קאפיטל ל"ז איז דער שפיץ פון דעם מעמד פון סנחריב ביי די טויערן פון ירושלים. אין פריערדיגן קאפיטל האבן מיר געהערט די חירופים און גידופים פון רבשקה: "מִי בְּכָל אֱלֹהֵי הָאֲרָצוֹת הָאֵלֶּה אֲשֶׁר הִצִּילוּ אֶת אַרְצָם מִיָּדִי כִּי יַצִּיל ה' אֶת יְרוּשָׁלִַם מִיָּדִי", און דעם פרואוו אויפצוהעצן דאס פאלק צו מורד זיין קעגן חזקיהו, ווייל זיי האבן לכאורה גארנישט קיין שאנס קעגן מלך אשור. דא זעען מיר די רעאקציע פון חזקיהו, די תפילה, די נבואה פון ישעיהו, און די ניסימ'דיגע מפלה פון דעם לאגער פון אשור.
וַיְהִי כִּשְׁמֹעַ הַמֶּלֶךְ חִזְקִיָּהוּ וַיִּקְרַע אֶת־בְּגָדָיו וַיִּתְכַּס בַּשָּׂק וַיָּבֹא בֵּית יְהֹוָה׃ - און עס איז געווען ווען דער קעניג חזקיהו האט געהערט, האט ער צעריסן זיינע בגדים, ער האט זיך צוגעדעקט מיט א שק, און ער איז געקומען אין בית ה'.
דריי פעולות און דריי סיבות: "וַיִּקְרַע אֶת בְּגָדָיו" - אויף די חירופים וואס זענען געזאגט געווארן כלפי שמיא. "וַיִּתְכַּס בַּשָּׂק" - צוליב דער שווערער צרה וואס איז איצט געקומען אויף זיי. "וַיָּבֹא בֵּית ה'" - מיט דער כוונה מתפלל צו זיין.
וַיִּשְׁלַח אֶת־אֶלְיָקִים אֲשֶׁר־עַל־הַבַּיִת וְאֵת שֶׁבְנָא הַסּוֹפֵר וְאֵת זִקְנֵי הַכֹּהֲנִים מִתְכַּסִּים בַּשַּׂקִּים אֶל־יְשַׁעְיָהוּ בֶן־אָמוֹץ הַנָּבִיא׃ וַיֹּאמְרוּ אֵלָיו כֹּה אָמַר חִזְקִיָּהוּ יוֹם־צָרָה וְתוֹכֵחָה וּנְאָצָה הַיּוֹם הַזֶּה כִּי בָאוּ בָנִים עַד־מַשְׁבֵּר וְכֹחַ אַיִן לְלֵדָה׃ - און ער האט געשיקט אליקים וואס איז געווען איבערן הויף, און שבנא דעם סופר, און די זקנים פון די כהנים, איינגעהילט אין שק, צו ישעיהו בן אמוץ דעם נביא. און זיי האבן צו אים געזאגט: אזוי האט געזאגט חזקיהו: א טאג פון צרה, און מוסר (תוכחה), און לעסטערונג (נאצה) איז דער היינטיגער טאג, ווארעם קינדער זענען געקומען ביזן משבר, און קיין כח איז נישטא צו געבערן.
וואס מיינט די דרייפאכיגע לשון "יוֹם צָרָה וְתוֹכֵחָה וּנְאָצָה", און וואס איז די באדייטונג פונעם משל "בָּאוּ בָנִים עַד מַשְׁבֵּר"? ערקלערט דער מלבי"ם: ישעיהו הנביא האט זיי שוין פריער נביאות געזאגט (אין קאפיטל י') אז סנחריב וועט פאלן אויפן בארג ציון, און דארט האט ער ערקלערט אז די מפלה וועט נאר קומען נאכדעם וואס עס וועלן קודם געשען צוויי זאכן. איינס - אז ער וועט מחרף און מגדף זיין און זיך דערהויבן קעגן דעם אויבערשטן (דארט פסוקים ח', כ'). דאס צווייטע - אז ציון וועט אנקומען צו אזא מצב פון גרויס צרה און פינצטערניש ווי די נאכט, א מצב וואס זעט אויס ווי ס'איז חלילה נישטא קיין שום הצלה, און הערשט דעמאלט וועט קומען די ישועה. דאס הייסט: א טיפע ירידה עד למאד, און פון דארט ארויס די גאולה.
דעריבער קומען איצט די שליחים פון חזקיהו און זאגן פאר ישעיהו: אלעס וואס דו האסט פאראויסגעזאגט איז מקוים געווארן. "יוֹם צָרָה" - א גוואלדיגע צרה בתכלית, א צרה וואס איז אנגעקומען צום העכסטן שטאפל, דער שונא שטייט ממש ביי די טויערן פון ירושלים. "וּנְאָצָה" - אט לעסטערט ער דעם אויבערשטן מיט חירופים וגידופים, פונקט ווי דו האסט געזאגט אז ער וועט זיך גרויס האלטן קעגן דעם בורא עולם. "וְתוֹכֵחָה" - א לשון פון א ויכוח און הוכחה, אז ער קומט אויפווייזן מיט ראיות אז כביכול דער אויבערשטער האט נישט קיין כח צו ראטעווען: פונקט ווי ער האט נישט געראטעוועט שומרון, אזוי וועט ער נישט ראטעווען ירושלים.
און פון דעם קומט דער אויסדרוק "כִּי בָאוּ בָנִים עַד מַשְׁבֵּר". מיר זענען געגליכן צו א פרוי וואס זיצט אויפן משבר (דאס געבער-בעט), וואס כאטש אירע ווייען זענען אומדערטרעגליך שווער, ברעכט זי זיך נישט דערפון, אדרבה - די שמערצן אליין זענען דער באווייז אז די געבורט איז נאנט. ווי שווערער די חבלים זענען, אלס גרעסער איז דער סימן אז מען האלט שוין אין די לעצטע מאמענטן. אזוי אויך מיר: עס איז אונז קלאר אז די ישועה איז נאנט. נאר וואס דען, דא עקא - "וְכֹחַ אַיִן לְלֵדָה". א פרוי דארף דאך האבן כח צו שטופן כדי ארויסצוברענגען דאס קינד, און אינעם נמשל: עס פעלן אונז די מצוות און מעשים טובים, וואס זיי זענען דער רוחניות'דיגער כח מיט וועלכן עס קומט די ישועה, און ס'פעלט אונז אויך דער מענטשליכער גשמיות'דיגער כח, דער נאטירליכער כח צו שטיין אין א מלחמה קעגן דעם שונא. מיר האבן נישט קיין זכותים און אויך נישט קיין מיליטערישע קראפט ארויסצוגיין קעגן סנחריב.
אגב, וואס איז דער טייטש פון "מַשְׁבֵּר"? מיר זענען געוואוינט צו זאגן "יושבת על המשבר", דאס הייסט דער ארט וואו די פרוי זיצט צו געבערן. אבער דער מלבי"ם ערקלערט אנדערש: דאס איז דער פלאץ וואו דאס קינד צוברעכט דעם מסך בשעת'ן געבורט און קומט ארויס אויסענווייניג - מסתמא די שליא (שליה), יענע הייטעלע אין וועלכער דאס קינד ליגט, וואס ער צערייסט עס און גייט ארויס. "משבר" - דער ארט וואו עס ווערט צובראכן.
אוּלַי יִשְׁמַע יְהֹוָה אֱלֹהֶיךָ אֵת דִּבְרֵי רַבְשָׁקֵה אֲשֶׁר שְׁלָחוֹ מֶלֶךְ־אַשּׁוּר אֲדֹנָיו לְחָרֵף אֱלֹהִים חַי וְהוֹכִיחַ בַּדְּבָרִים אֲשֶׁר שָׁמַע יְהֹוָה אֱלֹהֶיךָ וְנָשָׂאתָ תְפִלָּה בְּעַד הַשְּׁאֵרִית הַנִּמְצָאָה׃ - אפשר וועט דער ה' דיין גאט הערן די רייד פון רבשקה, וואס זיין האר דער קעניג פון אשור האט אים געשיקט צו לעסטערן דעם לעבעדיגן גאט, און ער וועט שטראפן פאר די רייד וואס דער ה' דיין גאט האט געהערט, און דו זאלסט אויפהייבן א תפילה פארן איבערגעבליבענעם רעשט.
דריי טענות זענען דא אינעם פסוק. א' - "אוּלַי יִשְׁמַע ה' אֱלֹהֶיךָ אֵת דִּבְרֵי רַבְשָׁקֵה": רבשקה לעסטערט דאך נישט פון זיך אליין, ער איז געקומען אין שליחות פון זיין האר "לְחָרֵף אֱלֹהִים חַי", און ממילא זאל דער אויבערשטער שטראפן סנחריב'ן אליין פאר די שווערע חירופים. ב' - "וְהוֹכִיחַ בַּדְּבָרִים": ער האט דאך געהאט לכאורה "באווייזן" צו זיינע טענות. ווען ער האט געפרעגט פארוואס באזירט איר אייער בטחון אז אייער גאט וועט אייך ראטעווען, האט ער דאס געבויט אויף דעם וואס קיין שום עבודה זרה האט נישט געראטעוועט פון זיין האר - וואו זענען די געטער פון חמת, וואו זענען די געטער פון ארפד. אויב אזוי, אויב עס וועט אים דא געלונגען, וועט חלילה געשעדיגט ווערן כבוד שמים (חילול השם), ווייל עס וועט "אויפגעוויזן" ווערן אז ער איז גערעכט: פונקט ווי די געטער פון חמת און ארפד האבן גארנישט געקענט טון קעגן מיינע עלטערן, אזוי אויך אלקי ישראל. רבונו של עולם, אויב דו וועסט זיך נישט רעכענען מיט אים, וועט מען זאגן אז זיינע ראיות זענען ריכטיג. ג' - "וְנָשָׂאתָ תְפִלָּה": דער זכות פון תפילה איז דער איינציגער וואס קען נאך ראטעווען די שארית הפליטה. נאכדעם וואס ער האט שוין פארטריבן די עשרת השבטים אין גלות, איז דאך פאסיג אז דער אויבערשטער זאל זיך מרחם זיין אז די איבעריגע זאלן נישט פארטריבן ווערן אין גלות.
און וואס איז די כפילות צווישן "אוּלַי יִשְׁמַע" און "אֲשֶׁר שָׁמַע" - צוערשט בלשון ספק און דערנאך בלשון ודאי? ערקלערט דער מלבי"ם: "אולי ישמע" מיינט אז ער זאל הערן און לייגן קאפ צו באשטראפן אויפן חירוף, און ער זאל שוינען און רחמנות האבן אויף אונז; בעת "אשר שמע ה' אלוהיך" איז א לשון פון הארכן און צוהערן - אז דער אויבערשטער האט געהערט יענע דיבורים מיט וועלכע ער לעסטערט מערכות אלוקים.
וַיֹּאמֶר אֲלֵיהֶם יְשַׁעְיָהוּ כֹּה תֹאמְרוּן אֶל־אֲדֹנֵיכֶם כֹּה אָמַר יְהֹוָה אַל־תִּירָא מִפְּנֵי הַדְּבָרִים אֲשֶׁר שָׁמַעְתָּ אֲשֶׁר גִּדְּפוּ נַעֲרֵי מֶלֶךְ־אַשּׁוּר אוֹתִי׃ - און ישעיהו האט צו זיי געזאגט: אזוי זאלט איר זאגן צו אייער הער, אזוי האט ה' געזאגט: זאלסט זיך נישט שרעקן פון די ווערטער וואס דו האסט געהערט, וואס די יונגען פון מלך אשור האבן מיך געשאלטן.
צוויי טעמים זענען דא פארוואס מען דארף נישט מורא האבן. איינס - "גִּדְּפוּ... אוֹתִי": זיי האבן נישט געשאָלטן אייך נאר מיר, און אויב אזוי האבן זיי א חשבון מיט מיר, זאגט דער אויבערשטער. דאס צווייטע - "נַעֲרֵי מֶלֶךְ אַשּׁוּר": וויסן זאלסטו אז דער גידוף איז נישט געווען בשליחות פונעם מלך אשור אליין, נאר דאס ערשטע מאל זענען די יונגען געקומען און געשאלטן פון זיך אליין. און סיי ווי סיי - זארגט זיך נישט, איך וועל אייך ראטעווען.
הִנְנִי נוֹתֵן בּוֹ רוּחַ וְשָׁמַע שְׁמוּעָה וְשָׁב אֶל־אַרְצוֹ וְהִפַּלְתִּיו בַּחֶרֶב בְּאַרְצוֹ׃ - אט לייג איך אריין אין אים א גייסט, און ער וועט הערן א קלאנג און זיך אומקערן צו זיין לאנד, און איך וועל אים אומברענגען מיטן שווערד אין זיין לאנד.
פרעגט דער מלבי"ם: וואס מיינט "נותן בו רוח"? און וואס פאר א חידוש איז דאס "ושב אל ארצו", ער איז דאך געווען געצוואונגען צוריקצוגיין צוליב דער שמועה? און נאך מער, ווי אזוי שטייט "והפלתיו בחרב בארצו", ער איז דאך דערנאך צוריקגעקומען דאס צווייטע מאל און ערשט שפעטער געפאלן?
ערקלערט דער מלבי"ם אז דאס אלעס איז געווען א נס. ערשטנס, "הנני נותן בו רוח" - אז ער זאל גלייבן דעם קול פונעם שמועה. אין יענע צייטן זענען דאך נישט געווען קיין סאטעליט טעלעפאנען, און ווען מען הערט אז תרהקה מלך כוש איז ארויסגעגאנגען קעגן אים, ווער זאגט אז די שמועה איז באזירט? וועט ער דען צוליב א נישט־באשטעטיגטער שמועה איבערלאזן די באלאגערונג און זיך אומקערן צו פארטיידיגן זיין לאנד? זאגט דער אויבערשטער: איך וועל אריינלייגן אין אים א רוח און א מחשבה ער זאל פאלגן דעם קול פונעם שמועה און איר גלייבן. צווייטנס, דער נס ליגט אין "וְשָׁב אֶל אַרְצוֹ" - אז ער איז בכלל נישט געבליבן דא, בעת ער וואלט לכאורה געקענט שיקן א טייל פון זיין מיליטער אהין און איבערלאזן א חלק ממשיך צו זיין דעם מצור.
און לגבי "והפלתיו בחרב בארצו" - דער סוף וועט זיין אז איך וועל אים פאלן לאזן מיטן שווערד אין זיין לאנד, אבער נישט יעצט. לכל עת ולכל זמן ולכל חפץ, און דער אויבערשטער האט נאך פלענער: אז סנחריב זאל אייננעמען כוש און מצרים. ווייל ס'איז דאך געווען א נבואה אז דער שלל פון די אלע וועט געברענגט ווערן ביזן טויער פון ירושלים. ס'איז דאך נישט שיין ער זאל קומען מיט ליידיגע הענט - ער איז אנגעקומען אן גארנישט. דערפאר זאל ער יעצט גיין און קריגן מיט כוש און מיט מצרים, אנזאמלען דארט א גוואלד מיט שלל, און צוריקקומען אהער מיט פולע הענט. און ווען ער וועט דא פאלן, וועט פארבלייבן אן אומגעהויערער פארמעגן פאר כלל ישראל, אזוי ווי דער אויבערשטער האט צוגעזאגט אז דער שלל וועט זיין אונזערס. און דערפאר פירט דער אויבערשטער אז ער זאל זיך יעצט אומקערן אהיים, מלחמה האלטן, צונעמען דעם פארמעגן און דעם שלל, צוריקקומען אהער עס איבערצולאזן, און צום סוף צוריקגיין אהיים און דארט וועלן אים זיינע קינדער הרג'ענען.
וַיָּשָׁב רַבְשָׁקֵה וַיִּמְצָא אֶת־מֶלֶךְ אַשּׁוּר נִלְחָם עַל־לִבְנָה כִּי שָׁמַע כִּי נָסַע מִלָּכִישׁ׃ וַיִּשְׁמַע עַל־תִּרְהָקָה מֶלֶךְ־כּוּשׁ לֵאמֹר יָצָא לְהִלָּחֵם אִתָּךְ וַיִּשְׁמַע וַיִּשְׁלַח מַלְאָכִים אֶל־חִזְקִיָּהוּ לֵאמֹר׃ - און רבשקה האט זיך אומגעקערט און געפונען דעם מלך אשור מלחמה האלטנדיג אויף לבנה, ווייל ער האט געהערט אז ער איז אוועקגעפארן פון לכיש. און ער האט געהערט אויף תרהקה מלך כוש אזוי צו זאגן: ער איז ארויסגעגאנגען צו מלחמה האלטן מיט דיר; און ער האט געהערט, און ער האט געשיקט שלוחים צו חזקיהו צו זאגן.
רבשקה איז געגאנגען זוכן זיין האר און האט אים געטראפן קריגן אויף לבנה. און דעמאלט קומט די שמועה. פארוואס שטייט "וישמע" צוויי מאל? און בעיקר - פארוואס שיקט ער מעלדן פאר חזקיהו אז ער וועט צוריקקומען? מיט דעם זאגט ער דאך אים "גרייט אן אן ארמיי", און איינע פון די יסודות פון מלחמה איז דאך דער כח פון איבערראשונג.
מסביר דער מלבי"ם: "וישמע על תרהקה מלך כוש" - ער האט געהערט דרך ארעי, פון פארבייגייער, און די שמועה אליין איז בלויז געווען "יָצָא לְהִלָּחֵם אִתָּךְ", אז ער שלאגט זיך נאך נישט בפועל נאר ער איז בלויז ארויסגעגאנגען פון זיין לאנד. און הגם די שמועה איז נישט געווען באזירט, קומט דאס צווייטע "וישמע" לערנען אז ער האט אנגענומען די זאכן און געגלייבט דער שמועה. און וויבאלד ער האט געזען אז ער איז געצוואונגען זיך אומצוקערן צו זיין לאנד, האט ער פארשטאנען אז דער עם וועט נישט מורד זיין קעגן חזקיהו, און זיין ערשטע כוונה אנצוצינדן א ווידערשטאנד פון אינעווייניג איז נישט געלונגען. האט ער געזאגט: בלית ברירה וועל איך זיך באגנוגענען מיט ווייניגער - אז חזקיהו זאל שלום מאכן מיט מיר, געבן א שטייער און מיר דינען אלס קנעכט. און דערפאר האט ער געשיקט שלוחים צום צווייטן מאל.
און גיט אַכט אויפֿן חילוק: דאָס מאָל איז דאָס ווענדן זיך צו חזקיהו אַליין. דאָס פֿריִערדיקע מאָל האָט ער זיי געזאָגט אַז ער האָט גאָרנישט וואָס צו רעדן מיט חזקיהו, אַז חזקיהו וועט באַקומען זײַן עונש פֿאַרן רעבעלירן, און ער האָט זיך געווענדט צום פֿאָלק - און אַפֿילו ווען זיי האָבן געבעטן "רעד צו אונדז אין אונדזער שפּראַך" האָט ער אָפּגעזאָגט, ווײַל דער גאַנצער ציל איז געווען אַז דאָס פֿאָלק זאָל מורד זײַן אין זייער קעניג. אָבער אַז ער האָט געזען אַז דער פּלאַן איז נישט אויסגעפֿירט געוואָרן און ער איז געצוואונגען אַוועקצוגיין, פּרוּווט ער צו דערגרייכן וואָס מען קען: געבן נאָך אַ געלעגנהייט פֿאַר חזקיהו, אַז ער זאָל אים זײַן פֿאַר אַן עבד און צאָלן שטײַער ווי פֿריִער.
כֹּה תֹאמְרוּן אֶל־חִזְקִיָּהוּ מֶלֶךְ־יְהוּדָה לֵאמֹר אַל־יַשִּׁאֲךָ אֱלֹהֶיךָ אֲשֶׁר אַתָּה בּוֹטֵחַ בּוֹ לֵאמֹר לֹא תִנָּתֵן יְרוּשָׁלִַם בְּיַד מֶלֶךְ אַשּׁוּר׃ - אַזוי זאָלט איר זאָגן צו חזקיהו מלך יהודה, לאמור: זאָל דיך דײַן גאָט, וואָס דו ביסט בוטח אין אים, נישט אָפּנאַרן זאָגנדיק, ירושלים וועט נישט איבערגעגעבן ווערן אין דער האַנט פֿונעם מלך אַשור.
עטלעכע הקדמה-פֿראַגעס. פֿאַרוואָס חזרט ער נישט איבער זײַן ערשטע טענה אַז ער איז געקומען אויפֿן באַפֿעל פֿון ה', ווײַל חזקיהו האָט דאָך אומגעוואָרפֿן די במות, און יעדער פֿלעגט מקריב זײַן אויף יעדן אָרט, און חזקיהו האָט זיי אַלע מבטל געווען און באַשטימט צו מקריב זײַן נאָר אין ירושלים - און לויטן מלך אַשורס מיינונג איז דאָס געווען אַ חסרון? און נאָך, פֿאַרוואָס שיקט ער דאָס מאָל בריוו מיט די שליחים, וואָס ער האָט נישט געטאָן דאָס ערשטע מאָל? און פֿאַרוואָס רעדט ער דאָס מאָל ספּעציעל צו חזקיהו? און דער מלבי"ם פֿרעגט: אויב ביים ערשטן מאָל האָט אים חזקיהו גאָרנישט געענטפֿערט און איז נישט אַרויסגעגאַנגען צו אים, פֿאַרוואָס האָט ער געטראַכט אַז שיקן בריוו וועט אים מער אָנשרעקן און אים ברענגען מסכים צו זײַן צו שלום?
דערקלערט דער מלבי"ם: כאָטש אין די בריוו איז אַלץ געווען אָנגעשריבן באַריכות, האָט ער דורך די שליחים געשיקט דעם תמצית פֿון די דברים. און אין די בריוו זענען געווען חירופים און גידופים, ווי עס שטייט מפורש אין דברי הימים, אַז ער האָט געלייענט די בריוו און געריסן קריעה. "אַל יַשִּׁאֲךָ" - זאָל דיר כביכול נישט געבן קיין עצה, טראַכט נישט אַז דער הקדוש ברוך הוא וועט דיך ראַטעווען. און פֿאַרוואָס האָט ער אויפֿגעגעבן די טענה פֿון די במות? ווײַל ער ווייסט שוין אַז חזקיהו האָט דאָס געטאָן צוליב דעם ציווי פֿון דער תורה, אַז עס איז אסור מקריב צו זײַן אויף יעדן אָרט, און אויף דער אויסגעדראָשענער טענה קערט ער זיך מער נישט אום. דעריבער איז זײַן טענה איצט אַן אַנדערע: דו פֿאַרלאָזט זיך אויפֿן הקדוש ברוך הוא? "איך האָב מבטל געווען די במות וואָס זענען געווען קעגן זײַן רצון, איך האָב זכויות בײַם בורא עולם"? דו פֿאַרלאָזט זיך אויף עמעצן אויף וועמען מען קען זיך נישט פֿאַרלאָזן, ער האָט נישט קיין כוח - זאָלסט זיך נישט פֿאַרלאָזן אויף אים.
הִנֵּה אַתָּה שָׁמַעְתָּ אֲשֶׁר עָשׂוּ מַלְכֵי אַשּׁוּר לְכָל־הָאֲרָצוֹת לְהַחֲרִימָם וְאַתָּה תִּנָּצֵל׃ הַהִצִּילוּ אוֹתָם אֱלֹהֵי הַגּוֹיִם אֲשֶׁר הִשְׁחִיתוּ אֲבוֹתַי אֶת־גּוֹזָן וְאֶת־חָרָן וְרֶצֶף וּבְנֵי־עֶדֶן אֲשֶׁר בִּתְלַשָּׂר׃ - זע, דו האָסט דאָך געהערט וואָס די מלכים פֿון אַשור האָבן געטאָן מיט אַלע לענדער זיי אומצוברענגען, און דו וועסט געראַטעוועט ווערן?! האָבן דען די געטער פֿון די גוים זיי געראַטעוועט, וואָס מײַנע עלטערן האָבן פֿאַרניכטעט - גוזן און חרן און רצף, און די בני עדן וואָס אין תלשׂר?
קוק וויפֿל לענדער און וויפֿל עבודה זרות איך און מײַנע אבות האָבן פֿאַרניכטעט, און קיינער פֿון זיי האָט נישט געראַטעוועט זײַן פֿאָלק. פֿאַרוואָס דען מיינסטו אַז דײַן גאָט וועט דיך באַשיצן?
אַיֵּה מֶלֶךְ־חֲמָת וּמֶלֶךְ אַרְפָּד וּמֶלֶךְ לָעִיר סְפַרְוָיִם הֵנַע וְעִוָּה׃ - וווּ איז דער מלך פֿון חמת, און דער מלך פֿון אַרפּד, און דער מלך פֿון דער שטאָט ספֿרווים, פֿון הנע און עוה?
"הֵנַע" - ער האָט זיי פֿאַרוואַגלט פֿון זייער אָרט און זיי געפֿירט אין גלות. "וְעִוָּה" - ער האָט אינגאַנצן צומישט און מבטל געווען די גרענעצן פֿון זייער לאַנד, ווי עס שטייט געשריבן: "וְאָסִיר גְּבוּלֹת עַמִּים וַעֲתִידוֹתֵיהֶם שׁוֹשֵׂתִי".
וַיִּקַּח חִזְקִיָּהוּ אֶת־הַסְּפָרִים מִיַּד הַמַּלְאָכִים וַיִּקְרָאֵהוּ וַיַּעַל בֵּית יְהֹוָה וַיִּפְרְשֵׂהוּ חִזְקִיָּהוּ לִפְנֵי יְהֹוָה׃ - און חזקיהו האָט גענומען די בריוו פֿון דער האַנט פֿון די מלאכים און האָט עס געלייענט, און חזקיהו איז אַרויפֿגעגאַנגען אין בית ה' און האָט עס אויסגעשפּרייט פֿאַר ה'.
אין די בריוו זענען געווען אָנגעשריבן חירופים און גידופים קעגן ה' יתברך, און איצט זעט חזקיהו אַז די חירופים קומען אַרויס פֿונעם מלך אַליין. אויב דאָס פֿריִערדיקע מאָל האָט אים דער הקדוש ברוך הוא געזאָגט: "אֲשֶׁר גִּדְּפוּ נַעֲרֵי מֶלֶךְ אַשּׁוּר" - נישט סנחריב נאָר זײַנע יונגען - ווענדט ער זיך דאָ און זאָגט: ריבונו של עולם, זע די בריוו, די דאָזיקע האָט דער מלך אַשור אַליין געשיקט.
און פֿון דעם האָט ער געוווּסט אַז די נבואה פֿון ישעיהו וועט מקוים ווערן, ווײַל די נבואה איז דאָך געווען אַז ווען עס וועלן קומען די חירופים פֿונעם מלך אַליין קעגן ה' - דאַן וועט קומען די ישועה. דעריבער פֿאַלט אים אַפֿילו נישט איין אויף אַ רגע זיך אונטערצוגעבן צו סנחריב, אַראָפּצוביגן דעם קאָפּ און ווידער אָננעמען זײַן קעניגרײַך, הגם ער האָט לכאורה באַקומען אַן אָנבאָט וואָס מען קען נישט אָפּזאָגן: וואָס פֿאָדערט מען דען פֿון דיר בסך הכול? צו זײַן אַן עבד צום מלך אַשור און צאָלן שטײַערן, ער האָט דאָך שוין אויפֿגעגעבן זײַן פּלאַן פֿון גלות. און פֿונדעסטוועגן - בשום אופן נישט! ווײַל דאָס איז דאָך פּונקט די הבטחה פֿון ישעיהו, אַז ווען ער וועט מחרף זײַן דעם שם ה' וועט קומען די ישועה. אויב אַזוי, וואָס בלײַבט איצט צו טאָן? קומען און מתפּלל זײַן פֿאַר ה'.
וַיִּתְפַּלֵּל חִזְקִיָּהוּ אֶל־יְהֹוָה לֵאמֹר׃ יְהֹוָה צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל יֹשֵׁב הַכְּרֻבִים אַתָּה־הוּא הָאֱלֹהִים לְבַדְּךָ לְכֹל מַמְלְכוֹת הָאָרֶץ אַתָּה עָשִׂיתָ אֶת־הַשָּׁמַיִם וְאֶת־הָאָרֶץ׃ - און חזקיהו האָט מתפּלל געווען צום ה', אַזוי צו זאָגן: ה' צבֿאות, גאָט פֿון ישׂראל, וואָס רוט אויף די כּרובֿים, דו ביסט דער איינציקער גאָט פֿאַר אַלע קעניגרײַכן פֿון דער ערד, דו האָסט געמאַכט דעם הימל און די ערד.
דרײַ נעמען פֿאַר דרײַ בחינות: "ה' צְבָאוֹת" - וואָס דו הערשט איבער אַלע צבֿאות, די אויבערשטע און די אונטערשטע. "אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל" - וואָס דײַן געטלעכקייט ווערט באַקאַנט אין דער וועלט דורך כּלל ישׂראל וואָס דינען דיך. "יֹשֵׁב הַכְּרֻבִים" - וואָס אין די אויבערשטע וועלטן איז דײַן השגחה אַ באַזונדערע. און אויב אַזוי, פּאַסט זיך אַז דו זאָלסט שוינען און רחמנות האָבן און פֿירן אונדזער קריג צוליב דער קדושה פֿון דײַן נאָמען, וואָס ווערט איצט מחולל דורך סנחריבֿ. וואָרום "אַתָּה הוּא הָאֱלֹהִים לְבַדְּךָ" - נישט ווי די ווערטער פֿון סנחריבֿ "אַיֵּה אֱלֹהֵי חֲמָת וְאַרְפָּד", אַז ס'איז דאָ אַ סך געטער און זיי האָבן זיך נישט געקענט שטעלן קעגן מיר. אַלץ איז הבל; ס'איז בכלל נישטאָ קיין געטער. און ווען ער באַרימט זיך אַז ער האָט באַזיגט דעם און יענעם - ווער זענען זיי בכלל? אַלץ איז נאָר דער אייבערשטער אַליין, און עס געפֿינט זיך נישט קיין גאָט אויסער אים. און וויבאַלד "אַתָּה עָשִׂיתָ אֶת הַשָּׁמַיִם וְאֶת הָאָרֶץ", פּאַסט זיך אַז דו זאָלסט צוהערן.
הַטֵּה יְהֹוָה אָזְנְךָ וּשְׁמָע פְּקַח יְהֹוָה עֵינֶךָ וּרְאֵה וּשְׁמַע אֵת כָּל־דִּבְרֵי סַנְחֵרִיב אֲשֶׁר שָׁלַח לְחָרֵף אֱלֹהִים חָי׃ - נײַג צו, ה', דײַן אויער און הער, עפֿן, ה', דײַנע אויגן און זע, און הער אויס אַלע ווערטער פֿון סנחריבֿ, וואָס ער האָט געשיקט צו לעסטערן דעם לעבעדיקן גאָט.
דרײַ ווענדונגען קעגן די דרײַ מינים לעסטערונג. "הַטֵּה ה' אָזְנְךָ וּשְׁמָע" - די חרפות פֿון די ערשטע שליחים. "פְּקַח ה' עֵינֶךָ וּרְאֵה" - ווײַל איצט זענען שוין פֿאַראַן געשריבענע זאַכן, בריוו פֿול מיט חירוף וגידוף, און אויפֿן לייענען זיי שטייט "פקח עיניך". "וּשְׁמַע" - דאָס זענען די רייד פֿון די צווייטע שליחים, וואָס אויך צו זיי האָט ער איבערגעגעבן אַ קיצור פֿון די דברים בעל פה, "אֲשֶׁר שָׁלַח לְחָרֵף אֱלֹהִים חָי".
אָמְנָם יְהֹוָה הֶחֱרִיבוּ מַלְכֵי אַשּׁוּר אֶת־כָּל־הָאֲרָצוֹת וְאֶת־אַרְצָם׃ - באמת, ה', האָבן די מלכים פֿון אַשור חרובֿ געמאַכט אַלע לענדער און זייער לאַנד.
פֿרעגט דער מלבי"ם: צי דען צוליב דעם וואָס מלכי אַשור האָבן חרובֿ געמאַכט אַלע לענדער איז דער הקדוש ברוך הוא מחויב זיי צו ראַטעווען פֿון זײַן האַנט? וואָס פֿאַר אַ טענה איז דאָס? און ער דערקלערט: ווען דער מחרף וואָלט געווען אַ סתּם מענטש, וואָלט מען געזאָגט אַז ער באַרימט זיך סתּם און רעדט הויכע ווערטער, ווער איז ער און וואָס איז ער. אָבער דער מענטש קומט מיט באַווײַזן - "אָמְנָם", זיי האָבן טאַקע חרובֿ געמאַכט אַלע לענדער "וְאֶת אַרְצָם", און דער טײַטש פֿון "ארצם" לויטן מלבי"ם: זייערע פּראָווינצן, די וויכטיקע און פֿאַרטיידיקטע ערטער זייערע.
וְנָתֹן אֶת־אֱלֹהֵיהֶם בָּאֵשׁ כִּי לֹא אֱלֹהִים הֵמָּה כִּי אִם־מַעֲשֵׂה יְדֵי־אָדָם עֵץ וָאֶבֶן וַיְאַבְּדוּם׃ - און זיי האָבן אַרײַנגעוואָרפֿן זייערע געטער אין פֿײַער, ווײַל זיי זענען נישט קיין געטער, נאָר אַ מעשׂה ידי אדם, האָלץ און שטיין, און זיי האָבן זיי פֿאַרטיליקט.
אמת, אויך זייערע געטער האָבן זיי פֿאַרברענט ווי זיי באַרימען זיך. אָבער גלײַך באַגרענעצט דאָס חזקיהו: "כִּי לֹא אֱלֹהִים הֵמָּה" - עס ליגט דערין גאָרנישט. מע האָט פֿאַרברענט זייערע געטער? אַוודאי, דאָס האָלץ און דעם שטיין, אַ שטיק קלאָץ, מעשׂה ידי אדם. אין דעם איז נישטאָ קיין שום גבֿורה.
וְעַתָּה יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ הוֹשִׁיעֵנוּ מִיָּדוֹ וְיֵדְעוּ כָּל־מַמְלְכוֹת הָאָרֶץ כִּי־אַתָּה יְהֹוָה לְבַדֶּךָ׃ - און איצט, ה' אונדזער גאָט, ראַטעווע אונדז פֿון זײַן האַנט, און אַלע קעניגרײַכן פֿון דער ערד זאָלן וויסן, אַז דו, ה', ביסט אַליין.
צוויי בקשות: ראַטעווע אונדז פֿון זײַן האַנט, מע זאָל חלילה נישט זאָגן אַז זיי האָבן דיך אויך באַזיגט; און כּדי אַלע קעניגרײַכן פֿון דער ערד זאָלן וויסן אַז דו ביסט דער ה' אַליין. וואָרום אויב זיי וועלן חלילה אויך דיך באַזיגן, וועט מען זאָגן וואָס איז דער חילוק צווישן דעם גאָט פֿון הימל און די איבעריקע עבֿודה זרות. אָבער אין דער מינוט וואָס דו וועסט זיי מכניע זײַן, וועט יעדער וויסן: אַלע עבֿודה זרות האָבן זיי באַזיגט, און דעם אייבערשטן נישט - אַ סימן אַז דער ה' איז דער איינציקער גאָט, און אַלע זענען הבל וואָס האָט נישט קיין שום ממשות.
וַיִּשְׁלַח יְשַׁעְיָהוּ בֶן־אָמוֹץ אֶל־חִזְקִיָּהוּ לֵאמֹר כֹּה־אָמַר יְהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר הִתְפַּלַּלְתָּ אֵלַי אֶל־סַנְחֵרִיב מֶלֶךְ אַשּׁוּר׃ - און ישעיהו בן אמוץ האָט געשיקט צו חזקיהו, אַזוי צו זאָגן: אַזוי האָט געזאָגט ה' דער גאָט פֿון ישׂראל, וועגן דעם וואָס דו האָסט מתפּלל געווען צו מיר וועגן סנחריבֿ דעם מלך פֿון אַשור.
"אֲשֶׁר הִתְפַּלַּלְתָּ אֵלַי" - צוליב דעם וואס דו האסט מתפלל געווען פאר'ן כבוד פון מיין נאמען, אז ס'זאל נישט נתחלל ווערן שם ה' ביי די גוים, בנוגע סנחריב מלך אשור.
זֶה הַדָּבָר אֲשֶׁר־דִּבֶּר יְהֹוָה עָלָיו בָּזָה לְךָ לָעֲגָה לְךָ בְּתוּלַת בַּת־צִיּוֹן אַחֲרֶיךָ רֹאשׁ הֵנִיעָה בַּת יְרוּשָׁלִָם׃ - דאס איז דער ווארט וואס ה' האט גערעדט אויף אים: זי פאראכט דיך, זי שפאט פון דיר די בתולת בת ציון, הינטער דיר שאקלט מיט'ן קאפ די בת ירושלים.
ווייס פאר זיך, סנחריב, אז בתולת בת ציון פאראכט דיך און שפאט פון דיר אויף אלע דיינע חירופים און גידופים, און בת ירושלים שאקלט מיט'ן קאפ הינטער דיר - זי ווייסט אז דא וועט זיין דיין קבורה און דא וועט זיין דיין מפלה. און וואס איז דער חילוק צווישן "בזה" און "לעג"? ערקלערט דער מלבי"ם: דער וואס פאראכט ("מבזה") - די זאך איז ביי אים גארנישט ווערט; און דער וואס שפאט ("לועג") - קומט אויפווייזן די נידעריקייט פון זיינע מעשים, ווי שפל די זאך איז.
און וואס איז די כפילות "בְּתוּלַת בַּת צִיּוֹן" און "בַּת יְרוּשָׁלִַם"? מבאר דער מלבי"ם: בת ציון ווערט אנגערופן "בתולה", וויבאלד מצודת ציון איז עיר דוד, וואס איז געווען ווי א פעסטונג שטאָט וואס איז קיינמאל נישט איינגענומען געווארן, ווי א בתולה וואס קיינער האט זי נישט באהערשט. אבער ירושלים ווערט נישט אנגערופן בתולה, ווייל זי איז נישט געווען אזוי באפעסטיגט און באשיצט ווי מצודת ציון, וואס דאס איז עיר דוד אליין וואס איז צווישן די מויערן און איז פיל מער באשיצט, און דעריבער ווערט זי אנגערופן בלויז "בת ירושלים".
אֶת־מִי חֵרַפְתָּ וְגִדַּפְתָּ וְעַל־מִי הֲרִימוֹתָה קּוֹל וַתִּשָּׂא מָרוֹם עֵינֶיךָ אֶל־קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל׃ - וועמען האסטו פארשעמט און געלאסטערט, און אויף וועמען האסטו געהויבן א קול, און אויפגעהויבן הויך דיינע אויגן - צום קדוש ישראל!
זאגט אים בת ציון: וועמען האסטו פארשעמט - דעם אויבערשטן אליין! און נישט דאס בלויז, נאר "הֲרִימוֹתָה קּוֹל": עס איז דא איינער וואס לעסטערט שטילערהייט, אבער דו האסט געלאסטערט מיט א הויכן קול און מיט גרויס פרסום. און נישט נאר דאס: דיין כוונה איז נישט בלויז געווען אויפצורעגן דאס פאלק, נאר "וַתִּשָּׂא מָרוֹם עֵינֶיךָ אֶל קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל" - דיין ציל איז געווען צו דערצערענען דעם רבונו של עולם אליין. און דער מלבי"ם מסביר דעם חילוק פון די לשונות: "מחרף" איז פון א מענטש צו א מענטש, און "מגדף" איז געווענליך פון א מענטש צו זיין גאט, ווי דער ענין פון ברכת השם - דער וואס לעסטערט די קדושת ישראל און תורת ישראל. דעריבער שטייט אין די כתובים אויף סנחריב "וּסְפָרִים כָּתַב לְחָרֵף", און דא "אֲשֶׁר שָׁלַח לְחָרֵף", בעת די יונגען האבן געלאסטערט כדי ס'זאל זיין דערין סיי חירוף און חרפה - "אֲשֶׁר גִּדְּפוּ נַעֲרֵי מֶלֶךְ אַשּׁוּר אוֹתִי". דאס הייסט, זיי האבן זיך נישט באנוגנט מיט חרף קעגן דעם פאלק, נאר אויך מיט גידוף קעגן קודשא בריך הוא.
בְּיַד עֲבָדֶיךָ חֵרַפְתָּ אֲדֹנָי וַתֹּאמֶר בְּרֹב רִכְבִּי אֲנִי עָלִיתִי מְרוֹם הָרִים יַרְכְּתֵי לְבָנוֹן וְאֶכְרֹת קוֹמַת אֲרָזָיו מִבְחַר בְּרֹשָׁיו וְאָבוֹא מְרוֹם קִצּוֹ יַעַר כַּרְמִלּוֹ׃ - דורך דיינע קנעכט האסטו פארשעמט ה', און האסט געזאגט: מיט דער פילקייט פון מיינע וועגענער בין איך ארויפגעגאנגען אויף דער הויך פון די בערג, די עקן פון לבנון, און איך וועל אפשניידן די הויכע צעדערן דערפון, דאס שענסטע פון אירע ברושים, און איך וועל אנקומען צום העכסטן שפיץ, אין זיין שיינעם וואלד.
"בְּיַד עֲבָדֶיךָ חֵרַפְתָּ" - און וועמען? דעם אויבערשטן. און וואס האסטו געזאגט? דו האסט כביכול אנגעהויבן "אויפצוווייזן": אט האב איך שוין מצליח געווען אין דער פארגאנגענהייט; איך בין ארויפגעגאנגען אויף די הויכע בערג, איך האב איינגענומען, איך בין אנגעקומען ביז די עקן און זייטן פון לבנון, איך האב אפגעשניטן דעם וואלד, די צעדערן און די ברושים, צו מאכן א וועג פאר מיינע מיליטערן, ביז איך בין געקומען צום "מְרוֹם קִצּוֹ" - דער העכסטער פונקט וואו עס געפינט זיך יער הכרמל, דער שענסטער וואלד. דאס הייסט: איך האב שוין אויפגעדעקט יהודה, איך האב אראפגענומען די וועלדער וואס האבן צוריקגעהאלטן דעם צוגאנג צו איר, און זי ליגט אפן פאר מיר און מיר קענען זי אייננעמען.
אֲנִי קַרְתִּי וְשָׁתִיתִי מָיִם וְאַחְרִב בְּכַף־פְּעָמַי כֹּל יְאֹרֵי מָצוֹר׃ - איך האב געגראבן און געטרונקען וואסער, און איך וועל אויסדארן מיט די טריט פון מיינע פיס אלע טייכן פונעם באלאגערטן פלאץ.
חזקיהו האט פארשטאפט די קוואלן כדי דער שונא זאל נישט האבן קיין וואסער צו טרינקען ביים מצור. זאגט אים סנחריב: דארף איך דען דיינע וואסער? "אֲנִי קַרְתִּי וְשָׁתִיתִי מָיִם" - "קרתי" איז א לשון פון גראבן, ווי "מַצֶּבֶת בּוֹר נֻקַּרְתֶּם"; ווען איך האב געדארפט האב איך געגראבן אין דער ערד און געטרונקען. און נאך מער: דו האסט צונויפגענומען דאס וואסער צווישן די צוויי מויערן פון דער שטאָט, כדי עס זאל דינען ווי א פעסטונג און נאך א מויער וואס זאל מיך צוריקהאלטן פון אריינגיין - און איך דארף גארנישט פארשטאפן די טייכן, ווייל "וְאַחְרִב בְּכַף פְּעָמַי כֹּל יְאֹרֵי מָצוֹר": בלויז מיט די פיס פון מיינע סאלדאטן, נאר דורך דעם וואס זיי וועלן דארט דורכגיין און ביי יעדן איינעם וועט זיך א ביסל אנקלעבן אינעם שוך, וועלן זיי דיר אויסדארן דעם גאנצן טייך. און ווי חז"ל זאגן אז עס זענען געקומען מיליאנען, און די ערשטע זענען אריבערגעשוואומען און די לעצטע זענען שוין געגאנגען אויף א טרוקענעם טייך, פון גרויס ריבוי חילות. דאס הייסט: איך האב נישט קיין שום פראבלעם מיט דעם וואס דו האסט פארשטאפט די וואסערן, ווייל איך גראב און איך טרינק, און איך האב נישט קיין פראבלעם מיט דעם וואס דו האסט פארזאמלט די וואסער צווישן די מויערן, ווייל מיט מיינע טריט וועל איך אויסדארן די אלע טייכן.
הֲלוֹא־שָׁמַעְתָּ לְמֵרָחוֹק אוֹתָהּ עָשִׂיתִי מִימֵי קֶדֶם וִיצַרְתִּיהָ עַתָּה הֲבֵאתִיהָ וּתְהִי לְהַשְׁאוֹת גַּלִּים נִצִּים עָרִים בְּצֻרוֹת׃ - צי האסטו דען נישט געהערט, אז פון ווייטנס האב איך דאס געמאכט, פון אמאליגע טעג האב איך דאס געפארעמט? יעצט האב איך עס געברענגט, כדי פעסטע שטעט זאלן פארוואנדלט ווערן אין חרוב'ע הויפנס שטיינער.
זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא: וואָס ביסטו זיך מתגאה? וואָס בארימסטו זיך מיט דיין כוח? ווען דו וואָלסט געהערט פֿון דער ווײַטנס, פֿונעם אָרט וואו דו וואוינסט, די ווערטער פֿון די נביאים וואָס האָבן שוין פֿאָראויסגעזאָגט אויף דיר אַז דו וועסט דאָ אָנקומען און אַלץ וואָס וועט זײַן מיט דיר - וואָלסטו געוווּסט אַז נישט דו האָסט דאָס געטאָן נאָר איך, ווײַל איך האָב דיך אַהערגעבראַכט, און ס'איז נישט געווען מיט דיין כוח. און נישט בלויז דער סוף פֿון דער מעשה - "אוֹתָהּ עָשִׂיתִי" - נאָר אויך איר אָנהייב און איר גאַנצע מהות: "וִיצַרְתִּיהָ", ווײַל איך בין מגיד אחרית דבר מראשיתו.
און אפֿילו דאָס וואָס דו האָסט מצליח געווען צו חרוב מאַכן די שטעט און זיי מאַכן פֿאַר הויפֿנס - "וּתְהִי לְהַשְׁאוֹת גַּלִּים", דו וועסט פֿאַרוויסטן די שטעט און זיי מאַכן פֿאַר הויפֿנס חורבות - מיינסטו אַז דער ציל איז זיי צו פֿאַרטיליקן? זאָגט אים דער אויבערשטער: פונקט פאַרקערט. דער ציל איז "נִצִּים עָרִים בְּצֻרוֹת" - ס'זאָלן אויפֿשפּראָצן און בליִען באַפֿעסטיקטע שטעט. די זעלבע שטעט וואָס דו האָסט געמאַכט פֿאַר שטיינערהויפֿנס, פֿון זיי וועלן איצט אויפֿשפּראָצן באַפֿעסטיקטע שטעט. פּונקט ווי אַ קערנדל וואָס מע לייגט אַרײַן אין דער ערד, לכאורה פֿוילט עס - אָבער דוקא דער דאָזיקער פֿוילונג איז די סיבה צום נײַעם לעבן און צום נײַעם בליִונג וואָס וועט וואַקסן פֿון דעם. אַזוי זאָגט אים ה': דאָס איז די תכלית. דאָס וואָס דו האָסט חרוב געמאַכט די שטעט פֿון יהודה - וועלן זיי צוריק אויפֿגעבויט ווערן אין די טעג פֿון חזקיהו ביתר עוז וביתר שאת. און מע דאַרף אונטערשיידן צווישן ירושלים און צווישן יהודה: יהודה, אַלץ וואָס אַרום, האָט סנחריב באַוויזן צו חרוב מאַכן, אָבער קיין ירושלים האָט ער נישט באַוויזן אַרײַנצוגיין און זי נישט איינגענומען. און פֿון דעם האָט ער גענומען אַ ראיה צו זײַן הצלחה - זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא: אַדרבה, איך האָב דאָס געטאָן, און איך האָב פֿאָראויס מודיע געווען אַז אַזוי וועט זײַן, און אַלץ כדי פֿון דעם זאָלן שפּראָצן באַפֿעסטיקטע שטעט.
וְיֹשְׁבֵיהֶן קִצְרֵי־יָד חַתּוּ וָבֹשׁוּ הָיוּ עֵשֶׂב שָׂדֶה וִירַק דֶּשֶׁא חֲצִיר גַּגּוֹת וּשְׁדֵמָה לִפְנֵי קָמָה׃ - און זייערע איינוואוינער זענען געווען אָן כּוח, זיי זענען דערשראָקן געוואָרן און פֿאַרשעמט געוואָרן, זיי זענען געווען ווי גראָז פֿונעם פֿעלד און גרינס פֿון גראָז, ווי גראָז פֿון די דעכער און פֿאַרברענטע תבואה פֿאַרן אויסוואַקסן.
און אויך דאָס וואָס דו האָסט געזען אַז די תושבים פֿון יענע שטעט זענען געווען קצרי יד און האָבן נישט געקענט מלחמה האַלטן מיט דיר נאָר האָבן מורא געהאַט און זענען פֿאַרשעמט געוואָרן - אויך דאָס איז נישט געווען מיטן ציל זיי אינגאַנצן אונטערצוברענגען, נאָר אַז זיי זאָלן זײַן ווי עשב שדה און ירק דשא און חציר גגות "לִפְנֵי קָמָה". וואָרום איידער די תבואה ווערט רײַף, וואַקסן קודם די גראָזן פֿונעם פֿעלד, די גרינסן, די גראָזן פֿון די דעכער און אַנדערע סארטן גראָזן, און זיי שפּראָצן ערשט, אָבער זיי וועלן פֿאַרוועלקט ווערן נאָך איידער די תבואה וועט צײַטיק ווערן. אַזוי איז בײַ דיר: דײַן גאַנצע צײַטווײַליקע הצלחה איז ווי אַ גראָז וואָס וואַקסט אויף אַ שעה, און דערנאָך וועסטו זען ווי דאָס פֿעלד וואַקסט און גיט אַרויס איר תבואה. זאָלסט נישט דרונגען פֿון דער צײַטווײַליקער הצלחה קעגן די שטעט פֿון יהודה אַז דײַן סוף וועט זײַן אַ הצלחה, ווײַל דער ציל איז געווען אַז אויף זייער אָרט זאָל וואַקסן דער דור פֿון חזקיהו, אַ דור פֿון צדיקים, אַ דור פֿון עוסקים בתורה - און זיי וועלן קומען אנשטאָט די וואָס דו האָסט פֿאַרשניטן. און אויב אַזוי, באַרים זיך נישט מיט דעם וואָס דו האָסט געטאָן.
וְשִׁבְתְּךָ וְצֵאתְךָ וּבוֹאֲךָ יָדָעְתִּי וְאֵת הִתְרַגֶּזְךָ אֵלָי׃ - און דײַן זיצן, דײַן אַרויסגיין און דײַן קומען ווייס איך, און דײַן בייז ווערן אויף מיר.
מיין נישט אַז דײַן האַנט האָט דיר געמאַכט די דאָזיקע גבֿורה און אַז דו ביסט ארויפֿגעשטיגן הויך מיט דײַנע אייגענע כוחות. סײַ אין דער צײַט וואָס דו ביסט געזעסן אין דיין הויז און סײַ אין דער צײַט וואָס דו ביסט אַרויסגעגאַנגען און געקומען אײַננעמען קעניגרײַכן - אַלץ איז געווען מיט מײַן השגחה און מיט מײַן וויסן. "וְאֵת הִתְרַגֶּזְךָ אֵלָי" - און אויך די חירופים וגידופים וואָס דו האָסט זיך גערייצט און גערעגט קעגן מיר, אויך זיי האָב איך געוווּסט, און אויף זיי ביסטו עתיד באַשטראָפֿט צו ווערן.
יַעַן הִתְרַגֶּזְךָ אֵלַי וְשַׁאֲנַנְךָ עָלָה בְאָזְנָי וְשַׂמְתִּי חַחִי בְּאַפֶּךָ וּמִתְגִּי בִּשְׂפָתֶיךָ וַהֲשִׁיבֹתִיךָ בַּדֶּרֶךְ אֲשֶׁר־בָּאתָ בָּהּ׃ - ווײַל דו האָסט זיך גערעגט אויף מיר, און דײַן שטאָלצע רויִקייט איז אַרויפֿגעגאַנגען אין מײַנע אויערן, וועל איך אַרײַנשטעלן מײַן האָק אין דײַן נאָז און מײַן צוימבאַנד אין דײַנע ליפּן, און איך וועל דיך צוריקקערן אויפֿן וועג וואָס דו ביסט געקומען אין אים.
וויבאַלד איך האָב צוגעהערט ווי אַזוי דו האָסט געלאָזט הערן דײַנע חירופים מיט אַ גרויסן גערודער און מיט גרויס פּירסום, דערפֿאַר "וְשַׂמְתִּי חַחִי בְּאַפֶּךָ" - איך וועל דיר אַרײַנטאָן אַ האָק אין דער נאָז, אַז דו זאָלסט נישט קענען ווײַטער אַרויפֿגיין קיין ירושלים. "וּמִתְגִּי בִּשְׂפָתֶיךָ" - דער מתג (צוימבאַנד) איז באַשטימט אָפּצוהאַלטן, ווי דער לשון "בְּמֶתֶג וָרֶסֶן עֶדְיוֹ לִבְלוֹם", אָפּצוהאַלטן דײַנע ליפּן אַז דו זאָלסט מער נישט קענען מחרף ומגדף זײַן. "וַהֲשִׁיבֹתִיךָ בַּדֶּרֶךְ אֲשֶׁר בָּאתָ בָּהּ" - אויפֿן זעלבן וועג וואָס דו ביסט געקומען וועל איך דיך צוריקקערן.
וְזֶה־לְּךָ הָאוֹת אָכוֹל הַשָּׁנָה סָפִיחַ וּבַשָּׁנָה הַשֵּׁנִית שָׁחִיס וּבַשָּׁנָה הַשְּׁלִישִׁית זִרְעוּ וְקִצְרוּ וְנִטְעוּ כְרָמִים וְאִכְלוּ פִרְיָם׃ - און דאָס זאָל דיר זײַן דער צייכן: עס הײַיאָר ספיח (וואָס וואַקסט פֿון זיך אַליין), און אינעם צווייטן יאָר שחיס (וואָס וואַקסט נאָכאַמאָל פֿון זיך אַליין), און אינעם דריטן יאָר זייט און שניידט, און פֿלאַנצט ווײַנגערטנער און עסט זייערע פֿרוכטן.
צוויי קשיות: אויב דאָס איז אַן אות אויף דער מפלה פֿון סנחריב, ווי אַזוי קען ער געבן אַן אות פֿון אַ זאַך וואָס איז נאָך נישט געשען? און דערצו, אויב סנחריב וועט שוין פֿאַלן, צו וואָס דאַרף מען אַן אות אַז מע וועט פֿלאַנצן ווײַנגערטנער און עסן זייערע פֿרוכטן - ס'איז דאָך פֿאַרשטענדלעך פֿון זיך אַליין אַז מע וועט קענען זייען און פֿלאַנצן וויפֿל מע וויל, ווען מיר זענען די איינציקע הערשער דאָ.
דערקלערט דער מלבי"ם: וויבאַלד ער האָט געגליכן דעם חורבן פֿון די שטעט פֿון יהודה און זייערע מענטשן צו אַ געוואַקס וואָס שפּראָצט און וואַקסט נאָכדעם וואָס ער איז כביכול פֿאַרפֿוילט געוואָרן אין דער ערד, קומט דער אות פֿון דעם זעלבן ענין גופֿא. אָט איז דאָס גאַנצע לאַנד חרוב, אַז פֿון גרויס וויסטקייט זענט איר געצוואונגען צו עסן ספיח, און אויך אינעם צווייטן יאָר "שחיס" (און אין די צוויי ערטער געפֿינען זיך צוויי נוסחאות, סחיש און שחיס), וואָס ס'איז נאָך נישטאָ קיין תבואה וואָס וואַקסט כסדר. אָבער אינעם דריטן יאָר וועט איר שוין זייען און שניידן און פֿלאַנצן ווײַנגערטנער און עסן זייערע פֿרוכטן, און דאָס לאַנד וועט צוריקקומען צו איר שטאַרקייט. און וואָס ס'וועט פּאַסירן מיט די געוואַקסן פֿונעם פֿעלד וועט זײַן אַן אות אויף כלל ישראל, אויף "יַשְׁרֵשׁ יַעֲקֹב, יָצִיץ וּפָרַח וּמָלְאוּ פְנֵי תֵבֵל תְּנוּבָה": אַזוי ווי דער סדר פֿון די גידולים אין דער ערד וואָס פֿוילן און דערנאָך וואַקסן זיי, אַזוי אויך דער נידעריקער מצב פֿון די ייִדן איצט איז כדי אַז דערנאָך זאָלן זיי וואַקסן, בליִען און שטײַגן.
וְיָסְפָה פְּלֵיטַת בֵּית־יְהוּדָה הַנִּשְׁאָרָה שֹׁרֶשׁ לְמָטָּה וְעָשָׂה פְרִי לְמָעְלָה׃ - און די געראטעוועטע פון בית יהודה וואס זענען איבערגעבליבן וועלן ווייטער איינווארצלען א שורש אונטן, און טראגן פרוכט פון אויבן.
און דאס איז דער באווייז: די וואס זעען יעצט אויס ווי זיי פוילן אין דער ערד, די וואס דו מיינסט אז דו האסט אינגאנצן פארשניטן און פארטיליקט, די שטעט פון יהודה וואס סנחריב האט חרוב געמאכט - זארג נישט, די געראטעוועטע פון יהודה וואס זענען געבליבן וועלן צולייגן א שורש אונטן, די ווארצלען וועלן זיך מערן, און דורך דעם "וְעָשָׂה פְרִי לְמָעְלָה" - זיי וועלן מאכן פירות פון אויבן. און דעמאלט וועט צוקומען אין אלעס: אין די פעסטונג-שטעט, אין דער קראפט פון דער מלוכה, אינעם פאלק און אינעם המון - אלע וועלן זיך פארמערן.
כִּי מִירוּשָׁלִַם תֵּצֵא שְׁאֵרִית וּפְלֵיטָה מֵהַר צִיּוֹן קִנְאַת יְהֹוָה צְבָאוֹת תַּעֲשֶׂה־זֹּאת׃ - ווארעם פון ירושלים וועט ארויסגיין דער איבערבלייב, און די געראטעוועטע פון הר ציון; די קנאה פון ה' צבאות וועט דאס טאן.
"קִנְאַת ה' צְבָאוֹת תַּעֲשֶׂה זֹּאת" - זאגט רש"י: דער אויבערשטער וועט מקנא זיין פאר זיין נאמען, און נישט צוליב דער זכות וואס איר פארמאגט. לערנען מיר פון דעם אז תמה זכות אבות; עס איז כביכול שוין נישטא מער קיין זכות אבות, נאר אלעס איז מצד דעם וואס דער קדוש ברוך הוא איז מקנא אויף דעם וואס מען האט געשענדעט זיין גרויסן נאמען. און דער מלבי"ם ערקלערט: "מִירוּשָׁלִַם תֵּצֵא שְׁאֵרִית" - דאס איז דער המון, דאס פאלק אין ירושלים וואס זענען געבליבן אויף זייער ארט און זענען נישט פארטריבן געווארן אין גלות. "וּפְלֵיטָה מֵהַר צִיּוֹן" - דורך הר ציון, וואו חזקיהו זיצט אין מצודת ציון, וועט זיין א פליטה: די גלות-אידן וואס האבן זיך געראטעוועט וועלן צוריקקומען זיך צו שוצן אין חזקיהו'ס שאטן. און דאס אלעס דערפאר ווייל דער אויבערשטער וועט מקנא זיין פאר זיין נאמען וואס איז פארשוועכט געווארן צווישן די פעלקער, און ער וועט מקנא זיין פאר זיין לאנד.
לָכֵן כֹּה־אָמַר יְהֹוָה אֶל־מֶלֶךְ אַשּׁוּר לֹא יָבוֹא אֶל־הָעִיר הַזֹּאת וְלֹא־יוֹרֶה שָׁם חֵץ וְלֹא־יְקַדְּמֶנָּה מָגֵן וְלֹא־יִשְׁפֹּךְ עָלֶיהָ סֹלְלָה׃ - דעריבער, אזוי האט ה' געזאגט וועגן דעם מלך פון אשור: ער וועט נישט אריינקומען אין דער דאזיקער שטאט, און ער וועט נישט שיסן אהין קיין פייל, ער וועט איר נישט אנטקעגנקומען מיט א שילד, און ער וועט נישט אויפשיטן אויף איר קיין באלעגערונגס-וואל.
פיר דרגות: ער וועט נישט קומען; און נישט נאר וואס ער וועט נישט קומען, נאר ער וועט אפילו נישט שיסן אהין קיין פייל; און נישט בלויז דאס, נאר ער וועט איר אויך נישט אנטקעגנקומען מיט קיין שילד - וואס מען פלעגט קומען מיט שילדן כדי מען זאל אויף זיי נישט ווארפן קיין פיילן פון דער מויער; און נישט בלויז דאס, נאר ער וועט אויך נישט אויפשיטן קיין וואל - וואס מען פלעגט מאכן א הויכן ערד-וואל פון וואנעט עס איז גרינגער צו שיסן פיילן אריין אין שטאט. און כל שכן אז זיי וועלן נישט קענען שיסן קיין פיילן אויב עס וועט אפילו קיין וואל נישט זיין.
בַּדֶּרֶךְ אֲשֶׁר־בָּא בָּהּ יָשׁוּב וְאֶל־הָעִיר הַזֹּאת לֹא יָבוֹא נְאֻם־יְהֹוָה׃ - אויפן וועג וואס ער איז געקומען וועט ער צוריקקערן, און צו דער דאזיקער שטאט וועט ער נישט קומען, זאגט ה'.
און פארוואס איז דא די דאפעלטקייט? ערקלערט דער מלבי"ם: "בַּדֶּרֶךְ אֲשֶׁר בָּא בָּהּ יָשׁוּב" - ערשטנס וועט ער צוריקגיין צו זיין לאנד, ווייל תרהקה מלך כוש ווארט אויף אים אינדערהיים. און נאך מער: וויסן זאלסטו אז ער איז עתיד צוריקצוקומען אהער נאכאמאל, מיט דאס גאנצע געלט און גאלד, אבער אויך דעמאלט "אֶל הָעִיר הַזֹּאת לֹא יָבוֹא" - אפילו דאס צווייטע מאל וועט ער נישט באווייזן צו שעדיגן די שטאט אליין.
וְגַנּוֹתִי עַל־הָעִיר הַזֹּאת לְהוֹשִׁיעָהּ לְמַעֲנִי וּלְמַעַן דָּוִד עַבְדִּי׃ - און איך וועל באשיצן די דאזיקע שטאט זי צו ראטעווען, צוליב מיר און צוליב דוד מיין קנעכט.
צוויי טעמים צום ראטעווען: "לְמַעֲנִי" - וועגן דעם חילול השם וואס איז געווען; "וּלְמַעַן דָּוִד עַבְדִּי" - וועגן מלכות בית דוד, וואס דער קדוש ברוך הוא וויל נישט זי זאל פארשניטן ווערן.
וַיֵּצֵא מַלְאַךְ יְהֹוָה וַיַּכֶּה בְּמַחֲנֵה אַשּׁוּר מֵאָה וּשְׁמֹנִים וַחֲמִשָּׁה אָלֶף וַיַּשְׁכִּימוּ בַבֹּקֶר וְהִנֵּה כֻלָּם פְּגָרִים מֵתִים׃ - און עס איז אַרויסגעגאַנגען אַ מלאך פֿון ה' און האָט געשלאָגן אין דעם מחנה פֿון אַשור הונדערט און פֿינף און אַכציק טויזנט, און מען איז אויפֿגעשטאַנען פֿרי אינדערפֿרי, און אָט זענען אַלע טויטע פֿגרים.
וַיִּסַּע וַיֵּלֶךְ וַיָּשָׁב סַנְחֵרִיב מֶלֶךְ־אַשּׁוּר וַיֵּשֶׁב בְּנִינְוֵה׃ וַיְהִי הוּא מִשְׁתַּחֲוֶה בֵּית נִסְרֹךְ אֱלֹהָיו וְאַדְרַמֶּלֶךְ וְשַׂרְאֶצֶר בָּנָיו הִכֻּהוּ בַחֶרֶב וְהֵמָּה נִמְלְטוּ אֶרֶץ אֲרָרָט וַיִּמְלֹךְ אֵסַר־חַדֹּן בְּנוֹ תַּחְתָּיו׃ - און סנחריב דער מלך פֿון אַשור האָט געצויגן, איז געגאַנגען און צוריקגעקערט, און זיך באַזעצט אין נינוה. און עס איז געווען בעת ער האָט זיך געבקט אין דעם הויז פֿון נסרוך זײַן גאָט, האָבן אדרמלך און שראצר זײַנע זין אים געשלאָגן מיטן שווערד, און זיי זענען אַנטלאָפֿן קיין לאַנד אררט, און אסר חדון זײַן זון האָט געקעניגט אונטער אים.
דער חסד ה' אויף זײַן פֿאָלק ישראל, לא ינום ולא יישן. דער הקדוש ברוך הוא האָט געשיקט זײַן מלאך און האָט געשלאָגן הונדערט און פֿינף און אַכציק טויזנט, און מען שטייט אויף אינדערפֿרי און מען זעט אַז אַלע זענען טויטע פֿגרים. חזקיהו שלאָפֿט אויף זײַן בעט און דער הקדוש ברוך הוא פֿירט זײַן מלחמה. די איינציקע וואָס זענען געראַטעוועט געוואָרן זענען געווען סנחריב און זײַנע זין, און בעת ער בוקט זיך אין דעם הויז פֿון נסרוך זײַן עבודה זרה האָבן אים זײַנע זין אדרמלך און שראצר געהרגעט, און זענען אַנטלאָפֿן קיין לאַנד אררט, און אסר חדון זײַן זון האָט געקעניגט אויף זײַן אָרט.
תנא: די ערשטע זענען אַריבער מיט שווימען, שנאמר "וְחָלַף בִּיהוּדָה שָׁטַף וְעָבַר"; די מיטעלע זענען אַריבער שטייענדיקערהייט - דאָס וואַסער איז שוין געפֿאַלן און זיי זענען אַריבער אויף די פֿיס; די לעצטע האָבן אויפֿגעהויבן שטויב מיט זייערע פֿיס, ווײַל זיי האָבן שוין אויסגעטריקנט דעם טײַך, און זיי האָבן נישט געפֿונען קיין וואַסער אין טײַך צו טרינקען, ביז זיי האָבן געבראַכט וואַסער פֿון אַן אַנדער אָרט און געטרונקען, שנאמר "אֲנִי קַרְתִּי וְשָׁתִיתִי מָיִם". וכתיב "וַיֵּצֵא מַלְאַךְ ה' וַיַּכֶּה בְּמַחֲנֵה אַשּׁוּר מֵאָה וּשְׁמֹנִים וַחֲמִשָּׁה אָלֶף". אמר רבי אבהו: דאָס זענען געווען די ראשי גייסות - זאָלסט נישט מיינען אַז דאָס איז געווען דאָס גאַנצע חיל, נאָר בלויז די ראשי גייסות. אמר רב אשי: דייקא נמי, דכתיב "וּבְמִשְׁמַנָּיו רָזוֹן" - אין די פֿעטע פֿון זיי, דאָס הייסט די קאָמאַנדירן און די הויפּט־לײַט. אמר רבינא: עס איז אויך מדויק פֿונעם לשון פֿונעם פּסוק "וַיִּשְׁלַח ה' מַלְאָךְ וַיַּכְחֵד כָּל גִּבּוֹר חַיִל וְנָגִיד וְשָׂר בְּמַחֲנֵה מֶלֶךְ אַשּׁוּר, וַיָּבֹא בֵּית אֱלֹהָיו וּמִיצִיאֵי מֵעָיו שָׁם הִפִּילֻהוּ בֶחָרֶב" - שמע מינה אַז די וואָס זענען געשלאָגן געוואָרן זענען געווען די ראשי גייסות, די פֿעטע, דער נגיד און דער שר.
און מיט וואָס האָט ער זיי געשלאָגן? רבי אליעזר אומר: מיט דער האַנט האָט ער זיי געשלאָגן, שנאמר "וַיַּרְא יִשְׂרָאֵל אֶת הַיָּד הַגְּדֹלָה" - די האַנט וואָס איז עתיד זיך אָפּצורעכענען פֿון סנחריב. רבי יהושע אומר: מיטן פֿינגער האָט ער זיי געשלאָגן, שנאמר "וַיֹּאמְרוּ הַחַרְטֻמִּים אֶל פַּרְעֹה אֶצְבַּע אֱלֹהִים הִיא" - דאָס איז דער פֿינגער וואָס איז עתיד זיך אָפּצורעכענען פֿון סנחריב. רבי אליעזר בנו של רבי יוסי הגלילי אומר: דער הקדוש ברוך הוא האָט געזאָגט צו גבריאל, איז דײַן סירפּ שאַרף? האָט ער געזאָגט פֿאַר אים: רבונו של עולם, זי שטייט שוין געשאַרפֿט פֿון ששת ימי בראשית, שנאמר "מִפְּנֵי חֲרָבוֹת נָדָדוּ". רבי שמעון בן יוחאי אומר: יענע צײַט איז געווען די צײַט פֿון רײַפֿן די פֿרוכטן, האָט דער הקדוש ברוך הוא געזאָגט צו גבריאל: ווען דו גייסט אַרויס צײַטיקן די פֿרוכטן, קער זיך אָן מיט זיי - כביכול מען דאַרף אים נישט שיקן באַזונדערס, נאָר אויפֿן וועג. שנאמר "מִדֵּי עָבְרוֹ יִקַּח אֶתְכֶם כִּי בַבֹּקֶר בַּבֹּקֶר יַעֲבֹר בַּיּוֹם וּבַלָּיְלָה וְהָיָה רַק זְוָעָה הָבִין שְׁמוּעָה". אמר רב פפא: דאָס איז וואָס מענטשן זאָגן, אגב אורחך לבעל דבבך אשתמע - אויפֿן וועג גיי פֿאַרבײַ בײַ דײַן שונא און מאַך אים אין כּעס; אַזוי אויך דאָ, גבריאל האָט דאָס געטאָן אגב אורחא און נישט ספּעציעל.
און טייל זאָגן: אין זייער נאָז האָט ער געבלאָזן אויף זיי און זיי זענען געשטאָרבן, שנאמר "וְגַם נָשַׁף בָּהֶם וַיִּבָשׁוּ". רבי ירמיה בר אבא אומר: ער האָט געפּלאַטשט מיט די הענט אויף זיי און זיי זענען געשטאָרבן, שנאמר "וְגַם אֲנִי אַכֶּה כַפִּי אֶל כַּפִּי וַהֲנִחֹתִי חֲמָתִי". רבי יצחק נפחא אמר: ער האָט זיי אויפֿגעדעקט די אויערן, און זיי האָבן געהערט די שירה פֿון די חיות הקודש און זענען געשטאָרבן, שנאמר "מֵרֹמְמֻתְךָ נָפְצוּ גּוֹיִם".
און וויפֿיל זענען פֿאַרבליבן פֿון זיי? רב זאָגט צען, שנאמר "וּשְׁאָר עֵץ יַעְרוֹ מִסְפָּר יִהְיוּ וְנַעַר יִכְתְּבֵם" - וויפֿיל קען אַ נער שרײַבן? אַ קליין קינד, וואָס שרײַבט ער? אַ פּינטל, און דאָס איז דער אות יו"ד, וואָס איז צען. און שמואל זאָגט נײַן, שנאמר "וְנִשְׁאַר בּוֹ עוֹלֵלוֹת כְּנֹקֶף זַיִת שְׁנַיִם שְׁלֹשָׁה גַּרְגְּרִים בְּרֹאשׁ אָמִיר אַרְבָּעָה חֲמִשָּׁה בִּסְעִיפֶיהָ" - פֿיר און פֿינף זענען נײַן. רבי יהושע בן לוי זאָגט פֿערצן, שנאמר צוויי, דרײַ, און נאָך פֿיר און פֿינף. און רבי יוחנן זאָגט פֿינף: סנחריב און זײַנע צוויי זין, נבוכדנצר און נבוזראדן. נבוזראדן - אַזוי האָבן מיר אַ קבלה. נבוכדנצר - דכתיב "וְרֵוֵהּ דִּי רְבִיעָאָה דָּמֵה לְבַר אֱלָהִין", און ווען ער וואָלט נישט פֿריִער געזען אַ מלאך, פֿון וואַנען וואָלט ער געוווּסט? ווען ער האָט געזען חנניה מישאל ועזריה אינעם כבשן האש האָט ער געזאָגט אַז עס איז דאָ מיט זיי אַ פֿערטער וואָס איז ענלעך צו אַ מלאך אלוקים, און אויב ער האָט קיינמאָל נישט געזען קיין מלאך, פֿון וואַנען האָט ער דאָס געוווּסט? על כורחך איז ער דאָ געווען מיט סנחריב און האָט געזען דעם מלאך אלוקים, און שפּעטער ווען ער האָט געזען דעם פֿערטן אינעם כבשן האָט ער געזאָגט: דאָס דערמאָנט מיך וואָס איך האָב געזען דאָרטן. סנחריב און זײַנע צוויי זין - דכתיב "וַיְהִי הוּא מִשְׁתַּחֲוֶה בֵּית נִסְרֹךְ אֱלֹהָיו וְאַדְרַמֶּלֶךְ וְשַׂרְאֶצֶר בָּנָיו הִכֻּהוּ בַחֶרֶב".
זאָגן חז"ל: זײַנע זין האָבן געהערט ווי סנחריב פֿרעגט מיט וואָס ליגט דער כּוח פֿון כלל ישראל, האָט מען אים געזאָגט אַז זיי האָבן געהאַט אַ פֿאָטער וואָס האָט גענומען זײַן זון און אים געבונדן מקריב צו זײַן פֿאַר השי"ת. האָט ער געזאָגט: אַה, אַזוי? אויב אַזוי, אויב איך וועל זיגן - וועל איך מײַנע צוויי זין מקריב זײַן פֿאַר השי"ת, ביידע פֿון זיי וועל איך שעכטן. האָבן זײַנע זין דאָס געהערט און געזאָגט: עס שטייט דאָך "וְעָשִׂיתָ לּוֹ כַּאֲשֶׁר זָמַם לַעֲשׂוֹת", איידער ער טוט דאָס צו אונדז - זאָלן מיר דאָס טאָן צו אים, און מיר וועלן אים מקריב זײַן, און דאָס וועט זײַן נאָך אַ גרעסערע נחת רוח פֿאַרן אייבערשטן. זענען זיי געגאַנגען און געהרגעט זייער פֿאָטער בעת ער האָט זיך געבקט אין דעם הויז פֿון נסרוך זײַן עבודה זרה. און וואָס איז דאָס "נִסְרֹךְ אֱלֹהָיו"? אַן עבודה זרה וואָס איז געווען געמאַכט פֿון אַ ברעט פֿון תיבת נח, "נסרוך" מלשון נסר - ער האָט געהאַט אַ קלאָץ פֿון תיבת נח, און ער פֿלעגט גיין און זיך בוקן צו אים. און דאָרטן האָבן זיי אים געהערט רעדן די ווערטער צו זײַן עבודה זרה, "וְאַדְרַמֶּלֶךְ וְשַׂרְאֶצֶר בָּנָיו הִכֻּהוּ בַחֶרֶב". כן יאבדו כל אויביך ה', אמן ואמן.
דער קאַפּיטל לערנט אויס די תורה פֿון דער גאולה פֿון אינמיטן דעם משבר. חזקיהו און זײַנע שלוחים דערקענען אַז די צרה איז דערגאַנגען ביז צום עק, ווי אַ פֿרוי אויפֿן געבויר־שטול, און דווקא אין דעם איז אַ סימן אַז די ישועה איז נאָענט - נאָר עס פֿעלט "כּוח ללידה", און דערפֿאַר בלײַבט נאָר די תּפֿילה. און פֿון דעם מאָמענט וואָס סנחריב אַליין לעסטערט בכתב, ווייסט חזקיהו אַז די נבואה פֿון ישעיהו ווערט מקוים, און ער וואַרפֿט אָפּ דעם פֿאַרפֿירערישן פּשרה־פֿאָרשלאָג און גייט אַרויף אין בית ה'. די תשובה פֿון ה' איז אַז די גאַנצע גבֿורה פֿון סנחריב איז נישט זײַנע: "אוֹתָהּ עָשִׂיתִי מִימֵי קֶדֶם", און דער חורבן אַליין איז באַשטימט פֿאַר אַ בליִונג - "נִצִּים עָרִים בְּצֻרוֹת", ווי אַ קערנדל וואָס פֿוילט אין דער ערד און וואַקסט אויס. און צום סוף: הונדערט און פֿינף און אַכציק טויזנט טויטע פֿגרים אין איין נאַכט, חזקיהו שלאָפֿט אויף זײַן בעט און ה' פֿירט זײַן מלחמה, און סנחריב פֿאַלט דורך דער שווערד פֿון זײַנע אייגענע זין אין זײַן בית עבודה זרה - אַלץ "לְמַעֲנִי וּלְמַעַן דָּוִד עַבְדִּי", מכּוח פֿון קנאת ה' פֿאַר זײַן פֿאַרגעלעכטערטן הייליקן נאָמען.