הקדמה: אַ מלכות פֿון צדק און משפּט
קאַפּיטל ל"ב אין ישעיהו פֿירט ווײַטער די נבואות אַרום די טעג פֿון חזקיהו. דער נביא קומט זאָגן: די גאַנצע הצלה און שמירה וואָס מיר האָבן ביז אַהער געזען, זענען געווען בזכות חזקיהו און בזכות דעם כאַראַקטער פֿון זײַן מלכות. דער קאַפּיטל הייבט אָן מיט דעפֿינירן די תכלית פֿון מלוכה בישראל, פֿאָרט פֿאָראויס מיט דער באַשרײַבונג פֿונעם רוחניות'דיקן תיקון וואָס וועט קומען אין זײַנע טעג, מאַכט אַן אונטערשייד צווישן דעם נבל און דעם כּילי קעגן דעם אמת'ן נדיב, און פֿון דאָרט גייט עס אַריבער צו דער תוכחה צו די "נשים שאננות" און "בנות בוטחות", ביז צום חזון פֿון דער גאולה און רואיקייט צום סוף פֿונעם קאַפּיטל.
הֵן לְצֶדֶק יִמְלׇךְ־מֶלֶךְ וּלְשָׂרִים לְמִשְׁפָּט יָשֹׂרוּ׃ - אָט וועט אַ מלך הערשן פֿאַר צדק, און שׂרים וועלן פֿירן די מלוכה פֿאַר משפּט.
דער נביא לערנט אונדז פֿאַר וואָס מען האָט געקרוינט חזקיהו'ן פֿאַר אַ מלך. נישט כּדי ער זאָל אײַננעמען פֿעלקער, און נישט כּדי צו ווײַזן ממשלה און מאַכט קעגן די גוים. מיר זעצן נישט אויף קיין מלך כּדי אויפֿצוווײַזן אונדזער כּוח. דער מלך הערשט פֿאַר צדק, כּדי ער זאָל משגיח זײַן אויף די שׂרים, אַז זייער שׂררה זאָל זײַן לשם משפּט, אַז אַלץ זאָל געפֿירט ווערן על פי הדין און לויט דער הלכה.
דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם אונטערשייד צווישן "משפּט" און "צדק". משפּט גייט לויטן דין, און דאָס ליגט אין דער האַנט פֿון די שׂרים - "לעשות בהם משפּט". פֿאַרקערט אָבער, צדק קומט פֿונעם לשון פֿון צדקה, לפנים משורת הדין, און דאָס איז נאָר אין דער האַנט פֿונעם מלך. ווען אַ זאַך קומט פֿאַרן שופֿט, איז דער שופֿט מחויב צו פּסקענען דעם דין, און ער קען נישט באַשליסן צו שענקען אַ חנינה. דער מלך פֿאַרקערט קען יאָ באַגנאַדיקן, כאָטש לויטן דין קומט זיך עס נישט. ביזן הײַנטיקן טאָג זעען מיר אַז חנינה איז געבליבן איינע פֿון די איינציקע זאַכן וואָס זענען אין די הענט פֿונעם פּרעזידענט, און אויך דאָס איז כּמעט אַ פֿאָרמעלע זאַך: אַ קאָמיסיע זיצט און באַשליסט ווער ס'איז ראוי, און ער שרײַבט אונטער וואָס מען לייגט אים פֿאָר. אָבער אין יענע צײַטן האָט דער מלך געקענט שענקען אַ חנינה פֿאַר אַ מענטש וואָס עס קומט אים מיתה, אים אויסשטרעקן דעם שרביט הזהב - "וחיה". דערפֿאַר שטייט בײַ די שׂרים "משפּט", וואָס דאָס איז אַ חוב, און בײַם מלך שטייט "לצדק ימלוך מלך", וואָס אין זײַן האַנט ליגט אויך די צדקה און לפנים משורת הדין.
דער מלך וואָס באַשיצט פֿון די פֿיר יסודות
וְהָיָה־אִישׁ כְּמַחֲבֵא־רוּחַ וְסֵתֶר זָרֶם כְּפַלְגֵי־מַיִם בְּצָיוֹן כְּצֵל סֶלַע־כָּבֵד בְּאֶרֶץ עֲיֵפָה׃ - און יעדער מענטש וועט זײַן ווי אַ באַהעלטעניש פֿאַרן ווינט און אַ שוץ פֿאַרן גאָס־רעגן, ווי בעכעלעך וואַסער אין אַ דאָרשטיק אָרט, ווי דער שאָטן פֿון אַ שווערן פֿעלדז אין אַן אויסגעמאַטערט לאַנד.
דער פּסוק באַשרײַבט די שמירה פֿון חזקיהו, וואָס איז געווען אַ מלך פֿון צדק און משפּט, און האָט באַשיצט זײַן פֿאָלק מיט זײַן צדקות. חזקיהו איז אַ "איש", אַ מענטש וואָס איז באַשאַפֿן געוואָרן על פי טבע, און יעדע נאַטירלעכע זאַך איז צוזאַמענגעשטעלט פֿון די פֿיר יסודות - ארמ"ע: אש, רוח, מים, עפר. און פֿונדעסטוועגן איז דאָ אין זײַן כּוח צו שולט זײַן אויף אַלע פֿיר יסודות און צו באַשיצן פֿון זייער היזק.
"כמחבא רוח" - ווי אַן אָרט וואָס מען באַהאַלט זיך דאָרט פֿונעם יסוד הרוח. "וסתר זרם" - זרם מיינט אַ גאָס־רעגן און וואַסער, און ער איז ווי אַ באַהעלטעניש קעגן דעם פֿלייץ פֿון וואַסער, וואָס דאָס איז די שלעכטס פֿונעם יסוד המים. "כפלגי מים בציון" - אין אַן אָרט פֿון גרויס היץ און טריקעניש, וואָס העלפֿט און דערקוויקט דאָרטן? דאָס וואַסער, וואָס קילט אָפּ און באַשיצט קעגן דעם פֿײַער. אויב אַזוי, האָט ער דעם כּוח צו באַשיצן קעגן דעם יסוד האש. "כצל סלע כבד בארץ עיפה" - אין אַן אָרט וווּ דער יסוד העפר איז דער מזיק, ווען עס מאַכן זיך ערד־פֿאַלן און שטראָמען פֿון בלאָטע, וואָס באַשיצט? גרויסע פֿעלדזן, וואָס שטעלן אָפּ די ערד פֿון זיך אַראָפּקוילערן. און דאָס איז "סלע כבד בארץ עיפה", אין אַן אָרט וווּ די ערד איז מיד געוואָרן און הייבט אָן זיך אונטערצובויגן, איז דער פֿעלדז דער שוץ. קומט אויס אַז דער נביא באַשרײַבט ווי אַ מענטש וואָס איז צוזאַמענגעשטעלט פֿון די פֿיר יסודות איז מסוגל צו באַשיצן פֿונעם היזק פֿון אַלע פֿיר.
דאָס עפֿענען די אויגן און די אויערן
וְלֹא תִשְׁעֶינָה עֵינֵי רֹאִים וְאׇזְנֵי שֹׁמְעִים תִּקְשַׁבְנָה׃ - און די אויגן פֿון די זעענדיקע וועלן מער נישט זײַן פֿאַרקלעפּט, און די אויערן פֿון די הערנדיקע וועלן צוהערן.
אויבן האָבן מיר געזען אַז עס שטייט "השמן לב העם הזה ואזניו הכבד ועיניו השע", כּדי זיי זאָלן נישט זען און נישט תשובה טאָן - "ושב ורפא לו" - ווײַל דער הקדוש ברוך הוא האָט געזאָגט אַז זיי זאָלן באַקומען דעם שטראָף וואָס קומט זיי. ביז ווען? ביז "שאו ערים מאין יושב", און דעמאָלט "מצבת בם זרע קודש מצבתה", אַז עס וועט נאָך בלײַבן אַ זרע קודש פֿון וועלכן אַלץ וועט אָנהייבן ווידער צו בליִען און שפּראָצן. זיי וועלן זײַן די וואָס וועלן זען, הערן און פֿאַרשטיין, און דאָס איז די תּקופֿה פֿון חזקיהו אין וועלכער עס וועלן זײַן ערלעכע ייִדן און צדיקים.
קעגן "ועיניו השע" - מיר האבן מסביר געווען אז "השע" איז מלשון גלאט, למשעי, כאילו מ'האט אויף זיי ארויפגעשמירט א זאך וואס מאכט זיי גלאט און זיי זענען נישט מסוגל צו זען - זאגט ער יעצט "ולא תשעינה עיני רואים", זייערע אויגן וועלן זיך עפענען צו זען. און אזוי אויך "ואזני שומעים תקשבנה", און הקשבה איז געווענליך פון ווייטנס, דאס הייסט אפילו ווען מ'וועט אים רופן פון דער ווייטנס וועט ער צוהערן. דער משל דערפון: זיי זענען געווען ווי בלינדע און ווי טויבע, דער נביא קומט און מוסר'ט זיי און ווייזט זיי אז זייער וועג איז נישט ריכטיג און אז זיי גייען אויפן פארקערטן וועג, און זיי זענען ווי א מענטש וואס גייט מיט פארמאכטע אויגן און פארשטאפטע אויערן, ער זעט נישט דעם דרך הישר און הערט נישט צו דעם וואס ווייזט אים דעם וועג. יעצט וועלן זייערע אויגן זיך עפענען און זייערע אויערן וועלן צוהערן.
וּלְבַב נִמְהָרִים יָבִין לָדָעַת וּלְשׁוֹן עִלְּגִים תְּמַהֵר לְדַבֵּר צָחוֹת׃ - און דאס הארץ פון די פאריאגטע וועט פארשטיין צו וויסן, און די צונג פון שטאמלער וועט איילן צו רעדן קלארע רייד.
קעגן "השמן לב העם הזה" זאגט ער אז יעצט וועט אפגעטאן ווערן די פעטקייט פון זייער הארץ און זיי וועלן פארשטיין. "נמהר" איז א מענטש וואס טוט זיינע מעשים אן ישוב הדעת, מיט א פזיזות, און זיין הארץ וועט פלוצלונג פארשטיין צו וויסן. און זאלסט נישט מיינען אז די הבנה וועט זיין כדי אפצולאכן און צו קריטיקירן, דעריבער שטייט "יבין לדעת" - אן הבנה וואס דורך דעם וועט ער משיג זיין דעת. און נישט דאס בלויז, נאר "ולשון עלגים תמהר לדבר צחות": נישט בלויז זיי וועלן אליין פארשטיין, נאר זיי וועלן אויך לערנען מיט אנדערע. אן עילג איז א מענטש וואס רעדט שווערלעך, א שטאמלער וואס קען קוים רעדן, און יעצט וועט זייער צונג איילן צו רעדן מיט א ריינע און קלארע שפראך. זיי וועלן זיין די וואס וועלן פארשפרייטן די תורה און דאס ווארט פון השם. די וואס זייער הארץ איז געווען פארקלעפט מיט פעטקייט און זייער צונג שטאמלענדיג - וועלן ווערן די וואס ברענגען דאס ווארט פון השם און לערנען אויס אנדערע.
דער סוף פון חנופה: נבל, כילי, נדיב און שוע
לֹא־יִקָּרֵא עוֹד לְנָבָל נָדִיב וּלְכִילַי לֹא יֵאָמֵר שׁוֹעַ׃ - עס וועט מער נישט גערופן ווערן א נבל א נדיב, און צום כילי וועט מען מער נישט זאגן אז ער איז א שוע.
עס וועט מער נישט זיין קיין חנופה. אין א צייט ווען ס'איז דא חנופה רופט מען א רשע א צדיק, און אויף אן אומערליכן מענטש זאגט מען אז ער איז א גוטער מענטש. יעצט וועט מער נישט זיין אזא מצב.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער נבל איז א שלעכטער מענטש סיי אין זיין אינעווייניגסטן און סיי פון אינדרויסן, סיי בנגלה און סיי אינעם געוויסן, רע לשמים און רע לבריות. דער כילי איז מלשון נוכל, ווי "בנכליהם אשר נכלו לכם" - א מענטש וואס זיינע נירן ראטן שלעכטס, וואס זיין קלוגשאפט און שווינדלעריי איז באהאלטן אין זיין הארץ און ער ווייזט נישט ארויס זיין רשעות קלאר אויף דרויסן (און דאס איז אויך אן אויסדרוק אויף א קארגער, און דאס ווארט האט עטליכע באדייטן). "שוע" - זאגט דער מלבי"ם - קומט שטענדיג פארקערט ווי א דל, אן ארימאן: "ולא ניכר שוע לפני דל", "היערוך שועך לא בצר". רש"י טייטשט אז שוע איז מלשון אן אדון, וואס יעדער ווענדט זיך צו אים, ווי "תשעה לתפילתי"; זיך שעה'ן צו איינעם מיינט זיך ווענדן צו יענעם. דער נדיב און דער אדון ווערט פאררעכנט פאר א שוע ווייל יעדער ווענדט זיך צו אים, בעט פון אים און דארף אים האבן. קעגנאיבער דעם מסכן, וואס אפילו ער איז א חכם איז זיין חכמה פארשעמט; בעת דער נדיב, אפילו ער זאל רעדן שטותים און זיינע וויצן זאלן זיין נאריש און געשמאקלאז - וועלן אלע לאכן, אלע קומען דרוקן זיין האנט, אפשר וועט זיך עפעס קלעבן צו זיי. דאס איז א חלק פונעם עלמא דשיקרא.
לויט דעם: ביז יעצט פלעגט מען מחניף זיין און רופן דעם נבל א נדיב, וואס זיי זענען די צוויי ווייטסטע עקן. זאגט דער נביא: נישט נאר דאס וועט מער נישט זיין, נאר אפילו פיל ווייניגער פון דעם. אויך דער כילי, וואס איז נישט אזוי שלעכט ווי דער נבל (וואס דער נבל איז שלעכט סיי אינעווייניג און סיי פון אינדרויסן, און דער כילי איז שלעכט אינעווייניג אבער פון אינדרויסן זעט ער אויס ווי א פיינער מענטש) - נישט נאר מ'וועט אים נישט רופן נדיב, וואס דאס איז דער צווייטער עק, נאר אפילו "שוע" וועט מען אויף אים נישט זאגן, וואס שוע איז א קלענערע מדרגה ווי נדיב. אפילו אזא קליינער פארדרייעניש וועט נישט זיין.
כִּי נָבָל נְבָלָה יְדַבֵּר וְלִבּוֹ יַעֲשֶׂה־אָוֶן לַעֲשׂוֹת חֹנֶף וּלְדַבֵּר אֶל־יְהֹוָה תּוֹעָה לְהָרִיק נֶפֶשׁ רָעֵב וּמַשְׁקֶה צָמֵא יַחְסִיר׃ - ווארום א נבל וועט רעדן נבלה און זיין הארץ וועט טאן אומגערעכטיגקייט, צו טאן חנופה און רעדן אויף השם א פארפירעניש, אויסצוליידיגן די זעל פונעם הונגעריגן, און דעם טרונק פונעם דארשטיגן וועט ער פארמיידן.
דא באשרייבט דער נביא די נידעריגקייט פונעם נבל, וואס ער שטייט ביים גאר אונטערשטן עק און איז ערגער פונעם כילי. זיין נידעריגקייט באשטייט אין צוויי ענינים. איינס: ער איז שלעכט סיי בגלוי און סיי בסתר. בגלוי - "נבלה ידבר", ער האט נישט קיין שום פראבלעם צו רעדן מיאוסע רייד, חוצפה און גראבקייט ברבים אן קיין בושה. און טאמער וועסטו זאגן אז אין זיין אינעווייניגסטן איז ער נאך יא בסדר? דערויף ווערט געזאגט "ולבו יעשה און", אויך טיף אין זיין הארץ איז פאראן און, שלעכטע און שעדליכע מחשבות.
דאס צווייטע: זיין שלעכטסקייט שפרייט זיך אויס אויף דריי ענינים אין וועלכע די גאנצע שלימות פונעם מענטש איז אנגעהאנגען - די אמונה אין השם יתברך, בין אדם למקום, און בין אדם לחברו, און אין זיי אלע איז ער קארופטירט און פארדארבן. קעגן בין אדם למקום - "לעשות חנף": אלע מצוות וואס ער טוט זענען בלויז מיט חנופה, כדי זיך גרויסצוהאלטן און כדי צו האבן א תועלת, און נישט באמת ווייל דער באשעפער האט באפוילן און לשם שמים. קעגן אמונה - "ולדבר אל השם תועה": כביכול אז דער אייבערשטער פירט זיך נישט ערליך און נישט מיט יושר. און קעגן בין אדם לחברו - "להריק נפש רעב ומשקה צמא יחסיר": עסן וואס איז שוין אנגעקומען צו דער האנט פונעם הונגעריגן, קומט ער און ליידיגט עס אויס פון אים, און א געטראנק וואס איז אנגעקומען צו א נעבעכדיגן דארשטיגן מענטש, נעמט ער אוועק פון אים. קומט אויס אז דער נבל איז שלעכט אינעווייניג און פון אינדרויסן, און פעלט אים יעדע שלימות - אין בין אדם למקום, אין אמונות ודעות, און אין בין אדם לחברו.
וְכֵלַי כֵּלָיו רָעִים הוּא זִמּוֹת יָעָץ לְחַבֵּל עֲנִיִּים בְּאִמְרֵי־שֶׁקֶר וּבְדַבֵּר אֶבְיוֹן מִשְׁפָּט׃ - און דער כילי, זיינע מיטלען זענען שלעכט, ער טראכט בייזע פלענער צו פארדארבן די ארימעלייט מיט פאלשע רייד, אפילו ווען דער ארימאן רעדט גערעכטיגקייט.
דער כילי איז נישט אַזוי שלעכט ווי דער נבל, און ער האָט אַ מעלה איבער אים אין צוויי זאַכן, זאָגט דער מלבי"ם. איינס: זײַן שלעכטסקייט איז נישט קענטיק, ער באַגייט נישט קיין רשעות בפרהסיא אַזוי ווי דער נבל. צווייטנס: ער זינדיקט בלויז אין מצוות שבין אדם לחברו און נישט אין בין אדם למקום. אָבער אַ נדיב קען מען אים זיכער נישט רופֿן.
"כליו רעים" - זײַן נכלוליות, זײַן אינעווייניקסטע, איז שלעכט, און זײַנע מחשבות זענען שלעכט. כלפי חוץ קען דער כילי זײַן אַ סימפּאַטישער און אַן אָנגענעמער מענטש, נישט ווי דער נבל וואָס אויך כלפי חוץ פֿירט ער זיך אויף ווי אַ נבל, ווי נבל הכרמלי האָט זיך געפֿירט וואָס האָט מחרף ומגדף געווען דודן און זיך באַגאַנגען מיט גראָבקייט צו דעם וואָס האָט געהיט זײַנע שאָף. דער כילי איז כלפי חוץ פֿײַן, אָבער "הוא זמות יעץ", תּמיד שמיט ער אין זײַן האַרץ פּלענער. דער דאָזיקער נוכל באַהאַלט זײַן שלעכטסקייט, און מיט דעם "לחבל עניים באמרי שקר" - ער שעדיקט די אָרעמע־לײַט דורך דעם וואָס ער זאָגט זיי ליגנס. "ובדבר אביון משפט" - אַפֿילו ווען דער אביון רעדט אַ קלאָרן משפּט און ס'איז נישטאָ קיין ספֿק אַז דער דין איז מיט אים, נאַרט ער אים אָפּ, נעמט פֿון אים שלא כדין און באַרויבט אים.
ווער איז אַן אמת'ער נדיב
וְנָדִיב נְדִיבוֹת יָעָץ וְהוּא עַל־נְדִיבוֹת יָקוּם׃ - און דער נדיב קלערט איידעלע עצות, און ער שטייט אויף נדיבות.
מען קען נישט רופֿן דעם כילי אַ נדיב, כאָטש ער איז ווײַט ווי מזרח פֿון מערב פֿונעם נבל. וואָרום דער נדיב איז דער פֿאַרקערטער קנאַק: "נדיבות יעץ" - און וווּ איז די עצה? אינעווייניק, אין האַרצן, כליות יועצות. אויך אין זײַן האַרץ און אין זײַן געוויסן איז ער פֿול מיט נדיבות, ווי אַזוי מוותר צו זײַן פֿאַר אַנדערע און ווי אַזוי זיי משפּיע צו זײַן טובה. און נישט בלויז אין זײַן אינעווייניקסטן, נאָר "והוא על נדיבות יקום".
דער מלבי"ם איז מסביר: דער גדר פֿון אַ נדיב איז, אַז די נדיבות זאָל נישט זײַן קיין מקרה'דיקע זאַך, וואָס ווערט נישט געזוכט פֿאַר זיך אַליין, נאָר צוליב אַן אַנדער תכלית חוץ דער נדיבות. דאָס הייסט, אויב מען איז אַ נדיב צוליב אַן אינטערעס - איז דאָס נישט קיין נדיבות. אויב מען גיט ווײַל ס'וועט אַרויסקומען דערפֿון אַ תועלת, בבחינת "שלח לחמך על פני המים", ביסטו נישט קיין נדיב, נאָר אַן אינטערעסאַנט וואָס טראַכט צוויי טריט פֿאָרויס. אַ מענטש וואָס גיט זיך אָפּ מיט אַן איינזאַמען זקן מיט אַלץ וואָס ער קען - וועלן טייל זאָגן: וואָס פֿאַר אַ בעל חסד, וואָס פֿאַר אַ גוט האַרץ! אָבער דער וואָס קען דעם טיפּ וועט זאָגן: ער האָט אויסגערעכנט ווי לאַנג דער זקן וועט לעבן, און צום סוף וועט די גאַנצע ירושה אַריבערגיין צו אים. קען מען דען אַזאַ איינעם רופֿן אַ נדיב?
דער אמת'ער נדיב איז דער וואָס האָט קיין שום כּוונה אין זײַן נדיבות, נאָר די תכלית אַליין איז די נדיבות - צו העלפֿן און טאָן גוטס פֿאַר יענעם. עס פֿאָדערט זיך אַז די נדיבות זאָל זײַן אַן עצמיות'דיקע זאַך וואָס ווערט געזוכט פֿאַר זיך אַליין, און ער זאָל פֿאַראַכטן צוליב דעם זײַן אייגענע ליבשאַפֿט און אַלע תועליות און בענעפֿיטן וואָס קענען אים אַרויסקומען. און דאָס איז "והוא על נדיבות יקום": נישט אַז די נדיבות זאָל אויפֿשטיין אויף אים, נאָר אַז ער אַליין זאָל אויפֿשטיין, דאָס הייסט זײַן יסוד זאָל זײַן אויף נדיבות. דער יסוד פֿון דער זאַך איז די תכלית. ווען אַ מענטש פּלאַנעוועט עפּעס, דאַרף מען זען וואָס ליגט ביים יסוד פֿונעם פּלאַן, און דערנאָך קומען די וועגן דאָס אויסצופֿירן למעשה. למשל, אויב דער יסוד פֿון דער זאַך איז צו קלײַבן געלט - איז דער וועג דאָס אויסצופֿירן דורך עפֿענען אַ געשעפֿט. און אַ מענטש קען טאָן די זעלבע זאַך בײַ זיך אין אַ גמ"ח וואָס ער שטעלט אויף: אויב דער יסוד איז צו קלײַבן געלט און דער גמ"ח איז בלויז דער וועג, ווערט דאָך די גאַנצע פּעולה נעגאַטיוו, ווײַל דער יסוד איז נעגאַטיוו. אָבער אויב דער יסוד איז באמת ווי אַזוי צו העלפֿן אַנדערע, דאַן אַפֿילו אויב אויפֿן וועג קלײַבט ער אָן געלט כּדי צו העלפֿן, ווערט די מעשה אַליין אַ מעשה פֿון לויב און פֿון נדיבות, ווײַל דער יסוד פֿון דער זאַך איז צו ברענגען תועלת פֿאַר אַנדערע. און ווען דער יסוד פֿון דער זאַך איז פֿרעמדע ריווחים, דאַן אַפֿילו ווען ער טוט פֿיל נדיבות'ן אויפֿן וועג, וועט מען תּמיד זוכן וווּ ליגט דער אינטערעס און וואָס וויל ער פֿאַרדינען. דאָס איז דער חילוק צווישן דעם כילי און דעם נדיב: פֿונעם נדיב איז זײַן עצה אַ נדבה, און אַלע זײַנע מעשים זענען געבויט אויפֿן יסוד פֿון נדיבות, און נישט אַ נדיבות וואָס איז געצילט צו דערגרייכן ריווחים און פֿרעמדע אינטערעסן.
נשים שאננות און בנות בוטחות
נָשִׁים שַׁאֲנַנּוֹת קֹמְנָה שְׁמַעְנָה קוֹלִי בָּנוֹת בֹּטְחוֹת הַאְזֵנָּה אִמְרָתִי׃ - רואיקע פֿרויען, שטייט אויף, הערט אויס מײַן קול, זיכערע טעכטער, פֿאַרנעמט מײַן רייד.
דער רד"ק איז מסביר: "נשים" ווי דער תרגום טײַטשט "מדינן", לענדער; "בנות בוטחות" - גרויסע שטעט, שטעט. און די ווערטער זענען געצילט קעגן יהודה וואָס זענען געווען רואיק און זיכער: כאָטש איצט זענט איר רואיק און זיכער, וואַרטן נאָך אויף אײַך איבערקערענישן, איר וועט נאָך ציטערן. און אַזוי געפֿינען מיר דעם דאָזיקן אויסדרוק אין אַן אַנדער אָרט: "ישמח הר ציון תגלנה בנות יהודה" - און בנות יהודה מיינט נישט די טעכטער פֿון יהודה, נאָר די שטעט, די אַרומיקע שטעטלעך.
דער מלבי"ם טײַטשט לויטן פּסוק אין עמוס: "הוי השאננים בציון והבוטחים בהר שומרון". און כּדי דאָס צו פֿאַרשטיין דאַרף מען פֿאָראויסשיקן דעם חילוק צווישן שאנן און בוטח. דער שאנן איז דער וואָס זיצט רואיק און מיט שלוה, ער פֿאַרלאָזט זיך נישט אויף זײַן גבורה און ער האָט באמת נישט קיין גבורה, נאָר ער האָט נישט ווער ס'זאָל אים שטערן און ער האָט נישט קיין מלחמות, און צוליב דעם איז ער רואיק. דער בוטח דעקעגן פֿאַרלאָזט זיך אויף זײַן גבורה: ער איז נישט שאנן, ס'איז פֿאַראַן אויף אים דראָונגען און חששות, נאָר ער זאָגט - קומט נאָר און איך וועל אײַך ווײַזן, ער איז שטאַרק און אַ גיבור.
לויט דעם: בני ציון, וואָס דאָס איז יהודה, האָבן זיך נישט פֿאַרלאָזט אויף זייער גבורה, אָבער זיי זענען געווען רואיק, ווײַל סנחריב האָט נאָך נישט געבראַכט קיין דראָונג אויף זיי. און בני הר שומרון, וואָס דאָס זענען בני אפרים, זענען נישט געווען רואיק, ווײַל מלך אשור האָט מלחמה געהאַלטן מיט זיי, אָבער זיי זענען געווען זיכער מיט זייער גבורה און געזאָגט: זאָל ער קומען קעמפֿן און מיר וועלן אַרויסגיין קעגן אים. קומט אויס אַז "נשים שאננות" זענען בני יהודה, און "בנות בוטחות" זענען בני אפרים. און זעט ווי ווונדערלעך די זאַך איז: דער מקור פֿון דער מלוכה איז געווען אין יהודה, און ערשט נאָך מיתת שלמה, ווען רחבעם איז אויפֿגעשטאַנען צו מלוכ'ענען און ירבעם מיט די מענטשן פֿון שומרון, די עשרת השבטים, זענען געקומען מאַכן תנאים מיט אים און ער האָט זיי נישט אָנגענומען, האָט זיך די מלוכה צעטיילט. די מלוכה וואָס האָט זיך אָפּגעטיילט, וואָס דאָס איז אפרים, ווערט אָנגערופֿן אַ "בת" פֿון דער מוטער־מלוכה וואָס דאָס איז יהודה. דערפֿאַר איז "נשים שאננות" מלכות יהודה, די מוטער, און "בנות בוטחות" זענען די וואָס זענען אַרויס פֿון איר, אפרים, וואָס זענען בגדר בת, און זיי זענען זיכער מיט זייער גבורה אַז זיי וועלן מנצח זײַן אין קאַמף כאָטש סנחריב איז שוין געקומען מלחמה האַלטן קעגן זיי.
דערפֿאַר זאָגט ער: "נָשִׁים שַׁאֲנַנּוֹת קֹמְנָה שְׁמַעְנָה קוֹלִי" - דער מסר איז נישט דירעקט צו אײַך, אָבער הערט אויס מײַן קול. ווידעראום "בָּנוֹת בֹּטְחוֹת הַאֲזֵנָּה אִמְרָתִי" - צו אפרים איז דאָ אַ דירעקטער מסר, ווײַל זיי שטייען שוין אין אַ צרה, אונטער דער דראָונג פֿון סנחריב און אשור. 'הַאֲזֵנָּה' באַטײַט גיט גוט אַכטונג, מײַן רייד איז געצילט צו אײַך. אָבער וויבאַלד סנחריב וועט אין דער צוקונפֿט אויך קומען אויף יהודה, איז די זאַך ענלעך צו אַ שווער קינד וואָס מען דאַרף מחנך זײַן, און מען וויל אַז אַן אַנדער קינד, וואָס הייבט אויך אָן פֿאַרפֿאָרן פֿונעם גלײַכן וועג, זאָל זען און באַמערקן וואָס מען טוט מיט יענעם, כּדי ער זאָל מורא באַקומען און ציטערן. ווי דאָס באַקאַנטע שפּריכוואָרט זאָגט: מען בייזערט זיך אויף דער כלה און מען מיינט די שוויגער, אָדער מען בייזערט זיך אויף דער שוויגער און מען מיינט די כלה - דער מאַן מאַכט שמועות צו זײַן שוויגער און זאָגט פֿאַר זײַן פֿרוי פֿאַרוואָס איז דאָ אַזאַ איבערקערעניש און מען האָט גאָרנישט מסדר געווען, בעת אין דער אמתן מיינט ער אַז זײַן פֿרוי זאָל דאָס הערן. אַזוי אויך דאָ: דער דירעקטער דיבור איז צו די 'בנות בוטחות', אפרים, וואָס האָבן זיך פֿאַרלאָזט אויף זייער כּוח און זענען ערשט אָפּגענויגט פֿונעם וועג; אָבער אויך איר, די רויִקע פֿרויען אויף וועמען עס איז נאָך נישטאָ קיין דראָונג - "שְׁמַעְנָה קוֹלִי", הערט צו וואָס איך רעד צו זיי, ווײַל די דאָזיקע ווערטער האָבן אַ שײַכות און אַ השפּעה אויך אויף אײַך אין דער צוקונפֿט.
יָמִים עַל־שָׁנָה תִּרְגַּזְנָה בֹּטְחוֹת כִּי כָּלָה בָצִיר אֹסֶף בְּלִי יָבוֹא׃ - טעג נאָך אַ יאָר וועלן די זיכערע ציטערן, ווײַל דער ווײַנלייז איז פֿאַרפֿאַלן, קיין אײַנזאַמלונג וועט נישט קומען.
"שָׁנָה" כִּפְשׁוּטָהּ, און "יָמִים עַל שָׁנָה" מיינט גלײַך נאָכדעם ווי דאָס יאָר ענדיקט זיך, אין א' תשרי, עטלעכע טעג דערנאָך. "תִּרְגַּזְנָה בֹּטְחוֹת" - די בני אפרים. און דער לשון פֿון 'הַרְגָּזָה' איז ווי "מַרְגִּיז מַמְלָכוֹת", אַז זיי וועלן אויפֿגעציטערט און פֿאַרטריבן ווערן פֿון זייער אָרט, און וועלן מער נישט בלײַבן ווי פֿריִער. ווען וועט דאָס זײַן? "כִּי כָּלָה בָצִיר", אין סוף פֿונעם זומער, נאָכדעם ווי זיי האָבן שוין אָפּגעשניטן די טרויבן פֿון זייערע פֿעלדער. דער וואָס שניידט זײַן ווײַנגאָרטן איז דאָך אַ מענטש אין שלווה און נחת, אויף וועמען עס דראָט גאָרנישט. און אָט, הגם זיי האָבן שוין אָפּגעשניטן, וועלן זיי נישט באַווײַזן אַרײַנצוברענגען זייער תבואה אַהיים, ווײַל נאָך פֿאַר חג האסיף וועט דער שׂונא קומען אויף זיי, און דאָס איז "אֹסֶף בְּלִי יָבוֹא" - ווי 'בְּלִי אֹסֶף', איידער מען וועט אײַנזאַמלען דאָס וואָס מען האָט אָפּגעשניטן וועט דער שׂונא אָנקומען.
חִרְדוּ שַׁאֲנַנּוֹת רְגָזָה בֹּטְחוֹת פְּשֹׁטָה וְעֹרָה וַחֲגוֹרָה עַל־חֲלָצָיִם׃ - ציטערט, איר רויִקע, ווערט אויפֿגעציטערט, איר זיכערע, טוט זיך אויס און בלײַבט נאַקעט, און גורט אָן אַ גאַרטל אויף די לענדן.
אויך דאָ ליגט אַן אומדירעקטער מסר פֿאַר יהודה. דער מלבי"ם מאַכט אַ חילוק צווישן 'חרדה' און 'רוגז': אַ חרדה איז נאָך פֿאַר דער צרה, מען ציטערט פֿאַר דער צרה וואָס גייט קומען; 'רוגז' איז ווען די צרה איז שוין דאָ. און זעט ווי שיין: די רויִקע האָבן נאָך דערווײַל קיין שום פּראָבלעם, אויף יהודה איז נאָך נישטאָ קיין דראָונג, און פֿאָרט זאָגט מען זיי צו ציטערן פֿון דעם וואָס קומט - און פֿאַרוואָס? "רְגָזָה בֹּטְחוֹת", די זיכערע זענען שוין אויפֿגעציטערט געוואָרן פֿון זייער אָרט. ווער זענען זיי? אפרים, וואָס האָבן שוין אויסגעטרונקען די כּוס התרעלה ביזן סוף. דאָס איז אַן אומדירעקטער מסר פֿאַר יהודה: היט זיך נישט צו גיין אויפֿן זעלבן וועג, קומט און זעט וואָס איז געשען צו די זיכערע.
"פְּשֹׁטָה וְעֹרָה וַחֲגוֹרָה עַל חֲלָצָיִם" - דער שׂונא האָט ערשט אויסגעטאָן די אויסערלעכע מלבושים, און דערנאָך אויך די כּתונת, וואָס איז איר קלייד גלײַך אויפֿן הויט. און וואָס איז געבליבן? בלויז אַ גאַרטל אויף די לענדן, צו צודעקן דעם בשר ערווה, דער מינימאַלסטער לבוש. קומט און זעט ווי מען האָט אויסגעטאָן און נאַקעט געמאַכט די בני אפרים און זיי אײַנגענומען אויף אַ שרעקלעכן אופֿן, און דערפֿאַר "חִרְדוּ שַׁאֲנַנּוֹת", כּדי בײַ אײַך זאָל זיך נישט איבערחזרן דער זעלבער גורל.
עַל־שָׁדַיִם סֹפְדִים עַל־שְׂדֵי־חֶמֶד עַל־גֶּפֶן פֹּרִיָּה׃ - מען קלאָגט אויף די בריסטן, אויף די באַגערטע פֿעלדער, אויפֿן פרוכטבאַרן ווײַנשטאָק.
רש"י ערקלערט "עַל שָׁדַיִם סֹפְדִים" אַזוי ווי דער סדר פֿון אַ מספיד וואָס שלאָגט זיך אויפֿן ברוסט. און חז"ל האָבן געדרשנט אויף די חכמי הסנהדרין, וואָס זיי זענען ווי זייגענדיקע בריסטן - די בריסטן איבערראַל, און אויך אין שיר השירים, באַצייכענען שפֿע, אַז דאָס יניקה פֿון זיי איז אַ השפּעה פֿאַר די מקבלים. אַזוי אויך די חכמי הסנהדרין וואָס פֿלעגן זייגן דאָס פֿאָלק מיט תּורה, וועט מען קלאָגן אויף זיי, ווײַל די סנהדרין איז בטל געוואָרן. "עַל שְׂדֵי חֶמֶד עַל גֶּפֶן פֹּרִיָּה" - דאָס אַלץ וועט אָפּגעשניטן און פֿאַרוויסט ווערן דורך די גוים.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָס איז אַ המשך פֿון דער באַשרײַבונג וואָס עס איז אַריבער אויף די בני אפרים: "רְגָזָה בֹּטְחוֹת" - די וואָס האָבן זיך פֿאַרלאָזט אויף זייער כּוח, האָט דער אייבערשטער פֿאַרטריבן זייערע מלוכות; "פְּשֹׁטָה וְעֹרָה" - ער האָט זיי אינגאַנצן אויסגעטאָן. און אויף דעם לייגט ער צו: זיי קלאָגן אויף בריסטן, דאָס הייסט זיי זאָגן הלוואי וואָלטן מיר געווען ווי אַ קליין נאַקעט קינד וואָס זייגט פֿון דער מוטערס ברוסט. אַן עופֿעלע זאָרגט נישט פֿאַר זײַן פּרנסה און איז נישט באַזאָרגט וואָס ער וועט עסן הײַנט בײַטאָג, ווײַל זײַן מוטער גיט אים צו זייגן. הלוואי וואָלטן זיי געווען ווי אַ קינד וואָס איז זיכער בײַ דער מוטערס ברוסט. און דער נמשל איז: הלוואי וואָלטן זיי געהאַט פֿעלדער וווּ צו געפֿינען ברויט - אויב זיי האָבן שוין נישט קיין קליידער, זאָל לפּחות זײַן עפּעס צו עסן. אָבער נישט נאָר "פְּשֹׁטָה וְעֹרָה", נאָר אויך "עַל שְׂדֵי חֶמֶד וְעַל גֶּפֶן פֹּרִיָּה" - דאָס אויך האָבן זיי נישט, עס איז נישטאָ קיין פּרנסה און נישטאָ קיין עסן, און אויף דעם איז זייער קלאָג.
פֿאַרוואָס זענען די פֿעלדער פֿאַרוויסט געוואָרן
עַל אַדְמַת עַמִּי קוֹץ שָׁמִיר תַּעֲלֶה כִּי עַל־כׇּל־בָּתֵּי מָשׂוֹשׂ קִרְיָה עַלִּיזָה׃ - אויף דער ערד פֿון מײַן פֿאָלק וועלן דערנער און שטעכעדיקע קאָליעס אויפֿוואַקסן, ווײַל אויף אַלע פֿריילעכע הײַזער אין דער לוסטיקער שטאָט.
און אויב מען וועט פֿרעגן וואָס איז געשען מיט זייערע פֿעלדער, מען האָט דאָך שוין פֿריִער געזאָגט אַז זיי האָבן געהאַט אַ ווײַנלייז און שוין אָפּגעשניטן, און ערשט אין דער לעצטער רגע איז דער שׂונא אָנגעקומען - דערויף קומט דער פּסוק. די פֿעלדער זענען פֿאַרוויסט און זיי האָבן נישט קיין מעגלעכקייט פֿון פּרנסה. אַ באַגערט פֿעלד און אַ פרוכטבאַרער ווײַנשטאָק, אַלץ איז פֿאַרלאָרן, און אַנשטאָט געשמאַקע תבואה און געבענטשטע טרויבן וואַקסן אויף דער ערד דערנער און שטעכעדיקע קאָליעס. און פֿאַרוואָס? "כִּי עַל כָּל בָּתֵּי מָשׂוֹשׂ קִרְיָה עַלִּיזָה" - אויך אויף די בעסטע פּלעצער, וואָס זענען געווען דער פֿרייד פֿון דער גאַנצער ערד, אויף זייערע הײַזער און פּאַלאַצן, זענען אויפֿגעקומען דערנער, ווײַל מען האָט פֿאַרטריבן די מענטשן אין גלות. און וויבאַלד עס איז נישטאָ ווער עס זאָל דאָרט וווינען, זענען זיי פֿאַראיימזאַמט און וויסט. און אַז מען פֿאַרשטייט אַז אַפֿילו די הײַזער, דער וווינאָרט פֿון מענטשן, זענען וויסט און עס וואַקסן דאָרט דערנער, איז דאָך שוין קיין חידוש נישט אויף די פֿעלדער אַז עס איז נישטאָ ווער עס זאָל זיי באַאַרבעטן. דאָס אַלץ איז ווײַל מען האָט אַלעמען פֿאַרטריבן אין גלות.
כִּי־אַרְמוֹן נֻטָּשׁ הֲמוֹן עִיר עֻזָּב עֹפֶל וָבַחַן הָיָה בְעַד מְעָרוֹת עַד־עוֹלָם מְשׂוֹשׂ פְּרָאִים מִרְעֵה עֲדָרִים׃ - וואָרום דער פּאַלאַץ איז פֿאַרלאָזט געוואָרן, דער געפּילדער פֿון דער שטאָט איז פֿאַרלאָזט, דער פֿעסטונג-טורעם און דער וואַכטורעם איז געוואָרן אַנשטאָט היילן ביז אייביק, אַ פֿרייד פֿאַר ווילדע חיות, אַ פּאַשע פֿאַר סטאַדעס.
קעגן דעם וואָס ער האָט פֿריִער געזאָגט אַז עס וועט אויפֿקומען דערנער און קאָליעס אויף אַלע הייזער פֿון פֿרייד - ווי אַזוי איז מעגלעך אַז דערנער זאָלן וואַקסן אין די הייזער? "כי ארמון נוטש", ווען דער פּאַלאַץ ווערט פֿאַרלאָזט, וואַקסן דערין דערנער. און קעגן דעם וואָס ער האָט געזאָגט אויף דער "קריה עליזה" (דער פֿריילעכער שטאָט), פֿאַרוואָס אין דער גאַנצער שטאָט זענען אויפֿגעקומען דערנער און קאָליעס - "המון עיר עוזב", דער המון האָט פֿאַרלאָזט די שטאָט.
"עופל ובחן היה בעד מערות עד עולם" - דערקלערט דער מלבי"ם אַז מען דאַרף דאָס לייענען: בעד מערות היה עופל ובחן משוש פראים עד עולם. די פראים (ווילדע חיות), די סטאַדעס און די בהמות האָבן ביז איצט געוואוינט אין היילן, און איצט פֿאַרלאָזן זיי די היילן און גייען אַריבער וואוינען אין גוטע און פֿײַנע דירות. ווי אַזוי? ווען מיר פֿאַרלאָזן די הייזער, קומען אַרײַן אויף אונדזער אָרט קיפּאָד און עורב, בהמות און חיות, און זיי פּאַשען זיך אין די פֿאַרלאָזטע הייזער. "עופל ובחן" איז תמיד אַן אויסדרוק פֿאַר טורעמס און פּאַלאַצן, און זיי האָבן געדינט פֿאַר די בהמות "בעד מערות", דאָס הייסט אַלס אַן אויסטויש פֿאַר די היילן. און נישט אויף אַ צײַטווײַליקן אופֿן, נאָר "עד עולם", דער אָרט איז געוואָרן "משוש פראים" - אַ פֿרייד פֿאַר ווילדע חיות - און "מרעה עדרים", אַז זיי פּאַשען זיך אין די הייזער און פֿעסטונגען. דערפֿאַר זאָל מען זיך נישט וואונדערן אויף "אדמת עמי קוץ שמיר תעלה", ווײַל אַפֿילו די הייזער זענען שוין געוואָרן אַן אָרט פֿאַר דערנער און אַ פֿאַשע-פּלאַץ פֿאַר בהמות און פֿאַר ווילדע חיות.
עד יערה עלינו רוח ממרום
עַד־יֵעָרֶה עָלֵינוּ רוּחַ מִמָּרוֹם וְהָיָה מִדְבָּר לַכַּרְמֶל וְהַכַּרְמֶל לַיַּעַר יֵחָשֵׁב׃ - ביז עס וועט אויסגעגאָסן ווערן אויף אונדז אַ רוח פֿון אויבן, און דער מדבר וועט ווערן ווי אַ פֿרוכטבאַר פֿעלד, און דאָס פֿרוכטבאַרע פֿעלד וועט פֿאַררעכנט ווערן ווי אַ וואַלד.
ביז ווען וועט אָנהאַלטן דער דאָזיקער מצב? ביז דער הקדוש ברוך הוא וועט אויסגיסן אויף אונדז אַ רוח פֿון אויבן. "יערה" מיינט גיסן און שפּילן, ווי "ותער כדה אל השוקת", און ווי "ושפכתי על בית דוד רוח חן ותחנונים". דאָס הייסט, ביז דער אייבערשטער וועט אויסגיסן אויף אונדז אַ רוח פֿון רצון מאתו יתברך, אַז ער וועט וועלן אונדז אויסלייזן. און דעמאָלט "והיה מדבר לכרמל", דער אָרט וואָס איז איצט וויסט ווי אַ מדבר וועט אָנגעפֿילט ווערן מיט תבואות ווי אַ כרמל. און דער כרמל דאָ מיינט נישט דעם הר הכרמל, נאָר ארץ יהודה, וואָס איז נישט חרובֿ געוואָרן. "והכרמל ליער יחשב" - ארץ יהודה וועט זײַן פֿול מיט מענטשן ווי אַ וואַלד, וואו אַלץ וועט שפּראָצן און בליִען.
וְשָׁכַן בַּמִּדְבָּר מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בַּכַּרְמֶל תֵּשֵׁב׃ - און משפט וועט רוען אין מדבר, און צדקה וועט זיצן אין דעם פֿרוכטבאַרן פֿעלד.
"משפט" דריקט תמיד אויס אַ דין פֿון בין אדם לחבירו, ווי "ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם כי תקנה עבד עברי" און אַלע ענינים פֿון בין אדם לחבירו. אין אַ מדבר זענען נישטאָ קיין קריגערײַען און קיין שטרײַטן, עס איז נישטאָ ווער עס זאָל זאָגן "דאָס איז מײַנס", ווײַל ס'איז דאָך דאָרט נישטאָ קיין יישוב. אָבער וויבאַלד דער דאָזיקער אָרט איז עתיד צו ווערן פֿרוכטבאַר, וואָלטן געקענט אויפֿקומען קריגערײַען - דאָס איז מײַן חלק, פֿאַרוואָס ביסטו אַרײַנגעדרונגען אין מײַן פֿעלד. דערפֿאַר זאָגט ער אַז אויך דאָרטן וועט זײַן משפט: דער אָרט וועט זײַן באַזעצט, אָבער עס וועלן נישט זײַן קיין שטרײַטן, ווײַל עס וועט הערשן צווישן זיי משפט און צדק, און מען וועט נישט אָנרירן יענעמס גרענעץ.
"צדקה" - דערקלערט דער מלבי"ם - איז נישט דאָס וואָס מיר רופֿן היינט צדקה, געבן געלט פֿאַר אַן אָרימאַן, נאָר מלשון זײַן בצדק מיטן בורא עולם, לשון צדיק, און דאָס מיינט תמיד ענינים פֿון בין אדם למקום. "וצדקה בכרמל תשב" - דאָס איז ירושלים מיט אירע אַרומיקע שטעט, דאָרט וועט מען דינען דעם אייבערשטן און זיך פֿירן אין אַ וועג פֿון צדקות.
און וואָס קומט ער צו זאָגן מיט די דאָזיקע לשונות? דער מלבי"ם באַלײַכט אַז דאָס קומט אַרויסצוברענגען אַז די צדקה וועט זײַן דער עיקר און דער משפט וועט זײַן אַ טפֿל. ווען מענטשן זענען פֿאַרנומען בעיקר מיט זייער מלאכה, איז זייער עיקר באַשעפֿטיקונג די דינים פֿון בין אדם לחבירו: יענער האָט געטאָן אַזוי, יענער האָט געגזל'ט, יענער האָט זיך אַרײַנגעמישט אין יענעמס געשעפֿטן און אַזוי ווײַטער. אָבער ווען עס רעדט זיך פֿון מענטשן וואָס תורתם אומנותם, האָבן זיי נישט קיין סך פֿון דיני בין אדם לחבירו, עס איז נישטאָ קיין סך מסחר און נישט קיין סך עניני ממון. דעריבער שטייט "ושכן במדבר משפט" - "שכן" איז נישט קיין שטענדיקע זאַך; בעת "וצדקה בכרמל תשב" - "ישיבה" איז יאָ אַ קביעות'דיקע זאַך. דאָס הייסט, זייער עיקר עסק וועט זײַן אין עניני רוחניות, אין צדקות און דבקות צום אייבערשטן, וואָס זענען ענינים פֿון בין אדם למקום, און דאָס וועט זײַן די בחינה פֿון "תשב", דער עיקר, ווײַל זייער הויפּט לעבן וועט זײַן תורתם אומנותם.
מעשה הצדקה ועבודת הצדקה
וְהָיָה מַעֲשֵׂה הַצְּדָקָה שָׁלוֹם וַעֲבֹדַת הַצְּדָקָה הַשְׁקֵט וָבֶטַח עַד־עוֹלָם׃ - און די ווירקונג פֿון דער צדקה וועט זײַן שלום, און די עבודה פֿון דער צדקה - רואיקייט און זיכערקייט ביז אייביק.
עס איז דאָ דאָ אַ מעשה קעגן עבודה, און שלום קעגן השקט ובטח. דער מלבי"ם ערקלערט: עבודה איז תמיד אַ זאַך וואָס איז שווערער ווי מעשה, אַ זאַך וואָס האָט אין זיך אַ טרחא - "איך האָב שווער געאַרבעט" דריקט אויס עפּעס שווערס, בעת "איך האָב געטאָן" קען זײַן מיט לייכטקייט.
צדקה, וואָס איז מצוות שבין אדם למקום, טיילט זיך אין צוויי חלקים: מצוות שכליות און מצוות שמעיות. די מצוות שכליות זענען זאַכן פֿון אמונה און מוסר, ווי לא תגנוב, לא תרצח, לא תנאף, וואָס דער מענטש פֿאַרשטייט זיי מיט זײַן שכל. און וואָס אַ מענטש פֿאַרשטייט מיט זײַן שכל טוט ער מיט שמחה, ווײַל ער באַנעמט די תועלת פֿון דער זאַך: ער ווייסט אַז די געזעלשאַפֿט וועט זײַן מער מתוקן, און מצד זײַנע מידות טוט עס אים פֿאַרבעסערן. די דאָזיקע טוט דער מענטש בנפש חפצה, און דאָס הייסט "מעשה הצדקה" - אַ מעשה און נישט קיין עבודה, ווײַל עס איז אים נישט שווער.
לעומת זאת זענען פֿאַראַן מצוות וואָס זענען בגדר חוק: עניינים פֿון קרבנות, שעטנז און אַנדערע מצוות וואָס זענען אונדז נישט פֿאַרשטענדלעך. מיר קומען זיי נאָך, אָבער דאָס איז אַן עבודת עבד, ווײַל איך פֿאַרשטיי זיי נישט באמת, און איך טו דאָס נאָר ווײַל עס איז אַ צו מלך עלי און דער קדוש ברוך הוא האָט באַפֿוילן. דאָס איז פֿיל שווערער, דאָס איז שוין נישט קיין עשייה נאָר אַן עבודה, און עס פֿאָדערט פֿון מיר אמונה און הקרבה. אויב איך בין נכשל געוואָרן אין עפּעס און איך דאַרף ברענגען אַ קרבן, דאַרף איך אויסגעבן אַ גרויסן סכום ווען איך פֿאַרשטיי נישט באמת וואָס דער קרבן טוט - און דאָס איז פֿיל שווערער. אויף דעם חלק, "עבודת הצדקה", איז דער שכר פֿיל גרעסער: "השקט ובטח", און אויך "עד עולם", אייביק.
און וואָס איז דער חילוק צווישן שלום און השקט ובטח? "שלום" קומט תמיד אויסדריקן די געוויינטלעכע, סטאַנדאַרטע הצלחה: ער האָט שלום אין זײַנע געגנטן, עס זענען נישטאָ קיין שטרונגען, אָבער עס איז נישטאָ דאָ קיין באַזונדערס גרויסע הצלחה. "השקט ובטח" דריקט אויס אַ העכערע מדרגה. "השקט" איז פֿונעם אינעווייניקסטן כעס און אומרו: עס איז דאָ אַ מענטש וואָס פֿון דרויסן איז אַלץ בײַ אים בסדר, אָבער ער איז צעקריגט מיט זיך אַליין, ער לײַדט פֿון חרדות און פּחדים און פֿון אַלערליי אינעווייניקסטע פּראָבלעמען; השקט מיינט אַז ער איז רויִק, ער איז נישט אונטער לחץ און נישט אין קיין חרדות פֿון אינעווייניק. "בטח" איז די שטאַרקייט פֿונעם האַרצן לגבי דער צוקונפֿט, אַז ער האָט בטחון אין בורא עולם און ממילא איז ער נישט אויסגעשטעלט צו פּחדים פֿון דרויסן. קומט אויס אַז אויף מעשה הצדקה, בײַ די זאַכן וואָס דער מענטש פֿאַרשטייט מיט זײַן שכל, איז דער שכר שלום, וואָס דאָס איז די נידעריקערע מדרגה; און אויף עבודת הצדקה, בײַ מצוות וואָס זענען בגדר חוק, איז דער שכר השקט פֿון אינעווייניק און בטח פֿון דרויסן, און נישט בלויז דאָס, נאָר עד עולם, אָן קיין אויפֿהער.
וְיָשַׁב עַמִּי בִּנְוֵה שָׁלוֹם וּבְמִשְׁכְּנוֹת מִבְטַחִים וּבִמְנוּחֹת שַׁאֲנַנּוֹת׃ - און מײַן פֿאָלק וועט זיצן אין אַ וווינונג פֿון שלום, און אין זיכערע וווינערטער, און אין רויִקע מנוחות.
"נווה" איז געוויינטלעך די וווינונג פֿון די שאָף, ווי מיר געפֿינען בײַ דוד'ן וואָס איז גענומען געוואָרן "מאחר הצאן", פֿון נווה הצאן, און דאָס ווערט גענוצט בהשאלה אויף אַ הויז. "בנווה שלום" - עס וועט דאָרט זײַן שלום, עס וועלן נישט זײַן קיין רויבערס און קיין פּלינדערערס. "ובמנוחות שאננות" - די מנוחות זענען די ערי הפרזות, די אָפֿענע שטעט וואָס האָבן נישט קיין מויער, און זיי וועלן זײַן שאננות. שאנן איז דאָס פֿאַרקערטע פֿון שאון: שאון איז אַ רעש, טומל, און שאנן מיינט אָן קיין רעש, שטיל, אַז עס איז נישטאָ קיין זאַך וואָס זאָל אים באַאומרויִקן און שטערן. די אָפֿענע שטעט וועלן נישט האָבן קיין גערודער וואָס זאָל זיי אָנשרעקן, און קיין שׂונא וואָס זאָל קומען און שטערן זייער מנוחה.
און קעגנאיבער דעם "משכנות" - אַ משכן איז אַ קבועות'דיקע זאַך, און די כוונה איז צו אַ מבצר און אַ פּאַלאַץ, און דעריבער שטייט בײַ זיי "מבטחים". ביטחון, ווי מיר האָבן ערקלערט, איז ווען עס איז פֿאַראַן אַ דראָונג אויף מיר און פֿונדעסטוועגן בין איך בטוח, ווײַל איך האָב אויף וואָס צו בטוח זײַן: איך האָב אַ מבצר און איך האָב מויערן, און אויב דער שׂונא וועט קומען וועט ער גאָרנישט אויפֿטאָן קעגן מיר. וויבאַלד ער זיצט אין באַפֿעסטיקטע משכנות וועט ער ממילא זײַן בטוח, און אויך די תושבים פֿון די ערי הפרזות וועלן זײַן שאננים, ווײַל וויבאַלד עס וועט נישט זײַן קיין שום דראָונג אויף זיי, וועלן זיי נישט ציטערן פֿאַר קיין שום שאון.
בײַם פֿאַלן פֿונעם וואַלד און וואויל איז די וואָס בלײַבן איבער
וּבָרַד בְּרֶדֶת הַיָּעַר וּבַשִּׁפְלָה תִּשְׁפַּל הָעִיר׃ - און עס וועט פֿאַלן ווען דער וואַלד פֿאַלט אַראָפּ, און אין דער שפלה וועט די שטאָט גענידערט ווערן.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דער יער און די שפלה זענען ביידע געווען אין חלק פֿון יהודה. די שפלה שטייט מפורש אַז זי איז געווען אינעם חלק פֿון יהודה אין ספר יהושע קאַפּיטל ט"ו, און איר האָט סנחריב חרוב געמאַכט, וואָרן לכיש און לבנה וואָס ער האָט חרוב געמאַכט זענען געווען פֿון די שטעט אין דער שפלה, און דער יער וואָס זיי האָבן חרוב געמאַכט איז געווען אין דעם זעלבן געגנט, און דאָס אַלץ איז געווען פֿון חלק יהודה.
און גיט אַכט: "וברד" דאָ איז נישט דער ברד וואָס פֿאַלט פֿונעם הימל און נישט די מכת ברד, און מיר ווייסן דאָס פֿונעם ניקוד. ווען עס וואָלט געווען געפּונקט מיט צוויי פתח'ן וואָלט דאָס געווען אַ שם דבר, אָבער דאָ איז דער ב' מיט אַ קמץ, און די כוונה איז "און אין דער צײַט וואָס ער וועט אַראָפּפֿאַלן". און אַזוי פֿאַרטײַטשט רש"י: על כורחך איז דאָס וואָרט "ברד" נישט קיין שם דבר, ווײַל עס איז געפּונקט האַלב מיט אַ קמץ און האַלב מיט אַ פתח, און דאָס איז בלשון פועל - וואָס איז דער פועל? ער איז אַראָפּגעפֿאַלן.
לויט דעם: "וברד ברדת היער" - ווען אַלץ וועט אַראָפּפֿאַלן און חרובֿ ווערן, ווען דער וואַלד וועט אַראָפּפֿאַלן און חרובֿ ווערן; "ובשפלה תשפל העיר" - אינעם חלק השפלה פֿון יהודה וועלן אַלע שטעט פֿאַרנידערט ווערן און אַראָפּפֿאַלן פֿון זייער מדרגה. אין יענער צײַט ווען אַלץ איז חרובֿ, וואָס וועט זײַן?
אַשְׁרֵיכֶם זֹרְעֵי עַל־כׇּל־מָיִם מְשַׁלְּחֵי רֶגֶל־הַשּׁוֹר וְהַחֲמוֹר׃ - וואויל איז אייך, וואס איר זייעט לעבן יעדן וואסער, וואס לאזט פריי דעם פוס פונעם אקס און פונעם אייזל.
וואויל איז אייך, דורו של חזקיהו, דער פארבליבענער דור. ווען דער וואלד וועט פאלן און די שפלה דערנידערט ווערן, און די שטאט אין חלק פון יהודה איז אנגעקומען צו א שפלות, וועט איר זיין "זורעי על כל מים" - ביי יעדן מוצא מים. דער וואס זייעט אין אן ארט וואו עס איז נישטא קיין וואסער איז דא א סכנה אז זיין זריעה וועט אויסגעטריקנט ווערן, אבער דער וואס זייעט אויף אן ארט וואו עס איז דא א קוואל וואס פליסט נאנט צום פלאץ פון דער זריעה, דאס איז "זורעי על כל מים". און די דאזיקע זריעה וועט וואקסן ביז אזוי ווייט ווי "משלחי רגל השור והחמור", אז די בהמות וועלן קענען דארט פאשען, און דאס וועט זיין א פלאץ פון חיות און גידולים, אזוי ווי עס שטייט: "וכל ההרים אשר במעדר יעדרון... והיה למשלח שור ולמרמס שה".
די שפלה וועט חרוב ווערן, אבער צום בארג וועט ער נישט דערגרייכן. אלעס וואס איז ארום וועט פארטיליגט ווערן - דאס איז די שפלה, און דאס איז "ברדת היער" - אבער אויפן הר ציון וועט זיין א פליטה והיה קודש, און דאס איז ירושלים. סנחריב וועט קומען און באלאגערן, ער וועט חרוב מאכן אלעס ארום, אבער צו ירושלים וועט ער נישט קענען צוקומען: עס וועט קומען א מלאך השם און שלאגן ביי אים ארום הונדערט און פינף און אכציג טויזנט ראשי גייסות, און דערמיט וועט בטל ווערן זיין כח.
צום סך-הכל:
דער קאפיטל הייבט אן מיט דער תכלית פון דער מלוכה - מלך לצדק און שרים למשפט - און שילדערט חזקיהו אלס א מגן קעגן די היזקים פון די ארבעת היסודות. אין זיינע טעג וועלן זיך עפענען אויגן און אויערן, לבב נמהרים יבין און לשון עילגים תדבר צחות, און די חנופה וועט אויפהערן: מען וועט מער נישט רופן דעם נבל א נדיב און דעם כילי א שוע, ווייל דער נבל איז שלעכט אינעווייניג און אינדרויסן און אין אלע דריי תחומים פון שלמות, און ביים כילי איז זיין שלעכטסקייט באהאלטן און געצילט צו שעדיגן די עניים, בעת דער אמת'ער נדיב איז זיין גאנצער יסוד און תכלית נדיבות אן קיין שום אינטערעס. דערנאך מוסר'ט דער נביא די שאננות (יהודה) און די בוטחות (אפרים), שילדערט דעם חורבן פון אפרים, דאס אויסטון זייערע בגדים, דעם פארלוסט פון זייערע פעלדער און זייערע פארלאזענע הייזער וואס זענען געווארן א פאשע-פלאץ פאר ווילדע חיות. און צום סוף קומט דער חזון הנחמה: ביז וואס עס וועט געגאסן ווערן אויף אונז א רוח ממרום, און דעמאלט וועט דער מדבר צוריק ווערן ווי א כרמל, עס וועט רוען משפט און צדקה, און מעשה הצדקה וועט ברענגען שלום און עבודת הצדקה השקט ובטח עד עולם, און דער פארבליבענער דור אין די טעג פון חזקיהו - וואויל איז זיי, זורעי על כל מים, ווען סנחריב וועט חרוב מאכן אלעס ארום און אין ירושלים וועט זיין א פליטה.