TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל מא - דער וויכוח פונעם גואל מיט די פעלקער - חלק ב

לייענען דעם מקור
הקדמה

אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייט דער נביא אריבער פונעם שטרייט מיט די פעלקער און די עובדי אלילים צו רייד פון נחמה און חיזוק פאר עם ישראל. דער הקדוש ברוך הוא ווענדט זיך צו זיין פאלק און פארזיכערט זיי אז זיי האבן נישט וואס מורא צו האבן פון די אומות וואס וועלן קומען קעמפן קעגן זיי אין די ימות המשיח: נישט מצד דעם אז מען איז חלילה פארמיאוסט געווארן, נישט מצד דעם אז מען וועט חלילה פארלאזט ווערן אין א צייט פון צרה, און נישט מצד דעם אז דער מושיע האט חלילה נישט דעם כח צו ראטעווען. מיר וועלן גיין אין די וועגן פונעם פירוש פונעם מלבי"ם, און צוזאמען מיט דעם די ווערטער פון רש"י און דעם רד"ק, און זען ווי אזוי עס בויט זיך דא אויף א פולקאמע און אבסאלוטע הבטחה אויף אייביג.

"ואתה ישראל עבדי" - צוויי מעלות אין אן עבד המלך
וְאַתָּה יִשְׂרָאֵל עַבְדִּי יַעֲקֹב אֲשֶׁר בְּחַרְתִּיךָ זֶרַע אַבְרָהָם אֹהֲבִי׃ - און דו ישראל מיין קנעכט, יעקב וועמען איך האב אויסגעוועלט, דער זרע פון אברהם מיין ליבהאבער.

זאגט דער הקדוש ברוך הוא צו כלל ישראל: דו, ווי עס זאל נישט זיין, דארפסט נישט ציטערן און מורא האבן. איך לאז דיך נישט איבער אין דער האנט פון די פעלקער וואס קומען מלחמה האלטן קעגן דיר. א מענטש וואס הערט אז גוים שטייען אויף אים ווערט נאטירליך דערשראקן, און אויף דעם קומט דער ענטפער: דו האסט גארנישט וואס מורא צו האבן.

עס ערקלערט דער מלבי"ם א וואונדערבארן יסוד. א געטרייער קנעכט פון א מלך האט אלעמאל א פלאץ צו זארגן, ווייל דער יעצטיגער מצב איז דאך נישט פארזיכערט אז עס וועט בלייבן אויף אייביג. און עס זענען דא צוויי סיבות פארוואס א מלך האט ליב זיין קנעכט. איינס: דער קנעכט איז געטריי און א מומחה אין זיין מלאכה, און דער מלך דארף אים האבן. דאס צווייטע: א ליבע פון רצון אן קיין שום טעם - "מצאת חן בעיניי", און דער מלך דערהייבט אים איבער אלע שרים סתם ווייל ער גלוסט אין אים.

יעדע פון די סיבות האט א מעלה און א חסרון. די מעלה פון דער ערשטער: דער מלך דארף מיך האבן, און טראץ זיין גאנצער דערהויבנקייט קען ער זיך נישט באגיין אן מיר. אבער דאס אליין איז דער שוואכער פונקט: אין דעם טאג וואס דער מלך וועט געפונען א גרעסערן מומחה פון מיר, וועט ער מיך פארלאזן און נעמען דעם אנדערן. די מעלה פון דער צווייטער: אויב דער מלך האט מיך אויסגעוועלט אן קיין טעם, קען נישט זיין אז ער וועט טרעפן אן אנדערן און זאגן "יענער איז מיר בעסער" - ווייל דו האסט דאך מלכתחילה נישט געפונען אין מיר קיין שום מעלה, נאר סתם אזוי ליב געהאט. אבער איר חסרון איז: דער מלך דארף מיך בכלל נישט האבן, און דער חשק קען זיך בייטן - היינט גלוסט אים און מארגן גלוסט אים מער נישט.

און דער הקדוש ברוך הוא זאגט צו ישראל: ביי דיר זענען פאראן ביידע מעלות אינאיינעם. "ואתה ישראל עבדי" - מצד דעם וואס דו ביסט מיין געטרייער עבד וואס דינט מיך, דארפסטו נישט זארגן טאמער דארף איך דיך נישט; כביכול איך מוז דיך האבן. און דאך איז נאך דא פלאץ צו זארגן טאמער וועט זיך געפונען א מער געטרייער עבד. אויף דעם זאגט דער פסוק: "יעקב אשר בחרתיך" - איך האב דיך אויסגעוועלט, דאס הייסט איך האב דיך געוואלט און געגלוסט אן קיין טעם. און פון ווען אן? נאך פון דער צייט וואס דו ביסט נישט געווען קיין בעל מעלה, נאך ווען דו ביסט געווען א בחינה פון "יעקב". ווי מען האט שוין עטליכע מאל מסביר געווען, באצייכנט יעקב די נידעריגערע מדרגה, די מדרגה פון עקב, און ישראל באצייכנט די הויכע מדרגה, א מדרגה פון שררה. שוין ווען דו ביסט געווען בבחינת יעקב האב איך דיך אויסגעוועלט - נישט מצד דיין עבודה, נאר מצד דעם וואס איך גלוסט אין דיר. און ממילא אפילו אויב איך וועל טרעפן א מער געטרייען עבד, וועל איך אים נישט נעמען, ווייל אין דיר בין איך רוצה.

און נאך אלץ איז דא מורא צו האבן: אפשר וועט זיך דער חשק איבערבייטן, און דאס וואס איך האב ליב געהאט וועל איך פיינט באקומען, און אין דעם וואס איך האב געגלוסט וועל איך עקלען. אויף דעם זאגט דער המשך פונעם פסוק: "זרע אברהם אוהבי". דאס איז נישט בלויז א סתם חשק, נאר זיין שורש ליגט אין זכות אבות - אברהם מיין ליבהאבער האט גרויסע זכותים פאר מיר, און קיינמאל וועל איך נישט פאראכטן זיין זרע. קומט אויס דער סך-הכל: האב נישט קיין מורא פון די פעלקער; א' דו ביסט מיין געטרייער עבד; ב' און אויב דו האסט מורא טאמער וועט מען טרעפן א מער געטרייען פון דיר - האב איך דיך דאך שוין אויסגעוועלט נאך אלס בחינת יעקב; ג' און אויב דו האסט מורא טאמער וועט זיך די אויסוואל בייטן - ביסטו דאך דער זרע פון אברהם אוהבי, און איך בין פארפליכטעט צו זיין זרע נאך אים.

און רש"י ברענגט אז דער מדרש אגדה אין בראשית רבה דרש'נט דעם גאנצן ענין אויף אברהם און מלכי צדק, און דאס איז דער מהלך פונעם פירוש פון רש"י און דעם רד"ק. "ראו איים וייראו" - די אינזלען האבן געזען די מלחמה פון אברהם קעגן די מלכים און זיי האבן מורא באקומען. שם האט מורא געהאט פאר אברהם, טאמער וועט ער אים זאגן: זע וואס פאר א רשעים דו האסט געברענגט אויף דער וועלט. און אברהם האט מורא געהאט פאר שם, ווייל ער האט געהרג'עט די קינדער פון עילם וואס זענען געווען פון די קינדער פון שם. קומט אויס אז יעדער האט מורא געהאט פונעם צווייטן. און פארוואס ווערן זיי אנגערופן "איים"? פונקט ווי די אינזלען אינעם ים זענען אויסגעצייכנט און באזונדער אין דער וועלט, אזוי זענען אברהם און שם געווען באזונדער און בארימט, וואס יעדער האט זיי געקענט. און נאך מער: אברהם איז נישט געווען פון קיין זרע צדיקים און פונדעסטוועגן האב איך אזוי געטאן פאר אים; דו ישראל עבדי, וואס דו ביסט יא פון א זרע צדיקים, על אחת כמה וכמה. "זרע אברהם אוהבי" - וואס ער האט מיך נישט דערקענט צוליב קיין מוסר-תוכחה אדער פונעם לערנען פון זיינע עלטערן, נאר אויס ליבע. עס מאכט זיך אז א מענטש טוט תשובה ווייל דער אייבערשטער שלאגט אים און פייניגט אים מיט יסורים, אבער אברהם האט פון זיין גרויס ליבע צו מיר זוכה געווען צו דערקענען מיין געטלעכקייט.

"החזקתיך מקצות הארץ" - א בחירה וואס גייט קיינמאל נישט צוריק
אֲשֶׁר הֶחֱזַקְתִּיךָ מִקְצוֹת הָאָרֶץ וּמֵאֲצִילֶיהָ קְרָאתִיךָ וָאֹמַר לְךָ עַבְדִּי אַתָּה בְּחַרְתִּיךָ וְלֹא מְאַסְתִּיךָ׃ - וואס איך האב דיך אנגעכאפט פון די עקן פון דער ערד, און פון אירע איידעלע לייט האב איך דיך גערופן, און איך האב צו דיר געזאגט: מיין קנעכט ביסטו, איך האב דיך אויסגעוועלט און דיך נישט פארמיאוסט.

דער מלבי"ם גייט ווייטער אינעם זעלבן מהלך: א מלך וואס קלויבט זיך אויס א מענטש פאר זיין דינסט קען שפעטער אויסקלייבן א מער געראטענעם פון אים און פארלאזן דעם ערשטן. אבער ביי דיר איז די זאך נישט אזוי - "החזקתיך מקצות הארץ", פון אלע באוואוינער פון דער ערד האב איך נאר אין דיר געהאלטן. און אפשר וועסטו זאגן אז איך האב דיך אויסגעקליבן פון די נידעריגע, דעריבער שטייט "ומאציליה קראתיך" - פון די איידעלע און אנגעזעענע האב איך דווקא דיך גערופן, און איך האב צו דיר געזאגט "עבדי אתה", אז דו ביסט ביי מיר אויסגעוועלט פון אלע באוואוינער פון דער וועלט. און דערפאר "בחרתיך ולא מאסתיך" - אן אייביגע בחירה וואס מען דארף נישט מורא האבן אז זי וועט בטל ווערן. דער ברית איז מוחלט און פארזיכערט, און אלעס וואס כלל ישראל דארף טון איז אים צו היטן מיט מעשים טובים, אבער אין יעדן פאל זאגט דער אויבערשטער: איך וועל נישט פארלאזן און נישט אפלאזן מיין פאלק ישראל.

"אל תירא כי עמך אני" - די דריי מורא'ס און די דריי ענטפערס
אַל תִּירָא כִּי עִמְּךָ אָנִי אַל תִּשְׁתָּע כִּי אֲנִי אֱלֹהֶיךָ אִמַּצְתִּיךָ אַף עֲזַרְתִּיךָ אַף תְּמַכְתִּיךָ בִּימִין צִדְקִי׃ - האב נישט קיין מורא ווייל איך בין מיט דיר, קוק נישט אום מיט שרעק ווייל איך בין דיין גאט, איך האב דיך געשטארקט, אויך דיר געהאלפן, אויך דיך אונטערגעהאלטן מיט דער רעכטער האנט פון מיין גערעכטיקייט.

"אל תשתע" - לויט'ן פשוט'ן פשט ערקלערט דער רד"ק: האב נישט קיין מורא. תרגום יונתן זאגט: "לא תתבר", ברעך זיך נישט. און חז"ל, ווי אויך רש"י דא, טייטשן: זיי נישט ווי וואקס, וואס צעגייט פון א ביסל היץ; צעגיי נישט פאר די שונאים ווייל איך בין דיין גאט. און נאך ברענגט דער רד"ק בשם זיין פאטער: "אל תשתע" איז לשון פון "שעו מני" וואס איז ווי לאזט אפ פון מיר, דאס הייסט שוואך זיך נישט אפ ווייל איך בין דיין גאט, איך האב דיך געשטארקט און געהאלפן און אונטערגעשטיצט, און דעריבער דערשרעק דיך נישט פון די שונאים.

דער מלבי"ם ערקלערט אז די מורא פון א מענטש קומט פון דריי מצבים, און אויף אלע דריי איז דא דא אן ענטפער. דער ערשטער: טאמער האט דער ליבהאבער וואס היט אים תמיד אים מיאס געווארן, און די שמירה איז מער נישט פארזיכערט. אויף דעם שטייט אינעם פריערדיגן פסוק "בחרתיך ולא מאסתיך". דער צווייטער: טאמער אין דער צייט פון דער צרה וועט דער ליבהאבער נישט זיין מיט אים און וועט אים נישט שיצן. אויף דעם שטייט: "אל תירא כי עמך אני" - שטענדיג, אין יעדער צייט און אין יעדן מצב בין איך מיט דיר. דער דריטער: טאמער וועט ער מיך וועלן ראטעווען אבער ער וועט נישט קענען, ווייל עס איז נישטא אין זיין כוח. אויף דעם שטייט: "אל תשתע" - "תשתע" לויט'ן מלבי"ם איז א לשון פון זיך אומקוקן, וואס מען פארדרייט דעם מחשבה צו טראכטן צי דער אויבערשטער קען אים מושיע זיין צי נישט. זאגט ער אים: "כי אני אלוהיך" - איך בין דער בעל היכולת, און נישט סתם אן אלוקים דער בעל הכוחות, נאר דיין גאט באזונדער, וואס היט אויף דיר מיט השגחה פרטית.

"אמצתיך" - גיב אכטונג, נישט סתם כוח נאר מוט, אז דו זאלסט אליין קענען שטיין קעגן דעם שונא. און נישט דאס בלויז, נאר אויך בשעת דו שטייסט "אף עזרתיך אף תמכתיך בימין צדקי". דער מלבי"ם פארגלייכט דאס צו א ליבהאבער וואס וויל העלפן זיין באליבטן, וואס ער העלפט אים מיט זיין לינקער האנט און שטיצט אים אונטער מיט זיין רעכטער האנט - "עזרתיך" מיט דער לינקער, "תמכתיך בימין צדקי" מיט דער רעכטער, כדי דו זאלסט נישט פאלן.

פיר סארטן שונאים
הֵן יֵבֹשׁוּ וְיִכָּלְמוּ כֹּל הַנֶּחֱרִים בָּךְ יִהְיוּ כְאַיִן וְיֹאבְדוּ אַנְשֵׁי רִיבֶךָ׃ - זע, זיי וועלן פארשעמט ווערן און צו שאנד ווערן אלע וואס צינדן זיך אן אויף דיר, זיי וועלן ווערן ווי גארנישט און אונטערגיין די מענטשן פון דיין קריג.

נאך אלע הבטחות - החזקתיך, עבדי אתה, בחרתיך, לא מאסתיך, עמך אני, אמצתיך, עזרתיך, תמכתיך - דארפסטו נישט מורא האבן פון די פעלקער, ווייל אלע וואס קומען דיר שלעכטס טון וועלן זיך שעמען און פארשעמט ווערן. און דער מלבי"ם רעכנט אויס פיר מינים שונאים. דער ערשטער: ווער עס פיינט זיין חבר און רעדט אויף אים שלא בפניו, און דאס זענען "הנחרים בך". דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז מלשון חרם, וואס ער האלט דיך ווי א מוחרם און פארמיידט צוצוקומען אין דיינע ארבע אמות. (דער מצודת ציון טייטשט מלשון חרון אף, אז זיין כעס האט געברענט אויף דיר, אבער דער מלבי"ם נעמט עס אלס א לשון פון חרם.) און וואס איז די כפילות פון "יבושו ויכלמו"? "יבושו" איז פון זיך אליין, און "יכלמו" איז נאך מער פון דעם - ווען אנדערע פארשעמען אים; זיי וועלן זיך שעמען פון זיך אליין און פארשעמט ווערן פון אנדערע וואס האבן געהערט זייער שלעכטס און זייערע רייד.

דער צווייטער סארט: דער וואס שילט דיך אין פנים אריין, און זאגט ווערטער קעגן דיר פנים אל פנים און ברענגט דיר קלון און בושה. זיי זענען "אנשי ריבך", און אויף זיי שטייט "יהיו כאין ויאבדו".

תְּבַקְשֵׁם וְלֹא תִמְצָאֵם אַנְשֵׁי מַצֻּתֶךָ יִהְיוּ כְאַיִן וּכְאֶפֶס אַנְשֵׁי מִלְחַמְתֶּךָ׃ - וועסט זיי זוכן און נישט געפינען די מענטשן פון דיין שטרייט, זיי וועלן ווערן ווי גארנישט און ווי אפס די מענטשן פון דיין מלחמה.

דא קומען די צוויי איבעריגע סארטן. דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז פאראן א חילוק צווישן "מצה" און "מריבה": ריב איז א וויכוח מיט ווערטער, בעת מצה איז שלאגן. ווער עס מאכט מיט דיר "מצה ומריבה" באגענוגנט זיך נישט מיט א קריג נאר ער קומט דיך שלאגן. און א ראיה דערצו איז פון די פסוקים: "כי ינצו אנשים ונגפו אישה הרה", און אויך "והנה שני אנשים עברים נצים" - זעט מען דאך אז לשון ניצוי רעדט פון שלאגן. דערפאר, "אנשי מצותך", די וואס קומען דיך שלאגן, נישט נאר וואס דו וועסט זיך נישט דארפן באשיצן פון זיי, נאר דו וועסט זיי בכלל נישט געפינען: "תבקשם ולא תמצאם".

דער פערטער סארט, וואס איז דער שווערסטער פון אלעמען: "אַנְשֵׁי מִלְחַמְתֶּךָ" - די וואס קומען דיך הרג'ענען און מלחמה האלטן מיט דיר מיט א שווערד, אין א פולקאמע מלחמה. אויך זיי "יִהְיוּ כְאַיִן וּכְאֶפֶס", ווי א זאך וואס איז אויס און פארשוואונדן. קומט אויס אז מיר האבן דא אלע מדרגות: די "נֶחֱרִים בָּךְ" וואס חרמ'ען און פארפאלגן הינטערן רוקן; "אַנְשֵׁי רִיבֶךָ" וואס פארשעמען פנים אל פנים; "אַנְשֵׁי מַצֻּתֶךָ" וואס שלאגן; און "אַנְשֵׁי מִלְחַמְתֶּךָ" וואס הרג'ענען. און קעגן זיי אלעמען פארזיכערט דער הקדוש ברוך הוא דיך צו באשיצן.

"מחזיק ימינך" - דער כוח פונעם גוף און דער כוח פונעם נפש
כִּי אֲנִי יְהֹוָה אֱלֹהֶיךָ מַחֲזִיק יְמִינֶךָ הָאֹמֵר לְךָ אַל תִּירָא אֲנִי עֲזַרְתִּיךָ׃ - ווארעם איך בין דער אויבערשטער דיין גאט וואס נעמט אן דיין רעכטע האנט, דער וואס זאגט צו דיר: שרעק דיך נישט, איך האב דיר געהאלפן.

"מַחֲזִיק יְמִינֶךָ" - איך גיב דיר כוח צו מלחמה האלטן, ווייל א מענטש שלאגט זיך מיט דער שטארקער האנט וואס איז די רעכטע האנט. און דער מלבי"ם ערקלערט אז א מענטש קען צומאל נישט מצליח זיין אין א מלחמה צוליב צוויי סיבות: איינס איז שוואכקייט פונעם גוף און אנגעשלאגנקייט, און אויף דעם שטייט "אֲנִי ה' אֱלֹהֶיךָ מַחֲזִיק יְמִינֶךָ". די צווייטע איז א שוואכקייט אין נפש: עס קען זיין אז ער האט מוסקלען און גבורה, אבער ער איז א רך לבב און ס'פעלט אים מוט און כוחות הנפש. אויף דעם זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: "אַל תִּירָא אֲנִי עֲזַרְתִּיךָ". און אויב אזוי, דאס איינציגע וואס ווערט פארלאנגט פון דיר איז דער מוט און די שטארקייט, און דאן וועסטו זען ווי דו ווערסט געראטעוועט פון אלע דיינע שונאים.

"תולעת יעקב" - איר כוח איז אין מויל
אַל תִּירְאִי תּוֹלַעַת יַעֲקֹב מְתֵי יִשְׂרָאֵל אֲנִי עֲזַרְתִּיךְ נְאֻם יְהֹוָה וְגֹאֲלֵךְ קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל׃ - שרעק דיך נישט, ווארעם פון יעקב, שוואכע מענטשן פון ישראל; איך האב דיר געהאלפן, זאגט דער אויבערשטער, און דיין גואל איז דער קדוש ישראל.

פארוואס ווערט כלל ישראל צוגעגליכן צו א ווארעם? זאגט רש"י: די משפחה פון יעקב איז שוואך ווי א ווארעם, וואס האט קיין שום כוח נאר אין איר מויל. און א ווארעם איז דאך בכוח אומצווארפן אפילו א הילצערנעם טורעם - עבודת צוות, יעדע עסט אביסל און נאך אביסל, און פלוצלונג פאלט דער גאנצער בנין צוזאם. און אין די פאראייניגטע שטאטן זענען פאראן אסאך אזעלכע מעשיות, וואו מען מעלדט א מענטש ער מוז אויסראמען זיין הויז אינערהאלב פיר און צוואנציג שעה ווייל עס קען איינפאלן אויף אים; אלעס זעט אויס שיין און גאנץ, אבער דאס האלץ איז צעגעסן געווארן דורך ווערים. מען מאכט דארט פארשידענע שפריצונגען און אויפהאלטונגס-ארבעט, אבער עס זענען דא פעלער וואס מ'קען שוין גארנישט טון און דער ווארעם עסט אויף אלעס.

און א מעשה איז געווען אין די צייטן פון רבי עקיבא איגר, אין א שטעטל וואס איז אינגאנצן אפגעברענט געווארן, וויבאלד אין יענע צייטן זענען שריפות געווען זייער אפט. האבן די מענטשן אנגעהויבן בויען זייערע הייזער און גענומען גויישע קבלנים, און רבי עקיבא איגר האט מודיע געווען און געווארנט אז מען טאר נישט לאזן די קבלנים ארבעטן אום שבת. כאטש ס'איז געווען א פלאץ צו זאגן אז א גויישער קבלן אדעתא דנפשיה קעביד, פארט אבער וויבאלד אוושא מילתא און די זאך האט א פרסום, איז עס אסור. זענען דארט געווען דריי גבירים וואס ס'האט זיי נישט געפאסט צו זיין א לאנגע צייט אין די בתי תמחוי, און זיי האבן געדארפט זייערע פאלאצן שנעל. האבן זיי געזאגט פארן גויישן קבלן אז ער זאל ווייטער בויען אויך אום שבת און זיך נישט וויסנדיג מאכן פון רבי עקיבא איגר'ס ווארענונג. און אזוי האבן זיי געטאן. אין א קורצער צייט זענען זייערע הייזער שוין געווען געבויט און זיי זענען אריינגעצויגן צו וואוינען, בשעת די איבריגע שטעטל-לייט זענען נאך געווען אינמיטן דעם בויען. אבער אינערהאלב א יאר האבן אלע דריי געמוזט פארלאזן זייערע פאלאצן: זיי האבן געבויט טייערע הייזער, אלעס פון האלץ וואס איז דארט געווען ביליג, און עס האבן זיך באוויזן דארט טערמיטן, באזונדערע ווערים וואס עסן דאס האלץ - און נאר ביי זיי, נאר ביי די דריי. ס'איז געווען אוממעגלעך צו וואוינען דארט, און מען האט אלעס געמוזט צוברעכן. מען זעט דא וואס איז דער כוח פון א זאך וואס דער קדוש ישראל, דער גאון רבי עקיבא איגר, ווארנט דערויף.

און לאמיר צוריקקומען צו אונזער ענין: דאס איז די בחינה פונעם ווארעם. דער ווארעם איז שוואך, מיט א קליינעם דרוק מאכט מען פון אים א סוף, און דאך קען ער אומקייקלען א גרויסן טורעם, ווייל זיין גאנצער כוח איז אין זיין מויל. אזוי איז מיט כלל ישראל: מיר זענען שוואך, אבער מיר האבן א כוח אין תפילה, און דער כוח התפילה איז די גבורה פון כלל ישראל. און אזוי ברענגט דער רד"ק פונעם מדרש "ילמדנו": פארוואס זענען ישראל צוגעגליכן געווארן צו א ווארעם? דיר צו זאגן: פונקט ווי דער ווארעם שלאגט די צעדער-ביימער נאר מיט זיין מויל, און ער איז ווייך און שלאגט דאס הארטע - ווי ווייך ער איז נאר, קען ער אומפאלן א מעכטיגן צעדערבוים - אזוי אויך ישראל, זייער גאנצער כוח איז אין תפילה, און זיי קלאפן אראפ די רשעים פון דער וועלט וואס זענען שטארק ווי צעדערן און ווערן צוגעגליכן צו זיי, ווי עס שטייט "אֶרֶז בַּלְּבָנוֹן". ממילא "אַל תִּירְאִי תּוֹלַעַת יַעֲקֹב", ווייל דו פארמאגסט דאך דעם געוואלדיגן כוח פונעם ווארעם, וואס דאס איז דער כוח פון תפילה.

און דער מלבי"ם, ווי זיין שטייגער דורכאויס זיין גאנצן פירוש, מאכט א חילוק צווישן יעקב און ישראל: יעקב איז די נידעריגערע מדרגה, דער המון, און ישראל איז די הויכע מדרגה. און אזוי איז אויך משמע פונעם לשון: יעקב איז מלשון עקב, א נידעריגע זאך; ישראל איז מלשון שררה און רוממות. "תּוֹלַעַת יַעֲקֹב" - דער המון פון בית יעקב, וואס דאס איז דער גוף פונעם אלגעמיינעם פאלק, איז געווארן ווי א מת וואס איז פארפוילט געווארן, וואס ס'איז נישט איבערגעבליבן פון אים נאר ווערים. "מְתֵי יִשְׂרָאֵל" - אפילו די וואס זענען אין דער בחינה פון ישראל, זענען נישט איבערגעבליבן נאר "מְתֵי", מלשון שוואכע מענטשן, אזוי ווי "מְתֵי מְעָט" (און דאס איז מיט א שווא אונטערן מ"ם און נישט מיט א צירי, ווייל די כוונה איז נישט טויטע). דאס הייסט אז אויך די בעלי מעלה זענען טאקע נישט ווי א ווארעם וואס איז פארפוילט געווארן, אבער זיי זענען אפגעשוואכט געווארן צוליב דעם גלות. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט צו זיי: זאלט נישט אנקוקן דעם מצב און ווערן צעבראכן, "אֲנִי עֲזַרְתִּיךְ נְאֻם ה' וְגֹאֲלֵךְ קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל". און פארוואס שטייט "עֲזַרְתִּיךְ" בלשון עבר? ווייל דאס איז א הבטחה, און אן הבטחה פונעם אויבערשטן איז כאילו זי איז שוין מקוים געווארן.

"מורג חרוץ חדש" - נייע אייגענע זכותים
הִנֵּה שַׂמְתִּיךְ לְמוֹרַג חָרוּץ חָדָשׁ בַּעַל פִּיפִיּוֹת תָּדוּשׁ הָרִים וְתָדֹק וּגְבָעוֹת כַּמֹּץ תָּשִׂים׃ - אט מאך איך דיך פאר א נייעם שארפן דרעש-שליטן מיט ציינער, דו וועסט דרעשן בערג און זיי צעמאלן, און בערגלעך וועסטו מאכן ווי שפריי.

וואס איז א מורג? איינע פון די כלים וואס מיר האבן געלערנט אין דער משנה "מוריגין וכלי הבקר". א שווערער הילצערנער כלי וואס האט געהאט אין זיך איינגעקריצטע שפאלטן, ווי א רייבאייזן אדער א פייל, און מען פלעגט אים אריבערפירן איבער דעם שטרוי פון די שיבלעך, און ער פלעגט שניידן דאס שטרוי גאר דין און אפשיידן די חיטה פון דער שאלעכץ און פונעם מוץ. און ביי יעדן אזא כלי, וואס מער מען נוצט אים אלס מער ווערט ער אפגענוצט און אפגעריבן; דעריבער שטייט "חרוץ חדש" - איינגעקריצט מיט שארפע שניטן, און ניי, אז זיינע שפיצן זענען נאך שארף. "בעל פיפיות" - די דאזיגע חריצים זענען פילע שארפע ציינער און מיילער (פיות).

דער מלבי"ם ערקלערט, אז מען פארגלייכט דא די עכו"ם צום מוץ און צום פסולת, און איר, כלל ישראל, וועט זיי דרעשן מיט דעם נייעם כלי. און וואס איז דער נמשל? "אלט" מיינט באנוצט, און דאס איז די זכות אבות וואס מיר באנוצן זיך דערמיט שוין טויזנטער יארן. זאגט דיר דער פסוק: "שמתיך למורג חרוץ חדש" - דו וועסט נישט דארפן אנקומען צו זכות אבות, נאר דו וועסט האבן אייגענע נייע זכויות, און דו וועסט נישט מוזן זיך אנשפארן אויף די זכויות פון אונזערע אבות פון דריי און פיר טויזנט יאר צוריק. און נישט ווייניג זכויות, נאר "בעל פיפיות", פילע מיילער, פון דעם כח פון פיל מצוות.

"תדוש הרים ותדוק וגבעות כמוץ תשים" - גיב אכטונג אויפן דיוק: די בערג, וואס זענען גרויס, ווערן פארגליכן צו די ווייץ וואס ווערן צעריבן און צעמאלן ביז זיי ווערן ווי מעל; און די גבעות, וואס זענען קליין, ווערן פארגליכן צום מוץ וואס איז די שאלעכץ און דאס שטרוי. אויך פון די גרויסע בערג, וואס דאס זענען די וויכטיגע שרים און מלכים, דארפסטו נישט מורא האבן און דו וועסט זיי מאכן ווי מעל; און אויך די גבעות, די נידעריקערע און שוואכערע שרים, וועסטו מאכן ווי מוץ. קומט אויס אז נישט נאר וואס דו קענסט זיך אנשפארן אויף מיר, נאר איך גיב דיר כח אז דו זאלסט זיך קענען אנשפארן אויך אויף דיר אליין, און דו וועסט זיין ווי א מורג חרוץ חדש וואס דרעשט זיי אלעמען.

תִּזְרֵם וְרוּחַ תִּשָּׂאֵם וּסְעָרָה תָּפִיץ אוֹתָם וְאַתָּה תָּגִיל בַּיהֹוָה בִּקְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל תִּתְהַלָּל׃ - דו וועסט זיי צעווינטערן און א ווינט וועט זיי טראגן, און א שטורעם-ווינט וועט זיי צעשפרייטן, און דו וועסט פריילעך זיין אינעם אויבערשטן, מיטן הייליקן פון ישראל וועסטו דיך בארימען.

נאכן דרעשן איז נאך אלץ נישט גענוג, ווייל מען דארף ארויסנעמען די קערנער פון די ווייץ פון צווישן דעם מוץ. און וויאזוי? מען פלעגט ווינטירן מיט א רחת - א ברייטע און לייכטע שאוול - און מען הייבט דערמיט אויף די תבואה און מען ווארפט זי אין דער לופטן אריין, און דער מענטש ווארפט און דער ווינט העלפט אים: דער ווינט טראגט דאס לייכטע און דאס שווערע פאלט אראפ. די שווערע ווייץ פאלן אראפ, און דער לייכטער מוץ און שאלעכץ פליען אוועק אינעם ווינט. און דאס איז "תזרם ורוח תשאם" - אפילו א קליינער ווינט טראגט זיי אין דער לופטן; און כדי דו זאלסט נישט מורא האבן אז זיי וועלן צוריקפאלן אויף זייער ארט, "וסערה תפיץ אותם" - א שטארקערער ווינט וועט זיי צעשפרייטן און גאר ווייט פארטריבן אינגאנצן.

"ואתה תגיל בה' בקדוש ישראל תתהלל" - דו וועסט האבן א גילה און שמחה איבער דעם גרויסן כח פונעם אויבערשטן וואס איז דיר געשטאנען צו הילף, און דו וועסט האבן א תהילה און כבוד אין די אויגן פון אלע פעלקער בזכות קדוש ישראל, וואס דאס איז דער באשעפער אין זיין באציאונג צו אונז, זייענדיג אונזער גאט. און דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "תגיל" און "תתהלל": א גילה און שמחה האט א מענטש אויך פון א הצלחה וואס ווערט נישט צוגעשריבן צו אים נאר קומט פון אינדרויסן - איינער וואס האט געווינען אין לאטערי, וואס האט ער דען געטאן פאר דעם? אסאך אנדערע האבן געקויפט א לאטערי-בילעט אזוי ווי ער און האבן נישט געווינען, און דאך פרייט ער זיך מיט זיין געווינס. אבער זיך צו רימען און בארימען, מיט וואס קען ער זיך בארימען? בארימען פאסט פאר איינעם וואס האט זיך געמוטשעט, געארבעט, געעפנט א פאבריק און האט מצליח געווען. דעריבער דא, וויבאלד אלעס קומט פונעם כח פונעם בורא, איז נישטא קיין פלאץ זיך אליין צו בארימען; זיך פרייען - יא, "תגיל בה'"; אבער דער רימונג איז "בקדוש ישראל" - מען בארימט זיך מיטן אייבערשטן און מיט זיין גבורה, אז מיט זיין כח האבן מיר מנצח געווען און ער איז דער וואס האט אונז געראטעוועט.

"העניים והאביונים מבקשים מים" - דריי ביאורים
הָעֲנִיִּים וְהָאֶבְיוֹנִים מְבַקְשִׁים מַיִם וָאַיִן לְשׁוֹנָם בַּצָּמָא נָשָׁתָּה אֲנִי יְהֹוָה אֶעֱנֵם אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל לֹא אֶעֶזְבֵם׃ - די ארימע און די באדערפטיגע זוכן וואסער און עס איז נישטא, זייער צונג איז פארטריקנט געווארן פונעם דארשט, איך דער אויבערשטער וועל זיי ענטפערן, דער גאט פון ישראל וועט זיי נישט פארלאזן.

ווער זענען די עניים און אביונים, פארוואס זוכן זיי וואסער, און וואס איז געשען מיט זייער צונג אז זי איז פארטריקנט געווארן? עס זענען דא דא דריי הויפט ביאורים. רש"י טייטשט אז דאס איז א נבואה אויף אחרית הימים, און עס רעדט זיך נישט פון א גשמיות'דיגן דארשט נאר פון א רוחניות'דיגן דארשט: "לא רעב ללחם ולא צמא למים כי אם לשמוע את דבר ה'", מען וועט ארומלאפן זוכן דאס ווארט פונעם אויבערשטן און מען וועט נישט געפינען. דאס זענען די עניים און אביונים וואס וועלן אנקומען ביים סוף פונעם גלות און וועלן זוכן א ביסל רוחניות און עס איז נישטא - עס איז נישטא קיין נבואה, און אפילו אין חלומות רעדט מען נישט מיט אונז. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: ווען איך וועל אייך אויסלייזן, וועל איך אייך אנגרייטן ברויט און וואסער, וואס דאס זענען זיין שכינה און רוח הנבואה אינעם מויל פון זייערע נביאים. "נשתה" לויט רש"י איז ווי "ונשתו מים מהים", א לשון פון פארוויסטונג און בראך, א לשון פון חורבן און טריקעניש; און עס וואלט געפאסט צו זאגן "נשתתה" בלשון נקבה, נאר עס קומט א דגש אנשטאט די כפילות - זייער צונג איז פארטריקנט געווארן פון גרויס דארשט, און דער אויבערשטער זאגט "אני ה' אענם", איך וועל משפיע זיין אויף זיי א שפע פון רוחניות.

דער רד"ק שטעלט אויך די זאכן אין דער צייט פון דער גאולה, נאר לויט זיין מיינונג רעדט זיך דאס פון א ממשות'דיגן גשמיות'דיגן דארשט: כלל ישראל וועלן ארויסגיין פון גלות און וועלן גיין דורך מדבריות און ערטער וואס האבן נישט קיין וואסער, און זיי וועלן זוכן וואסער און זייער צונג וועט פארטריקנט ווערן פון דארשט, און זיי וועלן שרייען צום אויבערשטן. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט "אני אענם" - און א לשון פון עניה קומט שטענדיג נאך א געשריי, א תפילה און א בקשה, אז איך ענטפער אויף וואס דו האסט אנגעהויבן און געבעטן. און פארוואס וועל איך ענטפערן? "אלוהי ישראל" - איך האב זיי ארויסגענומען פון גלות, און איך וועל זיי נישט לאזן שטארבן פאר דארשט אין מדבר.

און דער מלבי"ם ערקלערט אז כלל ישראל אין גלות האבן שוין מייאש געווען פון דער גאולה, און עס זענען דא צוויי סיבות צו זייער יאוש. איינס, ווען זיי קוקן אויף זייער שוואכקייט און מאכטלאזיקייט קעגן די שונאים און די גוים - וואספארא שאנסן האבן מיר אויסגעלייזט צו ווערן? אויף דעם שטייט פריער "אל תיראי תולעת יעקב": דו האסט מורא פון דיין שוואכקייט און זאגסט "איך בין דאך א ווארעם, וואס פאר א כח האב איך דען" - "מתי ישראל אני עזרתיך נאום ה' וגואלך קדוש ישראל". און די צווייטע סיבה, וואס זיי האבן מורא צוליב זייער ארימקייט און דלות, און דאס איז אונזער פסוק. און וואס איז דער חילוק צווישן עניים און אביונים? זאגט דער מלבי"ם: דער אביון איז מער ארעם פונעם עני, ווייל אן עני איז איינער וואס האט נישט, און דער אביון איז דער וואס באגערט צו יעדער זאך, און דערפאר הייסט ער אביון. און זיי זענען אזוי ארעם ביז אז אפילו וואסער האבן זיי נישט, א זאך וואס געפינט זיך אויף יעדן ארט און ווערט געקויפט ביליג. און "נשתה" - מען קען עס טייטשן א לשון פון חורבן און טריקעניש, און מען קען עס טייטשן אזוי ווי "ונשתו מים מהים", וואס דארט ערקלערט דער מלבי"ם אז עס קומט פונעם שורש "נשת", א לשון פון אוועקרוקן און פארלירן, אזוי ווי "נשתה גבורתם", און ווי גיד הנשה וואס איז אוועקגערוקט געווארן פון זיין ארט צוליב דעם קלאפ פונעם מלאך. אזוי אויך דא: זייער צונג איז אוועקגערוקט געווארן פון מויל פון גרויס דארשט.

"אני ה' אענם אלוהי ישראל לא אעזבם" - "אני ה'" מצד דעם וואס ער איז דער באשעפער, דער בורא פון אלע וועלטן; "אלוהי ישראל" מצד דעם חיבור און דער השגחה פרטית וואס ער האט מיט אונז. און דער מלבי"ם לייגט צו: זאגט דער הקדוש ברוך הוא, איך וועל זיי נישט פארלאזן, ווייל איך בין פארבינדן מיט עם ישראל און איך האב מיט זיי א שטענדיגן קשר, און איר וועט גארנישט דארפן מתפלל זיין - נאך פאר איר וועט מתפלל זיין וועל איך משפיע זיין אויף אייך.

"אפתח על שפיים נהרות" - אַן ענדערונג אין די סדרי הטבע
אֶפְתַּח עַל שְׁפָיִים נְהָרוֹת וּבְתוֹךְ בְּקָעוֹת מַעְיָנוֹת אָשִׂים מִדְבָּר לַאֲגַם מַיִם וְאֶרֶץ צִיָּה לְמוֹצָאֵי מָיִם׃ - איך וועל עפֿענען טײַכן אויף הויכע בערג און קוואַלן אינמיטן די טאָלן, איך וועל מאַכן דעם מדבר פֿאַר אַן אָזערע פֿון וואַסער און אַ טרוקן לאַנד פֿאַר קוואַלן פֿון וואַסער.

לויט רש"י איז דער גאַנצער גוואַלדיקער שפֿע אַ רוחניות'דיקער שפֿע: "אשפוך רוחי על כל בשר", "נביאיכם חלומות יחלמון" און זיי וועלן זען אַ חזון; און דער מדבר באַטײַט דעם אָרט וווּ ס'איז נישט געווען קיין חכמת התורה, און דער קדוש ברוך הוא וועט אים פֿאַרוואַנדלען אין אַן אָזערע פֿון וואַסער. לויטן רד"ק איז די כוונה כפשוטו, פֿאַר די וואָס וועלן זיך געפֿינען אין מדבר ממש ווען זיי וועלן זיך אומקערן פֿון גלות: איך וועל זיי עפֿענען טײַכן, און קוואַלן אין די טאָלן, און דאָס אַלץ אויף אַ וואונדערלעכן אופֿן, ווײַל דאָס זענען דאָך נישט קיין ערטער פֿון וואַסער, נאָר מדבר־ערטער.

און דער מלבי"ם איז מדייק אין יעדן איינציקן פֿרט. וואָס איז אַ נהר? אַ זאַך וואָס ציט זיך, ווי "ונהרו אליו כל הגוים", וואָס טײַטשט זיי האָבן זיך געצויגן. אַ טײַך קוואַלט נישט פֿון זײַן אָרט, נאָר ער ציט זיך פֿון אַן אַנדער אָרט, און דער אָרט פֿון וואַנען דאָס וואַסער קוואַלט הייסט אַ מעיין. און וווּ געפֿינען זיך געוויינטלעך טײַכן - אויף הויכע ערטער צי נידעריקע ערטער? זיכער אויף נידעריקע, ווײַל דאָס וואַסער ציט זיך דאָך אַראָפּ. זאָגט דער קדוש ברוך הוא: "אפתח על שפיים נהרות" - שפיים זענען הויכע ערטער, און דווקא דאָרט וועל איך עפֿענען טײַכן, קעגן דעם טבֿע. פֿאַרקערט ווידער, קוואַלן וואָס קוואַלן געפֿינען זיך געוויינטלעך אין די בערג און נישט אין טאָלן, און ער זאָגט: "ובתוך בקעות מעינות", פֿאַרקערט פֿונעם געוויינטלעכן טבֿע. "אשים מדבר לאגם מים" - אַן אגם איז אַ צונויפֿקליפּ פֿון וואַסער (אַ גרויסע אָזערע), און אין מדבר קלײַבט זיך נישט צונויף קיין וואַסער ווײַל אַלץ ווערט אויסגעדאַמפֿט אין עטלעכע טעג, נאָר בלויז אין פֿײַכטע ערטער זאַמלט זיך אָן וואַסער; און דאָך וועל איך דאָרט מאַכן אַן אָזערע. "וארץ ציה למוצאי מים" - אין אַן אויסגעטריקנט לאַנד וועלן זיך געפֿינען קוואַלן און מקורות פֿון וואַסער, וואָס אויך דאָס איז קעגן דעם טבֿע, אַז פֿון אַ לאַנד פֿון טריקעניש זאָל אַרויסשפּרודלען וואַסער. זאָגט דער קדוש ברוך הוא: איך וועל טאָן זאַכן וואָס זענען פֿאַרקערט פֿון דעם דרך הטבע.

ביימער אין מדבר
אֶתֵּן בַּמִּדְבָּר אֶרֶז שִׁטָּה וַהֲדַס וְעֵץ שָׁמֶן אָשִׂים בָּעֲרָבָה בְּרוֹשׁ תִּדְהָר וּתְאַשּׁוּר יַחְדָּו׃ - איך וועל געבן אין מדבר דעם צעדערבוים, דעם שטה־בוים, דעם הדס און דעם עץ שמן, איך וועל שטעלן אין דער ערבה דעם ברוש, דעם תדהר און דעם תאשור אינאיינעם.

לויטן רד"ק, אַז די נבואה גייט אויף דער גאולה העתידה ווען כלל ישראל וועט דורכגיין די מדבריות, זאָגט דער קדוש ברוך הוא: נישט נאָר וואַסער וועל איך אײַך געבן אין מדבר, נאָר אויך ביימער. און דער רד"ק פֿרעגט: וואָס פֿאַר אַ באַדערפֿעניש האָבן זיי אין די ביימער ביים אַרויפֿגיין פֿונעם גלות? צי דאַרף אַ מענטש וואָס גייט בלויז עטלעכע טעג אינעם מדבר אויפֿן וועג קיין ארץ ישראל ביימער? און ער ענטפֿערט צוויי ענטפֿערס: איינס, ס'איז מעגלעך אַז די דאָזיקע ביימער וועלן באַשאַפֿן ווערן אין מדבר גלײַך מיט זייער פֿולער הויכקייט, פּונקט ווי אדם הראשון איז באַשאַפֿן געוואָרן און מ'האָט נישט געדאַרפֿט וואַרטן ביז די פֿלאַנצן וואַקסן אויס, נאָר אַלץ איז באַשאַפֿן געוואָרן בקומתו ובצביונו; און ווען ישראל וועט קומען וועלן די ביימער שוין זײַן גרייט, און זיי וועלן האָבן שאָטן און זיי וועט נישט שלאָגן קיין היץ און זון. און צווייטנס: די מעלה פֿון די ביימער וועט זײַן, אַז פֿון דעמאָלט אָן און ווײַטער וועלן וואַקסן ביימער אין אַלע יענע מדבריות, און אַלע וואָס וועלן דאָרט פֿאַרבײַגיין וועלן זיך וואונדערן - דאָס איז דאָך אַ מדבר, וואָס טוען דאָ ביימער? און זיי וועלן זאָגן: כלל ישראל איז דאָ דורכגעגאַנגען! און דאָס וועט זײַן אַ כסדר'דיקער קידוש השם, אַז יעדער וואָס וועט דאָס זען וועט דאַנקען דעם אויבערשטן פֿאַר יענעם וואונדער.

און בײַם אידענטיפֿיצירן די ביימער ברענגט דער רד"ק נעמען. "עץ שמן" איז דאָס וואָס מען רופֿט בלעז פּין, ביימער פֿון בוימל וואָס עס קומט פֿון זיי אַרויס אַ בוימל ווי אַ מין פּעך, און יונתן האָט איבערגעזעצט "אעין דמשחא", ביימער פֿון בוימל; און מ'קען דאָס נישט טײַטשן אַז ס'איז אַן איילבערטבוים, ווײַל אין איין פּסוק שטייט דאָך "עלי זית ועלי עץ שמן", איז דאָך משמע אַז דער זית איז נישט קיין עץ שמן, הגם מ'וואָלט געקענט אַזוי זאָגן ווײַל דער איילבערטבוימל איז פֿעט. "תדהר" - מורניא"ן לויטן תרגום, און אין די ווערטער פֿון חז"ל זענען דאָ וואָס רופֿן אים שאגה, און טייל זאָגן בלעז שא"ף. "תאשור" - אשכרועין, און טייל רופֿן אים שורבינה אָדער שורבין, און טייל טײַטשן אשקרוע, און טייל רופֿן אים בוהו אָדער ברוש. ווי אַזוי ס'זאָל נישט זײַן, זענען דאָס באַזונדערע ביימער וואָס וועלן דאָרט זײַן אין מדבר.

און דער מלבי"ם עפֿנט אויף די נוצן פֿון יעדן איינעם פֿון זיי: דער ארז און דער שטה זענען גוט אויף צו בויען הײַזער; דער מעלה פֿונעם הדס איז פֿאַר אַ גוטן ריח; און דער עץ שמן איז פֿאַר עסן און צו ליכטיקייט. און אַלע די האָבן נישט קיין שטייגער צו וואַקסן אין מדבר, און דער קדוש ברוך הוא זאָגט אַז ער וועט זיי דאָרט שטעלן. און וואָס איז דער חילוק צווישן אַ מדבר און אַ ערבה? אין מדבר וואַקסט גאָרנישט, און אין דער ערבה וואַקסן דערנער און קאָליעס (קוצים ודרדרים) - און אויך דאָרט "אשים ברוש תדהר ותאשור", גוטע און טײַערע ביימער. און זאָלסט נישט זאָגן אַז אויף אַן אָרט וווּ ס'וועט זײַן אַ ברוש וועט נישט זײַן קיין תדהר, און אויפֿן אָרט פֿון אַ תדהר וועט נישט זײַן קיין תאשור, דעריבער שטייט "יחדיו", צוזאַמען, און דאָס ווײַזט אויף דער גרויסקייט פֿונעם מופת און נס.

"למען יראו וידעו" - עשייה און בריאה
לְמַעַן יִרְאוּ וְיֵדְעוּ וְיָשִׂימוּ וְיַשְׂכִּילוּ יַחְדָּו כִּי יַד יְהֹוָה עָשְׂתָה זֹּאת וּקְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל בְּרָאָהּ׃ - כּדי זיי זאָלן זען, און וויסן, און נעמען צום האַרצן, און פֿאַרשטיין אינאיינעם, אַז די האַנט פֿון ה' האָט דאָס געטאָן, און דער הייליקער פֿון ישראל האָט דאָס באַשאַפֿן.

וואָס איז די כוונה אין דעם אַלעם? שיראו וידעו וישימו וישכילו, אַז אַלע זאָלן זיך מתבונן זײַן און קומען צום אויספֿיר אַז יד ה' עשתה זאת, און דאָס איז נישט געשען פֿון זיך אַליין. ווי אַזוי איז מעגלעך אַז אין ערטער וווּ ס'איז נישטאָ קיין וואַסער זעט מען פּלוצעם וואַסער און קוואַלן? און ווי אַזוי איז מעגלעך אַז אויף אַן אָרט וווּ ס'איז נישטאָ קיין ביימער זעט מען אַ גאַנצן וואַלד פֿון ארז, שטה, הדס, ברוש, תדהר און תאשור? מוז מען דאָך קומען צום אויספֿיר אַז יד ה' עשתה זאת, און קדוש ישראל בראה פֿאַר אונדזער באַדערפֿעניש, פֿאַר דער נויט פֿון עם ישראל.

דער מלבי"ם ערקלערט אז די טיילן פונעם פסוק זענען מקביל איינע צו די אנדערע. מיר האבן שוין געזען דעם ענין עטליכע מאל: ווען מען צעטיילט דעם פסוק אין פיר פראזעס איינע נאך די אנדערע, ציט זיך דער ערשטער זאץ צום דריטן און דער צווייטער צום פערטן, צוויי קעגן צוויי. און דא: "למען יראו וידעו כי יד ה' עשתה זאת", "וישימו וישכילו יחדיו כי קדוש ישראל בראה".

און דריי חילוקים זענען פאראן דא. דער ערשטער: "יראו וידעו" איז א חושי'דיגע ראיה - איך זע און איך ווייס, א קלארע זאך און א גמורה'דיגע ראיה; בעת "ישימו וישכילו" מיינט אז דער מענטש לייגט זיך עס אויפן הארצן און פארטיפט זיך מיט אן אינערליכער התבוננות, ער טראכט אריין אין דער זאך און קומט אן צו דער זעלבער מסקנא דורך שכל'דיגן פארשטאנד. דער צווייטער: "יד ה'" איז מצד דעם וואס ער איז דער מהווה פון דער גאנצער הוויה, בעת "קדוש ישראל" איז מצד דער השגחה פרטית וואס ער היט און זארגט פאר עם ישראל בפרט. דער דריטער: "עשתה" קעגן "בראה" - בריאה איז יש מאין, ארויסצוברענגען א זאך פונעם תוהו; און עשיה איז פארריכטן אן עקזיסטירנדע זאך, יש מיש, אזוי ווי "ועשתה את צפרניה", און ווי א טישלאר וואס מאכט א טיש, וואס ער האט דאס נישט געמאכט יש מאין.

און לויט דעם ווערט דער פסוק ערקלערט: זיי וועלן זען מיט א מוחשי'דיגער ראיה, און פון דער ראיה אליין וועלן זיי וויסן מיט א קלארער ידיעה אז יד ה' עשתה זאת - אז דאס איז נישט קיין צופאל, און אלעס וואס מען זעט דארט אינעם מדבר איז מעשה ידיו. אבער דאך וואלטן זיי געקענט זאגן: ס'איז אמת אז יד ה' האט דאס געטון, אבער דאס איז דאך בלויז אן עשיה און נישט קיין בריאה, יש מיש, און דאס איז ווייניגער וואונדערליך און ווייניגער ערשיטערנד; גלייך ווי ס'איז בלויז געווען דא אן אינטערעסאנטע נאטור-ערשיינונג, אז אינמיטן מדבר פליסן טייכן און אינמיטן מדבר וואקסן ביימער. דערויף זאגט דער פסוק: "וישימו וישכילו יחדיו" - ווען זיי וועלן נעמען צום הארצן, מעיין זיין און זיך גוט מתבונן זיין, וועלן זיי אנקומען צו דער מסקנא אז "קדוש ישראל בראה", אז דער אויבערשטער מצד דעם וואס ער איז קדוש ישראל, וואס היט אויף זיי און פירט זיי מיט אן השגחה פרטית, האט דא באשאפן א ניסימ'דיגע בריאה העכער דעם נאטור, בבחינת יש מאין. און דאס קען נאר משיג זיין דער וואס פארטיפט זיך דערין.

צום סך-הכל:

אין דעם טייל פונעם קאפיטל בויט דער נביא א גאנצע און פולקאמע הבטחה פאר עם ישראל: דו ביסט מיין געטרייער קנעכט, דו ביסט דער אויסדערוויילטער אן א טעם נאך פון די טעג פון יעקב, און דו ביסט זרע אברהם אוהבי - און דעריבער איז נישטא קיין שום חשש אז איך זאל דיך מאסן, אז איך זאל דיך פארלאזן אין א צייט פון צרה, אדער אז עס וועט נישט זיין אין מיין כח דיך צו ישוע'נען. קעגן די פיר מינים שונאים - די וואס שילטן הינטערן רוקן, די וואס קריגן זיך פנים אל פנים, די וואס שלאגן און די וואס פירן מלחמה - איז צוגעזאגט אז זיי אלע וועלן ווערן כאין וכאפס. ישראל, וואס זענען שוואך ווי א ווארעם, זייער גאנצער כח איז אין מויל און אין זייער תפלה, זענען עתיד צו ווערן ווי א נייער שארפער מורג מיט שפיצן מכח זייערע אייגענע זכותים און נישט בלויז מכח זכות אבות אליין. און ביים זמן הגאולה וועט דער הקדוש ברוך הוא משפיע זיין אויף זיי א שפע וואס איז אינגאנצן פארקערט פונעם טבע - טייכן אויף די קאליכע בערג, קוואלן אין די טיפע טאלן, און ביימער אינעם מדבר און אין דער ערבה - כדי זיי זאלן זען און וויסן אז יד ה' עשתה זאת, און ווען זיי וועלן זיך פארטיפן וועלן זיי באגרייפן אז קדוש ישראל בראה, א בריאה פון יש מאין צוליב זיין השגחה פרטית אויף זיין פאלק.