00:00 ספר ישעיהו פרק מ. נחמו נחמו עמי יאמר אלוהיכם. זאגט רש"י, דא רעדט מען וועגן די צוקונפֿטיקע נבואות. וויבאלד ביז אהער האבן מיר געזען דברי פורענות, און פֿון דא און ווײַטער זײַנען עס דברי נחמות, פֿון דא ביז סוף פרק, ביז סוף ספר, נאך 26 פרקים ביז סוף ספר. און דעריבער הייבט ער דא אן און זאגט: פֿון דא הייבט זיך אן די דברי נחמה, איר, די נביאים, זאלט טרייסטן מײַן פֿאלק. וואס איז דאס נחמו נחמו עמי? וואס איז די דאפלטקייט? דאס איז א שאלה וואס פֿילע שטייען דערבײַ. פֿאר וואס האט ער איבערגעחזרט און געדאפלט? דאס איז די הפטרה פֿון פרשת ואתחנן. פֿאר וואס האט ער איבערגעחזרט און געדאפלט?
מען דערקלערט אז דאס איז א משל. דער מגיד מדובנא ברענגט א משל צו וואס איז דער דבר גלײַך. א משל צו צוויי מענטשן וואס האבן פֿארלאזט זייערע ווײַבער, איבערגעלאזט זיי, און זײַנען אוועקגעפֿארן ווײַט. איינער, ווײַל דער כלכליים־מצב איז געווען זייער געדריקט אין דער היים, מען האט נישט געהאט וואס צו עסן, נישט קיין ארבעט, נישט קיין פרנסה, גארנישט. האט ער געזאגט צו זײַן ווײַב: איך וועל גיין קיין ווײַטע לענדער, איך וועל דארטן געפֿינען ארבעט, איך וועל ארבעטן און דערנאך אהיים שיקן געלט. דער צווייטער האט פֿארלאזט די היים, ער איז געווען רײַך און האט אין דער היים כל טוב, אבער ער האט דארטן א מרשעת ווײַב פֿון וועמען ער האט זייער געליטן, און ער האט פשוט פֿארלאזט די היים און איז אוועק אין ווײַטע לענדער. ער און דער אָרעמאן גייען צוזאמען. עס זײַנען אריבער יארן, און איין טאג קומט צוריק אין שטעטל א געוויסער סוחר וואס זאגט צו די צוויי ווײַבער: איך האב א בריוו פֿון אײַערע מענער.
זיי האבן זיך זייער דערפֿרייט: א בריוו! ענדלעך, נאך דרײַ און פֿיר יאר וואס די מענער זײַנען געווען אוועק פֿון דער היים, ענדלעך איז דא א בריוו. גיב אהער, מיר ווילן זען וואס עס שטייט. זאגט ער צו זיי: זעט, יעצט איז דער בריוו פֿארשטעקט בײַ מיר צווישן אלע פעק, צווישן אלץ, איך קען זיך יעצט נישט אריבערנעמען דערצו. מארגן וועל איך אויפפעקן מײַנע זאכן, און דעמאלט וועל איך אויך געפֿינען די בריוו און זיי אײַך ברענגען. גוט, איז דארטן געווען איין פֿרוי וואס האט דערהערט די טרייסט און איז אהיים געגאנגען. אבער די צווייטע איז געשטאנען און האט זיך אײַנגעשפארט. ניין, איך וויל דעם בריוו יעצט, עס איז מיר זייער דרינגלעך, איך וויל. ווער איז דאס געווען? די פֿרוי וואס איר מאן איז געווען דער אָרעמאן, זי האט זייער געוואלט זען דעם בריוו. פֿארקערט, יענע וואס איר מאן איז געווען דער רײַכער, איר האט נישט געדראנגען צו זען, זי וועט ווארטן ביז מארגן. פֿרעגט ער זי: אט איז אהיים אומגעקערט דײַן חברטע. פֿאר וואס שפארסטו זיך אײַן צו זען דעם בריוו יעצט? זאגט זי אים: זע, עס איז דא א גרויסער חילוק צווישן מיר און מײַן חברטע.
מײַן חברטע, איר מאן האט זי פֿארלאזט נישט צוליב כלכליים־סיבות, איר מאן האט זי פֿארלאזט צוליב זיי האבן געהאט צרות צווישן זיך. די זעלביקע זאך וואס איר מאן שיקט איר יעצט א בריוו, זאגט שוין דאס אז ער וויל זיך אומקערן, זאגט שוין דאס אז ער וויל איר קרבה, זאגט אז ער וויל צוריקברענגען און אויסגלײַכן דעם ריס. דאס איז מיר שוין גענוג. וואס עס שטייט אינעווייניק, וואס דאס איז, דארף זי נישט אריינגיין אין פרטים. עס איז איר גענוג די זעלביקע וויסן, אז ער האט מיר געשיקט א בריוו, זאגט שוין דאס אז דער מצב וועט זיך ענדערן. פֿארקערט, איך לעב דאך אין דחקות, לעב אין אָרעמקייט. איך ווארט יעדן טאג אויף א בריוו פֿון מײַן מאן צו וויסן: האט ער שוין געפֿונען ארבעט אדער נישט? איז דא א מקור פרנסה אדער נישט? איז פֿאר מיר וויכטיק צו וויסן וואס עס שטייט אין בריוו. איך וויל וויסן וואס וואס וואס איז צום סוף, האט ער געפֿונען א ארבעטס־פלאץ אדער נישט? די צווייטע, זי זארגט זיך נישט, זי האט הון און עושר אין דער היים. וואס דארף זי בלויז? וואס פֿעלט איר? צו וויסן אז איר מאן איז אין איר פֿאראינטערעסירט, ער האט איר געשיקט אן איגרת. דאס באַרואיקט שוין איר דעת. אזוי זאגט דער מגיד מדובנא בנוגע צו אונדז.
דער אייבערשטער זאגט: נחמו נחמו עמי. וואס איז די דאפלטקייט, האבן מיר געפֿרעגט? זאגט ער זיי: נחמו, שוין מיט דער זעלביקער זאך דארפֿט איר זיך טרייסטן. מיט וואס? מיט דעם וואס נחמו עמי יאמר אלוהיכם. מיט דעם וואס דער אייבערשטער זאגט אײַך טרייסט אײַך, און ער זאגט אײַך אני אלוהיכם, איז דאס שוין די גרעסטע נחמה. ווי דאס ווײַב פֿון דעם רײַכן, די זעלביקע זאך וואס מען האט איר געשיקט אן איגרת, איז דאס שוין א נחמה. נאך פֿאר מיר האבן געזען וואס עס שטייט אין דער איגרת, נאך פֿאר מיר האבן געזען פרטים, ער איז אין דיר פֿאראינטערעסירט, וואונדערבאר, דאס זאגט אני עדיין בעלך. אזוי אויך בײַ אונדז, נחמו, מיט וואס וועט זײַן די נחמה? מיט דעם וואס דער אייבערשטער זאגט, יאמר אלוהיכם, נחמו עמי. מיט דעם וואס דער אייבערשטער זאגט: איך שיק אײַך אן איגרת. שוין דאס איז גענוג זיך צו טרייסטן, שוין האבן מיר א האפֿענונג, נאך פֿאר מיר האבן געזען וואס די דברי נחמה נעמען אין זיך אריין.
זאגט דער מלבי"ם: נחמו נחמו עמי. דער אייבערשטער ווענדט זיך דא צו די נביאים און זאגט זיי: טרייסט מײַן פֿאלק. וויבאלד די גאולה וועט קומען. ווי אזוי וועט זי קומען, די גאולה? עס זײַנען דא צוויי מעגלעכקייטן: בעיתה, אחישנה. אויב מיר וועלן זײַן זכאים, וועט דער אייבערשטער זי פֿארגיכערן. אויב מיר וועלן נישט זײַן זכאים, וועלן מיר זי מקבל זײַן בעיתה. וועט קומען די גאולה בעיתה. איז מיר דארפֿן זיך זייער משתדל זײַן אז די גאולה זאל קומען פֿאר דער צײַט. און דעריבער נחמו נחמו עמי. ווי עס זאל זײַן, אדער עס וועט זײַן נחמו אחישנה, אדער עס וועט זײַן נחמו בעיתה, די נחמה וועט קומען. איז דאס מוז זײַן, דעריבער דער דאפלטער לשון, ווײַל עס זײַנען דא צוויי וועגן, עס זײַנען דא צוויי מעגלעכקייטן.
דברו על לב ירושלים וקראו אליה, כי מלאה צבאה, כי נרצה עוונה, כי לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה. דא האט דער מלבי"ם א ביאור ממש זיס פֿון האניק, דעריבער וואלט איך געוואלט אז מען זאל זיך צוהערן און אויפֿהערכן. פֿאר דעם מלבי"ם וואלט איך געוואלט קודם כל דערקלערן דעם פשט פֿון די זאכן לויט וואס דער רד"ק זאגט. זאגט דער רד"ק: דברו על לב ירושלים וקראו אליה כי מלאה צבאה כי נרצה עוונה. נרצה עוונה מיינט אזוי ווי נשלם דער עונש איר, ווי אז תרצה הארץ את שבתותיה, און ולא שלם עוון האמורי עד הנה. די כוונה איז נמחלו איר חובות. כי לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה. וואס איז דאס לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה? איז קודם כל זאגט דער רד"ק איין ביאור: כפל דארף נישט תמיד זײַן פי צוויי. עס קען זײַן א כפל וואס איז פי דרײַ אדער פֿיר, ווי ותכפל חרב שלישיתה. די כוונה איז ער האט זיך געדאפלט דרײַ מאל. צו דאפלען דארף נישט זײַן צוויי מאל. איז לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה, די כוונה איז זי האט שוין באצאלט פי עטלעכע מאל אויף אלע אירע חטאים.
יעצט, וואס זײַנען די כפליים, אויף וואס באציט זיך דאס באמת? זאגט ער: עס זײַנען דאך געווען צוויי גלויות. דבר ראשון גלות בבל, דבר שני די דאזיקע גלות וואס ציט זיך אן א סוף. זאגט ער, פֿאר וואס האט זי געליטן כפליים אין צוויי גלויות בכל חטאותיה? ווײַל רב חטאים האט ירושלים, און דעריבער האט זי געדארפֿט לײַדן צוויי מאל. און דעריבער אגב איז אויך נחמו צוויי מאל. נחמו נחמו, כי לקתה כפליים. וויבאלד זי האט געליטן כפליים, זאל זי געטרייסט ווערן כפליים. נחמו נחמו.
דער אבן עזרא דערקלערט, ברענגט אים דער רד"ק, וואס איז דאס לקתה כפליים בכל חטאותיה? כפליים פֿון וואס עס האט געליטן יעדער גוי. יעדע אומה פֿון גוים וואס האט געליטן, מיר האבן געקראגן דאפלט פֿון דעם. מיר האבן געליטן, וואס מען רופֿט מיר האבן געטרונקען, אויסגעטרונקען כוס התרעלה ביז צום סוף. נאך אן ערקלערונג ברענגט דער רד"ק, וואס איז דאס כפליים בכל חטאותיה? וואס עס שטייט, זאגט ירמיהו, אבותינו חטאו ואינם ואנחנו עוונותיהם סבלנו. און וואס איז מיט אונדזערע עוונות? אויך זיי האבן מיר געליטן. איז וואס קומט ארויס? אז מיר האבן געליטן צוויי מאל. איין מאל די עוונות פֿון אונדזערע אבות, און איין מאל אונדזערע אייגענע עוונות. אגב, וואס איז דער יושר? פֿאר וואס דארפֿן מיר צאלן אויף די עוונות פֿון אונדזערע אבות? עס שטייט דאך אדרבה אין דער תורה אז איש בחטאו יומת, לא יומתו בנים על אבות ולא אבות על בנים. איז דער ביאור דערקלערט דער אר"י הקדוש, אז דאס וואס מיר צאלן אויף די עוונות פֿון אונדזערע אבות מיינט: מיר זײַנען אונדזערע אבות. און מיר קערן זיך פשוט צוריק, דור שלישי ישוב הנה. מיר זײַנען פשוט אונדזערע אבות וואס האבן געזינדיקט און זײַנען שוין נישטא, זיי קערן זיך צוריק און גלגלען זיך, און ווען מיר באקומען די עוונות פֿון אונדזערע אבות מיינט עס אויף דעם גלגול און אויך אויף יענעם גלגול. אויך אויף וואס מיר האבן געטאן אין די פֿריערדיקע גלגולים, דאס הייסט דאס זײַנען מיר אונדזערע אבות. אבותינו איז נישט דווקא דער טאטע, דער טאטע מײַנער. עס קען זײַן דער טאטע פֿון דעם עלטערן זיידן. דאס איז די כוונה אבותינו חטאו ואינם. איז מיר קערן זיך צוריק און גלגלען זיך און צאלן אויף די זעלביקע עוונות. איז קומט ארויס כפליים. א', אויף וואס מיר האבן געטאן יעצט, ב', אויף וואס מיר האבן געטאן דעמאלט.
דער תרגום יונתן דערקלערט: הרי קבילת כוס תנחומין מן קדם השם כאילו לקח על חד תרין בכל חטאותיה. דהיינו, דער אייבערשטער טרייסט אונדז און גיט אונדז דעם זעלביקן כוס תנחומין דאפלט, ווי מיר וואלטן געשטראפֿט געווארן דאפלט. ווײַל באמת, איך וויל אפֿשר דערקלערן א זאך וואס איך האב אפֿשר נישט פֿריער אנגעזאגט, מען האט דארפֿן פֿריער אנזאגן. וואס איז דאס כפליים בכל חטאותיה? ווײַל לכאורה אויב מיר האבן געזינדיקט, פֿאר וואס באקומען כפל? לכאורה זעט עס אויס ווי א חוסר יושר. און דעריבער דערקלערט דער תרגום יונתן, זי האט מקבל געווען כוס תנחומין ווי זי וואלט געליטן כפליים. מען האט אונדז געטרייסט דאפלט. איז די נחמה איז דאפלט, דאס איז וואונדערבאר. צו שטראפֿן א דאפלטן עונש, דאס וועקט באמת א קושיא. איז דעריבער האט דער אבן עזרא דערקלערט אז די כוונה איז דאפלט פֿון וואס עס האבן געקראגן די גוים. בײַ עם ישראל זײַנען די טאריפֿן אנדערש. בײַם גוי איז דער טאריף נידעריק, בײַ אונדז איז דער טאריף הויך, מען פֿאדערט פֿון אונדז מער. אדער יעדער לויט זײַן ערקלערונג, און לויט וואס ער דערקלערט דא, איז וואס איז דאס כפליים? ווי מיר האבן דערקלערט, מיר האבן געליטן, איז דער אייבערשטער האט אין די תנחומין געגעבן אונדז ווי מיר וואלטן געליטן כפליים, אבער באמת האבן מיר נישט געליטן כפליים.
קומט יעצט הערן וואס דער מלבי"ם זאגט. זאגט דער מלבי"ם: דברו על לב ירושלים וקראו אליה, כי מלאה צבאה, כי נרצה עוונה, כי לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה. מלאה צבאה, דער מלבי"ם האט אונדז דאך דערקלערט אז נחמו נחמו רעדט וועגן צוויי אופֿנים פֿון גאולה. בעיתה אדער אחישנה. איז מלאה צבאה, צבאה איז א צײַט. דאס קומט פֿאר אין ספר דניאל, דער ענין פֿון צבאה ווי א צײַט, צבא ווי א צײַט. מלאה צבאה, די ערשטע מעגלעכקייט, עס האט זיך אנגעפֿילט די צײַט. עס איז געקומען די צײַט פֿון דער גאולה. דאס הייסט בעיתה. און דאס איז אויב מיר האבן נישט זוכה געווען גיאולה צו ווערן אחישנה. איז דברו על לב ירושלים וקראו אליה כי מלאה צבאה, עס איז געקומען די צײַט אז זיי ווערן שוין גיאולה. עס איז דא אן אנדער מעגלעכקייט, כי נרצה עוונה, אז זיי וועלן גיאולה ווערן פֿאר דער צײַט דורך דעם וואס זיי האבן געטאן תשובה. איז נרצה עוונה. ווי איז נרצה עוונה? דורך דעם וואס זיי האבן געטאן תשובה, נרצה עוונה, און יעצט זײַנען זיי ראוי צו דער גאולה נאך פֿאר דער צײַט. דאס איז די צווייטע מעגלעכקייט. יעצט, די מעגלעכקייט פֿון אחישנה איז דאס בלויז ווײַל זיי האבן געטאן תשובה? ניין, עס איז דא נאך א מעגלעכקייט פֿון אחישנה. אויב מיר וועלן מקבל זײַן א דאפלטן עונש, און דעמאלט ווי עס איז געווען אין גלות מצרים, אז עם ישראל זײַנען ארויס נאך 210 אנשטאט ארויסצוגיין נאך 400 יאר. פֿאר וואס? די שווערקייט פֿון שיעבוד האט דערשווערט און פֿארגיכערט דעם קץ, נישט אזוי? איז אזוי אויך דא, לקתה מיד השם, כי לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה. דאס איז א צווייטע מעגלעכקייט פֿון אחישנה. פֿאר וואס אחישנה? ווײַל דער אייבערשטער האט פֿארשטארקט דעם עונש, און דעמאלט, זאגט דער מלבי"ם א משל צו וואס איז דער דבר גלײַך, צו א מענטש וואס האט געדארפֿט זיצן אין תפיסה 10 יאר און יעדעס יאר באקומען יעדן טאג 10 מלקות. און דער תפיסה־וועכטער, דער שר בית הסוהר, איז געווען זייער מחמיר, האט אים געגעבן יעדן טאג 100 מלקות. און דעמאלט נאך א יאר האט ער אים באפֿרײַט. האט ער אים געזאגט: דו האסט שוין באקומען וואס עס קומט דיר. איך האב דיר געגעבן אין א קורצער צײַט, אין א צענטל פֿון דער צײַט האב איך דיר געגעבן פי 10. איז דאס וואס ער זאגט, לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה. ממילא קען מען פֿארגיכערן די גאולה. איז מיר האבן צוויי סיבות צו פֿארגיכערן די גאולה. אדער כי נרצה עוונה, אדער כי לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה.
יעצט זאגט דער מלבי"ם, גיט אכט ווי וואונדערבאר. דלתות הכתוב מקבילות. אויב איר געדענקט, האבן מיר דערקלערט עטלעכע מאל וואס איז דאס דלתות הכתוב מקבילות, אז מיר טיילן דעם פסוק אין פֿיר חלקים, און דעמאלט חלק א' פֿון פסוק, דער המשך זײַנער איז חלק ג', און חלק ב' פֿון פסוק, דער המשך זײַנער איז חלק ד'. און דעמאלט זאגט דער מלבי"ם דלתות הכתוב מקבילות, איז ווי מיר וואלטן געדארפֿט לייענען אזוי: דברו על לב ירושלים, וואס איז דברו על לב ירושלים, וואס וועט איר איר זאגן? כי מלאה צבאה. עס איז געקומען די צײַט פֿון דער גאולה, דאס איז וואס מיר האבן געזאגט די בעיתה. וקראו אליה, פֿאר וואס? כי נרצה עוונה כי לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה. וקראו אליה און איר וועט איר זאגן אז עס איז אויך דא א גאולה וואס דער אייבערשטער וועט זי פֿארגיכערן. ווי? דורך דעם וואס נרצה עוונה כי לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה. יעצט זעט ווי וואונדערבאר. פֿאר וואס אויף דעם ערשטן חלק פֿון דער גאולה אין איר צײַט זאגט ער דברו על לב ירושלים כי מלאה צבאה, פֿארקערט אויף דעם צווייטן חלק אז דער אייבערשטער וועט פֿארגיכערן די גאולה זאגט ער וקראו אליה. פֿאר וואס זאגט ער נישט נאך א מאל ודברו אליה? זאגט דער מלבי"ם, מען פֿארשטייט עס אויף א וואונדערבארן אופֿן. ווײַל אויב עס איז געקומען די צײַט פֿון דער גאולה, איז וואס בסך הכל דארף מען? דברו על לב ירושלים. וואס מען דארף בסך הכל איז זיי צו זאגן: אט, עס איז געקומען אײַער צײַט. דברו על לב ירושלים. אבער מען דארף נישט, וואס מיינט מען דארף רעדן על לב ירושלים? צו רעדן על לב ירושלים מיינט צו רעדן דברי תנחומין אויף איר. און פֿאר וואס דארף מען דברי תנחומין? ווײַל אויב די גאולה איז געקומען אין צײַט, זאגט דאס אז מען האט אונדז נישט אפגעקירצט קיין רגע. איז דאס זאגט אז מיר האבן באצאלט דעם פֿולן פרײַז. וואס דארף מען אין אזא מצב? צו רעדן על לב ירושלים, וואס מען רופֿט צו טרייסטן ירושלים, ווײַל מיר האבן באצאלט א פֿולן פרײַז. פֿארקערט אויב די גאולה, דער אייבערשטער האט זי פֿארגיכערט, איז פֿארשטייט, מיר זײַנען אין אזא מצב אז כביכול מיר האבן נאך געדארפֿט בלײַבן אין גלות און עמעצער האט אונדז גערופֿן, זאגט קום קום קום, קום, פֿאר דער צײַט, מען נעמט דיך אריין פֿאר דער צײַט. איז זאגט ער דעריבער שטייט וקראו אליה. וואס איז דאס וקראו אליה? ווײַל איך רוף דיך יעצט פֿאר דער צײַט, איז דאס וקראו אליה. עס איז דא דא עמעצער וואס רופֿט זי און זאגט איר אז נרצה עוונה, מען גאולה'ט דיך פֿאר דער צײַט, לקחה מיד השם כפליים בכל חטאותיה. און אויב וקראו אליה, איז פֿארשטייט ווי וואונדערבאר, ווײַל אין אזא מצב דארף מען נישט רעדן תנחומין אויף איר הארץ. ווען רעדט מען תנחומין? ווען דו האסט באצאלט דעם פֿולן פרײַז, דארף איך דיך טרייסטן. אבער אויב מען האט דיך גאולה'ט פֿאר דער צײַט און מען האט דיר נאך געגעבן חנינה, איז איך דארף א' דיך רופֿן ווײַל דו ביסט ווײַט, עס איז נישט די צײַט פֿון דער גאולה. איך דארף דיך רופֿן, און פֿון דער אנדערער זײַט דארף איך נישט רעדן תנחומין אויף דײַן הארץ, ווײַל דו ביסט ממילא אין אזא מצב וואו מען האט דיר פֿארגרינגערט און דיך גאולה'ט פֿאר דער צײַט. א וואונדערבארע ערקלערונג פֿון דעם מלבי"ם.
יעצט לאמיר אכט געבן אז עס איז דא, זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא דער אויסדרוק כפליים און עס איז דא דער אויסדרוק פי שניים. דאס איז באמת אן אינטערעסאנטע זאך. האט איר אכט געגעבן דערויף? כפליים בכל חטאותיה. עס איז דא כפליים און עס איז דא פי שניים. וואס איז דער חילוק צווישן פי שניים און כפליים? זאגט דער מלבי"ם, בײַ כפליים מיינט עס אז עס דארף זײַן א גאנצע זאך און מען פֿאלט זי, און דו באקומסט אין העלפֿט וואס דו האסט געדארפֿט באקומען אין גאנצן. כפליים איז פֿון לשון לקפל, אין לשון תלמוד וואו מען שרײַבט עס מיט א ק', פֿון לשון נכפל, לקפל. פֿארקערט פי שניים, דאס זאגט עס איז דא איינס, איך לייג צו דערויף נאך איינס. איך פֿארטאפלט אים און לייג צו נאך איינס, וואס מיר רופֿן פֿארטאפלען, אבער באמת איז דאס פי שניים. די כוונה איז דו האסט באקומען איין חלק, האסט באקומען 100, לייגט מען דיר צו נאך 100. דאס איז פי שניים. יעצט, ווי וועט זיך דא בײַ אונדז אויסדריקן דער אויסדרוק כפליים? ווײַל באמת אויב איך קום און זאג אז דו האסט געדארפֿט באקומען יסורים פֿון א גאנצן, פֿון וויפֿל, לאמיר זאגן? צום זאך לאמיר זאגן פֿון 1000 יאר. און איך האב דיר געגעבן פֿארשטארקטע מנות, האב דיר געגעבן די זעלביקע יסורים אין 500 יאר. איז וואס האב איך געטאן באמת? איך האב געפֿאלט 500 יאר אויף די ערשטע 500 יאר, און האב דיר געגעבן אין די ערשטע 500 יאר אלץ וואס דו דארפֿסט באקומען אין די גאנצע 1000. דאס הייסט לקפל. יא? דאס איז די כוונה אז די זאך איז נכפל. פֿארקערט אויב איך זאג דיר צו געבן פי שניים, איז א דוגמה, עס קומט דיר א זאך, זאג איך: איך וועל דיר געבן דאפלט פֿון דער זעלביקער זאך. איך וועל דיר געבן די זעלביקע זאך, נאך א חלק. דאס הייסט פי שניים. אבער כפליים זאגט דאס וואס עס קומט דיר אין דער לאנגער צײַט, קוועטש איך אים אין העלפֿט פֿון דער צײַט, איך כאילו פֿאל דעם חלק, פֿאל אים אין צוויי, און גיב דיר אין דעם קורצן פרק אלץ וואס דו זאלסט באקומען אין דעם לאנגן פרק צײַט.
קול קורא במדבר פנו דרך השם, ישרו בערבה מסילה לאלוהינו. רש"י דערקלערט, קול קורא במדבר דאס איז רוח הקודש. רוח הקודש רופֿט אין מדבר און זאגט פנו דרך השם, וויבאלד עם ישראל שטייען זיך אומצוקערן פֿון דער גלות. דער מלבי"ם דערקלערט אז כביכול דער נביא מאלט אויס א געוויסן קול וואס ער הערט, און כביכול די דאזיקע זאך איז שוין דא. אט יעצט הער איך שוין א קול קורא במדבר. און דערנאך כביכול ווערט דער דאזיקער קול אפגעריסן, און דאס איז ווײַטער אין פסוק ו', און דעמאלט איז דא אן אנדער קול וואס וועקט אים און זאגט אים קול אומר קרא. פֿאר וואס האסטו אויפֿגעהערט? פֿאר וואס האסטו אויפֿגעהערט? קער זיך צוריק און רוף די זעלביקע קריאה וואס דו האסט שוין גערופֿן פֿריער. וואס איז זי, וואס איז דער דאזיקער קול? וואס רופֿט דער דאזיקער קול אין מדבר? פנו דרך השם, ישרו בערבה מסילה לאלוהינו. זאגט דער מלבי"ם, עס שטייט דאך שכימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות. דער אייבערשטער וועט אונדז טאן נפלאות ווי עס איז געווען אין מדבר. איז קול קורא במדבר, דער נביא יעצט כביכול אין זײַן חזיון זעט די נפלאות אין מדבר. ער זעט די נסים וואס דער אייבערשטער האט אונדז געטאן אין מדבר, דעם וועג וואס דער אייבערשטער האט אונדז דעמאלט אויסגעברוקירט, די השגחה וואס דער אייבערשטער האט אונדז געהיט אויפֿן וועג אויף א נסימדיקן אופֿן און העכער דעם טבע. קול קורא במדבר, פנו דרך השם. ער זאגט: זאלסט וויסן, ווי דעמאלט איז געווען א קול קורא במדבר וואס האט צוגעגרייט דעם וועג פֿאר דעם פֿאלק וואס גייט ארויס פֿון מצרים, אזוי אויך ישרו בעתיד בערבה מסילה לאלוהינו. דער אייבערשטער וועט נאך אנטפלעקן זײַן שטארקע האנט אין א נײַער מסילה וואו קיינער האט קיינמאל נישט געטראטן, און וועט אונדז טאן נסים און נפלאות וואס ער האט זיי נישט געטאן פֿריער, נײַע נסים וואס זײַנען נישט געווען פֿון דעמאלט.
יעצט דערקלערט דער מלבי"ם, מען דארף וויסן אז עס איז דא א חילוק צווישן מדבר און ערבה, צווישן דרך און מסילה, און נאכדעם ווען מיר וועלן האבן די דאזיקע יסודות וועלן מיר קענען פֿארשטיין דעם פסוק ווי עס דארף צו זײַן. זאגט דער מלבי"ם, אין א ארץ מושב איז דא א פלאץ פֿון גערטנער און פרדסים, א באזעצטער פלאץ, עס איז דא א פלאץ וואו דארטן איז דא א גארטן, דארטן זײַנען דא פרדסים. אזוי אויך זאלסט וויסן, אין א פלאץ וואס איז מדבר, איז דא א פלאץ וואס איז ערבה און שוחה, א פלאץ וואו דארטן וואקסן דערנער און שטעכיקע קרײַטער, דאס הייסט ערבה. אין א באזעצטער ארץ זײַנען דא גערטנער און פרדסים, אין א ארץ מדבר איז דא א פלאץ וואס הייסט ערבה וואו דארטן וואקסן דערנער און שטעכיקע קרײַטער. זאגט דער מלבי"ם, עס איז אויך דא א חילוק צווישן פנו דרך און ישרו מסילה. וואס איז דער חילוק צווישן פנו און ישרו? באלד וועלן מיר דערקלערן וואס איז דער חילוק צווישן דרך און מסילה. אבער וואס איז דער חילוק צווישן פנו און ישרו? זאגט דער מלבי"ם, פנו איז א פלאץ וואס איז שוין געווען, מען האט אים אמאל גענוצט און נאר ער האט זיך אנגעפֿילט, מען דארף אים אויסרוימען, אויסליידיקן. איז עס איז דא א דרך, אבער די דאזיקע דרך, לאמיר זאגן עס האבן זיך אין איר צונויפֿגעקליבן אלערליי דערנער און שטעכיקע קרײַטער, לאמיר זאגן עס זײַנען אין איר געווארן אלערליי מצבים וואו מען קען שוין נישט טרעטן אויף דעם דאזיקן וועג, דעם דאזיקן וועג דארף מען אויסרוימען. דאס איז וואס ער זאגט, פנו דרך. אבער פֿארקערט מסילה זאגט דאס צו ברוקירן א נײַעם וועג. און דעריבער גיב אכט אז וועגן דער מסילה זאגט ער נישט פנו. איך האב א דירה און עס איז דארטן פֿיל אפֿפֿאל, איך רוים אויס דעם אפֿפֿאל, ווײַל די דירה עקזיסטירט, מען דארף בלויז אויסרוימען. און אויב איך האב נישט קיין דירה, איז דארף איך בויען א דירה. און דאס איז וואס ער זאגט דא, דאס איז ישרו בערבה מסילה. אין דער ערבה דארף מען אויסגלײַכן און פשוט ברוקירן א נײַע מסילה. עס איז נישט קיין דא'יקע מסילה וואס מען דארף בלויז אויסרוימען, נאר מען דארף ממש ברוקירן א נײַע מסילה. זאגט דער מלבי"ם, עס איז אויך דא א חילוק צווישן השם און אלוהינו. וואס איז דער חילוק? ווען מיר רעדן וועגן השם, י-ה-ו-ה, דאס איז דער אין סוף ברוך הוא וואס ער באשאפֿט די וועלט, ער באנײַט די וועלט. פֿארקערט ווען איך זאג השם אלוהינו, דאס ווארט אלוהינו דריקט אויס זײַן באציאונג צו אונדז. דריקט אויס דאס וואס דער אייבערשטער היט אונדז מיט א השגחה פרטית, אז דער אייבערשטער טוט אונדז נסים אויף א באזונדערן אופֿן, ער איז אלוהינו, אין דער באזונדערער דבקות וואס ער האט מיט עם ישראל.
קומט יעצט לאמיר צונויפֿבינדן אלע זאכן און זען ווי דער פסוק באקומט א נײַ ליכט. ער זאגט קול קורא במדבר פנו דרך השם. עם ישראל וואס זײַנען געגאנגען אין מדבר, עס איז שוין דא א דרך, עם ישראל זײַנען שוין אמאל דא געגאנגען. עס איז שוין דא א דרך. אבער דעם דאזיקן וועג, כדי צו גיין אין אים ווידער, דארף מען אים אויסרוימען, ווײַל מיר ווילן גיין אין אים ווידער, איז פנו דרך השם. פֿארקערט די ערבה איז א ווילדערער פלאץ פֿון דעם מדבר, ווײַל דארטן האבן מיר דאך געזאגט זײַנען דא דערנער, דאס איז א פלאץ וואו עס וואקסן דערנער אין מדבר. דארטן איז נישטא וואס אויסצורוימען קיין וועג, דארטן דארף מען ברוקירן א מסילה פֿון דאס נײַ. און דעריבער איז דאס דער צווייטער חלק, ישרו בערבה מסילה. וואספֿאר מסילה? א נײַע מסילה וואס איז נישט געווען פֿריער. און גיט אכט, דאס איז א מסילה לאלוהינו. אויב אין מדבר איז דאס געווען י-ה-ו-ה, השם אויף אן אלגעמיינעם אופֿן, יעצט איז דאס אלוהינו, ער וועט אונדז טאן אויף א באזונדערן אופֿן, ווײַל מיר זײַנען זײַן פֿאלק און די שאף פֿון זײַן פאשע, באזונדערע נסים וואס זײַנען נישט געווען אין די פֿריערדיקע דורות. איז דאס איז שוין א בחינה פֿון אלוהינו. איז דאס איז אויך א נײַער וועג, אויך א מסילה, דאס הייסט אויך א נײַע מסילה וואס מען דארף זי אויסגלײַכן און ברוקירן עפעס נײַס, און דאס איז אויך נסים און מופֿתים באזונדערע וואס מיר וועלן האבן ווײַל מיר זײַנען זײַן פֿאלק ישראל.
כל גיא יינשא וכל הר וגבעה ישפלו, והיה העקוב למישור והרכסים לבקעה. כל גיא יינשא. ער באשרײַבט אז עם ישראל קערן זיך יעצט צוריק, מיר האבן דאך געזאגט אז דער נביא אין זײַן חזיון זעט די אומקערונג פֿון עם ישראל צו זייער ארץ, איז ער באשרײַבט יעצט ווי די דאזיקע אומקערונג וועט זײַן אן קיין פֿארהאלטונגען. עס וועט זײַן אין א גלײַכן וועג. גיא, רכסים, דאס זײַנען זאכן וואס פֿארהאלטן דעם ציבור, דעם פֿאלק, פֿון גיין. אבער ער זאגט אז דעמאלט, ווען עם ישראל וועלן זיך אומקערן צו זייער ארץ, וועט נישט זײַן די דאזיקע בעיה. ווײַל א פלאץ וואס איז א גיא און איז נידעריק, וועט זיך אויפֿהייבן און ווערן גלײַך. א פלאץ וואס איז א הר און גבעה און איז אויך א מחסום און מכשול, וועט זיך נידעריקן, און אויך ער וועט זײַן גלײַך. אזוי אז באמת וועלן זיי זיך אומקערן אין א פֿולן מישור, אויף אזא אופֿן אז עס וועלן זיי נישט שטערן די ענדערונגען פֿונעם באדן, די טאפאגראפֿיע, זיי וועלן זיי נישט שטערן זייער גיין. והיה העקוב למישור, א פלאץ וואס איז א דרך עקוב וועט זײַן א מישור, והרכסים לבקעה. און קומט יעצט לאמיר דערקלערן.
זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא דא א וואונדערבארער דיקדוק. אויב איר וועט טראכטן פֿונעם טבע־שטאנדפונקט, אויב איך האב דא א הר און דא האב איך א בקעה, און דער גאנצער איבעריקער וועג לאמיר זאגן איז גלײַך. וואס טו איך כדי צו לייזן די בעיה פֿונעם הר און די בעיה פֿון דער בקעה? פשוט שנײַד אפ דעם הר און פֿירן אים אריבער אין דער בקעה, נישט אזוי? מען פֿירט ארויף א טראקטאר, מען גלײַכט אויס דעם הר, מען ווארפֿט די ערד אין דער בקעה, און אט יעצט האב איך א געברוקירטן באדן. ער זאגט דאס איז ריכטיק ווען דו קומסט צו רעדן על פי טבע. אבער בײַם אייבערשטן איז די גאולה עתיד צו זײַן העכער דעם טבע. און ווען דאס איז העכער דעם טבע דארף איך נישט דעם הר צו אנפֿילן די בקעה. נאר דער אייבערשטער פֿון זיך אליין פֿילט אן די בקעה, און פֿון זיך אליין נעמט אוועק דעם הר. ער האט נישט קיין בעיה ווי כביכול וואס צו טאן מיט דער ערד פֿונעם הר, וואו זי אריינצולייגן. און פֿון וואו איז דאס מדוקדק אין פסוק? ער זאגט כל גיא יינשא. דער פלאץ פֿון דער בקעה וועט זיך אויפֿהייבן און זײַן גלײַך, און נאר דערנאך כל הר וגבעה ישפלו. ווײַל אויב באמת וואלט איך געדארפֿט על פי טבע, וואלט געדארפֿט זײַן פֿארקערט. קודם כל כל הר וגבעה ישפלו, נעם ארונטער דעם הר און די גבעה, און וואוהין די ערד? איז כל גיא יינשא. א פלאץ וואס איז נידעריק און בקעה וועט זיך אויפֿהייבן. בײַם אייבערשטן גייט דאס פֿארקערט, ווײַל דער אייבערשטער וועט טאן א גאולה וואס איז העכער דעם טבע.
והיה העקוב למישור. העקוב זאגט דער מלבי"ם, דאס איז א וועג וואס גייט אין קרומקייט. פֿאר וואס גייט ער אין קרומקייט? ווײַל איך קען נישט ווײַטערגיין, עס איז דא א הר, עס זײַנען דא גבעות, איז איך דארף ארומגיין. איך דארף ארומגיין און דער וועג דרייט זיך ווײַל עס זײַנען דא רכסים און גבעות. איז זאגט ער אין אנהייב, וואס טוט מען? קודם כל נעמט מען די רכסים און מען מאכט זיי צו א בקעה, מען מאכט זיי צו א גלײַכן פלאץ, און דעמאלט ממילא היה העקוב למישור. ממילא דארף איך נישט מאכן אלערליי דרייען, איך גיי גלײַך ווײַל א פלאץ וואס איז געווען א גבעה האט זיך פשוט אויסגעפלאכט. איז דאס איז וואס מיר האבן געזאגט, אבער דעמאלט איז דאך די גאולה ווי מיר האבן געזאגט וועט זײַן העכער דעם טבע, איז קודם כל והיה העקוב למישור. קודם כל וועט דער וועג זײַן גלײַך, און דאס נאך פֿאר עס וועלן אוועקגיין די רכסים. און נאר דערנאך וועלן די רכסים ווערן א בקעה. נאך א מאל זעען מיר אז אין דער גאולה וואס איז על פי השם יתברך, דארף נישט די סדר זײַן על פי א טבעדיקן סדר, נאר דער וועג וועט זײַן העכער דעם טבע.
ונגלה כבוד השם, וראו כל בשר יחדיו כי פי השם דיבר. יעצט באשרײַבט ער די געטלעכע התגלות. עס איז דאך באוואוסט אז א חלק פֿון דער געוואלדיקער מעלה וואס וועט זײַן אין דער גאולה העתידה, איז דאס אז גאנץ עם ישראל וועלן זײַן א בחינה פֿון נביאים. מיר וועלן זוכה זײַן צו זען עין בעין דעם אייבערשטן, מיר וועלן זוכה זײַן צו זײַן אין קרבה צו אים יתברך און נישט ווי הײַנט וואס מיר געפֿינען זיך אין א מצב פֿון הסתר פנים און ווײַטקייט. עס וועט זײַן צווישן אײַך, עס וועלן זײַן נביאים, ואשים מבניכם לנביאים ומבחוריכם לנזירים. אלע וועלן זײַן אויף א הויכער און געוואלדיקער רוחניותדיקער מדרגה, אדער ווי עס שטייט אשפוך רוחי על כל בשר. עס זײַנען דא פֿילע נבואות וואס באשרײַבן וואס עס וועט זײַן אין דער גאולה העתידה, אז גאנץ עם ישראל וועלן ווערן א עם גוי קדוש, א פֿאלק וואס איז אינגאנצן א בחינה פֿון נביאים. יעצט וועט ער אונדז באשרײַבן אין זעקס מעלות, אין זעקס זאכן, וואס עס וועט זײַן א חילוק צווישן אונדזער מציאות הײַנט צו דער מציאות פֿון דער צוקונפֿט.
דבר ראשון, ביז יעצט איז די געטלעכע השגה געווען מיט מסכים מבדילים. מען האט נישט געקענט משיג זײַן דעם אייבערשטן וואס מען רופֿט אין אן אספקלריה מאירה. אבער ער זאגט לעתיד, ונגלה כבוד השם. אלץ וועט זײַן אין גילוי. עס וועט נישט זײַן א מצב פֿון הסתר פנים, עס וועט נישט זײַן א מצב פֿון אן אספקלריה שאינה מאירה. אפֿילו נביאים האבן נישט זוכה געווען צו אן אספקלריה מאירה חוץ פֿון משה רבנו. אבער ער זאגט לעתיד ונגלה, אלץ וועט זײַן גלוי, יעדער וועט האבן אן אספקלריה המאירה.
נאך א זאך, ביז יעצט האבן מיר משיג געווען דעם כבוד פֿון אלוקים, אדער ש-ד-י, אדער צבאות. וואס איז דער חילוק? אלוקים דאס איז די הנהגה מיט וועלכער דער אייבערשטער פֿירט די וועלט. אלוקים איז בגימטריא טבע. דער טבע בגימטריא אלוקים. די זעלביקע זאך ש-ד-י, שאמר לעולמו די. צבאות, אז אלע צבאות זײַנען זײַנע. אבער כבוד השם האבן מיר נישט זוכה געווען. מיר האבן נישט זוכה געווען צוצוקומען צו אים, וואס דאס זאגט משיג צו זײַן דעם אייבערשטן פֿון זײַן עצם, פֿון זײַן מהות. ווי דער אייבערשטער האט געזאגט צו משה, וארא אל אברהם אל יצחק ואל יעקב באל ש-ד-י, ושמי י-ה-ו-ה לא נודעתי להם. אבער דעמאלט לעתיד לבוא, ונגלה כבוד י-ה-ו-ה. נישט כבוד אלוקים, וואס דאס איז א בחינה פֿון הסתר ווי מיר האבן געזאגט, וואס דאס איז א בחינה פֿונעם טבע, נאר זײַן כבוד פֿון זײַן עצם און מהות. און דעמאלט וועט זיך שוין באקאנט מאכן מיטן שם י-ה-ו-ה, מיטן שם הוויה, אלע וועלן וויסן.
דבר שלישי, ביז יעצט האט מען נישט געזען דעם אייבערשטן, נאר בלויז משיג געווען דעם אייבערשטן, געוואוסט דעם אייבערשטן. אבער חושית מיטן אויג, ווײַל כי לא יראני האדם וחי. אפֿילו משה האט נישט זוכה געווען צו זען דעם אלוקים. דערויף זאגט ער וראו כל בשר יחדיו. וראו, ווײַל עין בעין וועלן זיי זען. אין דער גאולה העתידה וועלן מיר זוכה זײַן צו זען ממש פני השם.
דבר רביעי, ביז יעצט אויך יענע וואס זײַנען געווען נביאים און פֿעאיק צו זען די נבואישע מחזות, האבן געזען מיטן אויג פֿון דער נפש, דאס נבואישע אויג. נישט מיט א גשמיותדיקן אויג. ווי מיר האבן געזאגט, בדרך כלל איז די נבואה געווען דורך א חלום און דומה. אבער יעצט וועט זען כל בשר. וראו כל בשר, די כוונה אויך מיטן גשמיותדיקן אויג, אויך דאס וועלן זיי קענען זען און תופס זײַן. יא, איז עס זײַנען דא צוויי זאכן. קודם כל האבן מיר פֿריער געזאגט, ביז יעצט האבן זיי נישט געזען, בלויז משיג געווען און געוואוסט, נישט געזען דעם כבוד השם אין א חושית'ער אויג־השגה, אבער יעצט עין בעין וועלן זיי זען. און ווי מיטן אויג וועלן זיי זען? אז דו זאלסט נישט טראכטן אז איך רעד וועגן א רוחניותדיק אויג, נאר די כוונה מיטן אויג פֿון בשר, וראו כל בשר. מיטן גשמיותדיקן אויג פֿון בשר וועט א מענטש קענען זען און תופס זײַן. ווײַל כי מלאה הארץ דעה את השם.
ביז יעצט זײַנען יענע וואס האבן געזען און משיג געווען דעם כבוד השם געווען ווייניקע. וויפֿל נביאים זײַנען געווען בײַ עם ישראל אין אלע דורות? מיליאן און 200 טויזנט. און די באוואוסטע, וויפֿל זײַנען זיי? 48 נביאים און 7 נביאות. דאס איז וואס עס זײַנען געווען נביאים בײַ עם ישראל. מיליאן און 200 טויזנט. און אט, זאגט ער דיר, לעתיד לבוא וועט נישט אזוי זײַן, נאר וראו כל בשר יחדיו. כל בשר וועלן זוכה זײַן צו זען פני השם. די כוונה ווער עס וועט דעמאלט בלײַבן, יא? זאל מען נישט פֿארשטיין נישט ריכטיק. ווער עס וועט זײַן ראוי און וועט דעמאלט בלײַבן, אלע וועלן זוכה זײַן, אויך ווער עס איז נישט געווען אויף א מדרגה פֿון נבואה, וועט זוכה זײַן צו זען פני השם, ווײַל כי מלאה הארץ דעה את השם. נאך א זאך, ביז יעצט האבן נישט אלע געזען אין דער זעלביקער דרגה. נאר עס זײַנען געווען חילוקים. ווי מיר האבן געזאגט משה רבנו איז געווען אין אן אספקלריה המאירה, די איבעריקע נביאים אין אן אספקלריה שאינה מאירה. און די גמרא אליין טיילט שוין צווישן די נביאים און זייערע דרגות. שמואל האט געהאט א הויכע דרגה פֿון נבואה־השגה, און די גמרא ברענגט צווישן די נביאים אז עס איז געווען ווי א בן כפר וואס זעט דעם מלך, אדער ווי א בן עבד וואס זעט דעם מלך. עס זײַנען געווען דרגות אין דער השגה. ווי די גמרא זאגט ומשה עלה אל האלוקים. משה אליין איז צוגעגאנגען צום אלוקים, זיי זײַנען נישט צוגעגאנגען און דאס פֿאלק זײַנען נישט ארויפֿגעגאנגען מיט אים. די מעלה פֿון משה איז געווען הגשה, די מדרגה פֿון די זקנים איז געווען עלייה, און די מדרגה פֿונעם פֿאלק נאך ווייניקער פֿון דעם. מען זעט אז עס זײַנען געווען מדרגות אין דער השגת האלוקות. פֿארקערט לעתיד לבוא וועלן זען כל בשר יחדיו. יחדיו זאגט אז זיי זײַנען גלײַך אין זייער השגה. אלע וועלן משיג זײַן מײַן זעלביקן פֿונעם גרעסטן ביז דעם קלענסטן, א פֿולע גאנצע און אמתע השגה אן קיין שום חסרון.
קול אומר קרא, ואמר מה אקרא? כל הבשר חציר, וכל חסדו כציץ השדה. קול אומר קרא. איך וועל דערקלערן קודם כל לויט זײַן פשוט וואס דער רד"ק זאגט. כביכול דער קול זאגט אים דעם נביא: רוף אויס די נבואה. זאגט דער נביא: וואספֿאר נבואה זאל איך אויסרופֿן? זאגט אים דער קול, כל הבשר חציר. זאלסט זאגן אז כל הבשר חציר. אויף וועמען רעדט ער? אויף די גוים וואס זײַנען עתיד צו קומען מיט גוג ומגוג און וועלן קומען צו מלחמה'ן קעגן עם ישראל, אלע וועלן זײַן א בחינה פֿון חציר. די כוונה, אלע וועלן פֿארלוירן ווערן און עס וועט פֿון זיי נישט בלײַבן כמעט גארנישט.
גוט, לאמיר ווײַטערגיין מיטן מלבי"ם. דער מלבי"ם זאגט, מיר האבן דאך געזען אז א קול זאגט אין אנהייב קול קורא במדבר פנו דרך השם ישרו בערבה מסילה. און דעמאלט האט דער קול אויפֿגעהערט צו רופֿן. און דעמאלט הערט דער נביא אן אנדער קול, וואס זאגט צום ערשטן קול קרא. פֿאר וואס האסטו אויפֿגעהערט? גיי ווײַטער און רוף נאך וועגן דער גאולה העתידה. ענטפֿערט אים דער ערשטער קול קורא, וואס איז דער טעם אז איך זאל ווידער רופֿן? עס איז דאך קול הבשר חציר. וואס איז די כוונה? דער קול האט דאך געזאגט פנו במדבר דרך השם, די גאולה איז גרייט צו קומען. אבער מיר אלע ווייסן אז די גאולה איז נישט געקומען. די חטאים פֿונעם דור האבן געמאכט אז דער דור, יענער דור איז געשטארבן און די גאולה איז נישט געקומען. און נאך דעם איז דער קול פֿארשטומט. וואס איז דער טעם צו רופֿן? עס וועט קומען די גאולה, און אט צום סוף שטארבן אלע, אלע זײַנען אויסגעגאנגען פֿארשניטן און די גאולה איז נאך אלץ נישט געקומען. די טריט פֿון משיח האט מען נישט געזען. און דעמאלט קומט נאך א קול און זאגט אים קרא. רוף ווידער, זאג ווידער אן וועגן דעם קומען פֿון דער גאולה. און ער זאגט אים: וואס איז דער טעם אז איך זאל רופֿן? ואמר מה אקרא? וואס איז דער טעם אז איך זאל ווידער רופֿן? עס איז דאך כל הבשר חציר. כל הבשר איז ענלעך צו חציר. יענער גאנצער דור איז געשטארבן, און די גאולה איז נאך אלץ נישט געקומען. וכל חסדו כציץ השדה. וואס איז דא די כוונה חציר, וואס איז די כוונה ציץ השדה? דערקלערט דער מלבי"ם, דער חציר איז וואס טריקנט זיך אויס פֿאר אלע געוויקסן. עס שטייט כחציר גגות שקדמת שלף יבש. און פֿאר יעדן חציר טריקנט זיך אויס. דער חציר טריקנט זיך אויס ערשטער. ציץ השדה זײַנען קליינע גראזן וואס וואקסן אין פֿעלד און זיי זײַנען פֿון רוב קלייניקייט כביכול אן קיין ממש. און דאס הייסט ציץ ווײַל ער קוקט ארויס, ער גייט ארויס און קוקט ארויס און ער איז קליין. דערויף האט ער געזאגט אנוש כחציר ימיו. וואס מיינט כחציר? מיר האבן דאך געזאגט ווער טריקנט זיך אויס ערשטער? דער חציר. איז דאס איז דער מענטש, מען זאגט דיר זײַן לעבן איז נישט לאנג, כחציר ימיו. אין א קורצער צײַט טריקנט ער זיך אויס. וכציץ השדה כן יציץ, די כוונה אז דו זאלסט נישט טראכטן אז עס איז אין אים ממש, ווײַל דער חציר, נו, איז ער כאטש גרויס, עס איז דא עפעס דא. זאגט ער ניין ניין, ווי ציץ השדה, ער איז אזוי קליין אז אויך אין זײַן לעבן איז אין אים נישטא קיין ממש. כציץ השדה כן יציץ, עס איז אין אים נישטא קיין ממש, דאס איז זײַן רוב קלייניקייט. איז קעגן וואס ער האט געזאגט כחציר ימיו, זאגט ער כי רוח עברה בו ואיננו. און קעגן וואס ער האט געזאגט כציץ השדה, זאגט ער ולא יכירנו עוד מקומו. דאס איז דער המשך פֿונעם פסוק וואס איך האב פֿריער דערמאנט. איז דאס איז וואס ער זאגט, מה אקרא? כל הבשר חציר, די כוונה זייער לעבן איז קורץ ווי א חציר. וכל חסדו כציץ השדה, ער זאגט און אויך זײַן קיום ווען ער איז שוין דא, איז דאס ווי ציץ השדה, די כוונה גאר ווייניק. און אויב אזוי, זײַנען זיי דאך נישט ראוי צו דער גאולה און די גאולה איז נישט געקומען. וואס איז דער טעם צו רופֿן פֿאר א חציר און ציץ השדה, אזעלכע וואס זײַנען דא און נאך א רגע אין קבר, און אויך ווען זיי זײַנען דא האבן זיי נישט קיין שום באדײַט. וואס איז דער טעם צו רופֿן און אנצוזאגן וועגן א גאולה וואס די גאולה איז דאך נאך אלץ נישט געקומען.
יבש חציר נבל ציץ, כי רוח השם נשבה בו, אכן חציר העם. וויבאלד רוח השם נשבה בו, האט דער אייבערשטער כביכול צוריקגענומען זײַן רוח פֿון זיי, און ממילא דורך דעם האט זיך אויסגעטריקנט דער חציר. ווי דער חציר טריקנט זיך אויס דורך א ווינט וואס טריקנט אים אויס, איז דא אין נמשל איז דאס דער רוח השם וואס האט כביכול פֿארשולדיקט זייער מיתה, האט זיך אויסגעטריקנט דער חציר, האט נבל געווארן דער ציץ דורך דעם בלאזנדיקן ווינט. און אויב אזוי, וואס איז דער טעם אז איך זאל רופֿן? רוח השם נשבה בו, איז דער דור עקזיסטירט שוין נישט, איז וואס וועל איך אנזאגן וועגן א גאולה וואס די גאולה קומט נישט? זאגט אים דער צווייטער קול, דער זעלביקער קול וואס האט אים געזאגט קרא, גיי ווײַטער און זאג אן וועגן דער גאולה, זאגט ער אים: פֿארצווייפֿל נישט. אכן חציר העם. בלויז דאס פֿאלק איז חציר, אבער נישט דער אייבערשטער.
און דאס וועלן מיר זען אינעם קומענדיקן פסוק. און פֿאר מיר גייען אריין אין דעם ענטפֿער וואס דער צווייטער קול ענטפֿערט, לאמיר זיך דא אפשטעלן אויף א דיקדוק וואס דער מלבי"ם שטעלט זיך דערבײַ. עס שטייט אכן חציר העם. זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן אכן און אבל און אולם און אומנם. און אלע די זײַנען פֿיר לשונות, אז ווען א בן אדם זאגט אזוי און אזוי און אזוי, אכן אנדערש. אדער אזוי און אזוי און אזוי, אבל דארטן אנדערש. אזוי און אזוי און אזוי, אולם, דא איז דאס אנדערש. אזוי און אזוי און אזוי, אומנם, דא איז דער מצב נישט די זעלביקע זאך. לכאורה זײַנען דאס סתם פֿיר ווערטער וואס זײַנען געקומען אויסצודריקן דעם זעלביקן רעיון. איך האב געזאגט א זאץ און נאכדעם האב איך זיך מסתייג געווען פֿון א חלק פֿון דער זאך. אולם אזוי און אזוי. וואס איז דער חילוק צווישן אולם און אכן און אבל און אומנם? זאגט דער מלבי"ם, אכן און אבל זײַנען סותר דעם פֿריערדיקן. קודם כל. ווען איך זאג אכן אדער איך זאג אבל, נישט ווי דו האסט געטראכט, נאר איך קום סותר צו זײַן וואס דו האסט געטראכט פֿריער. וואס איז דער חילוק אבער צווישן אכן און אבל? ווײַל עס קען נישט זײַן אז זיי זײַנען די זעלביקע זאך. זאגט דער מלבי"ם, ווען איך זאג אבל מיין איך סותר צו זײַן די ווערטער פֿון עמעצן אנדערן. ווען איך זאג אכן מיין איך סותר צו זײַן וואס איך האב געזאגט פֿריער, אדער וואס איך האב זיך על כל פנים מספק געווען פֿריער און יעצט האב איך זיך אויפֿגעקלערט בבירור, איז איך זאג אכן. אכן איז בנוגע צו מײַנע ווערטער, אבל איז בנוגע צו די ווערטער פֿון אנדערע. א דוגמה, אבל אדוננו המלך דוד המליך את שלמה. איר ווילט קרוינען אדוניה, אבל דוד האט געקרוינט שלמה. איך בין סותר וואס איר זאגט. דו זאגסט אז זי וועט האבן א זון, איך קום סותר צו זײַן דײַנע ווערטער, אבל א זון האט זי נישט. אבל שרה אשתך יולדת לך בן. דו זאגסט וזרע אין לי, איך קום סותר צו זײַן דײַנע ווערטער, אבל שרה אשתך יולדת לך בן. סותר די ווערטער פֿון זײַן חבר. פֿארקערט אכן, דאס איז ווי איך האב געזאגט, ווען איך האב געהאט אן עפעס א פֿריערדיקן מחשבה און איך קום יעצט צו א צווייטער מסקנא, אדער אפֿילו א ספק וואס האט זיך בײַ מיר צעטיילט און יעצט האב איך לגביו א תשובה, דאס הייסט אכן. ווי אכן יש השם במקום הזה ואנוכי לא ידעתי. איך בין נישט געווען זיכער אז עס איז דא השם, אכן יעצט האט זיך סותר געווען מײַן פֿריערדיקע מחשבה, אדער דאס איז מײַן מחשבה, אכן יעצט ווייס איך אז יא עס איז דא דא השם. אדער אכן נודע הדבר. ביז יעצט האב איך נישט געוואוסט פֿאר וואס עם ישראל זײַנען אין גלות, אכן נודע הדבר, יעצט ווייס איך פֿאר וואס עם ישראל זײַנען גולה. אכן סר מר המוות. אלע די זײַנען א הסתפקות אין אנהייב, און איך האב נישט געוואוסט צי דו וועסט מיך הרגענען אדער נישט, אכן יעצט ווייס איך סר מר המוות. יעצט ווייס איך אז יא דו וועסט מיך הרגענען. אכן אתה אל מסתתר, אכן את משפטי השם, אכן חוליינו הוא נשא. אלע די ווײַזן אויף עפעס א צעטיילן פֿון א ספק וואס איך האב געהאט פֿריער, אדער א פֿארקערטע מחשבה וואס איך האב געהאט פֿריער, וואס יעצט בין איך סותר די זעלביקע מחשבה און קום צו א צווייטער מסקנא. איז דאס איז אכן און אבל. לסיכום, אכן און אבל זײַנען סותר וואס עס איז געווען פֿריער, בויען עפעס נײַס. אבל ווען איך קום סותר צו זײַן דײַנע ווערטער, אכן ווען איך קום סותר צו זײַן מײַנע פֿריערדיקע ווערטער אדער מײַן פֿריערדיקן ספק. אולם, ווען איך זאג אולם, וואס איז די כוונה? ווען איך בין נישט סותר די פֿריערדיקע ווערטער. איך בלײַב אין וואס די פֿריערדיקע ווערטער זײַנען געווען, איך לייג בלויז צו דערויף נאך א ידיעה נײַע וואס מיר האבן זי נישט געוואוסט פֿריער. ואולם לוז שם העיר לראשונה. איך בין נישט סותר דאס וואס דער נאמען פֿון דער שטאט הײַנט איז אנדערש, בית אל. אבער איך לייג דיר צו א ידיעה, זאלסט וויסן אז אין דער פֿארגאנגענהייט האט זי געהאט א נאמען לוז. איך בין נישט סותר וואס איך האב געזאגט פֿריער, איך לייג צו א נײַע ידיעה. ידעתי בני ידעתי. וואס ווייס איך? אז ער איז דער בכור. ואולם אחיו הקטון יגדל ממנו. דאס הייסט איך לייג דיר צו א נאך א ידיעה וואס דו ווייסט נישט, אז דער יונגערער זון וועט זײַן גרעסער פֿון... איך בין נישט סותר געווען וואס דו האסט געזאגט. דער איז גרויס און דער איז קליין. אולם, נאך א ידיעה לייג איך דיר צו. ווי סלחתי כדבריך, ואולם חי אני. אומנם איך בין סולח און דאס איז נישט סותר, זאלסט וויסן א נאך זאך, חי אני וימלא כבוד השם. אולם שלח ידך, אולם אני אדרוש אל אל, וכולי. און אלע די האבן נישט סותר געווען די ערשטע ווערטער, בלויז צוגעלייגט א נײַע ידיעה. אומנם, וואס איז דער פירוש פֿונעם ווארט אומנם? זאגט דער מלבי"ם, דאס איז דאס פֿערטע ווארט וואס מיר ווילן פֿארשטיין. זאגט דער מלבי"ם, דא לייגט ער נישט צו קיין זאך, דא איז ער נישט סותר קיין זאך, נאר בלויז כביכול קומט ער און זאגט אמת, אזוי איז דאס. זאלסט וויסן, אזוי איז דאס באמת. אומנם פֿון לשון אמנה, פֿון לשון אמת, אמונה. אומנם השם החריבו מלכי אשור. אמת, אזוי איז דאס, די מלכי אשור האבן חרוב געמאכט אלע אומות. מיר אבער האבן נישט מורא אז זיי וועלן חרוב מאכן אויך אונדז ווײַל מיר האבן דעם אייבערשטן. איז וואס איז דאס אומנם? האב איך סותר געווען עפעס פֿריער? האב איך מחדש געווען עפעס נײַס? גארנישט. אמת אזוי איז דאס. דאס איז דער אויסדרוק אומנם. וגם אמנה אחותי בת אבי היא. אמת, אזוי איז דאס, אז וואס איך האב דיר געזאגט פֿריער איז ריכטיק. אמנה אחותי בת אבי היא. און דא זאגט דער מלבי"ם, כביכול דער וואס רעדט מיט זיך אליין זאגט מה אקרא? עס איז דאך...
כל הבשר חציר. און דאס איז וואס ער זאגט, עס איז נישט ווי איך האב געזאגט, נאר בלויז חציר העם על דבר אלוקינו יקום לעולם. דאס איז דער אכן. אכן חציר העם, מיר האבן דאך ווען מיר האבן דערקלערט אין אנהייב אכן און אבל, געזאגט אז דער אכן קומט סותר צו זײַן וואס איך האב געזאגט פֿריער. דאס איז דער אויסדרוק אכן. אבל איז סותר וואס דו האסט געזאגט, אכן איז סותר וואס איך האב געזאגט. איז ער האט געזאגט אין אנהייב: איך האב געזאגט אז באמת דאס דאזיקע פֿאלק איז חציר, און עס וועט נישט זײַן די גאולה, ווײַל וויבאלד דאס דאזיקע פֿאלק איז נישט ראוי. אכן, יעצט בין איך סותר מײַנע פֿריערדיקע ווערטער און איך זאג חציר העם. חציר העם מיינט, ווער איז דער חציר דא? דאס איז בלויז דאס פֿאלק, אבער נישט דער אייבערשטער. און אויב דער אייבערשטער איז נישט קיין בחינה פֿון חציר נאר עקזיסטירט לעולם, איז וודאי אז זײַן ווארט וועט זיך מקיים זײַן לעולם. יבש חציר, נבל ציץ, ודבר אלוקינו יקום לעולם.
אומנם דאס פֿאלק איז אויסגעטריקנט, אומנם זיי זײַנען ווי א חציר, זיי וועלן פֿארלוירן ווערן, אבער וואס טראכטסטו אז צוליב דעם וועט דבר השם זיך נישט מקיים זײַן? זאגט ער אים דבר אלוקינו יקום לעולם, ווײַל באמת אנוש כחציר ימיו, רוח עברה בו ואיננו, אבער חסד השם מעולם ועד עולם על יראיו. און אויב דו וועסט זאגן אט פֿילע דורות האבן נישט זוכה געווען צו א ישועה, זאגט ער זאלסט וויסן, דבר השם צום סוף מיט א פֿולער וודאות וועט זיך מקיים זײַן. און עס איז דא א צײַט וואס איז א בחינה פֿון בעתה, און אויב זיי וועלן נישט זוכה זײַן צו אחישנה, איז מיט א פֿולער וודאות בעתה וועט זיך די דאזיקע זאך מקיים זײַן, וועט די דאזיקע זאך פאסירן. און אויב אזוי זאלסט זיך נישט אײַנרעדן פֿון דעם וואס אט זאגסטו כל הבשר חציר, און אויב אזוי איז נישטא קיין טעם צו קומען און רופֿן וועגן דער גאולה העתידה, וויבאלד דאס פֿאלק איז חציר, חציר העם, אבער נישט חציר חס ושלום בורא עולם. דער אייבערשטער עקזיסטירט לעולם, איז אויב אזוי קול אומר קרא, זאג אן וועגן דער גאולה העתידה וואס מיט א וודאות צום סוף וועט זי קומען.
זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן יבש און נבל. גיט אכט, עס שטייט דא יבש חציר, נבל ציץ. פֿאר וואס טריקנט זיך אויס דער חציר און דער ציץ ווערט נבל? זאגט דער מלבי"ם, דאס אויסטריקענען איז ווען עס איז געקומען די צײַט, די דאזיקע זאך, לאמיר זאגן עס איז געקומען דער זומער, עס האט זיך געענדיקט דער ענין פֿון יענעם געוויקס און ער טריקנט זיך אויס. דאס הייסט אין דער צײַט. פֿארקערט נבילה איז אן אפשטעלן פֿונעם כח הצמיחה אויך ווען ער איז נאך אין זײַן בליען. פלוצלינג ווערט דער געוויקס נבל. אויסגעטריקנט מיינט עס איז געקומען זײַן צײַט, די תבואה טריקנט זיך אויס ווען עס קומט דער זומער, דאס איז איר צײַט. אבער נבל מיינט אז אין מיטן איז ער נבל, אפֿילו אין דער מיט פֿון זײַן וואקסן האט זיך אפגעשטעלט פֿון אים דער כח החיות און נאך אין זײַן בליען איז ער נבל. זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן חציר און ציץ. דער חציר, ווען טריקנט ער זיך אויס? ווען עס האט זיך פֿארענדיקט די צײַט. עס האט זיך פֿארענדיקט די צײַט, עס קומט די צײַט פֿון זײַן אויסטריקענען, איז ער טריקנט זיך אויס. ער וועט נישט נבל ווערן פֿאר דער צײַט. אבער דער ציץ, ער טריקנט זיך אויס גיך, ער גייט אויס גיך, ווערט נבל פֿון זיך אליין נאך אין זײַן בליען. ער איז נישט ווי דער חציר וואס נאר אין דער צײַט וועט קומען זײַן אויסטריקענען.