פתיחה: נבואה אויף סנחריב און די ישועה פון ירושלים
קאפיטל ל"ג אין ישעיהו פירט ווייטער די פרשה פון סנחריב מלך אשור וואס באלעגערט ירושלים אין די טעג פון חזקיהו. דער נביא הייבט אן מיט א געשריי פון "הוי" אויפן גזלן און רויבער, גייט ווייטער מיט דער תפילה פון כלל ישראל און זייער בקשה פאר א ישועה, שילדערט די שרעק פונעם מצור, און אנטפלעקט דעם געוואלדיגן רוחניות'דיגן רווח וואס איז ארויסגעוואקסן פאר עם ישראל דייקא פון דער צרה. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, מערסטנס לויטן פירוש פונעם מלבי"ם, און צוזאמען מיט אים די ווערטער פון רש"י, רד"ק, חז"ל און מדרשים.
פסוק א: הוי שודד ואתה לא שדוד
הוֹי שׁוֹדֵד וְאַתָּה לֹא שָׁדוּד וּבוֹגֵד וְלֹא־בָגְדוּ בוֹ כַּהֲתִמְךָ שׁוֹדֵד תּוּשַּׁד כַּנְּלֹתְךָ לִבְגֹּד יִבְגְּדוּ־בָךְ׃ - וויי צום רויבער וואס דו ביסט נישט בארויבט, און דער פאררעטער וואס מען האט נישט פארראטן אין אים; ווען דו וועסט ענדיגן רויבן וועסטו בארויבט ווערן, ווען דו וועסט פארענדיגן צו פארראטן וועט מען דיך פארראטן.
דא ווענדט זיך דער נביא צו סנחריב: דו ביסט געווען א רויבער פון אסאך פעלקער, בשעת ווען דיך האט מען קיינמאל נישט בארויבט. און אויב מען האט דיך נישט בארויבט, פארוואס ביסטו געגאנגען און בארויבט אנדערע? און אזוי אויך: דו האסט פארראטן פילע פעלקער וואס האבן געשלאסן מיט דיר א ברית, און זיי האבן דאך דיך נישט פארראטן - לכל הפחות קעגן זיי וואלט ראוי געווען צו ווייזן געטריישאַפט. נאר זאלסט וויסן: "כַּהֲתִמְךָ שׁוֹדֵד תּוּשַּׁד" - ווען דו וועסט ענדיגן דיינע מעשים, וועט דער קדוש ברוך הוא ברענגען דעם ענדגילטיגן פלאן, און דעמאלט וועסטו אליין בארויבט ווערן. "תּוּשַּׁד" - אז מען וועט דיך בארויבן, און אויך מלשון שפיכות דמים, ווי דער לשון "יושד דמו לארץ". "כַּנְּלֹתְךָ" טייטשט ווען דו וועסט פארענדיגן און שליסן, ווי דער לשון "לא יטה לארץ מנלם".
דער בריסקער רב, הגרי"ז הלוי, ערקלערט בשם זיין פאטער הגר"ח מבריסק א וואונדערבארן יסוד: עס זענען דא ווילדע חיות טרפים וואס זייער גאנצער כח ליגט אינעם גיפט (ארס) וואס איז אין זיי, און דער גיפט איז זייער כח החיות. אויב די חיה רייסט נישט און גיסט נישט אויס איר גיפט, שאדט עס איר אליין - פונקט ווי א קו מוז געבן מילך, און אויב נישט, שאדט עס איר. דער גיפט וואס גייט נישט ארויס, הייבט אן משפיע צו זיין א נעגאטיווע השפעה אויף דער חיה אליין.
דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "הוי שודד ואתה לא שדוד" - דו ביסט אזא רויבער וואס דיין גאנצע חיות איז דאס רויבן אנדערע. און דערפאר "כהתימך שודד תושד": אין דעם מאמענט וואס דו וועסט פארענדיגן צו רויבן און דו וועסט מער נישט קענען אויספירן דיין פעולה, וועט דער גיפט מער נישט ארויסגיין אויף אנדערע, און ער אליין וועט דיך אפשוואכן. וויבאלד דיין גאנצער כח החיות ווערט געשעפט פון דעם היזק וואס דו טוסט פאר אנדערע, ווען דער היזק הערט אויף וועסטו זיך אליין אפשוואכן - און ממילא וועט מען דיך קענען בארויבן.
פסוק ב: היה זרועם לבקרים
יְהֹוָה חׇנֵּנוּ לְךָ קִוִּינוּ הֱיֵה זְרֹעָם לַבְּקָרִים אַף־יְשׁוּעָתֵנוּ בְּעֵת צָרָה׃ - ה', באגנאדיג אונז, צו דיר האבן מיר געהאפט; זיי זייער אָרעם יעדן אינדערפרי, און אויך אונזער ישועה אין דער צייט פון נויט.
כלל ישראל ווענדט זיך צום הקדוש ברוך הוא: רבונו של עולם, חננו מיט א מתנת חנם און ראטעווע אונז פון יענעם רויבער. לויט רש"י איז "היה זרועם" א לשון פון שטארקייט - זיי פאר אונז א שטארקער ארעם און א יד חזקה, יעדן איינציגן טאג ווען ער באלעגערט אונז און מאכט אונז ענג, אונז צו ראטעווען פון דער האנט פון די שונאים.
דער מלבי"ם ערקלערט אן ארגינעלן פירוש: "זרועם" איז מלשון שיינען, ווי "אור זרוע לצדיק". דער פרימארגן איז די בחינה פון ליכטיגקייט וואס קומט נאך דער פינצטערניש פון דער נאכט, און די נאכט איז די בחינה פון דער צרה. און ווער זענען די וואס געפינען זיך אין דער נאכט? די עשרת השבטים, וואס זענען שוין פארטריבן געווארן אין גלות און זענען אינעם חושך פון גלות. דערפאר דאווענט מען: רבונו של עולם, פאר די וואס זענען שוין אין דער פינצטערניש - ברענג אויף זיי א בוקר, עס זאל אויפשיינען אויף זיי דאס ליכט. אבער עס זענען אויך פאראן די תושבי ירושלים, חזקיהו און זיין עדה, וואס שטייען יעצט פארן שרעק פונעם גלות, און אויף זיי בעט מען: "אף ישועתנו בעת צרה" - ביי אונז ווארט נישט ביז צופרי, נאר יעצט ממש, אינמיטן דער נאכט, בעת וואס סנחריב מאכט ענג אויף ירושלים, זאל קומען די ישועה.
פסוק ג: מקול המון נדדו עמים
מִקּוֹל הָמוֹן נָדְדוּ עַמִּים מֵרוֹמְמֻתֶךָ נָפְצוּ גּוֹיִם׃ - פֿונעם קול פֿונעם טומל האָבן פֿעלקער געוואַנדערט, פֿון דײַן דערהויבונג האָבן זיך גוים צעשפּרייט.
פֿונעם קול פֿונעם המון פֿון סנחריבס מחנה האָבן פֿעלקער געוואַנדערט. סנחריב האָט דאָך פֿאַרטריבן די אומות און זיי פֿאַרמישט: ער האָט גענומען אַן אומה פֿון דאַנען און זי פֿאַרגלאָלט אַהין, גענומען אַן אומה פֿון דאָרט און זי געבראַכט אַהער. ישראל האָט ער פֿאַרטריבן קיין כותה, עווא און ספרוים, און געבראַכט אַהער כותיים פֿון כותה און זיי באַזעצט אויף זייער אָרט. מחמת זײַן בלבול האומות ווייסן מיר הײַנט נישט ווער עס איז עמלק און ווער עס איז אַ מצרי, און מיר האָבן נישט קיין מעגלעכקייט צו דערקענען יעדע אומה באַזונדער, ווײַל ס'איז שוין מער נישטאָ קיין מציאות פֿון אַן אָריגינעלן מצרי אָדער אַן אָריגינעלן עמלקי.
און פֿאַר וואָס הייסט עס "קול המון"? ווײַל די גוים, ווען זיי זענען אַרויס אין מלחמה, פֿלעגן זיי אָנשרעקן מיט קולות: מיט געשרייען, מיט קוויטשערײַען און מיט שופרות. "המון" איז אַ לשון פֿון המיה, אַ לשון פֿון אַ גרויסן רעש. פֿון דעם גאַנצן רעש פֿון סנחריב האָבן די פֿעלקער געוואַנדערט. אָבער מיר האָבן נישט מורא, ווײַל "מרוממותך נפצו גוים" - פֿון דער דערהויבונג און כּוח פֿונעם הקדוש ברוך הוא וועלן די גוים וואָס סטראַשען אויף אונדז ווערן צעשפּרייט אויף אַלע זײַטן. און אויב די וואָס דערשרעקן אַלע אומות וועלן זיך אַזוי צעפֿליִען, האָבן מיר גאָרנישט וואָס מורא צו האָבן פֿאַר זיי.
פסוק ד: ואוסף שללכם אוסף החסיל
וְאֻסַּף שְׁלַלְכֶם אֹסֶף הֶחָסִיל כְּמַשַּׁק גֵּבִים שֹׁקֵק בּוֹ׃ - און אײַער שלל וועט צונויפֿגענומען ווערן ווי דאָס צונויפֿקלײַבן פֿונעם היישעריק, ווי דאָס לויפֿן אין גרובנס פֿון וואַסער וועט ער לויפֿן דערין.
אין דעם פּסוק זענען דאָ צוויי וועגן פֿון פּישרוש. דער פּשוטער ביאור, ווי חז"ל, רש"י און רד"ק לערנען, טײַטשט דאָס אויף דער גבורת ישראל וואָס האָבן באַזיגט דעם שׂונא און גענומען זײַן שלל. אָבער דער מלבי"ם טײַטשט פֿאַרקערט - וואָס דער שׂונא איז עתיד צו טאָן צו אונדז.
לאָמיר אָנהייבן מיט די ווערטער פֿון חז"ל. אין די טעג פֿון חזקיהו האָט דער נביא געזאָגט צו ישראל: "אוסף שללכם". ווײַל ווען סנחריב איז אָנגעקומען אַהער, איז ער געקומען מיט אַ ריזיקן שלל וואָס ער האָט צוגענומען פֿון תרהקה מלך כוש. לכתחילה האָט מען אים גערופֿן און פֿאַרבעטן צוריקצוקומען באַשיצן זײַן אייגן לאַנד וואָס איז געוואָרן באַפֿאַלן, האָט ער גלײַך אַלץ דאָ איבערגעלאָזט, אָבער האָט מודיע געווען אַז ער גייט נאָך צוריקקומען. און ווען ער איז צוריקגעקומען, איז ער צוריקגעקומען מיט דעם גאַנצן גאָלד און זילבער און מיט זײַן מחנה, און דאָס אַלץ איז געפֿאַלן אין אונדזערע הענט. האָבן די ייִדן אים געפֿרעגט: זאָל מען רויבן אָדער צעטיילן? צוויי מעגלעכקייטן זענען דאָ בײַ אַ שלל: צו רויבן - אַז יעדער פּלאַנדערט פֿאַר זיך און וואָס ער נעמט שטעקט ער אַרײַן אין קעשענע; אָדער צו צעטיילן - אַז אַלע קלײַבן צונויף צו איין גרויסן הויפֿן און מען צעטיילט פֿאַר יעדן איינעם בשווה. האָט ער זיי געזאָגט: "אוסף החסיל" - ווי דאָס צונויפֿקלײַבן פֿונעם חסיל וואָס איז דער ארבה, וואָס יעדער נעמט פֿאַר זיך, און ס'איז נישטאָ דערין קיין חלוקה.
האָבן זיי אים געפֿרעגט: ס'איז דאָך דאָ אין דעם שלל אויך ממון פֿון ישראל, וואָס דאָס ממון פֿון די עשרת השבטים איז דאָך פֿאַרמישט דערין, און דאָס איז דאָך שוין ממון ישראל און נישט קיין ממון פֿון אַ גוי? האָט ער זיי געזאָגט: "כמשק גבים שוקק בו". "גבים" זענען גרובנס וואָס דאָרט קלײַבט זיך אָן וואַסער, און אָפֿטמאָל פֿלעגט מען זיך דערין טובֿלען. און גלײַך ווי די גבים הייבן אויף דעם מענטש פֿון טומאה צו טהרה, אַזוי אויך דאָס ממון פֿון ישראל, וויבאַלד עס איז אַרײַנגעפֿאַלן אין דער האַנט פֿון עובדי כוכבים - ווערט עס גלײַך טהור. ווײַל ווען דער גוי גזל'ט ממון פֿון אַ ייִד און דער ייִד איז מייאש, ווערט דאָס ממון דעם גוי'ס, און ווער סע נעמט עס איצט פֿונעם גוי נעמט עס פֿאַר זיך, און מע זאָגט אים נישט: ס'איז ממון ישראל, גיב עס צוריק. קומט אויס אַז דאָס ממון וואָס איז אַרײַנגעפֿאַלן אין די "גבים" - אין דער האַנט פֿון סנחריב - איז געוואָרן טהור, און איר מעגט עס נעמען און ס'איז אײַערס. לויט דעם ביאור רעדט זיך פֿונעם שׂונא'ס שלל וואָס וועט אַרײַנפֿאַלן אין אונדזערע הענט.
אָבער דער מלבי"ם דערקלערט אַנדערש: דאָ ענטפֿערט דער הקדוש ברוך הוא כביכול צום נביא. מיר האָבן געזאָגט "שודד ואתה לא שדוד, בוגד ולא בגדו בך", און מיר האָבן געבעטן "ה' חננו לך קיווינו היה זרועם לבקרים", און געטענהט: אויב פֿונעם קול המון האָבן פֿעלקער געוואַנדערט, אַל קל וחומר ווען דו וועסט זיך אַנטפּלעקן און זיך אָפּרעכענען מיט זיי - "נפצו גוים". אויף דעם ענטפֿערט דער הקדוש ברוך הוא: "ואוסף שללכם אוסף החסיל" - דער שׂונא וועט קומען און צונויפֿקלײַבן אײַער שלל און אײַער ממון מיט גרינגקייט, אַזוי ווי מען קלײַבט צונויף דעם חסיל אין דער צײַט פֿונעם רעגן. וואָרום "גבים" זענען אַן אָרט וווּ וואַסער קלײַבט זיך אָן, און דער רעגן איז דער "משק" וואָס גייט אַראָפּ און פֿילט אָן די גבים. און דער גרינגסטער אופֿן צונויפֿצוקלײַבן דעם ארבה איז אין אַ רעגנדיקער צײַט: דער ארבה קען נישט פֿליִען אין רעגן, דאָס וואַסער זאַמלט זיך אין באָלאָטעס און גרובנס, און מע גייט און מע קלײַבט אים אײַן מיט גרויס לײַכטקייט. אַזוי וועט אײַער שלל אײַנגעזאַמלט ווערן מיט גרינגקייט דורך סנחריב - ווי דאָס צונויפֿנעמען דעם חסיל אין דער צײַט וואָס דאָס וואַסער פֿליסט און לויפֿט.
פסוק ה: מלא ציון משפט וצדקה
נִשְׂגָּב יְהֹוָה כִּי שֹׁכֵן מָרוֹם מִלֵּא צִיּוֹן מִשְׁפָּט וּצְדָקָה׃ - דערהויבן איז דער אויבערשטער ווײַל ער איז שוכן מרום, ער האָט אָנגעפֿילט ציון מיט משפט און צדקה.
ה' איז נשגב און דערהויבן מצד דעם וואָס ער איז שוכן מרום, דאָס הייסט אָפּגעזונדערט פֿון בני אדם. און אויב איר וועט פֿרעגן: סנחריב וועט דאָך קומען און צונעמען די אוצרות? ענטפֿערט דער הקדוש ברוך הוא אַז ער וועט געבן טײַערערע און מער דערהויבענע אוצרות ווי דער שלל וואָס איז פֿאַרלאָרן געגאַנגען - "מלא ציון משפט וצדקה". ווײַל צוליב דעם שרעק פֿון סנחריב האָבן ישראל געטאָן תשובה און זיך דערנענטערט צום הקדוש ברוך הוא. קומט אויס אַז כאָטש עס איז טאַקע צוגענומען געוואָרן פֿון אונדז אַן אוצר פֿון כסף וזהב, ווײַל אין די ערשטע מאָלן וואָס סנחריב איז געקומען האָט ער דאָך גענומען פֿון אונדז געלט, אָבער אַנשטאָט דעם האָבן מיר באַקומען משפט און צדקה: מיר האָבן געטאָן תשובה און זיך דערנענטערט צום אויבערשטן, און דורו פֿון חזקיהו זענען דאָך געווען צדיקים. דאָס איז פֿאַר אונדז אַ געוואַלדיקער שלל וואָס מיר האָבן באַקומען אַנשטאָט דעם גשמיות'דיקן שלל וואָס איז אַוועקגענומען געוואָרן - און ער איז טײַערער פֿון אַלץ וואָס סנחריב האָט פֿון דאַנען צוגענומען.
פסוק ו: יראת ה' היא אוצרו
וְהָיָה אֱמוּנַת עִתֶּיךָ חֹסֶן יְשׁוּעֹת חׇכְמַת וָדָעַת יִרְאַת יְהֹוָה הִיא אוֹצָרוֹ׃ - און די אמונה אין דיינע צייטן וועט זיין אַ שטאַרקייט פון ישועות, חכמה און דעת, יראת ה' איז זיין אוצר.
דער מלבי"ם ערקלערט: "חוסן" מיינט כוח, שלל און פארמעגן. אנשטאט דעם שלל וואס איר האט פארלוירן, האט איר אן אנדערן חוסן און אן אנדערן רווח - "אמונת עתיך": דאס וואס איר האט געגלייבט אין די דאזיגע שלעכטע און שווערע צייטן, און אייער הארץ האט זיך נישט צוריקגעצויגן פון אמונה אין השי"ת. מיר האבן געזען חזקיהו המלך וואס איז געגאנגען שלאפן מיט א פולקאמען בטחון אז דער הקדוש ברוך הוא וועט אים מאכן א נס. די דאזיגע געוואלדיגע אמונה איז פאר אייך א חוסן, א פארמעגן פון ישועות, פון חכמה און דעת - איר האט זוכה געווען צו דעת את ה' און צו חכמה משכיל צו זיין אין השם יתברך. איר האט פארלוירן געלט, אבער איר האט זיך געשטארקט אין בטחון און אין אמונה.
און אויב איר וועט פרעגן: וואו וועלן מיר אוועקלייגן דעם דאזיגן חוסן, די אמונה וואס מיר האבן איינגעקויפט און דעם חיזוק אין רוחניות וואס מיר האבן באקומען? אויף דעם זאגט דער פסוק: "יראת ה' היא אוצרו". יראת השם איז דער אוצר (שאַץ-קאַמער) וואו א מענטש פארהיט אלעס וואס ער האט באקומען. ווען א מענטש האט זיך איינגעקנייטשט א גוטע מדה אדער אן עליה אין עבודת השם, וויאזוי וועט ער דאס היטן? דורך יראת שמים. אויב ער פארמאגט יראה, האלט ער אן די עליה און גייט ווייטער און הויבט זיך נאך מער אויף. אבער אן יראה - מיר האבן עפעס געזען, מיר האבן זיך נתפעל געווען, "עס איז דא א באשעפער!", און אויף מארגן איז אלעס ביים אלטן. ראתה שפחה על הים און זי איז געבליבן א שפחה; מען האט געזען מעמד הר סיני, און נאך פערציג טעג האט מען געמאכט דאס עגל. יראת השם איז דאס וואס האלט איין די התפעלות און די אמונה וואס האט דיך באגלייט אין די געהויבענע מאמענטן, און מאכט מעגליך זיי אויסצונוצן פאר עבודת השם.
דער פסוק אלס מקור פאר ששה סדרי משנה
דער דאזיגער פסוק איז באקאנט פאר יעדן פון דער גמרא, וואס דרש'נט דערפון די ששה סדרי משנה. כאטש דאס איז נישט לויטן פשט פונעם פסוק און לויטן סדר פון די פסוקים, דאך וויבאלד די דרשה איז אזוי יסודות'דיג, וועלן מיר זי ברענגען. עס שטייט אין דער גמרא אין מסכת שבת דף ל"א עמוד א': אמר ריש לקיש, וואס מיינט דאס וואס עס שטייט "והיה אמונת עתיך חוסן ישועות חכמת ודעת"? "עתיך" - דאס איז סדר מועד; "חוסן" - דאס איז סדר נשים; "ישועות" - דאס איז סדר נזיקין; "חכמת" - דאס איז סדר קדשים; "ודעת" - דאס איז סדר טהרות. ואפילו הכי - אפילו אויב ער האט געלערנט אלע ששה סדרים און מסיים געווען דעם גאנצן ש"ס - "יראת ה' היא אוצרו". נאר די יראה איז דער פלאץ וואו אלעס ווערט איינגעהאלטן; אן איר האסטו געזאמלט און געזאמלט, און גארנישט בלייבט נישט אין דיין האנט.
האט רבא געזאגט: בשעת מען פירט אריין א מענטש צום דין, פרעגט מען אים: נשאת ונתת באמונה (האסטו געהאנדלט מיט ערליכקייט)? קבעת עתים לתורה? עסקת בפריה ורביה? ציפית לישועה? פלפלת בחכמה? הבנת דבר מתוך דבר? ואפילו הכי, נאך דעם אלעם בודק מען איין זאך - אי "יראת ה' היא אוצרו", אין; ואי לא, לא (אויב יראת ה' איז זיין אוצר, איז גוט; און אויב נישט, נישט). א משל צו א מענטש וואס האט געזאגט פאר זיין שליח: ברענג מיר ארויף א כור ווייץ צום בוידעם (אין דער עליה), וואו מען פלעגט פארהיטן דעם ווייץ. איז ער געגאנגען און ארויפגעברענגט. האט ער אים געפרעגט: האסטו אריינגעמישט א קב חומטון (וואס איז א חומר משמר וואס היט אפ פון פוילן)? האט ער אים געזאגט: ניין. האט ער אים געזאגט: בעסער וואלסטו עס נישט ארויפגעברענגט - ווייל די גאנצע תבואה וועט דאך פארפוילט ווערן, און וואס האסטו אויפגעטאן מיט דיין גאנצער מיה. אזוי אויך דא: אלע די דאזיגע זאכן וואס מען האט אויסגערעכנט האבן א ווערט נאר ווען זיי זענען באגלייט מיט יראת שמים. און אויב ער האט זיי אלע געטאן אן יראת שמים - און מיר האבן מבאר געווען אז די כוונה איז אויך אויף דעם וואס האט נישט קיין כוונה אנצוקומען צו לשמה, וואס לערנט תורה פאר תענוג און הנאה און נישט מיט א ציל צו דערקענען דעם אייבערשטן - זאגט מען אים: בעסער וואלסטו נישט ארויפגעברענגט. און כאטש ער האלט נאך נישט ביי דער פולקאמער מדרגה, מוז ער אבער שטרעבן כאטש אנצוקומען צו לשמה.
וויאזוי זענען די סדרים מרומז אינעם פסוק
"אמונת" - דאס איז סדר זרעים. אינעם ירושלמי ווערט דער טעם מבואר, און אזוי ברענגט תוספות: שמאמין בחי העולמים וזורע (ער גלייבט אינעם לעבעדיגן באשעפער און ער זייט). ווייל כדי צו פלאנצן און זייען דארף מען אמונה - גיי וויס צי עס וועט פאלן רעגן, און גיי וויס צי די תבואה וועט נישט פארפוילט ווערן אין דער ערד; פיל זאכן קענען פאסירן. רש"י לייגט צו נאך א טעם: "אמונת" - אז דער מענטש גלייבט אין השי"ת, און אויף דעם פארלאזט ער זיך ווען ער שיידט אפ מעשר. ווייל ווען מען ברענגט די תבואה פון פעלד אהיים שיידט מען אפ מעשרות, און דאס איז נישט קיין פשוט'ע זאך: צוואנציג פראצענט פון דער גאנצער הכנסה דארף מען געבן פאר עניים. ווער קען אזוי געבן? בלויז איינער וואס גלייבט אין באשעפער. דער וואס גלייבט נישט זאגט: פארוואס זאל איך ארויסגעבן צוואנציג פראצענט פון מיינע הכנסות, און דערנאך נאך באצאלן שטייערן און מע"מ? אבער דער מאמין ווייסט "עשר כדי שתתעשר", און אדרבה, די גאנצע ברכה איז אנגעהאנגען אין וויפיל מען גיט, און זיכער וועט רוען אויף אים ברכה והצלחה. און דער מהרש"א לייגט צו: די ערשטע מסכתא אין סדר זרעים איז ברכות, און אין הלכות ברכות איז די ערשטע זאך וואס מען לערנט צו מאכן הונדערט ברכות יעדן טאג, און דער צוהערער ענטפערט אמן - און "אמן" מיינט איך גלייב אינעם באשעפער. די ברכות ברענגען דעם מענטש צו אמונה און שטארקן זי.
"חוסן" - דאס איז סדר נשים. ווייל "אחסנתא" אויף ארמית מיינט ירושה, ווי עס שטייט אפט אינעם תרגום, און דורך דער פרוי קומען יורשים. און מען קען עס מסביר זיין אויף אן אנדערן אופן: "הוקירו לנשייכו כי היכי דתתעתרו" - גיט כבוד פאר אייערע ווייבער כדי איר זאלט רייך ווערן, קומט אויס אז די פרוי איז כביכול דיין עקאנאמישער חוסן (פעסטקייט). און דער מהרש"א ברענגט אז דאס איז אויך ראשי תיבות: חס"ן - חלק סדר נשים.
"ישועות" - דאס איז סדר נזיקין. ווייל דער וואס לערנט סדר נזיקין ווייסט וויאזוי געהאלפן צו ווערן פון אלערליי צרות: נזהר צו זיין נישט צו שעדיגן, אז זיין קו זאל נישט אריינגיין וואו זי דארף נישט אריינגיין, און ענליכס צו דעם. און דער מהרש"א ערקלערט: עס זענען דא ארבעה אבות נזיקין - השור, הבור, המבעה וההבער, און עס שטייט אין די ספרים הקדושים אז זיי זענען מכוון קעגן די נזקי שמים, אז עס זענען דא מזיקים עליונים וואס קומען שעדיגן דעם מענטש, און קעגן זיי זענען די נזקים תחתונים. און מיר דארפן א ישועה פונעם אויבערשטן ער זאל אונז ראטעווען פון יענע מזיקים עליונים, דערפאר פאסט פאר דעם סדר דער טיטל "ישועות".
"חכמת" - דאס איז סדר קדשים, וואס ווי באקאנט פאדערט סדר קדשים א גרויסע חכמה. "ודעת" - דאס איז סדר טהרות, ווייל דעת איז העכער פון חכמה און איז א גרעסערע מדרגה פון איר, אז די זאך ווערט ביי אים בבחינת דעת - ער פארטיפט זיך דערין און פארשטייט עס אויך מיט זיין שכל.
פסוק ז: הן אראלם צעקו חוצה
הֵן אֶרְאֶלָּם צָעֲקוּ חֻצָה מַלְאֲכֵי שָׁלוֹם מַר יִבְכָּיוּן׃ - אט שרייען זייערע גיבורים אין דרויסן, די מלאכי שלום וויינען ביטערליך.
דאס ווארט "אראלם" איז א מילה יחידאית אינעם גאנצן תנ"ך, און עס האט נישט קיין גלייכן. צוליב דעם זענען געזאגט געווארן דערויף פיר פירושים. מען האט שוין מסביר געווען אז דער וועג צו פארטייטשן א ווארט אין תנ"ך איז דורך א קאנקארדאנציע, און אזוי פירן זיך רש"י, רד"ק און אלע מפרשים: ווען מען ווייסט נישט דעם טייטש פון א ווארט, עפנט מען און מען געפינט די אנדערע ערטער וואו עס שטייט, און לויטן ענין פארשטייט מען דעם פירוש. צום ביישפיל, אויב מען ווייסט נישט וואס מיינט "משקה", און מען טרעפט א פסוק וואו עס שטייט משקה און א געוואוקס וואקסט, פארשטייט מען אז דאס איז א פעולה וואס מאכט וואקסן; און פון אן אנדער ארט זעט מען "משקה במים", און מען פארשטייט אז השקאה מיינט אננעצן דעם גארטן כדי עס זאל וואקסן. אבער ווען דאס ווארט איז א מילה יחידאית, האט מען נישט מיט וואס דאס צו פארגלייכן, און מען דארף זוכן ווערטער וואס זענען ענליך אינעם שורש - און דארט הייבן זיך אן די חילוקי דעות, ווייל דער מדמה עס צו איין שורש און דער צו א צווייטן שורש.
רש"י טייטשט לויט דעם אז דער מזבח ווערט אנגערופן "אריאל", און אויך דער בית המקדש ווערט אנגערופן אריאל. "הן אראלם צעקו חוצה" - זיי האבן שוין געשריגן און געקלאגט אין די גאסן און פלעצער אויפן מזבח וואס איז פארלוירן געווארן פון זיי. "מלאכי שלום מר יבכיון" - די מלאכים וואס פלעגן מבשר זיין שלום טוען נישט זייער שליחות, ווייל יעצט איז דא א צרה און סנחריב באלאגערט ירושלים, און דער מזבח רוהט און איז בטל, און דאס פאלק שרייט אין דרויסן: רבונו של עולם, מיר ווילן צוריקקומען און מקריב זיין קרבנות.
דער רד"ק ברענגט נאך דריי פירושים. איינס: "אראלם" זענען מלאכים, אזוי ווי עס שטייט "נצחו אראלים את המצוקים", וואס די כוונה דארט איז אויף די כוחות העליונים וואס האבן מנצח געווען די מצוקי ארץ. און לויט דעם איז "הן אראלם צעקו חוצה" - די מלאכים שרייען צום הקדוש ברוך הוא. און דער ענין ווערט געטאפלט מיט פארשידענע ווערטער, "אראלם" און "מלאכי שלום", ווייל עס זענען דא צוויי מיני שליחים: א גשמיות'דיגער שליח און א רוחניות'דיגער שליח. און ווי באקאנט, דרש'ענען חז"ל אמאל "וישלח מלאכים" - מלאכים ממש, און אמאל - שליחים; א מלאך קען זיך אויסדרוקן אין א בשר ודם שליח און קען זיך אויסדרוקן אין א העכערן רוחניות'דיגן כח. דערפאר איז עס דא געטאפלט, צו באצייכענען ביידע סארטן.
נאך א פירוש ברענגט דער רד"ק בשם תרגום יונתן: "אראלם" איז א קיצור פון צוויי ווערטער - "אראה להם". און דאס איז דער לשון פונעם תרגום: "כד יתגלי להון יצווחון במריר, איזגדי עממיא דאזלו לבשרא שלום יתובון למיהוי בכן במריר נפש" - ווען עס וועט זיך אנטפלעקן צו זיי וועלן זיי שרייען מיט ביטערקייט; די שליחים פון די פעלקער וואס זענען געגאנגען מבשר זיין שלום מיט סנחריב קומען צוריק מיט געוויין און מרירות נפש, ווייל סנחריב האט נישט געמאכט קיין שלום מיט זיי נאר איז געגאנגען און חרוב געמאכט אלעמען.
און דער מלבי"ם טייטשט אז "אראלם" מיינט זייערע גיבורים, ווי דער לשון "והוא הכה את אריאל מואב ביום השלג" - א לשון פון א גיבור. "הן אראלם צעקו חוצה" - די גיבורים פון מחנה אשור האבן געשריגן פון אינדרויסן פון ירושלים און זיי גערופן זיך אונטערצוגעבן. דאס איז רבשקה מיט זיינע לייט וואס זענען געשטאנען און געשריגן "יהודית", דאס הייסט אויף לשון הקודש: איר האט נישט קיין שום שאנס, סנחריב האט יעדן פארטיליגט און קיינער האט אים נישט געקענט בייקומען, ער איז אומבאזיגבאר, און פארוואס עקשנ'ט איר זיך? רעבעלירט קעגן חזקיהו! און ווען מען האט אים געזאגט רעד ביטע אויף ארמית און פארוואס רעדסטו יהודית, האט ער געענטפערט אז ער זוכט נישט זיי, נאר ער וויל אז דער עולם זאל הערן און מורד זיין אינעם קעניג - דאס איז געווען זייער פלאן. שטייען דאך די גיבורים אויף די מויערן פון דרויסן, שרייען און לעסטערן דעם נאמען פונעם אייבערשטן. "וגם מלאכי שלום מר יבכיון" - חזקיהו האט געשיקט שלוחים צו סנחריב צו מאכן שלום מיט אים, און זיי קומען אויך צוריק וויינענדיג און מעלדן אז סנחריב איז נישט גרייט אויף קיין שלום, און עס איז נישטא קיין ברירה נאר ער האלט ביים אריינקומען און אייננעמען ירושלים.
פסוק ח: נשמו מסילות
נָשַׁמּוּ מְסִלּוֹת שָׁבַת עֹבֵר אֹרַח הֵפֵר בְּרִית מָאַס עָרִים לֹא חָשַׁב אֱנוֹשׁ׃ - די וועגן זענען פארלאזט געווארן, דער וועג-גייער האט אויפגעהערט צו גיין, ער האט פארלעצט דעם בונד, פאראכט די שטעט, און קיין מענטש האט ער נישט געשאצט.
"נשמו מסילות" - די מסילות, דאס הייסט די וועגן און שאסייען, זענען פארלאזט געווארן וויסט, און אפילו אין די זייטן פון די וועגן גייט קיינער נישט אדורך. "שבת עובר אורח" - פון גרויס שרעק האבן מענטשן אינגאנצן אויפגעהערט צו גיין אויפן וועג. און אזוי איז שוין געווען בימי סיסרא: "מקול מחצצים בין משאבים... חדלו אורחות", ביז דבורה איז אויפגעשטאנען - עס איז געווען א שרעקליכע מורא, און מענטשן האבן מורא געהאט צו גיין אויפן וועג.
"הפר ברית" - דער פיינט וואס האט געהאט א ברית מיט חזקיהו האט עס פארלעצט. "מאס ערים" - מען האט אים געזאגט: עס זענען דאך דא שטעט, לאמיר זיי איבערלאזן און מיר וועלן דיר זיין פאר א מס עובד און אפגעבן שטייערן; אבער ער האט זיי פאראכט און איז נישט פאראינטערעסירט אין קיין מס עובד, נאר צו קומען און אייננעמען און צעשטערן אלעס. "לא חשב אנוש" - עס וואלט געווען א פלאץ ער זאל איבערלאזן כאטש פון דלת העם, כורמים ויוגבים, און זיך א ביסל דערבארימען אויף א מענטש; אבער אפילו אויף די פשוט'ע מענטשן האט ער זיך נישט דערבארעמט, און ער האט באשלאסן צו קומען און אומברענגען אלעס.
און דער רד"ק ברענגט אן ארגינעלן ביאור בשם זיין פאטער, אז דער פסוק גייט ארויף כביכול אויפן הקדוש ברוך הוא, אז כלל ישראל פלעגט זאגן: גאט האט שוין כביכול מפר געווען זיין ברית מיט אונז און פאראכט אונזערע שטעט. ווייל עס שטייט דאך "ארץ אשר עיני ה' אלוקיך בה", און יעצט האט ער כביכול מאס געווען אין די שטעט און זיינע אויגן זענען נישט אויף אונז, ווייל אט קומט סנחריב און באלאגערט אונז און מיר זענען אין א גרויסער סכנה.
פסוק ט: אבל אומללה ארץ
אָבַל אֻמְלְלָה אָרֶץ הֶחְפִּיר לְבָנוֹן קָמַל הָיָה הַשָּׁרוֹן כָּעֲרָבָה וְנֹעֵר בָּשָׁן וְכַרְמֶל׃ - עס טרויערט און איז אומגליקלעך דאס לאנד, פארשעמט איז דער לבנון און פארדארט, דער שרון איז געווארן ווי א מדבר, און צעשאקלט געווארן זענען בשן און כרמל.
"אבל" איז מלשון אבלות: דאס לאנד איז עלנד און ווי אין אבלות, און גאנץ ארץ יהודה בכלל. "החפיר לבנון" - דער לבנון דרוקט אלעמאל אויס דעם וואלד, יער הלבנון, און ער איז חרוב געווארן. און אינעם קומענדיגן שלב האט ער אויך חרוב געמאכט דעם שרון, און דאס איז "קמל היה השרון כערבה" - "קמל" איז מלשון א פלאנץ וואס וואקסט און ווערט פארדארט, און דער שרון איז געווארן ווי א ערבה, וואס דאס איז אן אומבאוואוינטער ארט. "ונוער בשן וכרמל" - לשון פון ניעור, אז אויך דעם בשן און דעם כרמל האט סנחריב איינגענומען און אויסגעשאקלט.
צום סך-הכל:
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט א רוף פון "הוי" צו סנחריב, דער רויבער וואס איז נישט בארויבט געווארן און דער פאראטער וואס מען האט אין אים נישט פאראטן, און מיט א צוזאג אז ווען זיין כוח פון משחית זיין וועט זיך ענדיגן וועט ער אליין פאלן - ווי יענע חיה וואס איר סם שוואכט איר אפ ווען זי קען אים נישט ארויסלאזן. פון דארט גייען כלל ישראל איבער צו א תפילה: "היה זרועם לבקרים" פאר די עשרת השבטים וואס געפינען זיך אין דער פינצטערניש פון גלות, "אף ישועתנו בעת צרה" פאר די איינוואוינער פון ירושלים וואס זענען פארשפארט אינעם מצור. דער נביא באשרייבט די אימה פון סנחריב וואס האט פארטריבן און צומישט די פעלקער, און דעם שלל - סיי אויב דאס איז דער שלל פונעם שונא וואס איז אריינגעפאלן אין אונזערע הענט און איז געווארן טהור "כמשק גבים", און סיי אויב, לויטן מלבי"ם, איז דאס אונזער אייגענער שלל וואס איז איינגעזאמלט געווארן מיט לייכטקייט ווי דאס זאמלען פונעם חסיל אינעם רעגן. אבער אין אויסטויש פאר דעם גשמיות'דיגן אוצר וואס איז פארלוירן געגאנגען, האבן מיר באקומען אן אוצר וואס איז טייער אן א שיעור: "מלא ציון משפט וצדקה", "אמונת עתיך חוסן ישועות חכמת ודעת" - אן אמונה וואס איז ערוארבן געווארן דווקא בעת צרה, בתנאי אז זי ווערט פארהיט אינעם ריכטיגן כלי: "יראת ה' היא אוצרו", וואס זי איז דער חומטון וואס היט אפ דעם גאנצן כור, און אן איר איז מוטב לא העלית. דער חותם פונעם קאפיטל אינעם אפשניט פאר אונז איז א שווערע שילדערונג פונעם מצור: דאס געשריי פון די גיבורים פון אשור פון אינדרויסן, דאס געוויין פון די שליחי שלום, די פארוויסטע וועגן, דאס ברעכן דעם ברית און דאס פארטרויערטע לאנד - א בילד פון וועלכן די ישועה איז עתיד אויסצוברעכן.