פרק מא - ויכוח הגואל עם האומות - חלק ב · ספר ישעיהו

ואתה ישראל עבדי יעקב אשר בחרתיך, זרע אברהם אוהבי. ואתה ישראל עבדי, זאגט ער, דו פון אלע מקומות, דו דארפסט זיך נישט שרעקן און נישט מורא האבן. ווייל דו ביסט ישראל עבדי, איך וועל דיך נישט איבערלאזן אין די הענט פון די אומות וואס וועלן קומען מלחמה האלטן קעגן דיר. אויב דו הערסט אזא זאך, ביסט זיכער דערשראקן. זאגט דער קדוש ברוך הוא, ניין ניין, דו האסט זיך נישט וואס צו שרעקן.

איצט גיט אכטונג, זאגט דער מלבי"ם, א עבד וואס איז א געטרייער עבד צום מלך, האט ער אלעמאל וואס צו שרעקן וועגן לעולם חוסן. ער האט אלעמאל וואס צו שרעקן, ווייל דער איצטיקער מצב איז נישט מובטח אז ער וועט בלייבן אויף אייביק. און אויף דעם קומט ער און זאגט, אמאל האט דער מלך ליב זיין עבד, ווייל דער עבד איז זייער זייער נאמן אין זיין עבודה. דער מלך דארף אים. דאס איז אן עבד אומן, אן עבד מומחה, און ער ווייסט און ער איז א חכם און ער... און אמאל האט דער מלך ליב דעם עבד, פארוואס? ווייל מצאת חן בעיניי. אן אהבה רצונית אן א סיבה. ער גרייסט אים, ער הייבט אים אויף איבער אלע שרים און... פארוואס? איך האב אים ליב. איך האב אן אהבה רצונית אן קיין שום סיבה. איצט, פון איין זייט, זאגט דער מלבי"ם, האט דער ערשטער אן יתרון, פון דער אנדערער זייט האט דער צווייטער אן יתרון. א', דער יתרון פון דעם ערשטן, מען האט אים אויסגעקליבן ווייל דער מלך דארף אים. אזוי זאגט ער, קודם כל איז זיין מעלה גרויס. דער מלך דארף מיך. פארשטייט איר וואספארא מעלה דאס איז? דער מלך, אויף אלע זיין רוממות, דארף מיך. איך קען טאן ספעציעלע מלאכות, דער מלך דארף מיך. אקעגן דעם, דער וואס איז אויסגעקליבן געווארן ווייל דער מלך האט נאר געוואלט אים, אים דארף ער נישט. אים דארף ער נישט. ער האט באשלאסן אז ער איז מעוניין אין דיר, אבער ער דארף דיך נישט. אבער אקעגן דעם, אויב דער מלך וועט איצט געפינען עמעצן וואס איז אן אומן...

גרעסער פון מיר. א מומחה גרעסער פון מיר, וועט ער מיך אוועקווארפן און אים נעמען. אזוי האב איך א מעלה אז דער מלך דארף מיך, אבער דא איז דאס אויך דער עקב אכילס וואס טאקע קען זיין אז מען וועט געפינען עמעצן וואס איז בעסער און דעמאלט דארף מען דיך שוין נישט, איך האב א צווייטן. אקעגן דעם, דער וואס האט אן אהבה רצונית קעגן אים, איך האב אים ליב, יא איך וויל אים, נישט צוליב דעם וואס איך האב אין אים געפונען עפעס א ספעציעלע זאך אדער אז איך דארף זיינע דינסטן, נאר סתם ווייל איך האב אים ליב, זאגט ער האט א מעלה אז עס קען נישט זיין אז ער וועט געפינען עמעצן אנדערש און זאגן יענער איז בעסער פאר מיר. וואס איז בעסער פאר דיר? דא האסטו נישט געפונען קיין מעלה, דו האסט אים סתם ליב. אזוי איז ממילא נישט מעגלעך אז מארגן וועט ער אים בייטן ווייל ער וועט געפינען עמעצן וואס וועט האבן א נאמנער'ע עבודה.

אקעגן דעם, האט ער א מינוס אז דער מלך דארף אים נישט, יא? אזוי פון איין זייט וויל דיך דער מלך, אבער פון דער אנדערער זייט דארף דיך דער מלך נישט. דער מלך דארף דיך נישט, היינט וויל ער דיך און עס איז דא א מינוס ווייל עס קען זיין אז מארגן וועט ער דיך נישט וועלן. א חשק קען זיך בייטן. היינט קומט מיר, מארגן קומט מיר נישט. אקעגן דעם, ווען דער מלך דארף דיך, ביז ער וועט נישט געפינען עמעצן אנדערש וועט ער דיך נישט ארויסווארפן. ער דארף דיך, וואס וועט ער טאן? ער האט קיין ברירה נישט, ער דארף דיך. אזוי איז דא אן יתרון און דא אן יתרון.

ער קומט און זאגט צו עם ישראל, דו זאלסט וויסן, זיי האבן ביידע מעלות. דבר ראשון זאגט ער, ואתה ישראל עבדי. עבדי מיינט מצד א נאמנער עבד, דו דינסט מיך. אזוי פון דעם האסטו נישט וואס צו שרעקן אז אפשר וועט זיך געפינען אן עבד... זאל מיר מוחל זיין, אזוי פון דעם האסטו נישט וואס צו שרעקן אז איך דארף דיך נישט, נאר איך דארף דיך. אבער נאך האסטו וואס צו שרעקן אז אפשר וועט זיך געפינען א נאמנער'ער עבד. דאס יא האסטו וואס צו שרעקן, אבער איך דארף דיך טאקע כביכול, יא?

אזוי קומט ער און זאגט, דו האסט נישט וואס צו שרעקן אז איך וועל דיך בייטן. הלוא אתה יעקב אשר בחרתיך. זאגט ער איך האב דיך אויסגעקליבן. בחרתי בך מיינט איך האב דיך געוואלט, דאס איז אלץ. נישט מצד נאמנות, נישט מצד קיין שום זאך, איך קלייב דיך אויס, וויל דיך. איך חשק'ט דיך. אשר בחרתיך. פון ווען? נאך פון א צייט ווען דו ביסט נישט געווען אזא בעל מעלה, נאך פון דער תקופה ווען דו ביסט געווען יעקב. ווייל אויב איר געדענקט, מיר האבן געשמועסט עטלעכע מאל, יעקב סימבאליזירט עם ישראל אין דער נידעריקער דרגה, אין דער דרגה פון עקב. ישראל סימבאליזירט ישראל אין דער הויכער דרגה, אין א מצב פון שררה. ער זאגט אזוי, ווען דו ביסט נאך געווען עבדי יעקב, ווען דו ביסט געווען יעקב, שוין דעמאלט האב איך דיך אויסגעקליבן. בחרתיך נישט מצד דיין עבודה, ווייל דו ביסט דאך געווען נאר יעקב אין דער נידעריקער דרגה, נאר מצד דעם וואס איך וויל דיך, איך חשק דיך. איך וויל דיך אן א טעם וואס דו דינסט מיך, נאר נאך ביסטו סך הכל אין דעם גדר פון יעקב. און דעמאלט אויב איך וועל אפילו געפינען א נאמנער'ן עבד, וועל איך אים נישט נעמען, ווייל דיך חשק איך. דיך וויל איך.

אבער ווי מיר האבן געזאגט, אויף כל פנים קען זיין אז פלוצלינג וועט זיך דער חשק בייטן. דער רצון וועט זיך בייטן צו וועלן עמעצן אנדערש. דעם זעלביקן וואס איך האב ליב געהאט אין א געוויסן שלב האב איך פיינט, דעם זעלביקן וואס איך האב געחשקט אין א געוויסן שלב ווער איך אים מואס. זאגט דער קדוש ברוך הוא, דו האסט נישט וואס צו זארגן. וואס איז דער המשך? זרע אברהם אוהבי. אויב איך וויל דיך און עס קומט מיר און איך בין מעוניין אין דיר דווקא, דא איז טאקע דא א חשש, דו ביסט גערעכט. אבער דא זאגט ער, דאס איז דאך נישט צוליב דיין מעלה נאר אברהם אוהבי. אברהם אוהבי, אזוי וועל איך נישט בייטן דעם זרע אברהם אוהבי. הייסט עס, דאס איז נישט צוליב דעם וואס איך חשק דיך נאר, נאר עס הייבט זיך אן פון זכות אבות. דיין טאטע האט אסאך זכיות ביי מיר, אברהם האט אסאך זכיות ביי דעם השם יתברך. זאגט אויב אזוי, וועט קיינמאל אים נישט מואס זיין דער השם יתברך. אזוי אין דעם סיכום, זאגט השם, האסטו נישט מורא צו האבן פאר די אומות וואס וועלן קומען מלחמה האלטן קעגן מלך המשיח. און אויב דו האסט מורא אפשר און אפשר וועט זיך עפעס בייטן און השם וועט אונדז נישט באשירעמען, זאגט ער דו האסט נישט וואס צו זארגן. א' דו ביסט עבדי, ווי מיר האבן געזאגט מצד דעם נאמנער עבד. און אויב דו האסט מורא אפשר וועט זיך געפינען א נאמנער'ער עבד, ניין, איך האב דיך דאך נאך בתורת יעקב אויסגעקליבן. סתם ווייל איך האב דיך אויסגעקליבן ווייל איך וויל דיך. און אויב דו האסט מורא אז אפשר וועט זיך די בחירה בייטן ווייל אפשר וועסטו אין א געוויסן שלב מיר ווערן מואס, זרע אברהם אוהבי. עס קען דאך נישט זיין אז דו וועסט מיר ווערן מואס ווייל מיין חיבה קעגן דיר האט זיך נאך אנגעהויבן פון דעם וואס אברהם איז געווען מיין אוהב און דעמאלט בין איך מחוייב צו זיין זרע נאך אים. און אויב אזוי, זאגט השם, האסטו כלל נישט וואס צו שרעקן פון די אומות וואס וועלן קומען מלחמה האלטן.

רש"י איז מסביר, זאגט רש"י, א מדרש אגדה אין בראשית רבה דרש'נט די גאנצע ענין וועגן מלכי צדק און אברהם, ווי מיר האבן ערקלערט אז דאס איז דער קו פון רש"י און דעם רד"ק. ראו איים די זעלביקע מלחמה און האבן מורא געהאט. די איים האבן געזען די מלחמה פון מלכי צדק און אברהם קעגן די מלכים און האבן מורא געהאט. שם האט מורא געהאט פון אברהם, פן ער וועט אים זאגן, האסט אויפגעשטעלט די רשעים דא אין דער וועלט? אט וועסטו זען וואספארא רשעים דו האסט באשאפן אין דער וועלט. און אברהם האט מורא געהאט פון שם, פארוואס? ווייל ער האט געהרג'עט די בני עילם וואס זיי זענען פון שם. אזוי האט יעדער איינער פון זיי מורא געהאט איינער פון דעם צווייטן. דאס איז ראו מלכים וייראו, זיי האבן געהאט א מורא איינער פון דעם צווייטן. איים, ווי איי הים זענען זאכן וואס זענען מסוימים אין דער וועלט, מצוינים אין דער וועלט, אזוי זענען אברהם און שם געווען מסוימים אין דער וועלט. די כוונה אז אלע האבן זיי געקענט. ווער ווייסט ווער דאס איז אברהם? אלע ווייסן. ווער איז שם? אלע ווייסן.

ואתה ישראל עבדי, אברהם איז נישט געווען פון זרע צדיקים, איך האב פונדעסטוועגן געמאכט פאר אים. אזוי דו ישראל עבדי וואס דו ביסט פון זרע צדיקים, פונעם זרע פון אברהם, זרע אברהם אוהבי, וואס האט מיך נישט דערקענט דורך א תוכחה און דעם לימוד פון זיינע אבות נאר דורך אהבה, דאס איז די כוונה פון אוהבי. עס איז דא א מצב ווו א מענטש טוט תשובה דורך דעם וואס השם שלאגט אים, דורך דעם וואס השם ייסר'ט אים. ער זאגט דא ביי אברהם איז נישט אזוי געווען, נאר דורך זיין אהבה קעגן מיר האט ער זוכה געווען און דערקענט מיין אלוהות.

אשר החזקתיך מקצות הארץ ומאציליה קראתיך ואומר לך עבדי אתה בחרתיך ולא מאסתיך. דער מלבי"ם איז מסביר און ממשיך אין דעם זעלביקן קו און זאגט, אז עס קען זיין אז דער מלך וועט זיך אויסקלייבן א געוויסן מענטש פאר זיין עבודה, אזוי וואס האבן מיר געזאגט? עס קען זייער זיין אז דערנאך וועט ער זיך אויסקלייבן עמעצן אנדערש מער באגאבט, מער מוצלח, וועט ער איבערלאזן דעם ערשטן. זאגט ער דיר ניין, ביי דיר איז נישט אזוי. ער זאגט איך האב דיך דאך החזקתיך מקצות הארץ, פון אלע יושבי הארץ נאר אין דיר האב איך זיך געהאלטן. און אז דו זאלסט נישט טראכטן אז איך האב דיך אויסגעקליבן פון די פחותים, נאר ער זאגט ומאציליה קראתיך. פון די אצילים, פון די נכבדים, פון דארט האב איך גערופן דווקא דיך. דווקא אין דיר בין איך מעוניין. און ער זאגט דיר עבדי אתה. און אויב אזוי ביסטו מובחר מער פון אלע יושבי תבל ביי מיר. זאגט אים דער קדוש ברוך הוא צו עם ישראל, בחרתיך ולא מאסתיך. דעריבער קענסטו זיין רואיק אז איך האב דיך אויסגעקליבן, איך האב דיך אויסגעקליבן א בחירה עולמית, און איך האב דיך קיינמאל נישט מואס געווען. הייסט עס די בחירה וואס השם קלייבט אויס עם ישראל, וויל עם ישראל, וועט היטן און באשירעמען עם ישראל, דאס איז א בחירה וואס דו האסט נישט וואס צו זארגן אז אפשר וועט די ברית ווערן מופר. די ברית איז א ברית מוחלטת, א ברית מובטחת, און וואס דו דארפסט נאר, עם ישראל, איז אפהיטן די ברית מיט די גוטע מעשים וואס דו טוסט. אבער דו זאלסט וויסן, אין יעדן פאל זאגט השם, איך וועל נישט אוועקווארפן און נישט איבערלאזן מיין עם ישראל.

אל תירא כי עמך אני, אל תשתע כי אני אלוהיך, אימצתיך אף עזרתיך אף תמכתיך בימין צדקי. אל תשתע, די כוונה לפי פשוטו איז מסביר דער רד"ק, האב נישט מורא. דער תרגום יונתן זאגט לא תתבר, די כוונה זאלסט נישט צעבראכן ווערן. חז"ל זענען מסביר, אזוי איז אויך רש"י דא מסביר, אל תשתע כי אני אלוהיך, זאלסט נישט זיין ווי וואקס. וואקס צעגייט, דונג צעגייט, עפעס א ביסל היץ און עס צעגייט תיכף. זאגט ער דערשרעק זיך נישט, זאלסט נישט צעגיין ווייל איך בין דיין אלוהים. ער ברענגט אין נאמען פון זיין טאטן נאך אן ערקלערונג, אל תשתע פון לשון שעו ממני, ווי הרפו ממני. זאלסט זיך נישט אפרוקן ווייל איך בין דיין אלוהים. אימצתיך, עזרתיך, תמכתיך, און דעריבער דערשרעק זיך נישט פון די אויבים.

דער מלבי"ם איז מסביר, די יראה פונעם מענטש שטאמט פון עטלעכע מצבים. דער מענטש קען זיין אז ער וועט מורא האבן אז דער וואס האט אים ליב אויף א שטענדיקן אופן, היט אים, באשירעמט אים, אפשר איז ער אים מואס געווארן. אפשר בין איך שוין נישט מובטח אין יענער הגנה. אויף דעם זאגט ער אל תירא כי עמך אני. ער זאגט האב נישט מורא, איך בין מיט דיר, בחרתיך ולא מאסתיך. דו האסט נישט וואס צו זארגן, דאס איז פסוק ט'. איך האב דיך אויסגעקליבן און איך וועל דיך נישט מואס זיין. אזוי אז אפשר האט השם אים איבערגעלאזט, מואס געווען, האסטו נישט וואס צו שרעקן. אן אנדער מעגלעכקייט, אפשר וועט אין דער שעת הצרה מיין אוהב נישט זיין מיט מיר, ער וועט מיך נישט באשירעמען. דאס איז וואס ער זאגט אין פסוק י', אל תירא כי עמך אני. דו האסט נישט וואס צו זארגן, אלעמאל און אין יעדער עת און אין יעדער מצב בין איך מיט דיר. אפשר וועט ער זייער וועלן מציל זיין מיך אבער ער האט נישט די יכולת, ער האט נישט די כוח. אויף דעם צו זאגט ער און זאגט, דאס איז די דריטע מעגלעכקייט, אל תשתע. תשתע לויט דעם מלבי"ם מיינט פון לשון לשעות, כביכול ווענדסט אין דיין מחשבה צו טראכטן אן אנדער מחשבה, צי השם וועט קענען מיך מושיע זיין, וועט נישט קענען מיך מושיע זיין. זאגט ער אל תשתע ווייל איך בין השם, איך בין דער בעל היכולת, איך בין השם דיין אלוהים. אלוהיך איז נישט סתם איך בין השם אלוקים דער בעל הכוחות, נאר אלוהיך מיינט דער אלוה דיינער בפרטות, האלט אויף דיר אן אויג מיט א השגחה פרטית. און אויב אזוי האסטו נישט וואס צו זארגן ווייל אימצתיך. בוודאות האב איך דיך צוגעצויגן צו מיר, האב דיר געגעבן אומץ. גיט אכטונג זאגט דער מלבי"ם, נישט סתם כוח נאר אומץ אז דו זאלסט קענען אליין שטיין קעגן דעם אויב. און נישט נאר דאס, נאר אויך אין דער עת ווען דו שטייסט עזרתיך. איך בין דיר אויך געווען אן עזר און אויך תומך אין דיר בימין צדקי. דער מלבי"ם איז מסביר, דאס איז ווי דער אוהב וואס וויל העלפן זיין אהוב, אזוי העלפט ער אים מיט דער לינקער האנט און שטיצט אים מיט דער רעכטער האנט. דאס איז וואס עס שטייט דא, עזרתיך די כוונה מיט מיין לינקער, תמכתיך בימין צדקי די כוונה מיט מיין רעכטער האנט כדי דו זאלסט נישט פאלן.

און דעריבער הן יבושו ויכלמו כל הנחרים בך, יהיו כאין ויאבדו אנשי ריבך. אזוי שרעק זיך נישט פאר די גוים, האסט נישט וואס פאר זיי מורא צו האבן, ווייל איך האב שוין געזאגט אז החזקתיך און איך זאג דיר עבדי אתה בחרתיך, לא מאסתיך, עמך אני, אימצתיך, עזרתיך, תמכתיך. און אויב אזוי, אלע אויבים וואס וועלן וועלן דיר שאטן, יבושו ויכלמו כל הנחרים בך. דער מלבי"ם איז מסביר, עס איז דא פיר מיני אויבים. עס איז דא ווער עס האט פיינט זיין חבר און רעדט אויף אים נישט פאר זיין פנים. דאס איז אין דעם גדר פון הנחרים בך. הנחרים איז מסביר דער מלבי"ם אז דאס איז פון לשון א מענטש וואס האלט דיך ווי א חרם. די כוונה ער האלט זיך אפ פון זיך צו דערנענטערן צו דיר, האלט זיך אפ פון זיך צו דערנענטערן צו דיינע פיר אמות, ווי ער האט דיך געמאכט פאר א חרם. אמנם דער מצודת ציון איז מסביר אז נחרים איז פון לשון חרון אף, ער האט חרון אף אויף דיר. אבער דער מלבי"ם איז מסביר מער אז דאס איז פון לשון חרם, ווי מען איז מחרים דיך. הן הנחרים בך יבושו ויכלמו. דאס זענען יענע וואס רעדן אויף דיר וואס מען רופט הינטער די פלייצעס. זיי וועלן יכלמו, זיי וועלן יבושו. וואס איז די כפילות? יבושו איז אלעמאל צו שעמען זיך פון זיך אליין. יכלמו איז מער, דאס איז ווען אנדערע פארשעמען אים. יבושו פון זיך אליין און יכלמו פון אנדערע, וואס אנדערע האבן געהערט זייער דיבה און די זאכן וואס זיי רעדן קעגן זיי.

עס איז דא אן אנדער אויב וואס איז פאר דיין פנים, ער קומט און מגנה דיך פאר דיין פנים. ער זאגט זאכן קעגן דיר פאר דיין פנים, ער פאראורזאכט דיר קלון און בושה. זיי זענען אנשי ריבך. און דאס איז וואס ער זאגט דערנאך, ער רעדט וועגן אנשי ריבך. כאין יאבדו. יהיו כאין ויאבדו אנשי ריבך, דאס זענען יענע וואס קומען זיך צו קריגן מיט דיר אויף א גלויער צורה, כאין יאבדו.

דערנאך רעדט ער וועגן דעם דריטן סארט, יענע וואס קומען דיך צו שלאגן. און דאס איז פסוק י"ב. תבקשם ולא תמצאם אנשי מצותך, יהיו כאין וכאפס אנשי מלחמתך. דער מלבי"ם איז מסביר, ווי מיר האבן געזען די ערשטע צוויי חלקים אין דעם פריערדיקן פסוק, דא רעדט ער וועגן דעם דריטן חלק, יענער וואס קומט דיך צו שלאגן. זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא אן אונטערשייד צווישן מצה און מריבה. ביידע איז דאך א לשון פון א ויכוח, א לשון פון א ריב. מצה און מריבה. זאגט דער מלבי"ם וואס איז דער אונטערשייד? ריב איז ער קומט זיך מיט דיר קריגן מיט ווערטער. מצה איז ער קומט דיך שלאגן. ער קומט צו טאן מיט דיר מצה און מריבה, די כוונה ער קומט דיך שלאגן, ער באגנוגנט זיך נישט מיט דעם עצם מריבה, ער וויל אויך מצה. און דאס איז ער מסביר, מען זעט עטלעכע פסוקים אזעלכע וואס רעדן ווי כי ינצו אנשים ונגפו אישה הרה. מען זעט ינצו, מען רעדט וועגן א קלאפ. והנה שני אנשים עברים ניצים. נאכאמאל זעט מען אז מען רעדט וועגן א קלאפ. ניצים די כוונה זיי שלאגן. אזוי זאגט ער אנשי ריבך, יענע וואס קומען זיך צו קריגן מיט דיר מיט ווערטער דיך צו פארשעמען, יאבדו אנשי ריבך. תבקשם ולא תמצאם אנשי מצותך. דאס זענען אנשי מצותך וואס טוען מיט דיר מצה, וואס קומען דיך צו שלאגן, ער זאגט נישט נאר אז דו וועסט נישט דארפן זיך פאר זיי באשיצן, זיי וועלן פארלוירן ווערן, דו וועסט זיי נישט זען. תבקשם ולא תמצאם.

יהיו כאין וכאפס אנשי מלחמתך. ווער זענען די אנשי מלחמתך? דאס איז נאך שווערער. דא רעדט ער וועגן אזעלכע וואס קומען דיך צו הרג'ענען, קומען מלחמה האלטן קעגן דיר אין א גאנצער מלחמה, זיי קעמפן מיטן שווערד. כאין וכאפס אנשי מלחמתך. אין דער שעת המלחמה וועלן זיי זיין כאין וכאפס, ווי א זאך וואס איז ענדיק געווארן און פארפאלן. אזוי אויב אזוי האבן מיר דא, גיט אכטונג, אלע דרגות. אין אנהייב זאגט ער הנחרים בך, יענע וואס זענען מחרים דיך הינטער די פלייצעס. דערנאך רעדט ער וועגן אנשי ריבך, יענע וואס קומען דיך צו פארשעמען שוין פנים אל פנים. דערנאך רעדט ער וועגן אנשי מצותך, יענע וואס קומען אויך דיך צו שלאגן. און אין דעם פערטן שלב רעדט ער וועגן אנשי מלחמתך, יענע וואס קומען דיך צו הרג'ענען, נישט סתם א קלאפ בלויז. קעגן זיי אלע זאגט ער, דו האסט נישט וואס צו זארגן, דער קדוש ברוך הוא וועט דיך באשירעמען פון זיי אלע.

כי אני השם אלוהיך מחזיק ימינך, האומר לך אל תירא אני עזרתיך. זאגט השם, איך בין השם דיין אלוהים מחזיק ימינך, איך גיב דיר כוח מלחמה צו האלטן ווייל א מענטש קעמפט מיט דער שטארקער האנט, מיט דער רעכטער האנט. איצט זאגט דער מלבי"ם, עס קען זייער זיין אז א מענטש וועט נישט מצליח זיין מלחמה צו האלטן פון צוויי סיבות. עס קען זיין פון א סיבה פון א חלישות און רפיון, ער איז שוואך. זאגט דיר השם, האסט נישט וואס צו זארגן, איך בין השם מחזיק ימינך. עס קען זיין אז אפשר איז ער שטארק, אבער נפשית איז ער שוואך. דער מענטש איז א רך לבב. אזוי אפשר האט ער אסאך מוסקלען, ער האט אסאך גבורה, אבער מבחינה נפשית האט ער נישט די עוז און די תעצומות. זאגט אים דער קדוש ברוך הוא, אל תירא, אני עזרתיך. זאגט אים דער קדוש ברוך הוא, אל תירא, דאס איז אויף דער חלישות נפשית. אל תירא, איך וועל דיר העלפן. און אויב אזוי, וואס דו דארפסט איז נאר די עוז און די תעצומות און דעמאלט וועסטו זען ווי דו ביסט ניצול פון אלע אויבים.

אל תיראי תולעת יעקב, מתי ישראל, אני עזרתיך נאום השם, וגואלך קדוש ישראל. אל תיראי תולעת יעקב. פארוואס רופט ער עם ישראל ווי א תולעת? זאגט רש"י, עם ישראל, די משפחה פון יעקב, שוואך ווי א תולעת וואס האט נישט קיין גבורה נאר אין איר מויל. די תולעת איז מסוגל אויך אראפצוברענגען א טורעם. א טורעם פון האלץ, א תולעת איז מסוגל אים אראפצוברענגען. א טימווארק, יעדעס מאל עסט יעדע איינע א ביסל, עסט א ביסל, עסט א ביסל, פלוצלינג הערסטו, און עס איז דא אן אינ'ם ומ'ן דערפון מעשיות אין אמעריקע, אז מען זאגט דעם מענטש פלוצלינג זאלסט אויסרוימען דעם הויז אין 24 שעה, אויב נישט איז דא א סכנה אז דער הויז וועט אויף דיר איינפאלן. עס זעט אויס אלץ גוט, שיין, די האלץ האבן אנגעהויבן זי צו עסן די תולעים. מען טוט דארט אסאך באהאנדלונגען, אלע מיני טיפולי תחזוקה און רספרייען, אבער עס זענען דא מצבים אז עס איז שוין נישטא וואס צו טאן און עס עסט אלץ אויף. עס איז געווען א מעשה אמאל אין די צייטן פון רב עקיבא איגר אז עס איז געווען א שטעטל וואס איז פארברענט געווארן. און אין יענער צייט איז געווען זייער מצוי, ווי אין אמעריקע אז אמאל איז דא א זייער גרויסע סכנה פון שריפות. און דאס שטעטל האט זיך אנגעצונדן און די מענטשן האבן אנגעהויבן צו בויען זייערע הייזער און האבן גענומען גוישע קבלנים. און רב עקיבא איגר האט מודיע געווען און געווארנט נישט צו דערלויבן אז די קבלנים זאלן ארבעטן אום שבת. אפילו עס איז געווען א מקום צו קומען און זאגן אז מען רעדט וועגן א גוישן קבלן און א גוי אדעתא דנפשיה קעביד, אבער וויבאלד מען רעדט וועגן א זאך וואס אוושא מילתא, עס האט א פרסום, איז דעריבער די זאך אסור. עס זענען דארט געווען עטלעכע דריי גבירים וואס עס האט זיי נישט צו לאנג צייט געפאסט צו זיין אין בתי תמחוי, זיי האבן געדארפט זייער ווילע גיך. אזוי האבן זיי געזאגט דעם גוישן קבלן ער זאל ווייטער בויען זייער ווילע אויך אום שבת, ער זאל זיך נישט אנרירן צו וואס רב עקיבא איגר האט געזאגט, צו זיין ווארענונג. און זיי האבן טאקע ווייטער געבויט זייער ווילע אויך אום שבת. אין א קורצער צייט איז זייער ווילע געווען אויסגעבויט, זיי זענען שוין אריין צו וואוינען, בשעת די איבעריקע מענטשן פונעם שטעטל האבן זייער בויונג נאך געווען אין שלבים. אין א יאר האבן די מענטשן געדארפט אויסרוימען זייערע פאלאצן, זיי האבן געבויט זייער טייערע ווילעס, אלץ פון האלץ, ווו האלץ איז זייער ביליק. זיי האבן געדארפט אויסרוימען זייערע ווילעס, עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז מען האט אנטדעקט תולעים, און נאר ביי זיי, נאר ביי זיי אלע דריי. עס איז ביי זיי געווען טערמיטן, ספעציעלע תולעים אזעלכע וואס עסן די האלץ, מען האט נישט געקענט וואוינען, מען האט געדארפט צעברעכן אלץ. הייסט עס, מען זעט וואס דאס איז ווען מען איז עובר אויף א זאך פון, וואס עס זאגט קדוש ישראל, דער גאון רב עקיבא איגר. אזוי לאמיר זיך אומקערן צו אונדזער ענין, דאס איז די בחינה פון תולעת יעקב. א תולעת איז שוואך, וואס ביסטו, מיט א קליינער דריק ביסטו פארטיק. וואס איז א תולעת? זאגט ער יא, אבער די דאזיקע תולעת קען אראפברענגען א גרויסן טורעם. דאס איז עם ישראל. וואס איז איר כוח? אין וואס? אין איר מויל. עם ישראל האט זיין כוח אין זיין מויל. מיר זענען שוואך, אבער מיר האבן א כוח אין תפילה. דער כוח פון תפילה איז די עוצמה פון עם ישראל. דאס איז וואס דער רד"ק זאגט. זאגט דער מדרש, ילמדנו, פארוואס איז ישראל געגליכן געווארן צו א תולעת? צו זאגן דיר, ווי די דאזיקע תולעת שלאגט די ארזים נאר מיטן מויל און זי איז ווייך און שלאגט דעם הארטן, ווי ווייך זי איז קען זי אראפברענגען אן אדירן ארז, אזוי איז ישראל, זייער גאנצער כוח איז אין תפילה און זיי שלאגן די רשעים פון דער וועלט וואס זענען שטארק ווי ארזים און זענען צו זיי געגליכן, ווי עס שטייט ארז בלבנון. אזוי ממילא אל תיראי תולעת יעקב, וויבאלד דו האסט דעם גרעסטן כוח וואס עס איז דא ביי א תולעת, און דאס איז דער כוח פון תפילה.

דער מלבי"ם איז מסביר אז עס איז דא אן אונטערשייד צווישן יעקב און ישראל. און דאס איז א קו וואס דער מלבי"ם נעמט אן אין זיין גאנצן פירוש. יעקב רעדט אלעמאל וועגן דער נידעריקער דרגה פון עם ישראל, וועגן דעם המון. און ישראל רעדט וועגן דער הויכער דרגה. און דאס משתמעט זיך אויך פונעם לשון. יעקב לשון עקבה, לשון עקב, נידעריק. ישראל לשון שררה, רום, מעלה. אזוי זאגט ער אל תיראי תולעת יעקב. המון בית יעקב, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז דער גוף פון דער אלגעמיינער אומה. ער איז ווי א מת נרקב, וואס בלייבט פונעם מת? תולעים. אל תיראי תולעת יעקב. עם ישראל כביכול וואס בלייבט פון זיי? וואס בלייבט פון זיי? א בחינה פון תולעת. ומתי ישראל, יענע וואס זענען ישראל, אויך פון זיי בלייבט נישט נאר מתי ישראל. מתי מיינט שוואכע, ווי מתי מעט, שוואכע מענטשן, יא? נאך מת פון כל עיר מתים. און דארט איז די כוונה נישט מיט א צירה, נאר מיט א שווא אונטער דעם מם. די כוונה מענטשן אדער שוואכע. און ער זאגט מתי ישראל, אויך יענע וואס זענען ישראל, שררה, די מעלה, זיי זענען אמנם נישט אין דעם גדר פון תולעת אז מען זאל שוין זאגן זיי זענען נרקב געווארן און עס איז פון זיי כמעט גארנישט געבליבן, אבער נאך זענען זיי אויך נחלש געווארן דורך דער גלות. זאגט דער קדוש ברוך הוא, אל תיראי. זאלסט נישט זען דעם מצב און צעבראכן ווערן. זאגט השם, איך בין דיך דאך עזרתיך. פארוואס עזרתיך אין לשון עבר? ווייל דאס איז א הבטחה. א הבטחה פון השם איז ווי עס איז שוין געטאן געווארן. דאס איז ווי דו בעטסט א בקשה, איך ענטפער אויף וואס דו האסט אנגעהויבן, וואס דו האסט געבעטן. זאגט השם איך וועל זיי ענטפערן, פארוואס? ווייל איך בין השם אלוהי ישראל. איך האב זיי ארויסגעצויגן פון דער גלות, איך וועל זיי נישט לאזן שטארבן פאר דורשט אין מדבר. און דעריבער איז דאס דער המשך, אפתח על שפיים נהרות, די כוונה אויף מים גשמיים וואס ער וועט משפיע זיין אויף זיי אין די ערטער ווו זיי געפינען זיך אין יענע מדברות ווען זיי וועלן זיך אומקערן פון זייער גלות.

דער מלבי"ם איז מסביר, די עניים און אביונים, זאגט דער מלבי"ם, עם ישראל אין גלות זענען שוין מיאש געווארן פון דער גאולה. וואס איז די סיבה אז זיי זענען געקומען צו א מצב פון ייאוש? ווען זיי קוקן אויף דער חלישות און אויף דעם רפיון פון זיי קעגן די אויבים, קעגן די גוים. וואס זענען די סיכויים זיך צו גאולה'ן? זאגט ער דיר אל תיראי תולעת יעקב. דאס איז פסוק י"ד. איר האט מורא פון אייער חלישות? דו ביסט א בחינה פון תולעת יעקב, דו זאגסט איך בין א תולעת, וואספארא כוח האב איך קעגן די אויבים? זאגט השם אל תיראי, מתי ישראל אני עזרתיך נאום השם וגואלך קדוש ישראל. עס איז דא נאך א מעגלעכקייט אז זיי האבן מורא פון זייער עניות, פון זייער דלות. וואס איז דער אונטערשייד צווישן עניים און אביונים? זאגט דער מלבי"ם, דער אביון איז דל מער פון דעם עני. ווייל עני איז א מענטש וואס האט נישט, און אביון איז ער האט תאווה צו יעדער זאך. דעריבער הייסט דאס אביון. ביז זיי זענען אזוי דל אז אפילו וואסער, וואס דאס איז דא אומעטום, וואסער קען מען קויפן ביליק, אויך וואסער האבן זיי נישט. אויב אזעלכע עניים וואס בעטן וואסער און עס איז נישטא, און שוין זייער צונג נשתה בצמא, נשתה קען זיין אז דער מלבי"ם וועט מסביר זיין אז דאס איז פון לשון חורבה און יובש, אדער דאס איז נשתה ווי דער מלבי"ם איז מסביר, ווי עס שטייט ונשתו מים מהים, דארט איז דער מלבי"ם מסביר אז די כוונה איז פונעם שורש נשת, לשון העתקה, הפסד, ווי נשתה גבורתם, ווי גיד הנשה, נשה די כוונה אז עס האט זיך אפגערוקט און איבערגעטראגן פון דעם ארט דורך דעם קלאפ פון מלאך. אזוי אויך דא לשונם בצמא נשתה, זייער צונג האט זיך איבערגעטראגן פון זייער מויל פון פיל דורשט. און ער זאגט אני השם אענם, אלוהי ישראל לא אעזבם. אני השם, דאס איז השם מצד דעם וואס ער איז דער אלוה, בורא פון אלע וועלטן. אני השם אענם. און מצד דעם וואס איך בין אלוהי ישראל, וואס דאס האבן מיר שוין ערקלערט די חיבור וואס ער האט מיט אונדז, די השגחה פרטית, לא אעזבם. זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך וועל זיי נישט איבערלאזן ווייל איך בין מחובר מיט עם ישראל. און איך האב א שטענדיקן קשר מיט זיי און איר וועט זיך גארנישט דארפן מתפלל זיין, נאר נאך איידער איר וועט זיך מתפלל זיין, זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך וועל אויף אייך משפיע זיין. און דעמאלט אפתח על שפיים נהרות ובתוך בקעות מעיינות, אשים מדבר לאגם מים וארץ ציה למוצאי מים.

הנה שמתיך למורג חרוץ חדש בעל פיפיות תדוש הרים ותדוק וגבעות כמוץ תשים. וואס איז א מורג? מוריגין וכלי הבקר. א מורג איז געווען א שווער כלי פון האלץ וואס האט געהאט חריצים חריצים, ווי עס איז דא למשל אין א פאמפיע, יא? געווען געמאכט אינגאנצן אדער ווי עס איז דא ביי א פייל, אינגאנצן געמאכט חריצים חריצים, און דאס האט מען דורכגעפירט אויף די שטרוי פון די זאנגען און דאס האט פארוואנדלט די שטרוי אז זיי זאלן זיין געשניטן דין דין. דאס האט אויך אפגעטיילט ווען מען האט מיט אים געדראשן די תבואה, דאס האט אויך אפגעטיילט די מוץ פון דער חיטה. עס טיילט אפ פון איר די חיטה פון דער קליפה. איצט דער דאזיקער מורג ווען דו נוצסט אים איז ווי א פייל, נוצסט אים אסאך, ווערט זי אפגעריבן. אבער אויב דאס איז א מורג חדש, אזוי זאגט ער אז ער איז נאך זייער שארף. דאס איז וואס ער זאגט, שמתיך למורג חרוץ. די כוונה מחורץ אז ער האט אין זיך חריצים און ער איז חדש, און זיינע פיות זענען נאך, זיינע שפיצן זענען נאך שארף. בעל פיפיות, בעל פיפיות איז די דאזיקע חריצים ווי מיר האבן געזאגט, אסאך פיות, דעריבער הייסט דאס פיפיות. בעל פיפיות. זאגט דער מלבי"ם, ער משל'ט דא די עכו"ם וואס זיי זענען אין א בחינה פון מוץ און פסולת, און איר עם ישראל כביכול וועט זיי דרעשן דורך דעם חרוץ חדש. מיר האבן ערקלערט וואס דאס איז חרוץ חדש, וואס איז דער נמשל? זאגט דער מלבי"ם, דער נמשל איז אז אויב איך דארף עפעס אלטס, אלט הייסט עפעס אויסגענוצטס. וואס איז אויסגענוצטס? זכות אבות. דו דארפסט זכות אבות, מיר נוצן שוין טויזנטער יארן די זכות אבות. ער זאגט ניין, שמתיך למורג חרוץ חדש. דו וועסט נישט דארפן זכות אבות, דו וועסט האבן נייע זכיות כביכול פון דיר, אין דיין זכות, און נישט עפעס אלטס וואס דו וועסט מוזן זיך פארלאזן אויף די זכיות פון אונדזערע אבות פון פאר 3,000 און 4,000 יאר, נאר דאס וועט זיין נייס דורך זכיות דיינע. און דאס איז נישט סתם ווייניק זכיות נאר בעל פיפיות, ווי מיר האבן ערקלערט אסאך פיות די כוונה אסאך זכיות. בעל פיפיות, מכוח אסאך מצוות. און דו וועסט דורך דעם תדוש הרים ותדוק וגבעות כמוץ תשים. זאגט דער מלבי"ם, גיב אכטונג אז די הרים וואס זיי זענען גרויס, זיי משל'ט ער צו די חיטים וואס מען מאלט זיי, מען מאלט זיי מיינט מען מאלט זיי ביז זיי ווערן אין א בחינה פון מעל. און די גבעות וואס זיי זענען קלענער, זיי משל'ט ער צו דער מוץ. און דער מוץ דאס איז אין דער אמת'ן ווי מיר האבן געזאגט די קליפות אדער די שטרוי. און דעמאלט זאגט ער, אויך די גרויסע הרים, וואס זיי זענען אין דער אמת'ן די חשובע שרים, זייערע מלכים, דארפסטו נישט פאר זיי מורא האבן, דו וועסט זיי צעמאלן, מאכן ווי מעל. און אויך די גבעות, וואס דאס זענען די נידעריקערע, די נידעריקערע שרים, די שוואכערע, אויך זיי וועסטו מאכן ווי מוץ. ווי דער מוץ ווי מיר האבן ערקלערט אז דעם מוץ האט מען אפגעטיילט פון דער תבואה און אים אויך געמאכט דין דין. און אויב אזוי וועסטו זיי מאכן ווי מוץ און האסט גארנישט וואס צו שרעקן פון די גוים. אזוי ווי מיר האבן פריער ערקלערט, נישט נאר דאס זאגט השם אז דו קענסט זיך פארלאזן אויף מיר, איך וועל דיר געבן א כוח אז דו זאלסט זיך קענען פארלאזן אויך אויף זיך אליין. דו וועסט זיין אין א בחינה פון מורג חרוץ חדש וואס דרעשט זיי אלע.

און דעמאלט דורך דעם נאכדעם וואס דו וועסט זיי דרעשן, תזרם ורוח תשאם וסערה תפיץ אותם. ואתה תגיל בשם בקדוש ישראל תתהלל. תזרם ורוח תשאם. נאכדעם וואס מען פלעגט דרעשן די תבואה, פלעגט מען נעמען און דורכפירן דעם מורג חרוץ חדש בעל הפיפיות אויף דער תבואה, וואס דאס האט געשאפן א מצב אז מען האט אפגעטיילט די שטרוי און מען האט אפגעטיילט די קליפות פון די חיטים, און דורך דעם איז די חיטה אפגעטיילט געווארן פון זיי. אבער דאס איז נאך נישט גענוג, ווייל איצט דארף מען אנהייבן ארויסצונעמען די גרעפלעך פון דער חיטה פון דעם גאנצן מוץ. וואס פלעגט מען טאן? מען פלעגט זרה'ן מיט א רחת. א רחת איז ווי א רחבה, נישט שווער, גרינג, אז מען נעמט הייבט מיט איר די תבואה און ווארפט אין דער לופט. זורה ורוח מסייעתו. עס איז דא ווינט, דער ווינט טראגט דאס גרינגע און דאס שווערע פאלט אראפ. דאס שווערע איז אין דער אמת'ן די חיטים, זיי פאלן אראפ. דאס גרינגע איז דער מוץ, דאס זענען די קליפות, זיי פליען, אויב דער ווינט האט זיי געטראגן, טראגט זיי דער ווינט. און אויב אזוי, דורך דעם איז געשאפן געווארן אן אפטיילונג צווישן די חיטים און דעם מוץ. און דאס איז וואס ער זאגט, תזרם, דו וועסט זיי זרה'ן און רוח, אפילו א קליינער ווינט טראגט זיי אויף דער הייך, אין דער לופט. און זאלסט נישט מורא האבן אז זיי וועלן דערנאך פאלן דא, וסערה, וואס דאס איז א שטארקערער ווינט, תפיץ אותם. עס וועט זיי צעשפרייטן אינגאנצן, זיי אוועקטראגן אינגאנצן.

אקעגן דעם וועסטו תגיל בשם, דו וועסט האבן א גילה און שמחה דורך דעם גרויסן כוח פונעם קדוש ברוך הוא וואס איז געווען אין דיין הילף. ותתהלל בקדוש ישראל. דו וועסט האבן א תהילה פאר אסאך, תהילה מיינט כבוד אין די אויגן פון אלע אומות, אין זכות פון קדוש ישראל. ווי מיר האבן ערקלערט קדוש ישראל מיינט נישט סתם דער השם יתברך, נאר דער השם יתברך אין זיין באציאונג צו אונדז. דער השם יתברך אין דער באציאונג וואס ער איז אונדזער אלוהים. דער מלבי"ם איז מסביר, גיב אכטונג אן אינטערעסאנטע זאך, עס שטייט דא תגיל בשם ותתהלל בקדוש ישראל. וואס איז דער אונטערשייד? זאגט דער מלבי"ם, א מענטש וועט האבן א גילה, שמחה, אויך אין א הצלחה וואס איז נישט מיוחס צו אים, וואס עמעצער האט אים געטאן. וואס איז געקומען צו אים פון דרויסן, אפילו אויב עס איז נישט פון מיין כוח, האב איך אויך א שמחה. א מענטש וואס האט געוואונען אין דער לאטערי, וואס האסטו געטאן דערפאר? עס זענען דא אסאך אנדערע וואס האבן ווי דו געמאכט א לאס און נישט געוואונען. פונדעסטוועגן האב איך א גילה. איך האב א גילה, איך פריי זיך מיט דעם וואס איך האב געוואונען. אבער זיך צו התהלל'ן און זיך צו פארגרויסן, וואס איז דא זיך צו התהלל'ן און זיך צו פארגרויסן? וואס האב איך געטאן? אויב איך האב זיך אנגעשטרענגט, געארבעט, געעפנט א פאבריק, אויפגעשטעלט, מצליח געווען, אויך דעמאלט איז דא וואס זיך צו התהלל'ן, אבער דעמאלט איז עס ווייניקער דער טבע פונעם מענטש זיך צו התהלל'ן ווייל דאס קומט פון זיין כוח. דאס איז וואס ער זאגט, זיך צו התהלל'ן איז דא נישט מעגלעך וויבאלד דאס קומט דאך מכוח הבורא. וואס יא? זיך צו גיל'ן קען מען זיך פרייען. פרייען קען מען, איך האב געוואונען. אבער פון דער אנדערער זייט זיך צו התהלל'ן, בקדוש ישראל תתהלל. די התהללות וועט זיין מצד דעם השם יתברך, איך התהלל מיט השם, מכוח השם האבן מיר געוואונען. איך התהלל מיט זיין גבורה. אבער זאגן זיך צו התהלל'ן עפעס פון מיר אליין, וואס האב איך פון מיר אליין? השם האט מיך מציל געווען. אין זיין כוח יתברך האבן מיר מצליח געווען. זיך צו פרייען יא, תגיל בשם, אבער זיך צו התהלל'ן האב איך נישט וואס זיך צו התהלל'ן אין מיינע מעשים, נאר נאר בקדוש ישראל, אין דעם וואס דער קדוש ברוך הוא זיין השגחה איז געווען מיט מיר און השם איז דער וואס האט מיך מציל געווען.

העניים והאביונים מבקשים מים ואין, לשונם בצמא נשתה. אני השם אענם, אלוהי ישראל לא אעזבם. ווער זענען דא די עניים און אביונים? פארוואס בעטן זיי וואסער? וואס איז געשען מיט זייער צונג וואס איז אויסגעטריקנט געווארן? עס איז דא דא דריי עיקר ביאורים אין דעם פסוק און מיר וועלן זיי ערקלערן. רש"י איז מסביר, דאס איז א נבואה אויף אחרית הימים און גיט אכטונג, מען רעדט דא נישט וועגן א גשמי'שן דורשט נאר מען רעדט וועגן א רוחני'שן דורשט. לא רעב ללחם ולא צמא למים כי אם לשמוע את דבר השם. זיי וועלן שאטענען צו זוכן דעם דבר השם און נישט געפינען. און דעמאלט זאגט דער קדוש ברוך הוא, יענע עניים און אביונים, יענע וואס וועלן אנקומען אין דעם סוף פון דער גלות און זיי וועלן וועלן זוכן א ביסל רוחניות און עס איז נישטא. מיר האבן נישט קיין נבואה, אויך אין חלומות רעדט מען נישט מיט אונדז. זאגט אבער השם, אז ווען ער וועט אייך גאולה'ן, וועט ער אייך צוגרייטן לחם און וואסער. וואס איז לחם און וואסער? זיין שכינה און רוח אין דעם מויל פון זייערע נביאים. דאס איז די כוונה אויף יענע וואסער וואס דער קדוש ברוך הוא וועט צוגרייטן, וואס דאס איז דער קומעדיקער פסוק, ער זאגט דאס מפורש, אפתח על שפיים נהרות ובתוך בקעות מעיינות, אשים מדבר לאגם מים וארץ ציה למוצאי מים. לויט רש"י רעדט די גאנצע גוואלדיקע שפע וועגן א רוחני'שן שפע. אשפוך רוחי על האדם ווי דער קדוש ברוך הוא זאגט. נביאיכם חלומות יחלמון. די כוונה זיי וועלן זען א חזון. דאס איז די הבטחה, א הבטחה אז איר וועט זוכה זיין אז סוף כל סוף וועט דער קדוש ברוך הוא משרה זיין זיין שכינה אויף עם ישראל. און דעם לשון אשר בצמא נשתה, רש"י איז מסביר נשתה איז ווי ונשתו מים מהים. לשון השאת והשבר, וואס דאס איז לשון חורבה, לשון יובש. יא? אזוי אנשטאט נשתתה ווייל דאס איז לשון נקבה, אזוי זאגט ער נשתה, עס איז דא א דגש אנשטאט דער כפילות. די כוונה זייער צונג האט זיך כביכול אויסגעטריקנט פון פיל דורשט. זאגט השם אני אענם. איך וועל אויף זיי משפיע זיין א שפע פון רוחניות.

דאס איז רש"י. אויך דער רד"ק איז מסביר אז מען רעדט דא וועגן דער תקופה פון דער גאולה, אבער דער רד"ק איז מסביר אז דא רעדט מען וועגן א גשמי'שן דורשט, נישט וועגן א רוחני'שן דורשט. זאגט דער רד"ק, אז עם ישראל וועלן ארויסגיין פון דער גלות, וועלן זיי גיין דורך מדברות. דורך ערטער ווו עס איז נישטא קיין וואסער. און דעמאלט וועלן זיי בעטן וואסער אין מדבר, זייער צונג וועט טרוקן זיין פאר דורשט, זיי וועלן שרייען צו השם. זאגט דער קדוש ברוך הוא, און איך וועל זיי ענטפערן. אלעמאל אענה איז דורך א געשריי, דורך א תפילה, דורך א בקשה. איך ענטפער אויף וואס דו האסט אנגעהויבן, וואס דו האסט געבעטן. זאגט השם איך וועל זיי ענטפערן, פארוואס? ווייל איך בין השם אלוהי ישראל. איך האב זיי ארויסגעצויגן פון דער גלות, איך וועל זיי נישט לאזן שטארבן פאר דורשט אין מדבר. און דעריבער איז דאס דער המשך, אפתח על שפיים נהרות, די כוונה אויף מים גשמיים וואס ער וועט משפיע זיין אויף זיי אין די ערטער ווו זיי געפינען זיך אין יענע מדברות ווען זיי וועלן זיך אומקערן פון זייער גלות.

אזוי ווי איך האב געזאגט, רש"י איז מסביר אז די כוונה איז אויף א רוחני'שן שפע וואס דער קדוש ברוך הוא וועט משפיע זיין, און מדבר איז א ארט ווו עס איז דארט נישט געווען די חכמת התורה און דער קדוש ברוך הוא וועט אים פארוואנדלען צו אן אגם מים. דער רד"ק איז מסביר אז די כוונה איז יענע וואס וועלן זיין אין מדבר ממש, כפשוטו, ווען זיי וועלן זיך אומקערן פון דער גלות, זאגט דער קדוש ברוך הוא איך וועל זיי עפענען נהרות, א ארט וואס פון דארט וועלן זיין וואסער, און אין די בקעות אויך דארט וועל איך זיי שטעלן וואסער, און אלץ וועט זיין אויף א וואונדערלעכן אופן, ווייל דאס זענען נישט ערטער פון וואסער, דאס זענען ערטער פון מדבר. און דער מלבי"ם איז מסביר אז דא איז דער קדוש ברוך הוא בעצם מבטיח זיי און זאגט זיי, די הויכע ערטער ווו עס איז נישטא קיין וועג צו זיין נהרות, ווייל וואס איז א נהר? א נהר איז א זאך וואס ווערט געצויגן. ווי ונהרו אליו הגויים, וואס איז נהרו? זיי זענען געצויגן געווארן. א נהר איז א זאך וואס ווערט געצויגן. פון וואו איז דא א נהר? ער ווערט געצויגן פון אן אנדער ארט. דער נהר קומט נישט ארויס דא, ער ווערט אלעמאל געצויגן פון אן אנדער ארט. וואס איז דער ארט פון וואו ער קומט ארויס, ווי רופט מען דאס? מעיין. דער מעיין איז א מקור פון וואסער וואס קומען ארויס, און דער ארט צו ווו ער ווערט געצויגן רופט מען נהר. דער נהר ווערט געצויגן פון לשון נהרו, ווי מיר האבן ערקלערט. אזוי די נהרות ווו געפינען זיי זיך? אין הויכע ערטער אדער אין נידעריקע ערטער? זיכער אין נידעריקע ערטער, ווייל ער קען נאר געצויגן ווערן אין נידעריקע ערטער. אזוי זאגט ער דא, זעסט אז איך וועל עפענען על שפיים נהרות, איך וועל טאן זאכן קעגן דעם טבע. שפיים איז א הויכער ארט. זאגט דער קדוש ברוך הוא, דארט שפיים, אין די הויכע ערטער, דארט וועל איך עפענען נהרות. און אקעגן דעם, אין די בקעות זענען נישט מצוי קיין מעיינות, בדרך כלל איז די נביעה פון די וואסער בדרך כלל אין די הרים. אין די בקעות זענען נישט מצוי קיין נהרות. און זאגט דער קדוש ברוך הוא, ביי מיר וועט זיין פארקערט, אין די בקעות וועל איך זארגן אז עס זאל זיין מעיינות וואס קומען ארויס, וואס דאס איז דער היפוך פונעם טבע הרגיל. ואשים מדבר לאגם מים. אין מדבר קען נישט זיין אן אגם, ווייל וואס איז אן אגם? אן אגם איז א צונויפקום פון וואסער. קען זיין אז אין מדבר וועלן זיך צונויפקומען די וואסער? אין עטלעכע טעג פארדאמפט זיך אלץ. נאר אין נאסע ערטער קומען זיך צונויף די וואסער. און ער זאגט דארט וועל איך שטעלן מדבר צו אן אגם מים. וארץ ציה, א טרוקן לאנד, למוצאי מים. דארט וועלן זיך געפינען מעיינות און מקורות פון וואסער, וואס דאס איז אויך א זאך פונעם היפוך טבע אז אין ארץ ציה, א לאנד פון יובש, איז דא א יציאה און א בקיעה פון וואסער. זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך וועל זארגן און טאן זאכן וואס זענען דער היפוך פונעם דרך הטבע.

א חלק דערפון וועט זיין, אתן במדבר ארז, שיטה והדס ועץ שמן. אשים בערבה ברוש, תדהר ותאשור יחדיו. אזוי לויט דעם רד"ק, רעדט מען דאך דא וועגן דער גאולה עתידה אז עם ישראל וועלן דורכגיין דורך די מדברות, אזוי זאגט ער נישט נאר אז איך וועל אין מדבר זארגן פאר אייך פאר וואסער, אויך ביימער וועל איך אייך שטעלן אין מדבר. אתן במדבר ארז, שיטה והדס ועץ שמן, עס וועלן דארט וואקסן ביימער. פרעגט דער רד"ק, און אויב דו וועסט זאגן וואס איז דער צורך פון די ביימער ווען זיי גייען ארויף פון דער גלות? וואס איצט א מענטש וואס גייט דורך דעם מדבר עטלעכע טעג כדי אנצוקומען צום לאנד, דארף ער ביימער? זיי גייען ארויף פון דער גלות, וואס דארפן זיי? זאגט דער רד"ק, קודם כל קענען מיר זאגן אז די ביימער וועלן באשאפן ווערן אין מדבר אין זייער קומה. ווען אדם הראשון איז באשאפן געווארן, אין דעם ערשטן טאג וואס ער איז באשאפן געווארן, האט ער געדארפט ווארטן אז דער שטעקל זאל וואקסן? אלע ביימער זענען געווען אלץ אין זייער צביון און אין זייער קומה. אזוי זאגט ער די דאזיקע ביימער ווען מיר וועלן קומען, וועלן זיי תיכף זיין גרייט. און דורך דעם וועלן מיר האבן א שאטן, דורך דעם וועט אונדז נישט שלאגן דער שרב און די זון. איין זאך. א צווייטע מעגלעכקייט זאגט דער רד"ק, די מעלה פון די דאזיקע ביימער וועט זיין אז פון היינט און ווייטער אין אלע די דאזיקע מדברות ווו מיר זענען דורכגעגאנגען וועלן זיין ביימער וואס וואקסן, און אלע וועלן זאגן אה, דאס איז מדבר, וואס טוען דא ביימער? אה ניין ניין, עם ישראל איז דא דורכגעגאנגען. עם ישראל איז דא דורכגעגאנגען, דעריבער זענען דא ביימער. און דעמאלט וועט זיין דערין א שטענדיקער קידוש השם, אז מענטשן יעדעס מאל ווען זיי וועלן דארט דורכגיין וועלן זיי זען און מודה זיין צו השם אויף יענעם וואונדער.

איצט וואס עס שטייט דא ארז, שיטה, הדס, עץ שמן, ברענגט דער רד"ק נעמען, איך וועל דאס לייענען בקצרה, איך מיין אז דער רוב פון אונדז דא קענען דאס נישט. ער זאגט עץ שמן איז וואס מען רופט פין בלעז. עצי שמן און דער שמן קומט פון אים ארויס ווי זפת. יונתן האט מתרגם געווען אעין דמשחא, דאס איז א בוים פון שמן. עץ זית קען מען נישט מסביר זיין, וויבאלד עס איז דא אין איין פסוק וואס עס שטייט עלי זית ועלי עץ שמן. אזוי זעסטו אז זית איז נישט עץ שמן. אפילו עס וואלט זיין מעגלעך צו זאגן אז עצי שמן איז עלי זית, ווייל דער בוים פונעם זית איז פעטיק. תדהר איז מארניאן. אזוי איז דער תרגום מסביר. עס איז דא אין דברי חז"ל שאגה, עס זענען דא וואס זאגן בלעז דאס איז שאף. תאשור איז אשכורעין. שורבינה, עס זענען דא וואס רופן דאס שורבין. עס זענען דא וואס זענען מסביר אשקרוע, עס זענען דא וואס רופן אים בוהו, אדער ברוש. גוט, ווי עס זאל נישט זיין, ספעציעלע ביימער וואס וועלן זיין דארט אין מדבר. דער מלבי"ם איז מסביר אז די דאזיקע ביימער זענען גוט צו בויען מיט זיי הייזער. דאס איז דער ארז און שיטה. דערנאך דער הדס, זיין יתרון איז פאר א ריח. עץ שמן איז פאר א מאכל און כדי צו לייכטן. אלע די האבן נישט זייער דרך צו זיין אין מדבר. זאגט דער קדוש ברוך הוא, איך וועל זיי שטעלן דארט אין מדבר. און אויך אין דער ערבה, וואס איז דער אונטערשייד צווישן מדבר און ערבה? אין מדבר וואקסט גארנישט, אין ערבה וואקסן דארט קוצים און דרדרים. זאגט השם, דארט וועל איך שטעלן ברוש, תדהר ותאשור. גוטע און טייערע ביימער. און אויך זיי וועלן זיין יחדיו, אז דו זאלסט נישט טראכטן אז אין דעם ארט ווו עס וועט זיין א ברוש וועט נישט זיין א תדהר, אין דעם ארט ווו עס וועט זיין א תדהר וועט נישט זיין א תאשור. ער זאגט ניין, נאר יחדיו, ברוש, תדהר ותאשור, וואס דאס ווייזט די גרויסקייט פונעם מופת און דעם נס.

למען יראו וידעו וישימו וישכילו יחדיו כי יד השם עשתה זאת וקדוש ישראל בראה. וואס איז בעצם די מטרה אין דעם אלעם? כדי אז זיי זאלן יראו וידעו וישימו וישכילו יחדיו, אלע וועלן זיך אריינטראכטן און קומען צו דער מסקנה כי יד השם עשתה זאת. דאס איז נישט פון זיך אליין. ווי איז מעגלעך אז אין אזעלכע ערטער ווו עס איז נישטא קיין וואסער זעט מען פלוצלינג וואסער און מעיינות? ווי איז מעגלעך אז אין אזעלכע ערטער ווו עס איז נישטא קיין ביימער זעט מען פלוצלינג אזא גאנצן וואלד, ארז, שיטה, הדס, ברוש, תדהר, תאשור, ווי איז דאס אלץ מעגלעך? זיי וועלן בהכרח קומען צו דער מסקנה כי יד השם עשתה זאת וקדוש ישראל בראה. דער קדוש ברוך הוא האט דאס באשאפן פאר אונדזער צורך, פארן צורך פון עם ישראל.

דער מלבי"ם איז מסביר, דער דאזיקער פסוק איז דלתות הכתוב מקבילות. און מיר האבן דאס שוין געזען עטלעכע מאל אין דער פארגאנגענהייט, און האבן ערקלערט אז דלתות הכתוב מקבילות מיינט אויב איך נעם דעם פסוק און טייל אים אויף אין פיר זאצן, אזוי בעצם וועלן מיר זיי נומערירן 1, 2, 3, 4, פיר זאצן וואס יאגן זיך נאך, אזוי איין זאץ זיין המשך איז דריי, און זאץ צוויי זיין המשך איז פיר. דאס רופט מען דלתות הכתוב מקבילות, די כוונה צוויי אקעגן צוויי. און אויב מיר וועלן איצט וועלן לייענען דאס אויף אזא צורה, אזוי איז דאס למען יראו וידעו כי יד השם עשתה זאת, וישימו וישכילו יחדיו כי קדוש ישראל בראה. דאס איז די כוונה דלתות הכתוב מקבילות. דער מלבי"ם איז מסביר, עס איז דא אן אונטערשייד צווישן יראו און ידעו. יראו וידעו איז א ראייה, זאל מיר מוחל זיין, צווישן יראו וידעו און וישימו וישכילו. אין אנהייב זאגט ער למען יראו וידעו, וישימו וישכילו. וואס וויל ער זאגן? יראו וידעו איז א ראייה חושית. איך זע, איך ווייס. דאס איז א קלארע זאך, א גאנצע ראייה. וישימו וישכילו די כוונה ער וועט לייגן זיין הארץ, וישכיל איז א התבוננות פנימית. ער וועט מעיין זיין אין דער זאך און משכיל זיין די זעלביקע השכלה, קומען צו דער זעלביקער מסקנה. עס איז דא אויך אן אונטערשייד יד השם עשתה זאת און קדוש ישראל בראה. וואס איז דער אונטערשייד צווישן יד השם און קדוש ישראל? יד השם האבן מיר ערקלערט אז די כוונה איז דער קדוש ברוך הוא מצד דעם וואס ער מהווה'ט די גאנצע הוויה, י-ה-ו-ה. קדוש ישראל מצד זיין השגחה פרטית אויף אונדז, וואס ער היט און זארגט פאר עם ישראל אויף א פרטי'שן אופן. איצט גיט אכטונג, עס איז דא דא נאך אן אונטערשייד. יד השם עשתה זאת וקדוש ישראל בראה. וואס איז דער אונטערשייד צווישן עשתה און בראה? דאס ווייסן מיר אלע, בריאה איז יש מאין. צו ברוא'ן א זאך מיינט ארויסצונעמען עפעס פון דעם תוהו, עס איז נישטא גארנישט, צו ברוא'ן די זאך. אקעגן דעם צו טאן מיינט אויסצוברען א זאך וואס איז דא. עשתה ציפורניה, ווי למשל דער נגר האט געמאכט א טיש, ער האט נישט געמאכט יש מאין, ער האט געמאכט יש מיש, דאס רופט מען עשייה. דאס רופט מען נישט בריאה. לויט דעם וועלן מיר מבאר זיין דעם פסוק.

ער זאגט זיי וועלן זען אין א מוחשי'שער ראייה, שוין אין דעם עצם ראייה וועלן זיי וויסן א קלארע ידיעה, וואס? כי יד השם עשתה זאת. זיי וועלן וויסן דאס איז נישט אין א מקרה, יד השם עשתה זאת. ווער האט געטאן די זאך? אלץ וואס דו זעסט דארט אין מדבר, דאס איז יד השם. אבער נאך וועלן זיי קענען זאגן הער נאר ריכטיק, יד השם עשתה זאת אבער דאס איז נישט קיין בריאה, דאס איז אן עשייה, דאס איז יש מיש. און דעמאלט איז דאס ווייניקער מפעים. דאס איז ווייניקער מדהים, ווייל דאס איז יש מיש, דאס איז נישט יש מאין.

ער זאגט ניין, אבער דערנאך וישימו וישכילו יחדיו, ווען זיי וועלן לייגן זייער הארץ און משכיל זיין ווי מיר האבן ערקלערט אז דא רעדט מען וועגן א השכלה שכלית, ווען זיי וועלן זיך אריינטראכטן, ווען זיי וועלן מער מעיין זיין, וישימו וישכילו יחדיו, דורך דעם וועלן זיי קומען צו דער מסקנה כי קדוש ישראל, דער וואס טוט נפלאות למעלה מהטבע, קדוש ישראל בראה. ער האט דא געטאן א זאך וואס איז א בחינה פון א בריאה ניסית יש מאין. און דאס נאר דער וואס וועט זיך אריינטראכטן וועט קענען קומען צו דער מסקנה. ווייל דער וואס וועט נאר יראו וידעו, אזוי וועט ער טראכטן כי יד השם עשתה זאת. ער וועט טראכטן אז דאס איז נאר יד השם וואס האט דא געטאן אן עשייה. דאס איז מכוח השם וואס מהווה'ט זאכן אין דער וועלט, יד השם, נישט קדוש ישראל, וואס מהווה'ט זאכן אין דער וועלט, און דאס איז אן עשייה פון יש מיש. ווי עס איז דא אלע מיני זאכן, אלע מיני תופעות טבע, אזוי אויך דא איז געווען אן אינטערעסאנטע תופעת טבע, עס איז געווען אינמיטן מדבר נהרות, אינמיטן מדבר ביימער. זאגט ער ניין, ווען זיי וועלן וישימו וישכילו יחדיו, זיך גוט אריינטראכטן, וועלן זיי קומען צו דער מסקנה אז קדוש ישראל, השם מצד דעם וואס ער איז קדוש פון ישראל, די כוונה ער באשירעמט עם ישראל, האלט אויף זיי אן אויג מיט א השגחה פרטית, בראה, ער האט דא געטאן א נישט נאטירלעכע בריאה א בחינה פון יש מאין.