קאפיטל ל"ח אין ישעיהו פארציילט די מעשה פון חזקיהו המלכ'ס קרענק, זיין תפילה, און דאס צולייגן פון פופצן יאר צו זיין לעבן. רש"י באמערקט אז די זאכן זענען פארגעקומען "בימים ההם" - דריי טעג פאר דער מפלה פון סנחריב; און די תפילה אליין איז געווען אין טאג פון סנחריב'ס מפלה, וואס איז געווען דער ערשטער יום טוב פון פסח. די גאנצע מעשה קערט זיך אויך איבער אין ספר מלכים ב' פרק כ' און אויך אין דברי הימים, און דברי תורה זענען עניים במקום אחד ועשירים במקום אחר: עס זענען דא פרטים וואס זענען מער מבואר דא, און עס זענען דא וואס זענען מער מבואר דארט.
בַּיָּמִים הָהֵם חָלָה חִזְקִיָּהוּ לָמוּת וַיָּבוֹא אֵלָיו יְשַׁעְיָהוּ בֶן־אָמוֹץ הַנָּבִיא וַיֹּאמֶר אֵלָיו כֹּה־אָמַר יְהֹוָה צַו לְבֵיתֶךָ כִּי מֵת אַתָּה וְלֹא תִחְיֶה׃ - אין יענע טעג איז חזקיהו קראנק געווארן צום שטארבן, און ישעיהו בן אמוץ דער נביא איז געקומען צו אים און האט צו אים געזאגט: אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט, באפעל פאר דיין הויז, ווארום דו שטארבסט און וועסט נישט לעבן.
די גמרא אין מסכת ברכות דף י' פרעגט: וואס מיינט דאס "כי מת אתה ולא תחיה"? א מענטש וואס שטארבט לעבט דאך ממילא נישט, און פארוואס דער כפל לשון? נאר: "מת אתה" אין עולם הזה, "ולא תחיה" לעולם הבא. סיי אין עולם הזה און סיי אין עולם הבא.
פרעגט די גמרא: "מאי כולי האי?" אויף וועלכן חטא איז נגזר געווארן אזא הארבע גזירה, חזקיהו איז דאך געווען א צדיק'דיגער מלך? האט אים דער נביא געזאגט: ווייל דו האסט זיך נישט עוסק געווען אין פריה ורביה. האט חזקיהו געענטפערט: בין איך דען סתם אזוי נמנע געווען? איך האב געזען מיט רוח הקודש אז עס וועלן ארויסקומען פון מיר קינדער וואס זענען נישט ערליך - מנשה און רבשקה. רבשקה איז טאקע אוועק פון דער וועלט אין זיין יוגנט, אבער מנשה איז געבליבן לעבן. האט חזקיהו געזאגט: אזעלכע קינדער, וואס וועלן דערצערענען דעם בורא עולם, איז בעסער אז זיי זאלן גארנישט קומען אויף דער וועלט.
האט ישעיהו צו אים געזאגט: "בהדי כבשי דרחמנא למה לך?" - וואס האסטו צו טון מיט חשבונות של מעלה? "מאי דמפקדת איבעי לך למעבד" - דו ביסט באפוילן אויף פריה ורביה, טו דיין חיוב פון פריה ורביה; "ומה דניחא קמיה קודשא בריך הוא לעביד" - און וואס ס'איז באקוועם פאר'ן אויבערשטן זאל ער טון. וואס עס וועט ארויסקומען פון דיר - דאס איז שוין זיין חשבון.
און דא פרעגט זיך א קשיא: חזקיהו האט דאך געהאט רוח הקודש, וויבאלד ער האט געוואוסט ווער עס גייט ארויסקומען פון אים, וויאזוי האט ער נישט געוואוסט אז מנשה וועט צום סוף תשובה טון? דער תירוץ איז: די מדריגה פון תשובה איז העכער פון דער מעלה פון רוח הקודש, און מען קען דאס נישט משיג זיין דורך רוח הקודש. פון גרויס הייכקייט פון דער תשובה, ווערט זי נישט געזען אין דער דאזיגער ראיה. צוליב דער זעלבער סיבה האט אויך קורח געהאט א טעות: ער האט געזען אז שמואל גייט ארויסקומען פון אים און איז געווען זיכער אז ער גייט מנצח זיין, און ער האט נישט געקענט זען ברוח הקודש אז זיינע קינדער וועלן תשובה טון און בלייבן לעבן.
האט חזקיהו צו אים געזאגט: "השתא הב לי ברתך, אפשר דגרמא זכותא דידי ודידך ונפקו מינאי בנין דמעלו" - גיב מיר דיין טאכטער, אפשר וועט מיין זכות און דיין זכות גורם זיין אז עס זאלן ארויסקומען פון מיר ערליכע קינדער. האט ישעיהו געענטפערט: עס איז שוין נגזר געווארן אויף דיר די גזירה. דאס הייסט: איך בין נישט געקומען מאכן קיין געשעפטן און שליסן אפמאכן, איך בין געקומען מודיע זיין א גזירה, און מיינט נישט אז עס איז דא א נוצן אין פרואוון זי מבטל צו זיין.
אויף דעם האט חזקיהו געענטפערט דעם אייביגן ענטפער: "בן אמוץ, כלה נבואתך וצא! כך מקובלני מבית אבי אבא - אפילו חרב חדה מונחת על צווארו של אדם, אל ימנע עצמו מן הרחמים". אזוי איז מקובל פון בית דוד המלך. "חרב מונחת על צווארו" מיינט אז עס פעלט נאר אויס א ביסל כח דורכצוזשניידן דעם האלז - און פונדעסטוועגן איז דער מצב נאך אלץ שקול, און מען קען נאך אלץ בעטן רחמים. ואיתמר נמי, רבי יוחנן און רבי אלעזר האבן ביידע געזאגט: אפילו חרב חדה מונחת על צווארו של אדם, אל ימנע עצמו מן הרחמים.
רבי חיים שמואלעוויטש פרעגט א געוואלדיגע קשיא: וואו האבן מיר געהערט אז א מענטש וואס האט זיך נישט עוסק געווען אין פריה ורביה ווערט באשטראפט מיט "מת אתה בעולם הזה ולא תחיה לעולם הבא"? עס רעדט זיך דאך בלויז פון מבטל זיין א מצוות עשה פון "פרו ורבו"; מען באקומט נישט קיין מלקות דערויף, עס איז נישט קיין כרת און נישט קיין חיוב מיתה. און עס איז אויך נישט דא קיין באזונדערער חיוב אויף א מלך מער ווי יעדן אנדערן מענטש - פריה ורביה איז געזאגט געווארן פאר יעדן מענטש, און עס זענען פאראן דעות אז אפילו פאר גוים. וויאזוי דען פארמשפט מען אים מיט מיתה אין עולם הזה און אין עולם הבא?
כאטש עס איז דא א שיטה אין די דברי האר"י הקדוש אז ווער עס האט נישט עוסק געווען אין פריה ורביה האט כביכול גארנישט מתקן געווען, און יענער גאנצער גלגול ווערט אינגאנצן אפגעמעקט. אבער מען דארף וויסן אז דאס איז נאר געזאגט געווארן אויף א נשמה וואס געפינט זיך דא דאס ערשטע מאל, וואס האט קיינמאל נישט עוסק געווען אין פריה ורביה. אבער מיר זענען שוין הונדערטער מאל אויף דער וועלט, און אן קיין ספק אין א געוויסן גלגול האט שוין יעדער מענטש מקיים געווען די מצוה, און דערפאר איז די זאך נישט געזאגט געווארן אויף אים.
נאר רבי חיים שמואלעוויטש ערקלערט: די תביעה אויף חזקיהו איז נישט געווען אויפן עצם נישט-עוסק זיין אין פריה ורביה, נאר אויפן טעם וואס ער האט געגעבן דערצו. ווען מען האט אים געפרעגט פארוואס ביסטו נישט עוסק, האט ער געענטפערט: איך האב געזען אין רוח הקודש אז עס וועלן ארויסקומען פון מיר רשעות'דיגע קינדער. און וואס איז אן עבד? אן עבד טוט דעם ציווי פון זיין אדון ווייל אזוי האט דער אדון געהייסן, אן קיין אייגענע חשבונות. אן עבד וואס ווערט געשיקט אויף א שליחות זאגט נישט "איין מינוט, לוינט זיך צו טון די שליחות פונעם בעל הבית אדער נישט? דער אדון האט טאקע באפוילן, אבער איך האלט אז עס איז דא אן אנדערער וועג" - ווער האט דיך בכלל געבעטן טראכטן? אין דעם מאמענט וואס דער עבד הייבט אן שוקל צו זיין צי עס לוינט זיך אדער עס לוינט זיך נישט - ס'איז דאך דא א בורא עולם וואס האלט אז עס לוינט זיך, און דו זאגסט אז מיט דעם גאנצן כבוד האסטו אן אנדערע מיינונג - מיט דעם האט דער עבד אראפגעווארפן דעם עול פון זיין אדון פון זיך.
און דערפאר דרוקט דער נביא מיט אים און זאגט אים: "בהדי כבשי דרחמנא למה לך" - דאס איז דער עיקר תוכחה. וואס מאכסטו חשבונות פון הימל? השם האט געהייסן און דו ביסט מצווה, און דו הייבסט אן חשבונ'ען צי דאס וואס השם האט געהייסן לוינט זיך דאס מאל, און כביכול לטובת דעם רבונו של עולם לוינט זיך בעסער נישט? צי זוכסטו צו טון טובות פארן הקדוש ברוך הוא? וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געהייסן איז דאס בעסטע. און אויף דעם איז נגזר געווארן "מת אתה בעולם הזה ולא תחיה לעולם הבא" - ווייל מיט דעם האסטו אראפגעווארפן דעם עול עבדות פון דיין האלדז.
דער מלבי"ם לייגט דא אראפ א גרויסן יסוד (און אזוי האט ער אויך מבאר געווען אין מלכים ב' פרק כ'): דער מענטש האט דריי שונאים, פון דעם מערסטן דרויסנדיגן ביזן אינעווייניגסטן. דער גאר דרויסנדיגער שונא איז דער שונא וואס קומט אויף אים פון אינדרויסן - דער וואס באלאגערט זיין שטאט, וואס קומט מלחמה האלטן מיט אים. דער נענטערער שונא זענען די כוחות פונעם גוף און זיינע צוזאמענשטעלונגען, דאס הייסט די אינעווייניגסטע מלחמה: איינע פון די אברים פונעם גוף - דאס הארץ, די לעבער, די לונגען, די מח-טעטיגקייט - ווערט אפגעשוואכט, און ווערט א שונא וואס עסט אויף דעם גוף פון אינעווייניג; דאס איז די קרענק. און דער גאר טיפסטער אינעווייניגסטער שונא זענען די שלעכטע תכונות, די שלעכטע מדות און די תאוות וואס אין זיין הארץ.
אויף חזקיהו האבן זיך צונויפגעקליבן די צוויי דרויסנדיגע שונאים אינאיינעם: פון איין זייט סנחריב, דער גאר דרויסנדיגער שונא, וואס קומט חרוב מאכן און פארטיליגן; און דריי טעג פריער איז אויף אים געקומען דער מער אינעווייניגער שונא - דער חולי הגוף, ביז ישעיהו בן אמוץ זאגט אים "מת אתה ולא תחיה". און כדי צו קעמפן קעגן די צוויי דרויסנדיגע שונאים, דארף מען קודם מלחמה האלטן קעגן דעם טיפסטן אינעווייניגסטן שונא - די מדות און תאוות. ווען א מענטש באזיגט דעם אינעווייניגסטן שונא און פארבעסערט זיינע מעשים, זיין נפש און זיין שכל, קנייטשן זיך אונטער פאר אים פון זיך אליין אויך די צוויי דרויסנדיגע שונאים: סיי דער חולי הגוף און סיי דער שונא פון אינדרויסן. דערפאר האט חזקיהו פארשטאנען וואס עס ליגט אויף אים: צו פארשטארקערן די אינעווייניגסטע מלחמה, און דערמיט וועט ער באזיגן די אנדערע צוויי שונאים.
וַיַּסֵּב חִזְקִיָּהוּ פָּנָיו אֶל־הַקִּיר וַיִּתְפַּלֵּל אֶל־יְהֹוָה׃ - און חזקיהו האט אויסגעדרייט זיין פנים צום וואנט, און ער האט מתפלל געווען צום אייבערשטן.
כפשוטו: ער האט אויסגעדרייט זיין פנים צום וואנט כדי די בני הבית זאלן אים נישט שטערן און ער זאל נישט האבן קיין שטוערונגען, און ווען א מענטש שטייט קעגן א וואנט קען ער מתפלל זיין פון טיפן הארצן. און חז"ל האבן געדרש'נט: "מן הקיר" - מקירות לבו, פון די ווענט פון זיין הארץ, אן אינעווייניגסטע און אמת'ע געשריי.
וַיֹּאמַר אָנָּה יְהֹוָה זְכׇר־נָא אֵת אֲשֶׁר הִתְהַלַּכְתִּי לְפָנֶיךָ בֶּאֱמֶת וּבְלֵב שָׁלֵם וְהַטּוֹב בְּעֵינֶיךָ עָשִׂיתִי וַיֵּבְךְּ חִזְקִיָּהוּ בְּכִי גָדוֹל׃ - און ער האט געזאגט: איך בעט דיך, השם, געדענק דאך ווי אזוי איך בין געגאנגען פאר דיר מיט אמת און מיט א גאנצן הארצן, און דאס גוטע אין דיינע אויגן האב איך געטאן; און חזקיהו האט געוויינט א גרויס געוויין.
"אנה" - א לשון פון בקשה. און דער מלבי"ם ערקלערט אז ס'איז דא דריי תנאים צו שלימות, און קעגן זיי זענען די דריי לשונות אינעם פסוק.
דער ערשטער תנאי: שלימות העיון, תולדות השכל - אז דער מענטש זאל האבן אן אמונה שלמה אין השם יתברך, אז זיינע דעות זאלן זיין גראד און עס זאל נישט זיין אין אים קיין שום קרומקייט אין מחשבה און אין אמונה. דער צווייטער תנאי: שלימות המעשה - נישט סתם א מעשה, נאר א גאנצע מעשה. א מענטש גיט צדקה צוליב פארשידענע סיבות: ווייל יעדער האט געגעבן און עס איז אים נישט געשמאק; ווייל דאס צוקוקן צום ארימאן וועקט אויף אין אים געוויסנביסן און ער בארויאיגט זיין געוויסן און ווערט רואיג. דאס זענען סיבות, אבער דאס איז נאך אלץ נישט די שלימות המצוה, וויבאלד ער האט נישט געגעבן בלויז ווייל השם האט געהייסן. און אפילו ער האט געגעבן ווייל ער ווייסט אז דער שכר פון צדקה איז גרויס און אז צדקה תציל ממות און פארלענגערט די טעג - איז דאס נאך אלץ נישט מושלם, ווייל ער האט דאס געטאן צוליב אן אייגענעם אינטערעס. שלימות המעשה איז צו טון בלויז און בלויז כדי צו טון נחת רוח פאר זיין באשעפער, אן קיין שום פשרות און אן קיין שום אנדערע כוונה. דער דריטער תנאי: שלימות הפעולה - אז גארנישט זאל אים נישט צוריקהאלטן פון מוציא זיין די פעולה מכח אל הפועל. ס'זענען פאראן מניעות און מפריעים, די כוחות פונעם גוף מצד עצמם זענען נישט גענויגט צו ערמעגליכן דאס מקיים זיין מצוות, דער מענטש האט א שווערקייט, חומריות און א נטיה צו תאוות; און צו טון די מעשה כראוי פון אנהויב ביזן סוף - דאס איז שלימות הפעולה.
און אויף די דאָזיקע דריי זאַכן האָט חזקיהו מתפלל געווען: "אשר התהלכתי לפניך באמת" - מיט גאַנצער אמתדיקייט, אָן קיין שום פאַרדרייטקייט פון די דעות און דעם שכל. "ובלב שלם" - אַז אַלע מיינע מעשים זענען געטאָן געוואָרן לשם שמים, אָן אַ פאַרנעגונג צו אַן אינטערעס אָדער אייגענע נוצן. "והטוב בעיניך עשיתי" - איך האָב פאַרענדיקט די מעשה און אַרויסגעבראַכט דעם מחשבה מן הכוח אל הפועל; איך האָב נישט געלאָזט דעם יצר הרע מיך איבערהאַקן אינמיטן, און איך האָב נישט אָנגעהויבן קיין זאַך אָן עס צו פאַרענדיקן, נאָר איך האָב געטאָן די גאַנצע מעשה בשלמות פון אָנהייב ביזן סוף.
וַיְהִי דְּבַר־יְהֹוָה אֶל־יְשַׁעְיָהוּ לֵאמֹר׃ - און עס איז געווען דאָס וואָרט פון ה' צו ישעיהו, אַזוי צו זאָגן.
הָלוֹךְ וְאָמַרְתָּ אֶל־חִזְקִיָּהוּ כֹּה־אָמַר יְהֹוָה אֱלֹהֵי דָּוִד אָבִיךָ שָׁמַעְתִּי אֶת־תְּפִלָּתֶךָ רָאִיתִי אֶת־דִּמְעָתֶךָ הִנְנִי יוֹסִף עַל־יָמֶיךָ חֲמֵשׁ עֶשְׂרֵה שָׁנָה׃ - גיי און זאָג צו חזקיהו: אַזוי האָט געזאָגט ה' דער גאָט פון דיין פאָטער דוד: איך האָב געהערט דיין תפילה, איך האָב געזען דיין טרער, אָט טו איך צולייגן צו דיינע טעג פופצן יאָר.
דער מלבי"ם עקלערט אַז צוויי זאַכן זענען דאָ צונויפגעקומען צוליב וועלכע דער אויבערשטער האָט אים געראַטעוועט. דאָס ערשטע - זכות: די זכותים וואָס ער האָט דערמאָנט אין זיין תפילה, "התהלכתי לפניך באמת ובלב שלם והטוב בעיניך עשיתי", האָבן אויפגעוועקט זיינע זכותים אויבן אין הימל, און דאָס איז "שמעתי את תפילתך" - די תפילה וואָס מיט איר האָסטו אויפגעוועקט דיינע זכותים, די האָב איך געהערט. דאָס צווייטע - "ראיתי את דמעתך": ער האָט געפּועלט מיט זיינע טרערן אויפצורודערן רחמי שמים אויף זיך, וואָרום שערי דמעה לא ננעלו, די טויערן פון טרערן זענען קיינמאָל נישט פאַרשלאָסן.
און אויב שערי דמעה זענען נישט פאַרשלאָסן, צו וואָס פעלט בכלל אויס טויערן? אַן אָרט וואָס ווערט נישט פאַרשלאָסן דאַרף דאָך קיין טויער נישט. נאָר די טויערן פעלן אויס פאַר קראָקאָדיל-טרערן - עס זענען דאָ מענטשן וואָס וויינען טרערן וואָס זענען נישט אמתדיק, טרערן פון אַ ציבעלע. פאַר זיי זענען דאָ טויערן. אָבער ווער סע וויינט אמתדיקע טרערן - שערי דמעה לא ננעלו, די טויערן פון טרערן זענען נישט פאַרשלאָסן.
און דאָס איז וואָס דער מלבי"ם זאָגט: נאָכדעם וואָס די נפש איז געהיילט געוואָרן און דער סאַמע אינעווייניקסטער שונא איז אָפּגעטראָטן - יענע חשבונות קעגן רבונו של עולם פאַרוואָס ס'איז כדאי נישט צו ברענגען קיין קינדער אויף דער וועלט - האָט ער געטאָן דערויף תשובה און מקבל געווען אויף זיך צו פאַרריכטן, און ישעיהו האָט אים געגעבן זיין טאָכטער פאַר אַ ווייב כדי ער זאָל זוכה זיין צו געבוירן און מקיים זיין די מצוה פון פריה ורביה. אַזוי ווי דו האָסט געקעמפט מיטן אינעווייניקסטן שונא, מיט די פאַרדרייטע דעות וואָס זענען אַ ביטול פון דער עבדות צום רבונו של עולם (אַז איך האָב אויך אַ דעה קעגן דעם באַפעל פונעם אויבערשטן), און דו האָסט דאָס מתקן געווען - פירט דאָס ממילא דערצו אַז דו באַזיגסט די צוויי אויסערלעכע פיינט: אויפן מער אינעווייניקסטן שונא, די קראַנקייט פונעם גוף, זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא צו אַ רפואה.
וּמִכַּף מֶלֶךְ־אַשּׁוּר אַצִּילְךָ וְאֵת הָעִיר הַזֹּאת וְגַנּוֹתִי עַל־הָעִיר הַזֹּאת׃ - און פון די האַנט פון דעם מלך פון אשור וועל איך דיך ראַטעווען און די דאָזיקע שטאָט, און איך וועל באַשיצן די דאָזיקע שטאָט.
און איצט אויך דער מער אויסערלעכער שונא, דער גרינגערער: "ומכף מלך אשור אצילך" - פון דעם וואָס באַלאַגערט איצט די שטאָט; "וגנותי על העיר הזאת" - איך וועל באַשיצן אויף איר, און עס וועט זיין פאַר איר אַ ישועה אויף אַ ניסימדיקן אופן און בדרך השגחה.
אויף "וגנותי על העיר הזאת" שטייט אין ספר מלכים "למעני ולמען דוד עבדי". צי וואָלט דען אָן דעם יענער דור נישט געראַטעוועט געוואָרן? נאָר דער דור וואָלט טאַקע געראַטעוועט געוואָרן, אָבער דער אופן ווי אַזוי ער איז געראַטעוועט געוואָרן איז געווען אַ ניסימדיקער און העכער דעם טבע: אַ מלאך ה' איז געקומען און געשלאָגן דעם מחנה פון אשור. און דער קדוש ברוך הוא האָט דאָך געקענט געבן כוח, שטאַרקייט און גבורה פאַר חזקיהו, אַז די ווייניקע זאָלן מנצח זיין די פילע בדרך הטבע. פאַרוואָס איז געשען אַזאַ נס, אַז זייערע אויערן האָבן זיך געעפנט און זיי האָבן געהערט שירת החיות און דורך דעם איז אויסגעגאַנגען זייער נשמה, ווי ס'איז מבואר געוואָרן אינעם פריערדיקן שיעור? אויף דעם ענטפערט דער פּסוק: די עצם הצלה - זענט איר און דער פאָלק ראוי דערצו, ווייל חזקיהו איז געווען אַ מלך צדיק; אָבער דאָס צו טאָן אויף אַזאַ וואונדערלעכן אופן, דאָס איז "למעני ולמען דוד עבדי": כדי ס'זאָל נתקדש ווערן זיין נאָמען אויף דער וועלט, ווייל מיט די חרפות און גידופים פון רבשקה און זיינע חברים איז געווען אַ חילול און לעסטערונג פון שם ה' אויף דער וועלט, און דער אויבערשטער האָט געזען פאַר נויטיק צו מקדש זיין זיין נאָמען; און אויך "למען דוד עבדי" - דאָס איז די שטאָט פון דוד, און אין זיין זכות.
בנוגע די פופצן יאר איז פאראן א מחלוקת אין חז"ל: צי דער הקדוש ברוך הוא לייגט צו צו די יארן פון א מענטש, צי עס איז נישטא קיין באגריף פון א הוספה, נאר אז די יארן וואס מ'האט צוגענומען פון אים האט מען אים צוריקגעגעבן, און וואס ס'איז נקצב געווארן דאס וועט ער באקומען. און לויט דער דעה מיינט "יוסיף" ער גיט צוריק - וואס מ'האט צוגענומען וועט מען צוריקגעבן. מיר ווילן אוודאי בעפארצוגן צו פסקענען אז דער הקדוש ברוך הוא לייגט צו צו די יארן פון א מענטש, און ווי אזוי ס'זאל נישט זיין - ווייסט דער אויבערשטער די ריכטיגע מציאות ווי זי איז.
וְזֶה־לְּךָ הָאוֹת מֵאֵת יְהֹוָה אֲשֶׁר יַעֲשֶׂה יְהֹוָה אֶת־הַדָּבָר הַזֶּה אֲשֶׁר דִּבֵּר׃ - און דאס איז דיר דער צייכן פונעם אויבערשטן, אז דער אויבערשטער וועט טון די דאזיגע זאך וואס ער האט גערעדט.
הִנְנִי מֵשִׁיב אֶת־צֵל הַמַּעֲלוֹת אֲשֶׁר יָרְדָה בְמַעֲלוֹת אָחָז בַּשֶּׁמֶשׁ אֲחֹרַנִּית עֶשֶׂר מַעֲלוֹת וַתָּשׇׁב הַשֶּׁמֶשׁ עֶשֶׂר מַעֲלוֹת בַּמַּעֲלוֹת אֲשֶׁר יָרָדָה׃ - אט ברענג איך צוריק דעם שאטן פון די טרעפ וואס ער האט אראפגענידערט אויף די טרעפ פון אחז דורך דער זון, אויף צוריקוועגס מיט צען טרעפ; און די זון האט זיך צוריקגעקערט מיט צען טרעפ, אויף די טרעפ וואס זי האט אראפגענידערט.
דער אות איז אז ער וועט געהיילט ווערן און מ'וועט אים צולייגן פופצן יאר. אין ספר מלכים ב' פרק כ' ווערט בפירוש דערציילט אז חזקיהו האט געפרעגט "מה אות?" (וואס איז דער צייכן?), און ישעיהו האט אים געזאגט: וואס ווילסטו, דער שאטן זאל גיין פאראויס מיט צען מעלות אדער צוריקגיין מיט צען מעלות? האט חזקיהו געזאגט: "נקל לצל לנטות עשר מעלות, לא כי ישוב הצל אחורנית עשר מעלות" (ס'איז גרינג פארן שאטן זיך צו בייגן צען מעלות פאראויס, ניין, נאר דער שאטן זאל זיך צוריקקערן אויף צוריקוועגס צען מעלות), און ישעיהו האט גערופן צום אויבערשטן און ער האט צוריקגעקערט דעם שאטן אויף די מעלות פון אחז אויף צוריקוועגס מיט צען מעלות.
קודם כל זאל מען פארשטיין וואס זענען די "מעלות": נישט קיין טעמפעראטורן נאר טרעפ, מדרגות. "שיר המעלות" מיינט א שיר פון די טרעפ, על שם וואס די לויים פלעגן שטיין אויף די טרעפ בשעת זייער געזאנג אין בית המקדש. קעניג אחז האט געהאט טרעפ וואס האבן געדינט ווי א זייגער: לויט דער טרעפ וואוהין דער שאטן איז אנגעקומען, האט מען געוואוסט וואס דער זייגער איז במשך פונעם טאג. ווען דער שאטן גייט צוריקוועגס מיינט עס אז די זון גייט אויף צוריק, און ווען דער שאטן גייט פאראויס מיינט עס אז די זון לויפט ווייטער מיט א גרויסער שנעלקייט.
און דער מלבי"ם וואונדערט זיך: ווי שייך צו זאגן "נקל לצל לנטות עשר מעלות", אז ס'איז גרינגער פאראויס ווי איידער אויף צוריקוועגס? עס רעדט זיך דאך אין ביידע פעלער פון דער זעלבער זאך אליין, אז די זון זאל זיך רוקן צען שעה אין איין רגע - פאראויס אדער צוריק - און פארן הקדוש ברוך הוא איז דאך נישט קיין חילוק.
דער רד"ק האט געוואלט מסביר זיין על פי פשט, אז וויבאלד די זון האט א קבועים'דיגן גאנג, איז גרינגער אז זי זאל ממשיך זיין אין דעם זעלבן ריכטונג - וואס מען רופט כוח האינרציה (דער כוח פון התמדה); כאטש זי וועט בייטן איר גאנג און לויפן שנעל, איז עס נאך אלץ גרינגער ווי איידער זי זאל צוריקגיין אויף איר וועג צען שעה, א זאך וואס איז קעגן איר נאטור און איר שטייגער.
דער מלבי"ם ברענגט אויך דעם רלב"ג, וואס עס איז אים געווען זייער שווער דערין און ער האט געוואלט מסביר זיין אז נישט די זון האט זיך גענייגט, נאר די וואלקנס וואס פירן דאס ליכט פון דער זון, וואס מען זעט דורך זיי איר שיינען, און עס איז גרינגער זיי צו נייגן אויף צוריקוועגס ווי פאראויס. אבער דער מלבי"ם מוטשעט זיך מיט דעם פירוש, ובפרט נאכדעם וואס עס שטייט אז די שרים פון בבל האבן געשיקט "לדרוש המופת אשר היה בארץ", און לויטן רלב"ג איז דער מופת געווען בלויז אין די וואלקנס, און נישט אין הימל, און אפילו נישט קיין מופת וואס איז געשען אויף דער ערד.
דערפאר לייגט דער מלבי"ם פאר אן אייגענעם ביאור: אין יענער שעה האט זיך די זון שוין גענייגט צען שעה. א דורכשניטליכער טאג איז בערך צוועלף שעה, און בפרט אז דאס איז געווען אין דער צייט פון פסח, נישט אינמיטן זומער ווען דער טאג איז לאנג און נישט אינמיטן ווינטער ווען דער טאג איז קורץ. אויב מיר נעמען אן אז די שקיעה איז געווען פינקטליך זעקס אזייגער, איז דעמאלט געווען פיר אזייגער; די זון האט שוין געשיינט צען שעה און עס זענען איר געבליבן נאך צוויי שעה. און אויב ער וועט בעטן אז דער שאטן זאל זיך בייגן צען מעלות פאראויס - וועט מען די זון אליין קענען זען זיך ריקן בלויז צוויי מעלות, ביז איר שקיעה, און דער גאנצער נס וועט זיך נאר זען אינעם שאטן: דער קוגל פון דער זון וועט שוין מער נישט געזען ווערן, אבער דער שאטן וועט זיך ריקן צען מעלות אין איין רגע. אויף דעם האט חזקיהו געזאגט: "נקל לצל" - עס איז נישטא דערין קיין גרויסע תועלת, און עס איז גרינגער כביכול צו מאכן דעם מופת אינעם שאטן ווי איידער אין דער זון אליין.
אבער אויב דער מופת וועט געטון ווערן אין דער זון: ס'איז פיר אזייגער נאכמיטאג, און מען זעט דעם זון-קוגל אליין זיך צוריקקערן אויף צוריקוועגס צען מעלות, דאס הייסט צען שעה אין איין רגע - און צוזאמען מיט איר אויך דער שאטן אויפן וואנט. דאס איז א מופת וואס איז גרויס לאין ערוך; אויסער דעם וואס עס איז אין א פארקערטן ריכטונג ווי די ווערטער פונעם רד"ק, איז דאס אליין וואס מען זעט דעם זון-קוגל גיין אויף צוריק א געוואלדיגער נס ופלא. און דערפאר האט חזקיהו פארלאנגט דווקא דעם דאזיגן וואונדער, און נישט אז די איבעריגע צוויי שעה זאלן זיך פארקירצן מיט א געשווינדקייט און דער נס זאל זיך נאר זען אינעם שאטן, ווייל דעמאלט איז עס נישט אזוי שטארק ניכר.
דער מלבי"ם מסביר אז דער עיקר נס און מופת איז נישט געווען באשטימט פאר חזקיהו אליין, נאר צוליב די עשרת השבטים וואס זענען פארטריבן געווארן אין גלות (און עס איז דא א דעה אין חז"ל אז די עשרת השבטים האבן זיך צוריקגעקערט). דער הקדוש ברוך הוא האט געוואלט אז יענע גולים זאלן נישט פארלירן זייער אמונה, און ווען זיי וועלן זען אז דער אויבערשטער מאכט אותות ומופתים אויף דער ערד און די זון גייט צוריק מיט צען גראד - וועט זייער הארץ געשטארקט ווערן. און מיר האבן טאקע געזען אז די גאנצע וועלט האט געהערט דערפון, און מען איז אפילו געקומען באזוכן חזקיהו כדי אים צו בארימען און דערהייבן אויפן נס וואס איז געשען מיט אים. און אויף דעם איז חזקיהו שפעטער געמשפט געווארן, וואס ער האט אריינגעלאזט די שליחים פון בבל אין זיין פאלאץ און זיי געוויזן זיין בית נכותו; א חלק פונעם עונש, ערקלערט דער מלבי"ם, איז געווען פארן צושריבן דעם נס צו זיך אליין, בעת וואס דער נס איז בעיקר נישט געווען פאר אים, נאר צו שטארקן דאס הארץ פון די גולים וואס זענען אין ארץ אשור און אין מצרים און אין חלח און חבור און נהר גוזן, די וואס האבן שוין פארצווייפלט פון דער גאולה, זיי צו ווייזן אז דער הקדוש ברוך הוא טוט נאך אלץ אותות ומופתים אויף דער ערד. ווארום פאר חזקיהו אליין וואלט דער אויבערשטער געקענט מאכן א לאקאלן און פשוטן נס, ווי טוי אויפן פעל (כטל על הגיזה), א נס אינעווייניג אין זיין הויז, און דאס וואלט אים געווען גענוג; צו וואס פעלט אויס א נס וואס אלע באי עולם ווייסן דערפון?
און דער גאנצער ביאור פונעם מלבי"ם איז פונקטליך מדויק אינעם לשון הכתוב: "הנני משיב את צל המעלות... בשמש אחורנית עשר מעלות, ותשוב השמש עשר מעלות" - איך באגנוגן זיך נישט מיטן צוריקדרייען דעם שאטן, נאר איך וועל צוריקדרייען דעם כדור השמש אליין, און דעמאלט וועט מען זען ווי די זון אליין באוועגט זיך צען גראד צוריק.
און וואס מיינט "אשר ירדה במעלות אחז"? מען ערקלערט אז ווען אחז איז געשטארבן זענען נאך געבליבן צען שעה ביז דער שקיעה, און מען האט מורא געהאט אז מען וועט אים מאכן אן אפיציעלע מכובד'יגע לוויה, מיט טראמפייטערס און עהרן-שיסערייען. דער הקדוש ברוך הוא האט נישט געוואלט אז אזא גרויסער רשע זאל זוכה זיין צו אזא כבוד, און וואס האט ער געטאן? ער האט פארזונקען די זון - נאך בלויז צוויי שעה פון זריחה איז שוין געקומען די שקיעה, און פון יענעם טאג זענען פארפאלן געגאנגען צען שעה. און וואו זענען זיי צוריקגעגעבן געווארן? דא, אין די טעג פון חזקיהו, כדי עס זאל נישט זיין קיין קשיא אין דער צוקונפט וועגן א פעלנדיגן טאג אינעם לוח. און דאס איז דער טייטש פון "הנני משיב את צל המעלות אשר ירדה במעלות אחז": וואס די זון איז דעמאלט פארגאנגען ביים קבורה פון אחז - גיב איך יעצט צוריק, און איר וועט באקומען נאך צען שעה צוגעלייגט צום טאג.
און וואו נאך געפינען מיר אזא צוריקקער פון שעות וואס זענען בטל געווארן? ביי יעקב אבינו: "ויפגע במקום וילן שם כי בא השמש" - די זון איז פארגאנגען פאר דער צייט; און דערנאך שטייט "ויזרח לו השמש כאשר עבר את פנואל", און יענע זריחה איז געווען כדי צוריקצוגעבן דאס וואס די זון איז דעמאלט פארגאנגען פאר דער צייט.
מִכְתָּב לְחִזְקִיָּהוּ מֶלֶךְ־יְהוּדָה בַּחֲלֹתוֹ וַיְחִי מֵחׇלְיוֹ׃ - א שריפט פון חזקיהו מלך יהודה ווען ער איז קראנק געווארן און איז געהיילט געווארן פון זיין קרענק.
תרגום יונתן ערקלערט: "כתב הודאה על ניסא דאיתעביד לחזקיה" - א שריפט פון דאנק אויפן נס וואס איז געשען צו חזקיהו. חזקיהו האט געוואלט דאנקען, לויבן און רומען דעם באשעפער אויפן נס וואס איז געשען מיט אים, דעריבער האט ער אנגעשריבן די דאנקבארקייט כדי זי זאל דינען אלס אן אנדענק צום חסד וואס דער אויבערשטער האט געטאן מיט אים מיטן צוגעבן צו זיינע טעג. און "ויחי מחוליו" באדייט ער איז געהיילט געווארן פון זיין קרענק, ווי דער לשון "עד חיותם"; קלער נישט אז "ויחי" מיינט אז ער איז שוין געווען טויט, נאר פונקט ווי דער אויסדרוק "חייתה המכה" - אז די וואונד איז פארהיילט געווארן.
און פון דא לערנען מיר אן הנהגה וואס שטייט אין די ספרים הקדושים: א מענטש וואס ביי אים איז געשען א נס - איז גוט ער זאל דאס פארשרייבן אין א ספר. פארשרייב דעם נס, שרייב א מכתב וואו דו שילדערסט וואס עס איז געשען מיט דיר. און פארוואס? כדי פון צייט צו צייט זאל מען אריינקוקן דערין און געדענקען דעם חסד השם אויף אים. ווארום מיר האבן א טבע צו פארגעסן די ניסים וואס דער אויבערשטער האט געטאן פאר אונז, די ישועות און אלעס וואס ער האט אונז געשענקט העכער די נאטורליכע כוחות. און ווען א מענטש פארשרייבט די זאכן און קוקט אריין אין זיי פון צייט צו צייט, איז דאס דער בעסטער מוסר ספר. אזוי רעקאמענדירט אויך דער פלא יועץ: דורך דעם וואס א מענטש פארשרייבט די ישועות און די חסדי השם מיט אים, וועט ער תמיד דאנקען דעם אויבערשטן און לויבן דעם בורא אויף די ניסים ונפלאות וואס ער האט באוויזן מיט אים. און דער מקור דערצו איז דא: "מכתב לחזקיהו מלך יהודה בחלותו ויחי מחוליו" - פאר דעם וואס ער איז געהיילט געווארן פון זיין קראנקייט איז ער געזעסן און פארפאסט א שיר שבח, הלל און הודאה צום אויבערשטן יתברך.
חזקיהו איז געשטאנען קעגן צוויי דרויסנדיגע שונאים - סנחריב וואס האט באלאגערט ירושלים און די קרענק פונעם גוף אויף וועלכער עס איז נגזר געווארן אויף אים מיתה - און ער האט פארשטאנען אז דער וועג זיי צו באזיגן איז דורך באזיגן דעם טיפסטן אינעווייניגסטן שונא: די חשבונות וואס ער האט געמאכט קעגן דעם באפעל פון זיין בורא. די תביעה אויף אים איז נישט געווען בלויז אויפן ביטול פון פריה ורביה אליין, נאר אויף "בהדי כבשי דרחמנא למה לך", אויף אן עבד וואס מאכט חשבונות אנשטאט פשוט מקיים צו זיין. ער האט אויסגעדרייט זיין פנים צום וואנט, פון די טיפענישן פון זיין הארץ, און מתפלל געווען מיט דריי שלימות'ן: אמת אין עיון, א לב שלם אין מעשה, און די השלמה פון דער פעולה בפועל. בזכות די תפילה און די טרערן איז ער געהאלפן געווארן - פופצן יאר, הצלה פון דער האנט פון אשור, און אן אות פון דער זון וואס קערט זיך צוריק מיט צען גראד, יענע צען שעה וואס זענען צוגענומען געווארן ביים קבורה פון אחז. און ווען ער איז אויסגעהיילט געווארן, איז ער געזעסן און אנגעשריבן א בריוו פון הודאה - אן אייביגער לימוד אז א מענטש טאר נישט פארלירן דעם זכרון פון זיינע ניסים, און אפילו א שארפע שווערד ליגט אויפן האלדז זאל א מענטש זיך נישט צוריקהאלטן פון רחמים.