיה, נישט קיין נעגאַטיווע, אויף זײַן געטלעכקייט. אַלץ איז געווידמעט פֿאַר דעם זעלבן ציל: "ראשון לציון הנה הנם ולירושלים מבשר אתן", דאָס צוריקקערן די מלוכה און דעם בית המקדש און קיבוץ גלויות, ביז די אומות וועלן אונטערטעניק ווערן און אַלע וועלן זיך איבערקערן צו דינען דעם אייבערשטן שכם אחד.