ספר ישעיהו פרק מ"א. החרישו אלי איים ולאומים יחליפו כוח יגשו אז ידברו יחדיו למשפט נקרבה.
זאגט דער מלבי"ם, נאכדעם וואס מיר האבן געזען אז ער רעדט דברי תנחומים צו ציון, קערט ער זיך איצט צו די פעלקער. און ער זאגט זיי, אט וועט איר זען, דער גואל איז שוין אנגעקומען. און וואונדער זיך נישט אויף דעם, זאגט דער מלבי"ם, ווארום דער נביא זעט אין דעם מחזה פון זיין רוח די זאכן ווי זיי וואלטן שוין געשען. ווי דאס איז דא, ווי דאס איז איצט. און דעם לויט באשרייבט ער כביכול איצט ווי דער גואל וויכוחט זיך מיט זיי כדי זיי צוריקצוברענגען צו דעם אמונה אין א-ל אחד, צו דת האמת, אז אלע זאלן דערקענען אז דער הקדוש ברוך הוא איז דער בורא העולם און נאר אים קומט צו דינען.
החרישו אלי איים. דערקלערט דער מלבי"ם, דא איז כביכול פאראן א וויכוח צווישן דעם גואל, אדער צווישן דעם נביא, און די אומות. זאגט דער מלבי"ם, אין א וויכוח קענען זיין פיר סיבות פארוואס דער וואס וויכוחט זיך זאל ווערן באזיגט. פיר סיבות פארוואס מען זאל אים זאגן אזעלכע טענות אויף וועלכע ער וועט נישט האבן קיין תשובה.
א', דאס איז מעגלעך פון איין זייט, ווארום אמאל איז דער וואס וויכוחט זיך קליין. און דער וואס וויכוחט זיך מיט אים איז גרויס. אזוי זאגט ער, החרישו אלי איים. די איים וואס זענען קליין, זאגט ער זיי, איר וועט זיך נישט וויכוחן. מיט וועם וויל איך מען זאל זיך וויכוחן? ולאומים יחליפו כוח. איך וויל אז די לאומים זאלן קומען און זיך וויכוחן מיט מיר. ווארום אז דו באזיגסט עמעצן קליין, אה, א חכמה, דאס איז נישט, דאס איז נישט קיין גבורה קעגן אים. לאמיר זען דיך קעגן א רינגלער אין א שווער געוויכט. אזוי זאגט דער הקדוש ברוך הוא, איך וויל זיך נישט וויכוחן מיט די איים. זיי, איר וועט מיר זאגן זיי זענען שוואך, דאס איז נישט קיין חכמה וואס דו האסט זיי באזיגט. אזוי החרישו אלי איים. איר וועט זיין שטיל. מיט וועם וועל איך זיך וויכוחן? ולאומים יחליפו כוח. קעגן די לאומים וויל איך זיך וויכוחן.
נאך א זאך, אמאל טרעפט זיך אז דו קומסט זיך וויכוחן מיט עמעצן און זיינע טענות ווערן פארשטאפט. פארוואס? ער איז פשוט נישט געווען גרייט. אבער אויב וואלטסטו אים געוויזן א טאג פריער די שאלות, וואלט ער געזעסן אויף זיי, זיך אנגעשטרענגט, זיך געמאטערט, געפונען אויסגעארבעטע תשובות אויף יעדע תשובה, וואלט ער דיר געגעבן א נאקאוט, וואלט ער דיך באזיגט אין דעם וויכוח. אויף דעם קומט ער און זאגט, יחליפו כוח. די כוונה, איר זאלט נישט זאגן אז איך האב אייך איבערראשט, אייך אריינגעפירט אין א פאלע, פלוצלינג אייך געפרעגט א שאלה און איר האט נישט קיין תשובה. ניין ניין, טוישט אייער כוח. די כוונה, לערנט אריין, באטראכט, פארשט, איר זאלט נישט זאגן אז דאס איז אין איין רגע פלוצלינג אויף אייך געפאלן.
א דריטע זאך, אמאל טרעפט זיך אז מען וויכוחט זיך מיט עמעצן וואס איז נשוא פנים. עמעצן וואס נאר פון אים זען האב איך א מורא צו עפענען מיין מויל קעגן אים. איך האב א פחד פון אים, איך האב א חרדה פון אים. זאגט דער הקדוש ברוך הוא, יגשו אז ידברו. נישט פון ווייטן, מיט חרדה, מיט פחד, נאר ער זאל צוגיין. צוגיין די כוונה נאנט. נישט עמעצער וואס האט מורא צו רעדן ווייל ער געפינט זיך אין א ווייטן ארט, נאר יגשו, אז ידברו. זיי זאלן צוגיין נאנט צו מיר. דער מלבי"ם דערקלערט אז אומעטום איז דער וואס גייט צו נידעריקער אין מדרגה פונעם ארט צו וועלכן ער גייט צו. 'ויגש אליו יהודה'. ויגש אליו יהודה מיינט, ער איז דער מלך, יוסף, און איך גיי צו צו אים. תמיד איז דער וואס גייט צו נידעריקער אין מדרגה פון דעם צו וועלכן ער גייט צו. פארקערט, אויב איך זאג צוצוגיין נאנט צו אים, זאגט דער מלבי"ם, זענען זיי אין דער זעלבער מדרגה. זיי זענען גלייך. און דעמאלט דריק איך זיך אויס אין א לשון פון קירבה.
און בפרט וואס עס שטייט דאס ווארט יחדיו. יחדיו מיינט אין א פולן גלייכהייט, ביידע צוזאמען. ווי יחדיו למשפט נקרבה. וואס איז יחדיו למשפט נקרבה? איך וויל נישט אז איר זאלט האבן ווי א אימה פון מיר. נאר אויב האט איר טענות, אויב האט איר וואס צו זאגן, אזוי אדרבה, יגשו. גייט צו. און דעמאלט ידברו. און דערנאך וועט איר רעדן. איר וועט זאגן אלץ וואס איר האט, אן קיין מורא, נישט פון ווייטן און מיט פחד.
אבער אמאל טרעפט זיך אז עס איז נישטא ווער עס זאל משפטן צווישן אונדז. דאס הייסט, איך האב א וויכוח מיט דיר, אבער ווער וועט אנטשיידן צום סוף ווער האט גערעכט צום סוף פונעם וויכוח? דו מיינסט אז דו האסט גערעכט, איך מיין אז איך האב גערעכט. און דעמאלט צום סוף איז אזא וויכוח א אומזיסטער וויכוח, ווארום מען קען נישט קומען צו קיין הכרעה. ווי איוב האט געזאגט, 'לא איש כמוני אעננו, לו יש בינינו מוכיח'. איוב האט דאך געטענהט די דאזיקע טענה. איך האב אסאך טענות קעגן בורא עולם, אבער וואספארא דריטער גוף וועט אונדז משפטן? וואספארא דריטע צד וועט משפטן ווער האט גערעכט, איך אדער דער הקדוש ברוך הוא? 'לו יש בינינו מוכיח', הלוואי עס וואלט צווישן אונדז געווען עמעצער וואס וואלט געקענט באווייזן ווער האט גערעכט, איך אדער בורא עולם. אזוי דאס הייסט אז אפילו אויב עס איז דא א ארט זיך צו וויכוחן און איך קען צוגיין און טענהן מיינע טענות, אבער עס דארף זיין עמעצער פון אינדרויסן וואס זאל קענען משפטן דעם משפט.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא, יחדיו למשפט נקרבה. למשפט נקרבה די כוונה עס וועט זיין א משפט און עס וועט זיין עמעצער וואס וועט מכריע זיין און פעסטשטעלן ווער האט גערעכט אין די טענות. אין פשוטע ווערטער, זאגט דער הקדוש ברוך הוא צו די גויים און צו די לאומים, אט קומט, איך בין גרייט איצט צו קומען מאכן מיט אייך א משפט, טענהן מיינע טענות און איר וועט טענהן אייערע טענות און מיר וועלן זען ווער האט גערעכט.
מי העיר ממזרח צדק יקראהו לרגלו, יתן לפניו גויים ומלכים ירד, יתן כעפר חרבו כקש נידף קשתו. חז"ל דרשענען דעם מקרא קעגן אברהם. איך וועל דערקלערן לויט די דרשות פון חז"ל און דערנאך וועלן מיר זען, ווי אונדזער דרך, וואס דער מלבי"ם באטייטשט דא אין דעם כתוב.
מי העיר ממזרח צדק יקראהו לרגלו. דער רד"ק דערקלערט אז עס רעדט זיך דאך פון אברהם אבינו. ממזרח, אברהם איז אנגעקומען פון די זייטן פון מזרח, פון קדם. ארצה בני קדם. ווער האט אים אויפגעוועקט פון מזרח און אים ארויסגעברענגט פון א הויז פון עובדי אלילים? צדק יקראהו לרגלו. יעדער ארט וואו ער איז געגאנגען, דאס איז די כוונה לרגלו, יעדער ארט וואו ער איז אנגעקומען, וואו ער האט געטראטן מיט זיין פוס דארט, האט אברהם גערופן צדק. ער האט גערופן אמת צום פאלק, אז זיי זאלן אויפהערן צו גיין נאך די תאוות, נאך די עבודה זרה, נאך דעם שקר. ער האט נאכגעיאגט דעם אמת. יעדער ארט וואו ער איז געגאנגען, צדק יקראהו לרגלו. יעדער ארט וואו זיין פוס האט געטראטן, האט ער גערופן דאס פאלק זיך אויפצוועקן צום צדק, ווי עס שטייט 'ויקרא שם אברם בשם השם'.
ער זאגט, איז דא אזא וואונדער? איין מענטש צווישן אלע בני הארץ, אלע עובדי עבודה זרה און ער האט נישט מורא פון קיינעם, און דא קעמפט ער קעגן אלעמען און מען ווארפט אים אריין אין כבשן האש. מי העיר? ווער האט אים אויפגעוועקט אז ער זאל קומען טאן דאס אלץ? דאך דער הקדוש ברוך הוא. יתן לפניו גויים. ווער איז ער אז איך זאל אים איבערגעבן גויים און אים לאזן הערשן איבער מלכים? אברהם אבינו האט דאך באזיגט די פיר מלכים. כדרלעומר און די מלכים וואס מיט אים. ער האט זיי נאכגעיאגט מיט 318 מאן, האט מציל געווען פון זייער האנט די שבויים, גענומען פון זייער האנט לוט. פון וואו קומט דאס? פון וואו דער כוח? דאך דער דאזיקער כוח, זאגט דער הקדוש ברוך הוא, דאס אלץ קומט פון מיר. און דאס וירד. ומלכים ירד, די כוונה ער האט געהערשט איבער זיי. פון לשון 'לא תרדה בו בפרך', 'ורדו בכם שונאיכם'. ער האט געהערשט, דער הקדוש ברוך הוא האט אים געמאכט הערשן און אים אנטשלאסן איבער די מלכים.
זאגט דער רד"ק, גיב אכט אז אלץ שטייט אין לשון עתיד. יתן לפניו גויים, מלכים ירד, יתן כעפר קשתו. עס וואלט דאך לכאורה געווען מער פאסיק א לשון עבר, ווארום דו רעדסט פון עמעצן וואס איז געווען. דו האסט געדארפט זאגן נתן לפניו גויים, נתן כעפר חרבו. פארוואס רעדט ער אין לשון עתיד? זאגט דער רד"ק, ווארום ער קומט נישט נאר צו דערציילן וואס איז געווען. ער קומט און זאגט, זעסטו וואס עס טרעפט זיך ווען א מענטש זוכט דעם השם? ווען א מענטש איז א צדיק ווי אברהם, ווי דער הקדוש ברוך הוא האט געטאן? אזוי זאלסטו וויסן, יעדער צדיק וואס וועט גיין אין זיין דרך, וועט יתן לפניו גויים ומלכים ירד, יתן כעפר חרבו. דאס איז נישט נאר עפעס היסטאריש. דאס איז עפעס וואס וועט אויך זיין אין עתיד. אויב דו וועסט גיין אין דעם דרך פון אברהם, אזוי אויך וועט דער הקדוש ברוך הוא ווייטער פירן דיך.
יתן כעפר חרבו. דער הקדוש ברוך הוא האט זיי געגעבן ווי ערד וואס מען טרעטלט אויף איר, פאר דער חרב פון אברהם. ער האט זיי געגעבן ווי צעבלאזענע שטרוי פאר דעם בויגן פון אברהם. עס זענען דא מפרשים אז די כוונה איז אז ער האט געמאכט די חרב פון יעדן מלך און דעם בויגן פון יעדן מלך ווי עס וואלט געווארן ערד. ווי דער בויגן וואלט געווארן שטרוי. דאס הייסט, דער בויגן און די פיילן דארפן זיין שטארק. אזוי זענען דא וואס דערקלערן אז דאס קערט זיך אויף אברהם. יא? אז אברהם האט כביכול געמאכט ווי ערד, ווי ער וואלט זיי צעטרעטלט ווי ערד. ער האט זיי געמאכט ווי צעבלאזענע שטרוי פאר דעם בויגן פון אברהם. עס זענען דא וואס דערקלערן אז זייער בויגן איז געווארן שטרוי. און זייער חרב איז געווען א בחינה פון ערד.
און באמת איז דא א גמרא וואס זאגט אין מסכת שבת, פון וואו אז עס איז נישטא קיין מזל... אנטשולדיגט, לאמיר פריער לייענען דעם מדרש רבה, דערנאך וועלן מיר זיך אומקערן צו דער גמרא אין מסכת שבת. מדרש רבה בראשית פרשה מ"ג פסקה ג'. רבי יהודה האט געזאגט, אברהם פלעגט ווארפן אויף זיי ערד און עס איז געווארן חרבות. שטרוי און עס איז געווארן פיילן. הערסטו ווי די גמרא דרשענט? מיר האבן דערקלערט איצט אז דאס איז ווי א מליצה, אז זיי האבן זיך אונטערגעגעבן ווי שטרוי פאר אים. אבער דער מדרש זאגט ניין ניין, זאלסטו וויסן, ווי דער פשט. יתן כעפר חרבו. ער פלעגט נעמען ערד און ווארפן, זענען געפלויגן חרבות אויף די שונאים. שטרוי, פלעגט ער ווארפן אויף זיי, איז געווארן פיילן. און רבי נחמיה האט געזאגט, יתן עפר איז נישט געזאגט געווארן, נאר כעפר. זיי פלעגן ווארפן חרבות אויף אברהם און זיי זענען געווארן ערד. מען ווארפט אויף אים חרבות, פלוצלינג זעט מען פליען זאמד. מען ווארפט אויף אים פיילן און זיי ווערן שטרוי. פלוצלינג זעט מען עס איז שטרוי וואס טרעפט אים, מאכט גארנישט. און דאס איז וואס עס שטייט, ירדפם יעבור שלום. רבי לוי אין נאמען פון רבי יוסי בן זמרא זאגט, די טריט פון אברהם אבינו זענען געווען דריי מייל.
רבי יהודה בר רבי סימון האט געזאגט, א מייל. וואס עס שטייט אורח ברגליו לא יבוא. דאס איז אונדזערע פסוקים. רבי נחמיה זאגט, אין נאמען פון רבי אבהו, זייערע פיס האבן זיך נישט אנגעשטויבט אנדערש ווי איינער וואס גייט פון זיין הויז צום בית הכנסת. דהיינו, אורח לרגליו, ווי א מענטש וואס גייט צו פוס א שטיקל וועג פון דא צום בית הכנסת. וויפיל שוין? קוים ווערן שמוצוג זיינע שיך. אזוי אויך איז געווען ביי אברהם אבינו.
דא איז דא נאך א דרשה וואס חז"ל זאגן אויף וואס איז דאס מי העיר ממזרח צדק יקראהו לרגלו יתן לפניו גויים. זאגן חז"ל, פון וואו אז עס איז נישטא קיין מזל פאר ישראל? גמרא אין שבת קנ"ו. וואס עס שטייט, כה אמר השם אל דרך הגויים אל תלמדו ומאותות השמים אל תחתו, כי יחתו הגויים מהמה. זיי וועלן שרעקן און נישט ישראל. די גויים דארפן מורא האבן פון די מזלות, וואס דער דאזיקער שטערן ווייזט, וואס יענער שטערן ווייזט. און אויך רב האלט אז עס איז נישטא קיין מזל פאר ישראל. ווי רב יהודה האט געזאגט אין נאמען פון רב, פון וואו אז עס איז נישטא קיין מזל פאר ישראל? וואס עס שטייט ביי אברהם, ויוצא אותו החוצה. האט אברהם געזאגט פאר דעם הקדוש ברוך הוא, ריבונו של עולם, בן ביתי וועט מיך יורש זיין? וואס, מיין קנעכט? האט ער אים געזאגט לאו, כי אם אשר יצא ממעיך. האט ער געזאגט פאר אים, ריבונו של עולם, איך האב געקוקט אין מיין אצטגנינות, די כוונה איך האב געזען אין די שטערן, און איך בין נישט ראוי צו האבן א קינד. האט ער אים געזאגט, גיי ארויס פון דיין אצטגנינות, אז עס איז נישטא קיין מזל פאר ישראל. וואס איז די כוונה נישטא קיין מזל? די כוונה אז עס איז נישטא קיין מזל, די כוונה זיי זענען נישט אונטערווארפן צום מזל, זיי זענען העכער פונעם מזל. מאי דעתך? פארוואס? זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא, איך וועל אריבערטייטשן. וואס האסטו געזען? זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא, אז דער צדק איז אין מערב? מדרנא ומוקמינא ליה במזרח. איך רוק אים ווען איך וויל און שטעל אים אוועק אין מזרח. און דאס איז וואס עס שטייט ביי אונדז, מי העיר ממזרח צדק יקראהו לרגלו. דער הקדוש ברוך הוא האט גערופן דעם צדק, דעם שטערן צדק, אים צו ברענגען צו מזרח לרגלו. פאר וועם? פאר די פיס פון אברהם. כביכול איך האב אים אריבערגערוקט פאר דיינע פיס. די כוונה פאר אים, פאר זיין מצב.
דער הקדוש ברוך הוא האט געביטן דעם מעמד פון דעם שטערן צדק פון איין ארט צום צווייטן. מי העיר ממזרח צדק יקראהו צו די פיס פון אברהם אבינו כדי צו ביטן זיין גורל כדי ער זאל קענען האבן קינדער. דער מלבי"ם דערקלערט, מי העיר ממזרח. זאגט דער מלבי"ם, מלך המשיח וואס וועט קומען פון א ארץ מזרח. ווער האט אים אויפגעוועקט? לויט דעם מלבי"ם רעדן מיר דא פון א וויכוח וואס וועט זיין לעתיד לבוא צווישן דעם גואל, מלך המשיח, און די גויים.
צו באווייזן זיי דעם אמת פון דער תורה, די אבסאלוטע הערשאפט פון בורא עולם. ער זאגט, מי העיר ממזרח? ווער האט אויפגעוועקט, וואס איז די סיבה וואס האט אויפגעוועקט דעם מלך המשיח צו קומען און פארכאפן לענדער און גויים און קומען הערשן א אבסאלוטע ממשלה? ווארום ווען עמעצער וועקט זיך אויף צו קומען טאן עפעס א פעולה, עפעס א כיבוש, שטאמט דאס פון עפעס א סיבה. און אויב מיר וועלן פארשן, קען זייער זיין אז דאס איז מחמת אהבת השררה און כבוד, אז אלע זאלן וויסן, זעט איר וואספארא כוח איך האב? זעט איר וואספארא צבא איך האלט? זעט איר וואספארא גבורה איך האב? עס קען זיין קנאה, נקמה. יענער האט מיך אמאל פארכאפט, יענער האט מיר אמאל געטאן, איך גיי איצט און קעמף קעגן אים און פארכאפ אים. איך גיי קעמף קעגן אים, שלאג אים. עס קען זיין בצע און קניינים. יענער האט נעפט פעלדער, איך גיי אים פארכאפן כדי דער נעפט זאל זיין מיינער. ער זאגט, אבער האסטו אמאל געהערט וועגן א כובש וואס איז אויפגעשטאנען צו פארכאפן מלוכות פארוואס? צוליב אהבת צדק? צוליב דעם וואס ער וויל אריינברענגען דעם צדק אין דער וועלט? מי העיר ממזרח צדק יקראהו לרגלו? ווער האט אויפגעוועקט דעם דאזיקן כובש אז דער צדק זאל אים רופן לרגלו? די כוונה דאס איז וואס אים אינטערעסירט, דאס איז זיין גאנצע ציל, דאס איז זיין שאיפה. ער וויל אויפוועקן דעם צדק אין דער וועלט.
נאך א זאך, ער זאגט, אט וועסטו זען אז פון זייט פון די קוואנטיטעט איז די זאך וואס עס קומט דא פאר נישט נאטירלעך. באטראכט. קודם כל איז נישט נאטירלעך אז עמעצער גייט מאכן מלחמות כדי אריינצוברענגען צדק אין דער וועלט. די צווייטע זאך, ער זאגט, אט וועסטו זען אז דער נצחון איז נישט אויף דעם דרך הטבע. ווארום אט, דער צדק גיט פאר אים גויים ומלכים ירד. ווי איז די לשון דא? יתן לפניו גויים ומלכים ירד. דערקלערט דער מלבי"ם, דער דרך העולם איז אז די מלכים פארכאפט מען אין א מלחמה און די גויים הערשט מען איבער זיי. ער זאגט דא זעסטו, דאס איז פארקערט פונעם טבע. דא הערשט ער נישט איבער די גויים, נאר הערשט איבער די מלכים. איבער זיי הערשט ער בפרך. געווענליך איז דער מלך נישט איינער וואס מען פארכאפט אים. געווענליך פלעגט מען פארכאפן דאס פאלק. אויף זעלטענע צייטן פלעגט מען זיך איינגעבן צו נעמען דעם מלך, אים אונטערשטעלן אונטער זיין טיש אז ער זאל קלייבן ביינער, אבער דאס איז נישט די געווענליכע זאך. דער מלך פלעגט זיך געווענליך איינגעבן צו אנטלויפן און מען פלעגט הערשן איבער דעם פאלק. אזוי זאגט ער, אט דא וועסטו זען, עס וועט זיין א מצב פארקערט. דאס ברענגט דיך נישט צו טראכטן אז עס איז דא עפעס א כוח עליון וואס האט געטאן דאס אלץ? ווארום יתן לפניו גויים ומלכים ירד.
א דריטע זאך, ער זאגט, קום זע אז דאס איז נישט אויף דעם דרך הטבע. דער צדק גיט פאר אים גויים ווי ערד פאר זיין חרב. זיי זענען ענליך פאר זיין חרב ווי ערד וואס מען טרעטלט מיטן פוס. און די מלכים ווי צעבלאזענע שטרוי פאר זיין בויגן. דהיינו, ער וועט זיי באזיגן מיט א געוואלדיקער גרינגקייט. ווען מען גייט אין מלחמה, ווערט פארגאסן אסאך בלוט, עס איז דא א קאמף, עס נעמט לאנגע צייט. ער זאגט, אבער דא זעסטו ווי פלוצלינג מלך המשיח קומט און פארכאפט מיט אזא גרינגקייט. אלע זענען געווארן פאר אים ווי שטרוי און ווי ערד. דאס וועקט דיך נישט אויף צו פארשטיין אז עס איז דא עפעס א כוח רוחני מיט אים? עס וועקט דיך נישט אויף צו פארשטיין און פרעגן מי העיר ממזרח צדק? ווער איז דאס וואס האט אים אויפגעוועקט צו דער גאולה? דאס לאזט דיך נישט פארשטיין אז עס איז דא עפעס א כוח רוחני עליון וואס האט געברענגט דעם גאנצן מהלך? אזוי וועקט אייך אויף די גויים און פארשטייט אז דער הקדוש ברוך הוא איז דער וואס הערשט איבער אלץ און ער איז דער וואס האט איצט אויפגעוועקט דעם משיח צו קומען און גואל זיין דעם עם ישראל. און אויב אזוי, קומט אויך איר צו זיין אונטער דער ממשלה און הערשאפט פון מלך המשיח.
ירדפם יעבור שלום, אורח ברגליו לא יבוא. ירדפם, לויט דעם רד"ק אז דאס רעדט זיך פון אברהם אבינו, אברהם אבינו האט זיי נאכגעיאגט, יעבור שלום. און איז אריבער בשלום. די כוונה ער איז ארויס בשלום, קיין מענטש איז נישט געשטארבן פון זיינע אנשים. אורח ברגליו לא יבוא. ער זאגט, אויף א געווענליכן אופן, ווען א מענטש גייט א וועג, טוען אים וויי זיינע פיס. ער זאגט דא, ער איז נישט מיד געווארן. נאר עס איז נישט געקומען קיין ווייטיק אין זיינע פיס פונעם גיין. אורח ברגליו לא יבוא, עס האט אים נישט געטראפן קיין שום שלעכטס פון דעם גיין, נאר עס האבן זיך אומגעקערט אלע זיינע אנשים בעת זיי זענען געזונט און גאנץ.
ער ברענגט דא א דריטן דערקלער, איבער ווי דער מלבי"ם לערנט און ווי דער רד"ק לערנט. אז לויט דעם רד"ק קערט זיך דער פרק אויף אברהם אבינו און זיינע מלחמות. לויט דעם מלבי"ם קערט זיך דאס אויף ימות המשיח, וואס דער משיח וועט אין עתיד טאן. ער ברענגט אז עס איז דא נאך א ביאור, אז עס זענען דא וואס טייטשן דעם גאנצן ענין אויף כורש. אז דער השם וועט אים אויפוועקן פון מזרח צו קומען אויף בבל כדי איר צו פארכאפן, און די גויים און די מלכים וועלן נישט שטיין פאר אים. אבער ער נעמט דאס נישט אן, ער זאגט דער ריכטיקער איז ווי מיר האבן געטייטשט. און דעריבער וועלן מיר נישט ווייטער גיין מיט דעם קו אז דאס קערט זיך אויף כורש, נאר מיט די צוויי קווים וואס דער מלבי"ם און דער רד"ק האבן אונדז אויפגעבויט.
דער מלבי"ם דערקלערט אז מלך המשיח, אפילו אז ער וועט זיי נאכיאגן, וועט ער בעצם האבן א מלחמה קעגן די אומות, ווארום מלך המשיח וועט דארפן אריינברענגען אויף די אומות די דת האלוקים. און אין דעם ערשטן שטאפל וועלן נישט אלע וועלן דאס אננעמען. און דעריבער וועט דער מלך אמנם זיי נאכיאגן, אבער יעבור שלום. דאס הייסט, ווען א מלך גייט נאכיאגן, מיינט מען אז ער טוט דאס כדי צו פארכאפן, כדי צו מאכן זיך א נאמען, ווי מיר האבן געזען דעם פאריגן מאל, כדי אנצוקלייבן געלט. ער זאגט, אבער דא וועט זיין א נאכיאגן פון אן אנדער סארט. ירדפם יעבור שלום. ווי איינער וואס גייט כדי צו מאכן שלום. און אפילו ער וועט אריבערגיין א וועג אשר ברגליו לא יבוא, ער וועט אריבערגיין אין וועגן וואס א מענטש קען זיי נישט אריבערגיין מיט זיינע פיס. די כוונה געפערלעכע ערטער, ערטער וואו אויף א געווענליכן אופן קען א מענטש נישט גיין דארט. ער זאגט, קלאר וועט זיין אז דאס גיין וועט זיין א נסיותדיק גיין. א גיין וואס כביכול פון הימל וועט מען אים פירן. ווארום אויב וועסטו קוקן פון א גשמיותדיקן זייט, אורח ברגליו לא יבוא. דאס איז א וועג וואס אויף א געווענליכן אופן קען א מענטש אים נישט גיין מיט זיינע פיס. און פונדעסטוועגן וועט ער יא גיין. אזוי בעל כרחך וועסטו קומען צום מסקנה אז פון אים יתברך איז דאס.
מי פעל ועשה קורא הדורות מראש, אני השם ראשון ואת אחרונים אני הוא. מי פעל ועשה. גייט ווייטער דער מלבי"ם און דערקלערט, באטראכט איר די לאומים. ווער האט געטאן די דאזיקע זאך? און באטראכט, דעם מי, זאגט דער מלבי"ם, נעמט ער אנדערש מיט זיך. מי פעל ועשה? מי קורא הדורות מראש? דהיינו, באטראכט און זעט ווער דאס איז וואס האט מודיע געווען פון פריער, פון ימי קדם, מודיע געווען וואס עס וועט זיין ווען דער משיח וועט קומען. זאגט דער השם, פארוואס נישט איך השם ראשון. איך דער הקדוש ברוך הוא האב דאך דאס מודיע געווען. המגיד מראשית אחרית. פון ראש האב איך שוין דאס מודיע געווען. און אויך את אחרונים אני הוא. דהיינו, אויך ווען די זאך וועט זיך פארווירקליכן, אני הוא. ווער איז דאס וואס האט ארויסגעברענגט די זאך צום פועל? זאגט דער השם, דאס בין איך. דאס הייסט, ערשטע זאך האט דער השם געזען די זאך פון אנהייב, און די צווייטע זאך איז ער אויך געווען צום סוף כדי דאס אין לעבן צו ברענגען, כדי ארויסצוברענגען וואס ער האט געזען, עס ארויסצוברענגען צום פועל.
דערקלערט דער מלבי"ם, אז וואס דער נביא רעדט פונעם עתיד, אויב די זאך איז נישט, לאמיר זאגן, ווייט אויף דעם טבע, א זאך וואס קען זיין פון א נאטירלעכן זייט, ער זאגט, וועלן מיר תמיד קענען זאגן, נו, אזוי האט זיך געטראפן במקרה. וואס האט ער געזאגט, עס וועט זיין א מלחמה? נו, בסדר, נאטירלעך, תמיד זענען דא מלחמות. יעדע זאך וואס איז לכאורה נישט חריג פון זייט פונעם טבע, אויך ווען די זאך וועט זיך טרעפן, וועל איך נישט זען אין איר עפעס א מופתדיקע זאך. ווייל די זאך פון א נאטירלעכן זייט איז א זאך וואס קען זיין. און דעריבער, זאגט דער מלבי"ם, גיב אכט אז די מופתים פון די נביאים זענען אין נישט נאטירלעכע זאכן. למשל, שמואל ברענגט אראפ רעגן אין מיטן זומער. דאס איז נישט קיין נאטירלעכע זאך. אויב אין מיטן ווינטער זאגט ער איצט וועט זיין רעגן און עס פאלט רעגן, וועסטו זאגן הער, קען זיין אז שמואל האט געוואוסט די סינאפטישע מאפע און פארשטאנען אז עס דארף פאלן רעגן. אבער אויב וועסטו זאגן דאס אין מיטן זומער, וואס וועסטו זאגן? פלוצלינג ווערט פארוואלקנט, פלוצלינג פאלט רעגן. זאגט דער מלבי"ם, תמיד ווען די נביאים מאכן אותות ומופתים, מאכן זיי דאס אין זאכן וואס זענען נישט אויף דעם טבע.
און דעריבער קומט ער און זאגט, אט קום און זע, ווען איך זאג דיר מודיע וואס עס וועט זיין מיטן משיח, ווען דער משיח וועט קומען, קום זע אז דאס איז א נישט נאטירלעכע זאך. אז דו זאלסט נישט זאגן דערנאך, יא, נו, עס איז הגיוני אז אזוי וועט זיין. ניין, איך זאג דיר מודיע פון פריער, זע אז עס וועלן דא זיין נישט נאטירלעכע זאכן. ערשטע זאך, ער זאגט, א נאטירלעכע זאך קומט דאך פון זיך אליין. א נאטירלעכע זאך דארף נישט אז עפעס זאל איר אויפוועקן, ווארום אזוי איז דאס אויף דעם טבע. די וועלט פירט זיך אויף דעם טבע. פארקערט דא זאגט ער, ווער איז דאס וואס האט אויפגעוועקט פון מזרח? אויפגעוועקט פון מזרח, דאס הייסט, עס איז דא עפעס וואס עמעצער האט עס אויפגעוועקט. אויפגעוועקט, דאס מיינט דאס קומט נישט אויף א נאטירלעכן אופן. עמעצער האט געדארפט אויפוועקן פון מזרח אז די דאזיקע זאך זאל קומען.
נאך א זאך, א מקרהדיקע זאך איז צייטווייליק. עס טרעפט זיך נישט אויף א שטענדיקן אופן. די שטענדיקע זאך, ווי דער חזון איש זאגט, זאגט דער חזון איש, וואס איז דער חילוק צווישן א נס און א טבע? ביידע איז דאך דער רצון פונעם השם. ווי דער רמב"ן זאגט, אז מיר האבן נישט קיין חלק אין תורת משה ביז מיר גלייבן און ווייסן אז אלע אונדזערע מעשים און אונדזערע מקרים זענען ניסים, עס איז אין זיי נישטא קיין טבע און קיין מנהג פון דער וועלט בכלל. אזוי זאגט דער חזון איש, אזוי וואס איז דער חילוק צווישן א נס און א טבע? זאגט דער חזון איש, דער טבע איז דער מער תמידישער רצון פון דעם הקדוש ברוך הוא. א נס איז א חד פעמיגער רצון. א טבע איז א תמידישער רצון. דאס איז דער חילוק צווישן א נס און א טבע. אזוי זאגט ער, אויך דא, אויב זעסטו אז א זאך האט זיך געטראפן במקרה, עפעס נישט נאטירלעך, ער זאגט, דאס איז א קורצע צייט. עס האט זיך געטראפן א צונאמי. איז א צונאמי נאטירלעך? ניין. וויפיל צייט? פינף מינוט, פארטיק. ווען עס טרעפט זיך עפעס נישט נאטירלעך, איז דאס אויף א קורצער צייט. ווען עס טרעפט זיך עפעס נאטירלעך, איז דאס א לאנגע צייט. דער ווינטער איז נאטירלעך, אזוי איז ער א לאנגע צייט, דאס איז עטלעכע חדשים וואס עס פאלן רעגנס. אבער נישט נאטירלעכע זאכן קומען אויף א קורצער צייט.
אבער ער זאגט, אט וועסטו זען אז וואס עס וועט דא זיין, אויך פון זייט פון די קוואנטיטעט, אויך פון זייט פון די קוואליטעט, וועט דאס נישט זיין במקרה. ווי עס שטייט, יתן לפניו גויים, יתן כעפר חרבו. אלע די זאכן וועלן זיין זאכן די תמידישע און זאכן וואס וועלן נישט זיין ווייניק, נאר וועלן זיין אסאך. ווארום אויך אויב עס טרעפט זיך א נישט נאטירלעכע זאך, טרעפט זי זיך ווייניק. אויב האט זיך געטראפן א צונאמי, האט זיך געטראפן אין עפעס א ארט, אין עפעס א נקודה אין דער וועלט. עס האט זיך געטראפן א אומגעווענליכע בורע, אזוי אויך דא, האט זיך דאס געטראפן אין עפעס א נקודה אין דער וועלט. נישט די גאנצע וועלט האט די בורע גענומען. יעדע זאך וואס איז נישט נאטירלעך, טרעפט זיך ווייניק און אין געוויסע ערטער בלויז. ער זאגט, דא וועסטו זען אז די זאך וועט נישט אזוי זיין. נאר דער השם וועט געבן פאר אים די גויים, וועט געבן ווי ערד זיין חרב. ער וועט האבן א תמידישן נצחון איבער אלע אומות. נישט ווייניק און נישט נאר ארטיש, נאר אסאך און תמיד.
און אזוי זאגט ער, דו וועסט מוזן קומען צום מסקנה, מי פעל ועשה? און מי קורא הדורות מראש? ווער איז דאס וואס האט געטאן דאס אלץ און מודיע געווען אויף דעם פון אנהייב? די נבואה איז דאך געווען פון פריער, אז אט איצט זאג איך דיר מודיע אז אזוי וועט אין עתיד זיין. און די פעולה, דאס איז וואס עס טרעפט זיך צום סוף. דאס אלץ וועט באווייזן אז די האנט פון השם איז דא געווען. און דאס איז וואס ער זאגט, מי פעל ועשה. דער מלבי"ם זאגט, וואס איז פעל ועשה? פעל די כוונה מודיע צו זיין אויף די זאכן פון פריער. און לעשות די כוונה ארויסצוברענגען די זאך צום פועל. עצם דאס וואס איך זאג דיר מודיע אויף דעם פון פריער, און עצם דאס וואס איר זעט אז די דאזיקע זאך וועט זיין תמידיש, דאס ווייזט דיר אז דאס איז פון דער האנט פון השם.
און בפרט וואס איר קענט שוין דעם הקדוש ברוך הוא אז ער מאכט ניסים. איר קענט שוין אז דער השם צעברעכט דעם טבע. זאגט דער השם, איך, אני השם ראשון. אזוי ווייסט איר אז את אחרונים אני הוא. אני השם ראשון, איך האב אייך ארויסגעברענגט פון מצרים. איז דאס געווען א נאטירלעכע זאך? נישט נאטירלעך. און פונדעסטוועגן, ווער האט דאס געטאן? דער השם יתברך. זאגט דער השם, אזוי וואונדער זיך נישט ווען דו זעסט אז איך בין את אחרונים הוא. את אחרונים אני הוא. אזוי אויך וואס עס וועט אין עתיד זיין, ניסים נישט נאטירלעכע, זאגט דער השם, דאס בין איך. דער וואס האט געטאן די ניסים דעמאלט, וועט זיי טאן אויך איצט. אזוי קודם כל וועסטו זיך איבערצייגן צו זען אז עס איז דא א מכוונדיקע האנט, דאס איז דער השם יתברך. די צווייטע זאך, עצם דאס וואס איך זאג די זאכן מודיע פון פריער, און אני השם ראשון, דהיינו איך האב שוין געטאן אזעלכע ניסים אין עבר, וועט דיר באווייזן אז את אחרונים אני הוא, און איך וועל טאן אזעלכע ניסים אויך אין עתיד.
דער רד"ק דערקלערט, אז דאס אלץ קערט זיך דאך אויף אברהם לויט דער שיטה פון רד"ק. אזוי זאגט ער, דער וואס איז קורא הדורות מראש, ער איז דער וואס האט אויפגעצויגן אברהם. מי פעל ועשה? ווער איז דאס וואס האט אויפגעשטעלט א מענטש ווי אברהם? קורא הדורות מראש. דער וואס האט געוואוסט אז פון אים וועט זיין א זרע נכון פאר אים, אויסדערוויילט פון אלע פעלקער. דער השם איז קורא הדורות מראש, און דעריבער האט פון פריער דער הקדוש ברוך הוא געשטארקט אברהם. אני השם, איך בין ראשון און איך בין מיט אחרונים. די כוונה, ער ווייסט אלץ פון אנהייב דורך זיינע נביאים. און דעריבער, זאגט דער השם, איך האב געזען וואס עס וועט אין עתיד ארויסקומען פון אברהם, און דעריבער האב איך אינציאירט מיין גאנצע הילף און סיוע צו אברהם אבינו. אז זיכער האט דאס אנגעהויבן פון אים, נישט צו טעות'ן און מיינען אז דער הקדוש ברוך הוא האט אים באשאפן פון פריער אויף אזא אופן ער זאל זיין א צדיק, ווארום אויב אזוי האט ער נישט קיין שכר, ער איז דאך אויסגעשטאנען אסאך נסיונות. נאר זאגט דער הקדוש ברוך הוא, איך האב געזען וואס עס וועט ארויסקומען פון אים, און דעריבער בין איך געווען אין זיין הילף.
ראו איים וייראו, קצות הארץ יחרדו, קרבו ויאתיון. ווען, דערקלערט דער רד"ק, די יושבי האיים, וועלן זען וואס די גרויסע און געוואלדיקע זאך וואס איז געשען, וועלן זיי מורא האבן. אויך פון קצות הארץ האבן זיי געשראקן. קרבו ויאתיון. זיי האבן זיך גענענט און זענען געקומען פאר אברהם, ווי מיר האבן געזען אויף דעם מלך סדום וואס איז אים אנטקעגן געקומען. און פונדעסטוועגן זאגט ער דיר, זע אז די גויים האבן נישט, וואס מען רופט, אוועקגעלייגט זייער וואפן און זענען אוועקגעגאנגען. איש את רעהו יעזורו ולאחיו יאמר חזק. זיי האבן געטראכט צו קומען און קעמפן. זיי האבן פונדעסטוועגן געטראכט, אברהם, ער האט א סייעתא דשמיא, דער הקדוש ברוך הוא איז מיט אים, אבער מיר וועלן אים יא איבערגעווערן. מיר וועלן אים קענען איבערגעווערן. אזוי אמנם ראו איים וייראו, קצות הארץ יחרדו, עס זענען דא וואס קרבו ויאתיון, ווי דער מלך סדום וואס גייט אים אנטקעגן, אבער די רוב זענען נישט אזוי. נאר די רוב, דער קומענדיקער פסוק, איש את רעהו יעזורו ולאחיו יאמר חזק, צו קומען און קעמפן קעגן אברהם אבינו.
איצט זאגט ער, אויב וועסטו באטראכטן, וועסטו זען אז בעצם האבן די דאזיקע אומות נישט אויפגעעפנט זייערע אויגן. ווארום אויב וואלטן זיי אויפגעעפנט זייערע אויגן, וואלטן זיי פארשטאנען, ווי איז מעגלעך אז א מענטש מיט 318 מאן האט באזיגט פיר געוואלדיקע מלכים, וואס האבן פריער באזיגט פינף געוואלדיקע און מעכטיקע מלכים? זאלט איר וויסן, אין די היסטאריע ביכער פון די אומות ערשיינט די דאזיקע מלחמה, די פיר קעגן די פינף, ערשיינט ווי א וועלט מלחמה. אין די ביכער פון די היסטאריקער ערשיינט זי ווי א וועלט מלחמה. דער פשט פון דעם, עס האט זיך נישט גערעדט וועגן עפעס ארטיקע פאלאנגן וואס עס זענען ארויסגעגאנגען עטלעכע גרילא קעמפער און אברהם מיט עטלעכע מענטשן איז געגאנגען און זיי אונטערגעווארפן. עס איז דא געווען א וועלט מלחמה. און אברהם אבינו האט זי באזיגט. און אויב אזוי, ווי אזוי איז דאס אז זיי וועקן זיך נישט אויף? ווי אזוי איז דאס אז זיי פארשטייען נישט? ער זאגט, אויב וועסטו זאגן אפשר זענען זיי געווען שוואך? ער זאגט, נישט מעגלעך. עס רעדט זיך דאך פון פיר קעגן פינף מעכטיקע מלכים. נאר וואס? די אמונה פון אברהם איז געווען אפגעטיילט פון דער אמונה פון אלע גויים, און דער השם אין זיין גרויסן כוח האט אים געהאלפן, ער איז געווען דער איינציקער צו באזיגן זיי אלע. דאס איז דער אויסגעפרעגטער מסקנה. אבער זיי זענען נישט געקומען צום דאזיקן מסקנה. זיי האבן נישט געוואלט באטראכטן און זען, פארשטיי ווי אברהם באזיגט, דאס איז אין דעם כוח פונעם בורא. אזוי לאמיר אננעמען זיין אלוהות יתברך. ניין, דאס האבן זיי נישט גענומען אויף זיך. און נישט נאר דאס, נאר זיי האלטן זיך נאך מער אן זייערע פסלים און זאגן, לאמיר יעדער דינען זיין עבודה זרה און זיך שטארקן אין איר, און דורך דעם וועלן די דאזיקע אלילים העלפן אונדזער האנט.
דער מלבי"ם דערקלערט אז דער דאזיקער פסוק, ראו איים וייראו, קצות הארץ יחרדו, קרבו ויאתיון, באשרייבט די מלחמות פונעם משיח. און ער באשרייבט ווי אלע גויים וועלן זיך אוועקשטעלן צו קעמפן קעגן דעם מלך המשיח. זיי וועלן דאס נישט אננעמען אויף א מיידיקן אופן. זיי וועלן נישט מסכים זיין באלד אנצונעמען זיין מלכות. און אויך די ווייטע איים, יענע וואס זענען אין דעם עק פונעם יישוב, אין דעם עק פון דער וועלט, אויך זיי וועלן זען און מורא האבן. און פון דעם, קצות הארץ יחרדו. וואס וועלן זיי שרעקן? פארוואס? צו קומען אננעמען די מלכות פון מלך המשיח? ניין. זיי וועלן שרעקן, איש את רעהו יעזורו ולאחיו יאמר חזק. זיי וועלן זיך צונויפזאמלען און זאגן, הער, עס איז דא א ערנסטע מלחמה. עס איז דא א ערנסטער כובש, מען מוז זיך פאראייניקן. לאמיר זיך פאראייניקן, די מעכטן פון אייראפע, מיט אמעריקע, מיט דעם איסלאם, אלע וועלן זיך פאראייניקן כדי צו קומען קעמפן. איש את רעהו יעזורו ולאחיו יאמר חזק.
דערקלערט דער מלבי"ם, איש את רעהו יעזורו, איין זאך. די צווייטע זאך, לאחיו יאמר חזק. זאגט דער מלבי"ם, אויף א נאטירלעכן אופן, אין דעם דרך העולם, א מענטש העלפט נישט דעם חבר מיט א פולער הילף. ער העלפט דעם חבר א ביסל. זיין ברודער העלפט ער אסאך. אבער זיין חבר העלפט ער א ביסל. ער זאגט, אבער דא וועסטו זען אז דאס איז געווען פארקערט. איש את רעהו יעזורו. איינער וועט העלפן זיין חבר מיט א פולער הילף. ולאחיו יאמר חזק. געווענליך העלפט מען זיין ברודער ממש. ער זאגט דא ניין, נאר יאמר חזק. די כוונה, שטארק זיך אויך דו צו ארויסגיין אין דער מלחמה. די כוונה אז דאס וועט זיין אויף א נישט נאטירלעכן אופן, אז זיי וועלן דערמוטיקן זייערע ברידער און העלפן
זייערע חברים, ווארום זיי וועלן פארשטיין אז עס איז דא א ערנסטער קאמף וואס וועט זיין קעגן דעם מלך המשיח. און אויב אזוי, ער זאגט, אויך דו עם ישראל, ברייט זיך אן צו דעם דאזיקן קאמף, און פארלאז זיך נישט אויף דער הילף, נאר זיי א בן חיל. ווי זיי זאגן איינער דעם צווייטן, יעדער שטארקט זיין חבר און זאגט זיי א בן חיל, אזוי אויך דער עם ישראל. אבער מיר וועלן נישט דארפן, ווייל מיר וועלן האבן דעם מלך המשיח, אז דער מלך המשיח, ווי מיר האבן געזאגט, וועט אונדז מאכן די מלחמות, קעגן דעם טבע, נישט אויף דעם דרך הטבע.
רש"י דערקלערט, איש את רעהו יעזורו, אז ווי מיר האבן דערקלערט אז לויט רש"י און דעם רד"ק קערט זיך דאס אויף אברהם, ער זאגט, דער העלפט דעם מיט ברכות, ווי עס שטייט ברוך אברם לאל עליון. און דער העלפט דעם מיט מתנות, ווי עס שטייט ויתן לו מעשר מכל. אזוי לויט רש"י קערט זיך דאס בעצם אויף אברהם און מלכי צדק, וואס האבן געהאלפן איינער דעם צווייטן צו גיין קעמפן קעגן די אומות. איש את רעהו יעזורו ולאחיו יאמר חזק, דער האט אים געהאלפן מיט ברכות, אברהם בענטשט אים, דער גיט אים מתנות. און אויב אזוי, אזוי איז געווען די האדדיקע הילף צווישן זיי אין זייער מלחמה קעגן די מלכים. [א רעדער אין עולם: מלכי צדק]. יא, ריכטיק, איך האב געזאגט אבימלך, די כוונה מלכי צדק.
ויחזק חרש את צורף, מחליק פטיש את הולם פעם. אומר לדבק טוב הוא, ויחזקהו במסמרים לא ימוט. רש"י גייט ווייטער אין דעם קו אז דא רעדט מען בעצם וועגן אברהם אבינו. און דעמאלט זאגט ער, ויחזק חרש את צורף. ווער איז דאס חרש? א אינטערעסאנטע זאך זאגט רש"י, חרש איז שם בן נח. און פארוואס האט מען אים גערופן חרש? ווארום ער איז געווען א שמיד, האט געמאכט די מסמרים פאר דער נויט פון דער תיבה. ויחזק חרש את צורף. ווער איז דאס צורף? צורף איז אברהם אבינו. און פארוואס איז ער אנגערופן צורף? ווארום ער פלעגט צורפן די בריות זיי צו דערנענטערן צו דער שכינה. אזוי האט שם געהאלפן און מסייע געווען צו אברהם אבינו.
ויחזק חרש את צורף. אפילו נח איז דאך געווען אין דער צייט פון אברהם, יא? עס שטייט דאך אז אברהם אבינו, נח איז געשטארבן ווען אברהם איז געווען נ"ח יאר. בן נ"ח. געדענקט דאס ווי א סימן. דאס הייסט אז אפילו נח איז נאך געווען אין דער צייט פון אברהם אבינו. על אחת כמה וכמה שם, ווי מיר האבן געזען, איז ער געגאנגען דרשענען דעם השם, מען איז געגאנגען צו דעם בית מדרש פון שם ועבר. יעקב אבינו איז געגאנגען לערנען תורה אין דעם בית מדרש פון שם ועבר. עס איז דא ווער עס זאגט אז דעמאלט איז דאס שוין געווען בעיקר עבר און נישט שם. אבער ווי עס זאל נישט זיין, זיי זענען געווען אין דעם זעלבן דור. ויחזק חרש את צורף.
אזוי שם דער חרש האט געשטארקט אברהם אבינו וואס איז געווען א בחינה פון צורף, מצרף די בריות זיי צו דערנענטערן צו דער תורה. מחליק פטיש את הולם פעם. מחליק פטיש דאס איז שם, וואס ער איז געווען, ווי מיר האבן געזאגט, ער איז געווען דער חרש. ער פלעגט שטארקן דעם הולם פעם, אברהם אבינו, וואס האט געשלאגן אלע מלכים, ווי ער האט זיי פארטומלט אדער געשלאגן אין זיי ווי צו שלאגן מיט א האמער. ער האט געשלאגן אלע מלכים אין איין מאל. דאס איז די כוונה את הולם פעם. דעם וואס האט געשלאגן די מלכים אין איין מאל. אומר לדבק טוב הוא, ויחזקהו במסמרים. אומר לדבק טוב הוא, די כוונה גוט זיך צו קלעפן צו דעם אלוה פון דעם, דהיינו אברהם אבינו. ויחזקהו, שם שטארקט אברהם, צו זיין דבק אין דעם הקדוש ברוך הוא און נישט זיך ווארפן. ויחזקהו במסמרים. פארוואס שם? ווארום עס שטייט מסמרים, און מסמרים האבן מיר דאך דערקלערט אז דאס איז שם. שם איז דאך דער חרש. ויחזקהו במסמרים לא ימוט, די כוונה שם וואס איז דאך שוין געווען אין א געוואלדיקער מדרגה, נאך פאר דער געבורט פון אברהם, ווארום ער איז דאך געווען אין דער תיבה, און ער האט דאך זוכה געווען צו זען זיין פאטער, נח, רעדן מיט דעם הקדוש ברוך הוא. אזוי שם שטארקט אברהם במסמרים לא ימוט, דהיינו ער זאגט אים בלייב שטארק אין דיין אמונה און דערשרעק זיך נישט פון די מלחמות קעגן די מלכים און פון דער מלחמה קעגן נמרוד.
דער מלבי"ם דערקלערט, ווי מיר האבן געזאגט, אז דער דאזיקער פרק קערט זיך אויף ימי המשיח. און דעריבער זאגט ער, יחזק חרש את צורף. עס וועלן קומען די מלכים כדי צו קעמפן אין עם ישראל. און דער בהלה פאר דעם מלך המשיח וועט זיין אזא גרויסע, ביז אז די מלכים, ווען זיי וועלן דארפן קומען און צוגרייטן וואפן כדי צו קעמפן אין עם ישראל, וועלן זיי טאן נישט לויט דעם ריכטיקן סדר. און פארוואס? דערקלערט דער מלבי"ם, חרש דאס איז דער אומן וואס מאכט די כלי זין, די כלי מלחמה. דער צורף דאס איז דער וואס נעמט ארויס פונעם אייזן די מעטאל. ער נעמט דעם אייזן, צורפט אים, מאכט אים צו מעטאל. עס איז דאך באוואוסט אז דער אייזן ווען ער קומט ארויס פון דער ערד, איז ער זייער שמוצוג, אדער מיט אסאך סיגים. מען מוז אים אריינברענגען אין א קור כדי אים צו צורפן, אים מאכן צו אייזן וואס וועט זיין ראוי צו דער מלאכה. איצט, אויף א נאטירלעכן אופן, ווארט דער חרש אויף די מלאכה פונעם צורף. ביז דער צורף וועט צוגרייטן אייזן וואס וועט זיין ראוי צו דער מלאכה, דעמאלט קומט אריין דער חרש אין דעם בילד און פון דעם אייזן מאכט ער א חרב.
אבער פארקערט, דא וועט דער בהלה זיין אזוי גרויס, ביז אז דער חרש וועט שטארקן דעם צורף און אים זאגן, נו, האסטו שוין געענדיקט? האסטו שוין דא אייזן גרייט? איך וויל צוגרייטן חרבות. עס איז שוין שפעט, געפערלעך, מלך המשיח איז שוין דא, ער קומט צו קעמפן. דער חרש וועט טרייבן דעם צורף צו ענדיקן זיין מלאכה כדי ער זאל קענען ארויסגיין דער חרש און טאן זיין מלאכה און דאס איז צו בויען פון דעם אייזן וואס דער צורף וועט אים ברענגען, צו בויען פון זיי די חרבות. די זעלבע זאך אויך, מחליק פטיש את הולם פעם.
דער וואס מאכט גלאט די כלי מיט א האמער, דאס איז דער סוף פון דער מלאכה. ער וועט מסייע זיין צו דעם וואס איז הולם פעם, דעם וואס שלאגט אויף דער כלי דאס ערשטע מאל. דאס הייסט, עס זענען דא שטאפלען. עס איז דא דער וואס טוט די ערשטע מלאכה, ער האנדלט מיט דעם חומר הגלם, און עס איז דא דערנאך דער וואס טוט דעם סוף, וואס ער איז דער מחליק פטיש, דער וואס שלאגט מיטן האמער ביז ער מאכט דעם גימור. אויך דא, דער וואס מאכט דעם גימור וועט טרייבן דעם וואס טוט די ערשטע מלאכה און דעם וואס איז הולם פעם ראשונה, נו, האסטו שוין געענדיקט? גיב מיר אריבער ווייטער כדי איך זאל קענען ווייטער בויען די כלי מלחמה.
נאך א זאך, ער וועט אויך זאגן לדבק טוב הוא, ויחזקהו במסמרים לא ימוט. פון רוב וואס עס וועט זיין ביי זיי א מצוקה פון כלי נשק כדי צו קומען קעמפן קעגן דעם משיח, וועט ער זיין גרייט צו נעמען צוויי שטיקער פון צעבראכענע חרבות און זיי צונויפקלעפן מיט א צייטווייליקן קלעפ און זיי שטארקן מיט מסמרים כדי זיי זאלן זיך נישט ווארפן, אפילו דאס איז נאר אויף א צייטווייליקן אופן. פארוואס? יאמר לדבק טוב הוא. ווארום מיר האבן נישט קיין צייט זיך אפצושטעלן. מען מוז גיין קעמפן קעגן דעם מלך המשיח. אזוי וועט ער זיין גרייט צו קומען און נעמען שברי כלי מלחמה כדי צו קומען און פארבינדן און קלעפן זיי צוזאמען כדי ארויסצוגיין און קעמפן קעגן דעם מלך המשיח.
און אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, מיט דעם ווייזט ער אונדז, א', ווי אזוי אלע פעלקער וועלן זיך צונויפזאמלען אין איין מאל. די צווייטע זאך, דו זעסט אז זיי וועלן העלפן איינער דעם צווייטן. זיי האבן זיך צונויפגעזאמלט אין איין מאל, דאס האבן מיר געזען אין פסוק ה', ראו איים וייראו, קצות הארץ יחרדו, קרבו ויאתיון. אלע וועלן קרבו ויאתיון צו קעמפן קעגן עם ישראל און מלך המשיח. די צווייטע זאך, זיי וועלן העלפן איינער דעם צווייטן. איש את רעהו יעזורו ולאחיו יאמר חזק. די דריטע זאך, זיי וועלן זיך אייַלן און זיך זריזן אין זייער מלחמה קעגן עם ישראל, אז איינער וועט שטארקן דעם צווייטן אין זיין מלאכה זיך צו אייַלן צוצוגרייטן די כלי מלחמה כדי ארויסצוגיין און קעמפן קעגן עם ישראל.
דער מלבי"ם זאגט, ער שטעלט זיך דא אויף א חילוק צווישן דבק און חיבור. ווען זאגט ער אז א זאך פארבינדט מען זי און ווען זאגט ער א זאך קלעפט מען זי? זאגט דער מלבי"ם, דבק רופט מען א זאך וואס האט זיך געקלעפט דורך א מעשה מיט א כוונה. אה, אנטשולדיגט, דאס הייסט חיבור. וואס מען טוט דורך א מעשה מיט א כוונה, דאס הייסט חיבור. דבק וויל מען זאגן אויף א זאך וואס האט זיך געקלעפט פון זיך אליין. אויף א מקרהדיקן אופן האט זיך געקלעפט פון זיך אליין, קערט זיך אויף איר דער אויסדרוק דבק. א זאך וואס מיר האבן געגאנגען און פארבונדן מיט א כוונה תחילה, דאס הייסט חיבור. אזוי זאגט ער, דא, אויך אויף א זאך וואס האט זיך געקלעפט אויף א מקרהדיקן אופן פון זיך אליין, וועט ער זאגן טוב הוא. דאס הייסט, אפילו אויב עס האט זיך געשאפן פאר אים עפעס א כלי נשק אפילו פון זיך אליין, וועט ער זאגן אויך דאס איז גוט, ברענג אויך דאס. אויך דאס וועלן מיר קענען ניצן. ער וועט אים שטארקן מיט א מסמר און זיך באנוגענען מיט דעם. דהיינו, ער וועט נישט גיין לכתחילה שאפן א זאך און זי פארבינדן, נאר ער וועט זאגן לדבק טוב הוא, אפילו אויב ער זעט אז דא האט זיך געקלעפט עפעס אפילו פון זיך אליין, אפילו מיט דעם וועט אים גענוג זיין כדי ארויסצוגיין און קעמפן קעגן דעם מלך המשיח.
איך וויל זיך דא אפשטעלן אויף א נקודה, דאס איז א נקודה וואס איך האב זי געזען ווי קלאר און פשוט און איך האב אפילו נישט געזען קיין צורך צו רעדן וועגן איר, אבער אויב מען דערמאנט שוין, אזוי וויל איך זיך אפשטעלן אויף דעם. דאס איז א זייער עקרונית נקודה פאר דעם גאנצן לימוד פון נביא. ווען א מענטש לייענט וועגן מלחמת גוג ומגוג און וועגן אלע סארטן צוקונפטיקע מלחמות, אזוי זאגט ער דיר, וואס פאר באשרייבונגען עס איז דארט דא וועגן פיילן, פערד, חרבות, שפיזן. ווער קעמפט בכלל אזעלכע מלחמות? אזוי דער נביא בכלל וועגן וואס רעדט ער? וועגן וואס רעדט ער? לכאורה איז דאס נישט, ער רעדט בכלל נישט וועגן עפעס וואס וועט אין עתיד זיין. אזוי זענען דא אזעלכע אפשר וואס וועלן אפילו זען אין דעם עפעס וואס וואלט זיי שוואכן די אמונה. אט, זעסטו אז דער נביא האט גערעדט, ער האט נישט געזען וואס עס וועט אין עתיד זיין.
מען דארף וויסן אז דער נביא רעדט די זאכן אזוי ווי זיי זענען פארשטענדלעך פאר דעם פאלק אין זיין צייט. אויב דער נביא וועט זאגן אטאם, וועט דאס פאלק זאגן דער דאזיקער נביא איז באמת משוגע. וועגן וואס רעדט ער? וואס איז אטאם? וואס זאגט ער עס וועט זיין א מלחמה מיט אטאם? רעדט צו אונדז בכלל נישט. דאס איז בכלל נישט, ער האט נישט געשאפן א פארבינדונג מיטן פאלק. ווען דער נביא רעדט, אזוי רעדט ער וועגן כלי נשק וואס זענען באקאנט אין זיין צייט. ווען דו קומסט און לייענסט די זאכן, טייטשסטו דאס איבער צו כלי נשק וואס זענען באקאנט אין דיין צייט. אבער עס וועט נישט אויפקומען אויפן געדאנק אז דער נביא זאל זאגן עפעס וואס איז נאך נישט געווען און דאס באשרייבן פאר דעם פאלק ווי עפעס צוקונפטיקס, עס וועט זיין א מלחמה, און אין דער מלחמה וועט זיין א', ב', ג', ווען דער א', ב', ג' ווייסט דאס פאלק בכלל נישט וועגן וואס ער רעדט, ער מוז רעדן אין זייער שפראך.
און דעריבער דער נביא רעדט עס וועט זיין א כלי מלחמה, דו וועסט דאס איבערטייטשן צו א כלי מלחמה פון דיין צייט. אזוי רעדט ער וועגן פיילן, מיר וועלן רעדן וועגן ראקעטן. אבער נישט צו פארשטיין אז אויב ער האט גערעדט וועגן א געוויסער זאך אזוי וועט זיין פערד. אין יענער מלחמה וועט זיין פערד. ווארום עס שטייט פערד. ניין, אזוי דער פערד אונדזערער דאס איז די מרכבה, דאס איז דער טאנק. און אזוי ווייטער, דאס איז דער דרך. אלץ וואס דער נביא רעדט, ער רעדט בעצם אויף א אלעגארישן אופן, ער רעדט א משל. און דעם דאזיקן משל דארפן מיר פארשטיין אז מיר צו אונדזער דור האבן דעם נמשל. ווער עס וויל מער מפורשע זאכן, אזוי וועט ער זען אז עס איז שוין געשריבן געווארן פאר בערך 250 יאר, וועט ער זען אז עס איז שוין געשריבן געווארן אז די צוקונפטיקע מלחמה וועט זיין צוויי מינוט. עס זענען דא מפרשים אין וועלכע עס ערשיינט 12 מינוט. ווער עס וועט וועלן וועט קענען זען באשרייבונגען וועגן א מענטש וואס שטייט און זיין פלייש פוילט אויף זיין הויט און ער צעגייט. און עס איז נישטא פאר דעם קיין אנדער באשרייבונג נאר אין אטאם. און נאך אלע סארטן אזעלכע זאכן. ער קען זען אין דעם רמזים אז זיי האבן געוואוסט וועגן וואס זיי רעדן.
אדער ער וועט זען אז עס רעדט זיך אין נביא וועגן א חץ משכיל. ווי די מפרשים ברענגען דארט, אז די כוונה איז א חץ וואס פליט מיט א שכל פון זיך אליין. אזוי וואס וועט ער רעדן מיט זיי? א ראקעט? זיי ווייסן נישט וואס איז א ראקעט. אזוי רעדט ער מיט זיי וועגן א פייל. א פייל ווייסט איר? יא. א פייל וואס האט א השכלה צו פליען אליין. קענסטו כאפן אזא זאך? יא. אזוי הייַנט ווייסן מיר אז עס איז דא א ראקעט וואס איז געלייטעט און ער פליט אויף אן אומאפהענגיקן אופן. אבער אין זייער צייט האט מען דאס אנגערופן פייל, א חץ משכיל. און אזוי ווייטער אויף דעם דרך, אלע סארטן זאכן וואס זיי האבן גערעדט און אויסגעדריקט אין זייער שפראך, און מיר דארפן אנטציפערן און פארשטיין ווי אזוי דאס רעדט וועגן אונדזער צייט. אבער צו טראכטן אז ווייל ער האט גערעדט וועגן פערד אזוי וועט קומען דא צו אונדז א מלחמה מיט פערד, זיכער וועלן די דאזיקע זאכן נישט אויפקומען אויפן געדאנק. אזוי אויך דא, ווען ער באשרייבט אונדז די שטאפלען פון דער צוגרייטונג פונעם וואפן, דארף מען וויסן, ער קומט צו באשרייבן אז עס וועט זיין א געוואלדיקער דרוק צוצוגרייטן כלי נשק פאר דער מלחמה. און אויב ער וויל דיר זאגן מען וועט זיך אויך באניצן מיט עראפלאנען פון דער צייט פון דער צווייטער וועלט מלחמה ווארום זיי האבן בכלל נישט געהאט עפעס א כלי נשק זיך צו באניצן מיט זיי, דאס איז די באדייטונג פון וואס ער האט געזאגט אז מען וועט נעמען אלע סארטן שברי חרבות און זיי קלעפן. מען וועט נעמען עפעס א מאטאר פון עפעס אזא עראפלאן און עפעס א פליגל פון דא און פארבינדן און מאכן, דער עיקר כדי עס זאל זיין מיט וואס צו קעמפן. אזוי אין זיין צייט, ווען דער נביא האט געוואלט דאס אויסדריקן, דריקט ער דאס אויס אין א חרב וואס מען האט זי פארבונדן מיט מסמרים. דו וועסט נעמען די דאזיקע זאכן און זיי איבערטייטשן צו אונדזער צייט, אבער זיכער נישט צו טראכטן אז מיר וועלן זיך באמת אומקערן צו קעמפן מיט חרבות און נישט צו פארשטיין די ווערטער פונעם נביא ווי דער פשט.