הקדמה: דער קאפיטל פון נחמה און אַן ענטפער פֿאַר די ספֿקנים
קאפיטל מ' אין ישעיהו איז אַ קאפיטל פון נחמה, און בעיקר איז עס אַן ענטפער אויף דער טענה וואָס גנבֿעט זיך אַריין אין האַרצן: ווי אַזוי איז מעגלעך אַז דער הקב"ה זאָל אונדז אויסלייזן? וועלן דען די אומות העולם מסכים זיין אַרויסצולאָזן די ייִדן? צי איז דאָ כּוח ביים הקב"ה, און צי וועט ער דען דאָס וועלן? דער נביא גייט און צענעמט די אַלע ספֿקות איינס ביי איינס, און ווייזט אויף אַז ביים הקב"ה איז ניט שייך ניט קיין חסרון כּוח און ניט קיין חסרון רצון. מיר וועלן גיין אויפֿן סדר פֿון די פּסוקים לויט דעם פּירוש פֿונעם מלבי"ם.
די צוויי תּנאים וואָס מוזן זיין אין דעם אויף וועמען מען פֿאַרלאָזט זיך
זאָגט דער מלבי"ם: כדי צו האָבן בטחון אין עמעצן, מוזן אין אים עקזיסטירן צוויי תּנאים. לאָמיר נעמען דעם פּשוט'סטן משל: אַ מענטש סטראַשעט מיך, און איך פֿאַרלאָז מיך אויף פּלוני אַז ער וועט מיך באַשיצן. וואָס פֿאָדערט זיך כדי איך זאָל זיך קענען פֿאַרלאָזן אויף אים? ערשטנס, ער מוז זיין אַ בעל כּוח - ווייל אויב די וואָס סטראַשען זענען שטאַרקער פֿון אים, מיט וואָס וועט ער מיך באַשיצן? און צווייטנס, עס מוז זיין אין אים התמדה - ווייל אויב הײַנט איז ער דאָ און איבער אַ וואָך, אַ חודש אָדער אַ יאָר וועט ער שוין ניט זיין דאָ, איז דאָך אין דער מינוט וואָס איך וועל אים דאַרפֿן ניט זיין ווער עס זאָל מיך באַשיצן. כּוח און התמדה: דאָס זענען די צוויי תּנאים.
ק֚וֹל אֹמֵ֣ר קְרָ֔א וְאָמַ֖ר מָ֣ה אֶקְרָ֑א כׇּל־הַבָּשָׂ֣ר חָצִ֔יר וְכׇל־חַסְדּ֖וֹ כְּצִ֥יץ הַשָּׂדֶֽה׃ - אַ קול זאָגט: רוף אויס! און ער זאָגט: וואָס זאָל איך אויסרופֿן? יעדער בשר ודם איז ווי גראָז, און זיין גאַנצער חסד איז ווי די בליט פֿונעם פֿעלד.
יָבֵ֤שׁ חָצִיר֙ נָ֣בֵֽל־צִ֔יץ כִּ֛י ר֥וּחַ יְהֹוָ֖ה נָ֣שְׁבָה בּ֑וֹ אָכֵ֥ן חָצִ֖יר הָעָֽם׃ - עס פֿאַרטריקנט דאָס גראָז, עס וועלקט איין די בליט, ווייל דער ווינט פֿון ה' האָט געבלאָזן אויף אים; טאַקע גראָז איז דאָס פֿאָלק.
דאָ ווייזט דער נביא אַז אין אַ בשר ודם פֿעלן אויס ביידע תּנאים צוזאַמען. "כל הבשר חציר" - דער בשר פֿאַרגייט שנעל, זיינע טעג זענען ווייניק, עס איז ניטאָ אין אים קיין התמדה. און אויב דו וועסט זאָגן, אפֿשר כאָטש כּוח און שטאַרקייט האָט ער פֿון זיך אַליין? אויף דעם ווערט געזאָגט "וכל חסדו כציץ השדה" - אַפֿילו בעת ער לעבט איז אין אים ניטאָ קיין כּוח און קיין קיום, ווי אַ בליט וואָס וועלקט איין. "אכן חציר העם" - אינעם פֿאָלק אַליין איז ניטאָ ניט די שטאַרקייט און ניט דער המשך, ניט ווי אַ בליט און ניט ווי גראָז. אויף די דאָזיקע איז זיכער ניטאָ אויף וואָס זיך צו פֿאַרלאָזן.
יָבֵ֥שׁ חָצִ֖יר נָ֣בֵֽל צִ֑יץ וּדְבַר־אֱלֹהֵ֖ינוּ יָק֥וּם לְעוֹלָֽם׃ - עס פֿאַרטריקנט דאָס גראָז, עס וועלקט איין די בליט, אָבער דאָס וואָרט פֿון אונדזער גאָט וועט באַשטיין אויף אייביק.
ווידער אינעם דבר אלוקינו קומען פֿאָר ביידע תּנאים צוזאַמען: "יקום" - אַ לשון פֿון קיום, תּוקף און שטאַרקייט; "לעולם" - אייביקייט און התמדה. דער וואָס ביי אים איז פֿאַראַן סיי כּוח און סיי נצחיות, אויף אים קען מען זיכער בטוח זיין. דעריבער זאָלסטו ניט אָנהענגען דיין בטחון אין אַ בשר ודם, נאָר אינעם הקב"ה - וואָס זיין כּוח בלייבט אויף אייביק און זיין וואָרט פֿאַלט קיינמאָל ניט אַוועק.
מבשרת ציון און מבשרת ירושלים
עַ֣ל הַר־גָּבֹ֤הַּ עֲלִי־לָךְ֙ מְבַשֶּׂ֣רֶת צִיּ֔וֹן הָרִ֤ימִי בַכֹּ֙חַ֙ קוֹלֵ֔ךְ מְבַשֶּׂ֖רֶת יְרוּשָׁלָ֑͏ִם הָרִ֙ימִי֙ אַל־תִּירָ֔אִי אִמְרִי֙ לְעָרֵ֣י יְהוּדָ֔ה הִנֵּ֖ה אֱלֹהֵיכֶֽם׃ - אויף אַ הויכן באַרג גיי דיר אַרויף, די מבשרת פֿון ציון; הייב אויף מיט כּוח דיין קול, די מבשרת פֿון ירושלים; הייב אויף, האָב ניט מורא, זאָג צו די שטעט פֿון יהודה: אָט איז אייער גאָט!
ווער איז די מבשרת? ציון אַליין און ירושלים אַליין זענען די מבשרות. צו ציון ווערט געזאָגט "על הר גבוה עלי לך", און צו ירושלים ווערט געזאָגט "הרימי בכוח קולך" - און פֿאַרוואָס איז פֿאַראַן דער שינוי הלשון? ערקלערט דער מלבי"ם: ציון איז דער אָרט וווּ עס זיצן דער מלך און די סנהדרין, דער מקום המקדש; און ירושלים איז די איבעריקע שטאָט, דער וואוינאָרט פֿונעם המון עם. ציון מעלדט די בשורה אַז דער הקב"ה וועט צוריקקערן די שכינה, די מלכות און די כהונה - און דאָס איז אַ בשורה פֿון גדולה און רוממות, דעריבער הייסט עס "על הר גבוה עלי לך", אויפֿן הר הבית. ירושלים ווידער מבשרט דעם קיבוץ גלויות פֿאַרן המון עם, און דעריבער הייסט עס "הרימי בכוח קולך" - אַז אַלע פֿאַרטריבענע וואָס זענען צעשפּרייט אין גלות זאָלן הערן אַז עס איז געקומען די צייט צוריקצוקומען.
"הרימי אל תיראי" - האב ניט קיין מורא אז די זאך וועט חלילה ניט מקוים ווערן, אז צום סוף וועט ניט קומען די גאולה. און נאך מער, "אמרי לערי יהודה הנה אלוקיכם" - דער לשון "הנה" איז א לשון פון ווייזן מיטן פינגער: זעט, עס איז דא, עס איז שוין אנגעקומען. די גאולה איז שוין ממש נאנט, און מ'טאר זיך ניט מייאש זיין דערפון.
נישט קיין חסרון כח און נישט קיין חסרון רצון
הִנֵּ֨ה אֲדֹנָ֤י יֱהֹוִה֙ בְּחָזָ֣ק יָב֔וֹא וּזְרֹע֖וֹ מֹ֣שְׁלָה ל֑וֹ הִנֵּ֤ה שְׂכָרוֹ֙ אִתּ֔וֹ וּפְעֻלָּת֖וֹ לְפָנָֽיו׃ - זעט, דער אויבערשטער גאט וועט קומען מיט שטארקייט, און זיין ארעם הערשט פאר אים; זעט, זיין שכר איז מיט אים, און זיין פעולה איז פאר אים.
דער נביא פארטזעצט און זאגט צו דער מבשרת: דו האסט גארנישט וואס מורא צו האבן אז דער אויבערשטער וועט חלילה ניט מקיים זיין זיין ווארט. ווארום אזא מחשבה קען נאר שטאמען פון איינע פון צוויי סיבות: אדער אז ער קען ניט, אדער אז ער קען יא נאר ער וויל ניט. ביידע שייכן זיך לחלוטין ניט כלפי הקדוש ברוך הוא.
לאמיר אנהייבן מיט דעם פעלן פון כח. "ער קען ניט" קען געזאגט ווערן אויף צוויי אופנים. איינס - אז ער האט ניט קיין כח, דער כח איז אויסגעגאנגען, עס איז פאראן א מידקייט. אויף דעם ווערט געזאגט "הנה ה' בחזק יבוא" - דער הקדוש ברוך הוא איז דאך דער בעל הכוח, צי קען מען דען זאגן אז ער האט ניט קיין כח? דער צווייטער אופן - א קעניג וואס גיט א צוזאג, אבער זיין חיל, זיינע גדודים און יועצים זענען ניט מסכים מיט אים, און ער קען דאס ניט מוציא זיין מן הכוח אל הפועל. אויף דעם ווערט געזאגט "וזרועו מושלה לו" - זיין ממשלה איז ניט אנגעהאנגען אין יענעמ'ס דעת, ער האט ניט קיין קאבינעט און ניט קיין שרים וואס ער איז אונטערווארפן אונטער זיי, נאר אלעס ווענדט זיך אין אים אליין און אין זיין זרוע הנטויה.
בלייבט אלזא איבער צו פרעגן: אפשר כח איז יא פאראן, אבער דער אויבערשטער וועט נישט וועלן, אפשר וועט געשען א שינוי אין זיין דעת? אויך דא זענען פאראן צוויי צדדים. עס מאכט זיך ביי א מענטש אז ער האט צוגעזאגט צו העלפן ווייל מ'האט אים צוגעזאגט באלוינונג, און ווען עס ווערט קלאר אז מ'האט ניט מיט וואס צו באצאלן ציט ער זיך צוריק: "איך בין געקומען פאר באצאלט, אז דו האסט נישט מיט וואס צו באצאלן - קום איך ניט". אויף דעם ווערט געזאגט "הנה שכרו איתו" - דער גאנצער שכר אליין געפינט זיך ביים הקדוש ברוך הוא, און ווער קען אים דען צוזאגן א שכר אז צוליב דעם זאל ער ענדערן זיין דעת?
און דער צווייטער צד: אפשר האט ער צוגעזאגט ווייל די זאך האט אים געפאלן, און יעצט געפעלט עס אים שוין מער ניט. אויף דעם ווערט געזאגט "ופעולתו לפניו" - ביי אונז מענטשן איז דא א הבטחה און עס איז דא אן הוצאה לפועל, און דאס זענען צוויי באזונדערע זאכן; אבער ביים הקדוש ברוך הוא, אז ער האט צוגעזאגט א זאך - איז דאס ווי ער וואלט שוין געטון און געשאפן, "נפשו אותה ויעש". דעריבער איז ניט מעגלעך קיין שינוי פון דער פריערדיקער הבטחה: ניט מצד א חסרון כח - "בחזק יבוא וזרועו מושלה לו", און ניט מצד א חסרון רצון - "הנה שכרו איתו ופעולתו לפניו". און דערפאר קען מען אנצייגן מיטן פינגער און זאגן "הנה אלוקיכם" - ער וועט זיכער קומען און אויסלייזן זיין פאלק.
כרועה עדרו ירעה
כְּרֹעֶה֙ עֶדְר֣וֹ יִרְעֶ֔ה בִּזְרֹעוֹ֙ יְקַבֵּ֣ץ טְלָאִ֔ים וּבְחֵיק֖וֹ יִשָּׂ֑א עָל֖וֹת יְנַהֵֽל׃ - אזוי ווי א פאסטוך וואס היט זיין שאף, מיט זיין ארעם וועט ער צונויפנעמען לעמעלעך און אין זיין חיק וועט ער זיי טראגן, די זויגנדיקע שאף וועט ער רואיג פירן.
עס זענען פאראן צוויי אופנים ביי א פאסטוך: א פאסטוך וואס היט יענעמ'ס שאף, און א פאסטוך וואס פאשעט זיין אייגן צאן. ווען דער פאסטוך זעט זיין אייגענעם עדר, דערבארמט ער זיך אויף זיי פיל מער און זארגט פאר זיי מיט א פערזענלעכער זארג. און דעמאלט "בזרועו יקבץ טלאים ובחיקו ישא" - די יונגע צארטע לעמעלעך וואס זענען הערשט געבוירן געווארן און עס איז זיי שווער צו גיין, זאמלט ער איין מיט איין ארעם און טראגט זיי אין זיין חיק, "עלות ינהל" - און די מוטערס וואס גיבן זייגן פירט ער לעבן זיי מיט דער צווייטער האנט, צוליב זיין גרויס רחמנות אויף זיי. אזוי וועט דער הקדוש ברוך הוא רחמנות האבן אויף כלל ישראל, ער וועט זיי אליין ארויספירן און פירן, ווייל זיי זענען דאך זיין קנין און זיין נחלה. ער דארף ניט קיין באלוינונג פון קיינעם, נאר מיט זיין אייגענעם כח וועט ער ארויסנעמען די אידן פון גלות. און פארוואס ווערן די מוטערס אנגערופן "עלות"? ערקלערט דער רד"ק: די יונגע ולדות ווערן אנגערופן "עולים", דעריבער ווערן זייערע מוטערס אנגערופן "עלות".
מי מדד בשעלו מים - די מאסן פונעם בורא עולם
מִי־מָדַ֨ד בְּשׇׁעֳל֜וֹ מַ֗יִם וְשָׁמַ֙יִם֙ בַּזֶּ֣רֶת תִּכֵּ֔ן וְכָ֥ל בַּשָּׁלִ֖שׁ עֲפַ֣ר הָאָ֑רֶץ וְשָׁקַ֤ל בַּפֶּ֙לֶס֙ הָרִ֔ים וּגְבָע֖וֹת בְּמֹאזְנָֽיִם׃ - ווער האט געמאסטן מיט זיין פויסט דאס וואסער, און אויסגעמאסטן דעם הימל מיטן שפאן, און אריינגענומען אין א מאס דעם שטויב פון דער ערד, און אפגעוואויגן מיט א וואגשאל די בערג, און בערגלעך אין וואגשאָלן?
רש"י דערקלערט לויט'ן פשט: דער וואס האט געהאט דעם כח צו באשאפן דאס אלעס, האט אוודאי דעם כח אויסצולייזן כלל ישראל פון גלות. און וואס מיינט "בשעלו"? איין פשט איז - מיט זיין גאנג און זיינע טריט, אזוי ווי "במשעול הכרמים". א צווייטער פשט - "שועל" איז א נאמען פון א מאס-כלי, ווי "בשעלי שעורים". און דער רד"ק טייטשט: מיט זיין פויסט - כביכול דער רבונו של עולם האט אפגעמאסטן מיט זיין פויסט די וואסערן פון דער וועלט, און דאס צייגט אויף גדלות און אן אומגעהויערער מאכט. און פארשטייט זיך מען טאר נישט בטעות טראכטן אז די זאכן זענען כפשוטם, ווארום ער האט דאך נישט קיין קערפער און קיין דמות הגוף, נאר אלעס איז על דרך משל. ווען דער אויבערשטער האט געלייגט די וואסערן פון דער וועלט אין די ימים און טייכן, האט ער זיי כביכול אפגעמאסטן אזוי ווי איינער וואס לייגט אריין אין א כלי מיט שטרייכן (שנתות) און זעט פונקטליך די נויטיגע מאס.
"ושמים בזרת תיכן" - וויבאלד דער הימל איז פלאך, ווערט ער געמאסטן מיט א מאס פון לענג, מיט א זרת (שפאן) אדער מיט א שטעקן (קנה). "וכל בשליש עפר הארץ" - רש"י ברענגט עטליכע פשטים: ער האט געמאסטן אין דריטלעך, ווייל ווען דער אויבערשטער האט באשאפן די ערד האט ער געמאכט א דריטל מדבר, א דריטל יישוב און א דריטל ימים און טייכן; און נאך א פשט, "שליש" איז דער שטח פונעם גראבן פינגער (אגודל) ביז'ן מיטלסטן פינגער (אמה) וואס איז דער דריטער פינגער, א סארט מאס. און רוב מפרשים גייען אין דעם וועג אז "שליש" איז א נאמען פון א כלי, ווי "ותשקמו בדמעות שליש", גלייך ווי עס וואלט געשטאנען "ותשקמו דמעות בשליש" - דער אויבערשטער שענקט אן מיט דער דאזיגער כלי. און אויך "וכל" איז דא מלשון מעסטן, אזוי ווי "וימודו בעומר". "ושקל בפלס הרים" - זאגט רש"י, אלעס לויט'ן סארט באדן: א שווערן בארג האט ער געשטעלט אויף א הארטן באדן, און א לייכטן בארג אויף א ווייכן באדן, ווייל אויב מען וואלט געלייגט א שווערן בארג אויף א ווייכער ערד וואלט דער בארג צוביסלעך איינגעזונקען. דער אויבערשטער האט אפגעוואויגן יעדן בארג און וואו זיין פאסיגער ארט איז.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא רעכנט דער נביא אויס בפרטיות דאס וואס ער האט אנגעהויבן אין פסוק י': "הנה ה' בחזק יבוא". דאס איז אן ענטפער פאר די פעלקער וואס וועלן טענה'ן אז ס'איז נישטא קיין מעגליכקייט ארויסצונעמען די יידן פון גלות, און פאר די ספקנים צווישן די יידן וואס זענען נישט זיכער צי דאס איז מעגליך. דער רבונו של עולם איז א בעל כח בלי תכלית, און עס איז נישטא קיין כח ווי דער כח פונעם בורא. און דא רעכנט דאך דער נביא אויס די פיר יסודות: "מי מדד בשעלו מים" - דער יסוד המים; "ושמים בזרת תיכן" - דער יסוד האש; "וכל בשליש עפר הארץ" - דער יסוד העפר.
און וואס איז "וכל בשליש עפר הארץ"? ערקלערט דער מלבי"ם: אפילו אן קיין גרויסע ידיעות אין אסטראנאמיע פארשטייט יעדער מענטש אז דאס וואס דער כדור הארץ דרייט זיך מיט א פעסטן צירקולאציע איז נישט קיין זעלבסטפארשטענדליכע זאך. נעם א חפץ און פרוביר עס צו דרייען - פארוואס זאל עס ממשיך זיין זיך צו דרייען אין דעם זעלבן ריכטונג? עס איז דאך פאראן דער געזעץ פון אינערציע און דער צענטריפוגאלער כח, אז א זאך וואס באוועגט זיך אין א קיילעכדיגן וועג שטרעבט ביי א געוויסער שטופע ארויסצופליען פונעם קרייז. נעם א שטריק מיט א שטיין ביים עק, דריי עס - און ווען דו לאזסט עס אפ, וועט דער שטיין נישט ווייטער גיין אין קרייז נאר וועט אוועקפליען אויסנווייניג. וויאזוי דען האלט דער ערד-קוגל אן זיין לויף ארום דער זון און אנטלויפט נישט ארויס? דער ענטפער איז דער מאגנעטישער כח. אלע קוגלען וואס דער באשעפער האט באשאפן אין דער וועלט זענען געבויט מיט א ריזיגן מאגנעטישן כח; ווען איך ווארף א זאך און עס פאלט אראפ צו דער ערד - דאס איז דער כח הגרביטציה (צוציאונגס-קראפט), ווייל די ערד איז ווי א מאגנעט. און אויף אן ארט וואו דער כח איז קלענער, ווי צום ביישפיל אויפ'ן לבנה, איז די מאגנעטישקייט בערך א זעקסטל פון דער ערד.
קומט אויס אז די פעאיגקייט פון די קוגלען צו בלייבן אין זייער ארביט שטאמט פון דעם וואס דער אויבערשטער האט מיט א וואונדערבארן פינקטליכקייט אפגעמאסטן די מאס פון מאגנעטיזם פון יעדן איינעם פון זיי. ווארום ווען צוויי קוגלען דערנענטערן זיך איינער צום צווייטן ווירקן זיי איינער אויפ'ן צווייטן, און אויב איין קוגל וועט צוקומען צו נאנט צום צווייטן קען דאס פירן צו א גוואלדיגן צוזאמענשטויס, צו א צוברעכונג, אדער אז דער קוגל זאל ארויסגיין פון זיין באשטימטן וועג. ווער איז דער וואס "כל בשליש עפר הארץ" - ווער האט מדייק געווען און אפגעמאסטן די מאס פון מאגנעטיזם פונעם כדור הארץ, כדי ער זאל זיך דרייען גענוי אויף דעם אופן און נישט טוישן זיין גאנג?
און כדי דאס אלעס זאל קענען קלאפן - "ושקל בפלס הרים וגבעות במאזניים". דער פלס איז געמאכט פאר א גרויסער מאס און די מאזניים פאר א קלענערער מאס, און די נויטווענדיגקייט פון דער וואג איז צו פארגלייכן דאס געוויכט און דעם באלאנס צווישן זיי, אז אויפ'ן כדור זאלן נישט זיין ערטער וואס זענען שווערער און ערטער וואס זענען לייכטער. א געוויכט וואס איז נישט אויסגעגליכן קען ענדערן זיין דרייונג: נעם אן אויטא און לאד עס אן נישט גלייך - וועט דער אויטא ציען צו יענער זייט וואו די לאסט ליגט. אזוי אויך דער כדור הארץ, אויב ער וואלט געהאט אן איבריג געוויכט אויף איינע פון זיינע זייטן, וואלט ער זיך נישט געדרייט גלייך. דערפאר האט אויסגעפעלט אפציוועגן די בערג און זיי צעטיילן איבער'ן כדור אויף אן אופן וואס האלט דעם שיווי משקל. דאס אלעס, ווער האט עס געטאן אויב נישט דער אויבערשטער אליין - און דו האסט נאך א ספק אין זיין כח ארויסצונעמען די יידן פון גלות?
מי תיכן את רוח ה' - יסוד הרוח און נישטא קיין יועץ
מִֽי־תִכֵּ֥ן אֶת־ר֖וּחַ יְהֹוָ֑ה וְאִ֖ישׁ עֲצָת֥וֹ יוֹדִיעֶֽנּוּ׃ - ווער האט אויסגערעכנט דעם גייסט פונעם אויבערשטן, און ווער איז דער מענטש פון זיין עצה וואס זאל אים לאזן וויסן?
דא, זאגט דער מלבי"ם, גייט דער נביא אריבער צום פערטן יסוד. מיר האבן גערעדט וועגן וואסער, וועגן ערד און וועגן פייער וואס דאס איז דער הימל, און יעצט דער יסוד הרוח - דער ווינט וואס דער אויבערשטער בלאזט אויף דער ערד. און אויב דער אויבערשטער האט מתקן געווען און מייסד געווען דאס אלעס, איז אוודאי זיין כח פיל גרעסער ווי דאס וואס ער האט באשאפן. ווארום א זאך וואס ווערט געשאפן דורך מיר איז תמיד ווייניגער פון מיר און נישט מער פון מיר: א קלוגער מענטש וואס מאכט א קלוגע זאך - קען דאך דאס געמאכטע נישט זיין קלוגער פון אים אליין, וואס קען ער דען אריינלייגן דערין מער ווי דאס וואס ער פארמאגט אליין? אויב אזוי, איז זיכער אז דער כח פונעם באשעפער איז גרעסער פון די פיר יסודות וואס ער האט באשאפן.
און אויב דו וועסט זאגן, אפשר פעלט אים חכמה און עצה צו דערפילן זיין צוזאג? דערויף פירט דער פסוק אויס: "ואיש עצתו יודיענו" - פון וועמען זאל דער אויבערשטער נעמען אן עצה, און ווער איז דער בעל עצה וואס זאל אים מעלדן וואס צו טאן? רש"י טייטשט: "מי תיכן את רוח ה'" - ווער האט אויסגערעכנט די רוח הקודש וואס איז רוח ה' אין מויל פון די נביאים, אויב נישט דער אויבערשטער אליין; "ואיש עצתו יודיענו" - דער באשעפער לאזט וויסן פאר'ן מענטש, דאס איז דער נביא, זיינע עצות און פלענער, ווי עס שטייט ביי אברהם אבינו "המכסה אני מאברהם". און ווייטער דערקלערט רש"י לויט'ן פשוטן משמעות, אז דאס גייט צוריק צום אנהייב פסוק: ווער האט באשאפן דעם רוח ה' - ער אליין; און ווער איז דער מענטש פון זיין עצה וואס זאל לאזן וויסן פאר'ן אויבערשטן אן עצה? און דער רד"ק ערקלערט: דער אויבערשטער האט אלעס געמאכט, "נפשו אותה ויעש", עס איז נישטא קיין מענטש, קיין מלאך און קיין שום רוחניות'דיגע קראפט וואס זאל געבן אן עצה פאר'ן אויבערשטן און אים זאגן אזוי זאלסטו טאן און אזוי זאלסטו נישט טאן, נאר ער איז "נוטה שמים לבדו". און אויב זיין כח איז אומבאגרענעצט און עס איז נישטא קיין שיעור צו זיין יכולת, ממילא ווען ער זאגט צו - פירט ער אויס, און אז ער האט צוגעזאגט ארויסצונעמען כלל ישראל פון גלות, וועט ער זיי זיכער אויסלייזן.
די דריי מקורות פון חכמה וואס א מענטש דארף - און דער אויבערשטער דארף קיינעם נישט
אֶת־מִ֤י נוֹעָץ֙ וַיְבִינֵ֔הוּ וַֽיְלַמְּדֵ֖הוּ בְּאֹ֣רַח מִשְׁפָּ֑ט וַיְלַמְּדֵ֣הוּ דַ֔עַת וְדֶ֥רֶךְ תְּבוּנ֖וֹת יוֹדִיעֶֽנּוּ׃ - מיט וועמען האט ער זיך באראטן אז יענער זאל אים פארשטענדליך מאכן, און אים לערנען דעם שטעג פון משפט, און אים לערנען דעת, און אים באקאנט מאכן דעם וועג פון פארשטאנד?
דער מלבי"ם ערקלערט אז די השגה פונעם מענטש איז תמיד אפהענגיק אין א צווייטן, און ער רעכנט אויס די אופנים וויאזוי א מענטש קויפט זיך איין זיינע ידיעות. דער ערשטער אופן איז וואס דער הקב"ה חונן דעת דעם מענטש - דער שכל הישר, וואס מען רופט "קאמאן סענס". אויב וועסטו בעטן א ראיה אויף די זאכן, קען מען דיר נישט געבן, אבער דער שכל הישר זאגט אזוי. צום ביישפיל, מען קען נישט זאגן צוויי הפכים אין איין זאץ: "יעצט איז נאכט און טאג" - מאך אפ, אדער נאכט אדער טאג; "דער מענטש איז קלוג און א נאר" - דאס איז א סתירה פנימית מיניה וביה. אזעלכע זאכן קען מען נישט אויפווייזן דורך אן עיונ'דיגער פארשונג, אבער זיי זענען דער יסוד צו אלע פארשונגען אינאיינעם.
און אזוי אויך אין עניני מוסר: עס איז נישטא קיין שום מאראלישע געזעלשאפט וואס זאל אפמאכן אז ס'איז לעגיטים צו גנב'ענען. ס'קען זיין געזעלשאפטן וואו מען טוט עס, אבער קיינע פון זיי שטעלט נישט פעסט אז מצד מוסר איז דאס לעגיטים. און פארוואס טאקע זאל מען נישט גנב'ענען? די באשעפענישן אויף דער וועלט, עולם החי, זענען דאך אויסגעשטעלט אז איינער קומט און כאפט פונעם צווייטן, און נישט נאר ער גנב'עט נאר ער עסט ממש אויף די אנדערע בעל חי אליין - און פארוואס זאלן מיר נישט לעבן אזוי? דער תירוץ איז, אז דער שכל הישר זאגט אז א מתוקנ'דיגע געזעלשאפט איז א געזעלשאפט וואו מען גנב'עט נישט. דאס איז א מציאות מיט וואס יעדער מענטש ווערט באשאפן.
און לגבי דער חשיבות פונעם שכל הישר פארציילט מען איבער א בן מלך וואס איז געווען א גרויסער בור ועם הארץ. האט דער מלך אים געשיקט צו מלמדים זיי זאלן אים לערנען, און זיי האבן אים געלערנט א לאנגע צייט ממש פון אל"ף בי"ת: עס זענען דא זאכן וואס זענען רונדעכיג, עס זענען דא פיר-עקיגע, עס זענען דא דריי-עקיגע, און עס זענען דא לאנגע. ער האט געענדיגט אלע זיינע לימודים און איז דורך די בחינות אויף הונדערט פראצענט. איז געקומען א שר פונעם מלך, אריינגעלייגט א טבעת אין זיין האנט און פארמאכט זיין פויסט, און געזאגט צום בן מלך: טרעף וואס איך האב דא. האט יענער אנגעהויבן טראכטן און טראכטן, און צום סוף האט ער געבעטן א רמז. זאגט אים דער שר: ס'איז עפעס רונדעכיג. האט דער בן מלך פרובירט זיך צו דערמאנען וואס פאר א רונדעכיגע זאך ער האט לעצטנס געלערנט, און ער האט זיך דערמאנט אז דער מלמד האט אים געלערנט אז א וואגן קען נישט פארן אן א ראד. האט ער אויסגערופן: א ראד פון א וואגן! האבן אלע אויסגעפלאצט אין א געלעכטער. א פשוט'ער שכל הישר זאגט דאך אז א ראד פון א וואגן קען שווער אריינגיין אין א מענטשנ'ס האנט. א מענטש קען לערנען א סך, אבער אן קיין שכל הישר וועט ער זאגן די גרעסטע נארישקייטן אן קיין שום היגיון.
דער צווייטער אופן איז דער כוח פונעם היקש וואס איז איינגעקריצט אינעם מענטש - די מעגליכקייט צו מדמה זיין מילתא למילתא און ארויסברענגען מסקנות. דו פרעגסט מיר אויף א זאך וואס איך האב נישט געלערנט, אבער איך מאך א חשבון: ס'איז דא אן אנדערע זאך וואס איז ענליך דערצו, און אויב דארט איז אזוי - איז דאך א קל וחומר אז דא איז אויך אזוי. אויב א' איז ענליך צו ב', און ב' איז ענליך צו ג', על כרחך איז ג' ענליך צו א' - כאטש מען האט מיר דאס קיינמאל נישט געזאגט בפירוש. דאס איז דער היגיון וואס לערנט וויאזוי צו מדמה זיין איין זאך צום צווייטן.
און דער דריטער אופן: ביי א געוויסן שטאפל וועט דעם מענטש שוין נישט קלעקן נישט דער שכל הישר און נישט דער היקש, ווייל עס זענען פאראן זאכן וואס מען דארף אז א צווייטער זאל דיר דאס אויסלערנען, און אן אים וועסטו עס נישט וויסן. עס זענען דא באוואוסטע און קבועה'דיגע חוקי הטבע וואס מען האט שוין געהארוועט דערויף הונדערטער און טויזנטער יארן. אויב וועסטו אנהייבן פון פריש אויסצופארשן דעם חוק המשיכה און מאכן פראבעס, וועסטו פארלענדן דערויף דיין גאנץ לעבן - און מיט וואס וועסטו גיין ווייטער? דער פארשער שטיצט זיך אויף דעם וואס אנדערע האבן געפארשט ביז היינט און לייגט צו נאך א שיכט, און די יסודות לערנט ער אין בית הספר און אין אוניווערסיטעט. עס איז שוין אויפגעוויזן געווארן אז וואסער קאכט ביי הונדערט גראד, און מען דארף נישט פארשווענדן צוויי חדשים מיט א טערמאמעטער צו בודק זיין ווען ס'גרייכט רתיחה און ווען פרירונג. און בפרט אין עסק התורה זענען דא זאכן וואס ס'איז אוממעגליך זיי משיג צו זיין מיט אייגענער הארוואניע און השערת הדעת, נאר מען קען זיי בלויז מקבל זיין פון איינעם וואס האט זיי משיג געווען - ווי דער אר"י ז"ל וואס האט מקבל געווען פון אליהו הנביא; און צוליב דעם ווערן די דאזיגע זאכן אנגערופן "קבלה".
און יעצט לאמיר צוטיילן דעם פסוק לויט'ן מלבי"ם: "אֶת מִי נוֹעָץ... וַיְלַמְּדֵהוּ דָעַת" - דעת איז די סאמע גרונטליכסטע פארשטאנד, דער נאטירליכער שכל הישר וואס ליגט אינעם מענטש אפילו אן דעם וואס ער זאל לערנען עפעס, וואס מיר רופן היינט "חכמת חיים": א מענטש וואס האט נישט געלערנט אין קיין אוניווערסיטעט, אבער ער פארמאגט היגיון און מען קען זיך מיועץ זיין מיט אים אין יעדער זאך. "וְדֶרֶךְ תְּבוּנוֹת יוֹדִיעֶנּוּ" - תבונה איז תמיד צו פארשטיין איין זאך פון דער צווייטער, און דאס איז דער כוח פונעם היקש און דעם דימוי. "וַיְבִינֵהוּ וַיְלַמְּדֵהוּ בְּאֹרַח מִשְׁפָּט" - דאס איז דער חלק וואס א מענטש דארף אז מען זאל אים אויסלערנען ווי געהעריג און אים ערקלערן די זאכן.
און דער נמשל: ביים הקב"ה - "אֶת מִי נוֹעָץ"? ווער האט אים געגעבן צו פארשטיין עפעס? ווער האט אים געלערנט אין א וועג פון משפט? נישט נאר וואס ער דארף נישט קיין לימוד פון א צווייטן, נאר אפילו דעם נאטירליכן שכל האט ער נישט באקומען פון א צווייטן, נאר אלעס איז פון זיך אליין. און דאס איז דער ביאור אויף וואס ס'איז פריער געזאגט געווארן "וּזְרֹעוֹ מֹשְׁלָה לוֹ": אמאל וויל א מענטש טון א זאך, אבער זיינע יועצים זענען קעגן דעם און זאגן אים אז ס'איז דא אן אנדערער וועג און אפשר לוינט זיך עס נישט. ביים הקב"ה איז נישטא קיין שום שאנס אז ער זאל ענדערן זיין דעת וועגן א יועץ, ווייל אלע כללים פון חכמה וואס דער מענטש דארף האבן פון א צווייטן - האט דער הקב"ה פון זיך אליין. ממילא וועט זיך זיין עצה נישט ענדערן צוליב אן אויסערליכע סיבה, און אויב ער האט צוגעזאגט - וועט ער טון: סיי מצד זיין אומבאגרענעצטן כוח, און סיי מצד דעם וואס ער דארף נישט אנקומען צו קיין עצה פון אנדערע.
הן גויים כמר מדלי
הֵ֤ן גּוֹיִם֙ כְּמַ֣ר מִדְּלִ֔י וּכְשַׁ֥חַק מֹאזְנַ֖יִם נֶחְשָׁ֑בוּ הֵ֥ן אִיִּ֖ים כַּדַּ֥ק יִטּֽוֹל׃ - אט זענען די פעלקער ווי א טראפן פון אן איימער, און ווי דער שטויב פון א וואגשאל ווערן זיי גערעכנט; אט הייבט ער אויף די אינדזלען ווי דאס פליענדע שטויב.
נאכדעם וואס דער הקב"ה האט באשאפן די ארבעה יסודות מיט אן אומבאגרענעצטער יכולת, און עס איז נישטא קיין שום כוח וואס דערנענטערט זיך צום כוח פונעם בורא עולם, קומט די קשיא: און וויאזוי וועט ער אונז ארויסנעמען פון צווישן די אומות, וועלן זיי דען מסכים זיין ארויסצולאזן כלל ישראל? דערויף ענטפערט דער נביא: "הן גוים כמר מדלי" - ווי א טראפן וואס טריפט פונעם איימער, און ווי "שחק מאזנים" - ווי יענער פיינער, צעריבענער שטויב וואס ליגט אויף די וואגשאלן. אזוי ווערן די אומות פאררעכנט פאר'ן אויבערשטן, און וויאזוי קענען זיי דען צוריקהאלטן דעם הקב"ה פון אויספירן זיין מחשבה מכוח אל הפועל?
און פארוואס האט דער נביא געטאפלט דעם משל? ערקלערט דער מלבי"ם: דער טראפן פונעם איימער איז פונעם זעלבן מין ווי דאס וואסער אינעם איימער, נאר ער איז גאר א מינדערווערטיגע מיעוט; אבער דער שטויב (שחק) אויף די וואגשאלן איז בכלל נישט פונעם מין פון די וואגשאלן, ס'איז נישט קיין מעטאל, נאר עפעס אינגאנצן פרעמד צו זיי. און דער נמשל: אויב מאכסטו א חשבון פון אלע באשעפענישן וואס לעבן אויפ'ן כדור הארץ, איז דער גוי א חלק פון זיי - ער איז נישט קיין באזונדערער מין, נאר ווי א טראפן פון יענע פילע וואסערן, וואס ווערט גארנישט פאררעכנט קעגן דעם גאנצן איימער. אבער אויב מאכסטו א חשבון פון אלץ וואס איז אויפ'ן כדור קעגן דעם כדור אליין, און כל שכן קעגן די אומענדליכע גאלאקסיעס אין די ווייטקייטן פון מיליאנען ליכט-יארן - איז דאך דאס אלעס כאין וכאפס, און אפילו נישט פונעם זעלבן מין, אזוי ווי שטויב קעגן די וואגשאלן. און אויב די גרויסע גוים זענען ווי א טראפן פונעם איימער, זענען דאך די קליינע אינדזלען על אחת כמה וכמה: "הן איים כדק יטול" - ווי א פליענדער שטויב, ער הייבט זיי אויף און בלאזט זיי אוועק, און זיי זענען גארנישט ווערט. ווער קען דען צוריקהאלטן דעם אויבערשטן פון אויסלייזן זיין פאלק?
ולבנון אין די בער - קיין קרבן קען נישט איבעררעדן דעם בורא
וּלְבָנ֕וֹן אֵ֥ין דֵּ֖י בָּעֵ֑ר וְחַ֨יָּת֔וֹ אֵ֥ין דֵּ֖י עוֹלָֽה׃ - און דער לבנון איז נישט גענוג צו פֿאַרברענען [האָלץ פֿאַרן מזבח], און אירע חיות זענען נישט גענוג פֿאַר אַן עולה.
און אויב דו וועסט זאָגן, אפשר וועט אונדז דער הקב"ה נישט אויסלייזן ווייל מיר ברענגען אים נישט קיין קרבנות? צי דאַרף דען דער הקב"ה דיינע קרבנות? "ולבנון אין די בער" - אַלע ביימער פֿונעם לבנון זענען נישט גענוג אָנצוצינדן פֿייער אויפֿן מזבח, "וחייתו אין די עולה" - אַלע חיות פֿונעם לבנון זענען נישט גענוג זיי מקריב צו זיין פֿאַר אַן עולה. די קרבנות זענען פֿאַר דיר און נישט פֿאַר אים. און אַזוי אויך פֿונעם צווייטן צד: עס איז נישטאָ גענוג אין אַלע ביימער פֿונעם לבנון און אין אַלע חיות פֿונעם וואַלד כדי צו באַרויִקן דעם הקב"ה פֿאַר די אומות און צו ענדערן זיין באַשלוס אויסצולייזן כלל ישראל. און ווי עס שטייט "לא אקח מביתך פר כי לי כל חיתו יער", "הירצה ה' באלפי אילים" - מען קען נישט פֿאַרפֿירן דעם הקב"ה מיט עולות און זבחים ער זאָל ענדערן זיין רצון. און דאָס איז מקביל צו דעם וואָס ס'איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן "הנה שכרו איתו": וואָס פֿאַר אַ שכר קענסטו אים צוזאָגן, און וואָס קענסטו אים געבן ער זאָל אָפּקערן זיין רצון פֿון אונדז און וועלן די גוים?
כל הגויים כאין נגדו
כׇּל־הַגּוֹיִ֖ם כְּאַ֣יִן נֶגְדּ֑וֹ מֵאֶ֥פֶס וָתֹ֖הוּ נֶחְשְׁבוּ־לֽוֹ׃ - אַלע פֿעלקער זענען ווי גאָרנישט קעגן אים, פֿאַר ווייניקער פֿון נול און נישטיקייט ווערן זיי גערעכנט ביי אים.
און אויב דו וועסט זאָגן, אפשר וועט דער אויבערשטער ווערן איבערגעבעטן צו די גוים און ער וועט זיי וועלן ווייל זיי וועלן געפֿינען חן אין זיינע אויגן - אויף דעם ווערט געזאָגט "כל הגויים כאין נגדו". רש"י טייטשט: ווי גאָרנישט זענען זיי אין זיינע אויגן, און זיי זענען נישט וויכטיק פֿאַר אים. דער רד"ק זאָגט: ווייניקער פֿון נול [אָפֿס], אַזוי ווי ס'שטייט "המה מהבל יחד", אַלע זענען ווי גאָרנישט ביים השם יתברך.
און דער מלבי"ם איז מדייק: פֿאַרוואָס שטייט סיי "כאין נגדו" און סיי "מאפס ותוהו נחשבו לו" - "אין" אָדער "אפס"? נאָר מען מוז פֿאַנאַנדערשיידן צווישן אַן אַבסאָלוטן ווערט און אַ רעלאַטיוון ווערט. אַן אַבסאָלוטער ווערט איז די זאַך אַליין - צי עס איז עפּעס ווערט צי נישט, צי עס האָט אַ ווערט צי נישט. אַ רעלאַטיווער ווערט איז ווען די זאַך אַליין איז זייער טייער און ווערטפֿול, אָבער לגבי אַן אַנדער זאַך איז עס גאָרנישט און אַן אָפֿס. אויב איך וועל פֿרעגן: אַ מיליאָן קילאָמעטער, איז דאָס פֿיל אָדער ווייניק? פֿון זיך אַליין, אינעם אַבסאָלוטן ווערט, איז דאָס זייער פֿיל; אָבער אין פֿאַרגלייך צו טויזנטער ליכט-יאָרן איז דאָס אַ נול, עס הייבט זיך אַפֿילו נישט אָן. און אַזוי אויך אַ מעטער - לגבי אַ מילימעטער איז דאָס פֿיל, און לגבי אַ קילאָמעטער איז דאָס ווייניק. אַלץ ווענדט זיך לויט וואָס מען מעסט עס.
צום סך-הכל:
דער נביא קומט אויסראָטן פֿונעם האַרצן פֿונעם פֿאָלק דעם ספֿק וועגן דער גאולה. אַ בשר ודם האָט נישט קיין כּוח און נישט קיין שטאַנדהאַפֿטיקייט - "אכן חציר העם"; אָבער "ודבר אלוקינו יקום לעולם", אין אים זענען פֿאַראַן די צוויי תּנאים פֿון בטחון: קיום און שטאַרקייט פֿון איין זייט, און אייביקייט פֿון דער צווייטער זייט. און דערפֿאַר זאָל די מבשׂרת ציון אַרויפֿגיין אויף אַ הויכן באַרג צו מבשׂר זיין דאָס צוריקקערן פֿון דער שכינה, דער מלכות און דער כּהונה, און די מבשׂרת ירושלים זאָל הייבן איר קול מיט כּוח צונויפֿצוזאַמלען די פֿאַרטריבענע. עס איז נישט שייך ביים הקב"ה קיין חסרון כּוח - "בחזק יבוא וזרועו מושלה לו", און נישט קיין חסרון רצון - "הנה שכרו איתו ופעולתו לפניו". דער וואָס האָט אויסגעמאָסטן די יסודות פֿון דער בריאה מיט אַ פּינקטלעכער מאָס, האָט געוואויגן די בערג אויפֿן וואָגשאָל און אויסגעגליכן די ערדקוגל אויף איר גאַנג, וואָס ער דאַרף נישט קיין עצה און נישט קיין לערנען פֿון קיינעם - ער וועט זיכער אויסלייזן זיין פֿאָלק. און די אומות זענען ווי אַ טראָפּן פֿונעם עמער און ווי שטויב אויף די וואָגשאָלן, און עס איז נישטאָ אין אַלע ביימער פֿונעם לבנון און זיינע חיות כדי צו ענדערן זיין רצון. אויב אַזוי, "אמרי לערי יהודה הנה אלוקיכם" - מען טאָר זיך נישט מייאש זיין פֿון דער גאולה.