TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל ל"א - די וואס גייען אראפ קיין מצרים נאך הילף

לייענען דעם מקור

הקדמה: צווישן בטחון אין ה' און בטחון אין די פערד פון מצרים

קאפיטל ל"א אין ישעיהו פירט ווייטער די תוכחה פונעם נביא אויף די וואס זענען אראפגעגאנגען קיין מצרים זוכן הילף קעגן אשור. דער נביא שטעלט איינס קעגן דאס אנדערע צוויי מחנות: די וואס האבן זיך אנגעלענט אויף רכב און פערד און אויף בשר ודם, און די וואס האבן געטרויעט אינעם קדוש ישראל. אינעם ערשטן חלק פונעם קאפיטל איז די תוכחה, און אינעם צווייטן חלק א הערליכע באשרייבונג פון דער שמירה פונעם אויבערשטן אויף ירושלים - אן ערדישע שמירה און א הימלישע שמירה צוזאמען - ביזן פאלן פון אשור דורך א שווערד וואס איז נישט פון קיין מאן און נישט פון קיין מענטש.

פסוק א': "הוי היורדים מצרים לעזרה"

הוֹי הַיֹּרְדִים מִצְרַיִם לְעֶזְרָה עַל־סוּסִים יִשָּׁעֵנוּ וַיִּבְטְחוּ עַל־רֶכֶב כִּי רָב וְעַל פָּרָשִׁים כִּי־עָצְמוּ מְאֹד וְלֹא שָׁעוּ עַל־קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל וְאֶת־ה' לֹא דָרָשׁוּ׃ - וויי צו די וואס גייען אראפ קיין מצרים נאך הילף, אויף פערד לענען זיי זיך אן, און זיי פארלאזן זיך אויף רכב ווייל זיי זענען פיל, און אויף רייטער ווייל זיי זענען זייער שטארק, און זיי האבן זיך נישט געוואנדן צום קדוש ישראל, און דעם אויבערשטן האבן זיי נישט געזוכט.

רש"י ערקלערט אז דער פסוק גייט ארויף אויף די עשרת השבטים וואס זענען אראפגעגאנגען קיין מצרים בעטן הילף. זיי האבן געשיקט שליחים צו סוא מלך מצרים, ווי עס שטייט אין מלכים ב' פרק י"ז, און זענען געגאנגען ברענגען פון דארט פערד - וואס מיר האבן שוין פריער מסביר געווען אז די פערד זענען געווען קלי המרוץ. "על סוסים יישענו" - זיי האבן זיך נישט אנגעלענט אויפן קדוש ישראל, נישט ווי חזקיהו וואס אויף אים שטייט געשריבן "בה' אלוקי ישראל בטח" און ער האט זיך געשטעלט קעגן מלך אשור. זיי האבן געזאגט: מיר האבן אן אייגענעם אימפארט, פערד פון מצרים, זיי וועלן אונז ראטעווען - "ואת ה' לא דרשו".

דער מלבי"ם שטעלט אוועק דעם פסוק לויטן כלל פון "דלתות הכתוב מקבילות": דער פסוק איז איינגעטיילט אין פיר חלקים, וואו חלק א' איז געצילט קעגן חלק ג', און חלק ב' קעגן חלק ד'. "הוי היורדים מצרים לעזרה" - שטייט קעגן "ולא שעו על קדוש ישראל": אנשטאט זיך צו ווענדן צום קדוש ישראל זענט איר געגאנגען בעטן הילף פון מצרים. "ויבטחו על רכב כי רב" - שטייט קעגן "ואת ה' לא דרשו": זיי פארלאזן זיך אויף פערד און רכב, און פארלאזן זיך נישט אויפן כח ה' און אויף סייעתא דשמיא.

ערלויבטע השתדלות - פאר ווער עס איז נישט אויף א הויכער מדרגה

דער מלבי"ם ערקלערט: אמאל האט א מענטש בטחון אינעם אויבערשטן, אבער ער זאגט צו זיך אליין אז עס איז אסור צו סמוך זיין אויפן נס, און דערפאר דארף ער טאן גשמיות'דיגע פעולות בדרך הטבע כדי די ישועה זאל קומען אויף א נאטירלעכן אופן. אזוי געפינען מיר ביי דוד המלך: עס שטייט נישט אויף אים אז ער פלעגט ליגן אין שטוב און גיין שלאפן, נאר ער פלעגט צוגרייטן אן ארמיי און ארויסגיין אין קאמף, און צוזאמען מיט דעם מתפלל זיין "ארדוף אויביי ואשיגם ולא אשוב עד כלותם". די מלחמה און די ישועה געהערט צום אויבערשטן, אבער גשמיות'דיגע השתדלות פלעגט ער יא טאן. ווער עס פירט זיך אזוי, קען מען נישט זאגן אז עס ליגט אין אים א חטא אדער אן עוון, ווייל אזוי האט דער אויבערשטער געפירט זיין וועלט לויט די דרכי הטבע. מען דארף נאר וויסן אין סוף פון טאג אז "שקר הסוס לתשועה", אז לה' הישועה, און ער איז דער וואס פירט די מלחמות - און נישט "איך האב דאס געטאן". דאס איז די אמונה וואס ווערט פארלאנגט, און עס איז נישטא קיין שום שטרויכלונג פון צוגרייטן א מיליטער און ארויסגיין אין קאמף.

אבער עס איז פאראן א חילוק. א מענטש וואס ווייסט אז די גשמיות'דיגע מיטלען זענען פונעם אויבערשטן, און ער פארשטייט אז מען דארף אויך השתדלות - פאר אים איז דאס א נאטירלעכע זאך און מען וועט אים דערויף נישט באשולדיגן. אבער ווער עס איז שוין געוואוינט צו ניסים, און דער אויבערשטער האט אים געוויזן אז ער דארף גארנישט, אז ער זיצט אינדערהיים און דער אויבערשטער ראטעוועט אים - פארוואס פלוצלונג האט ער ביי א געוויסער שטאפל באשלאסן אויפצושטיין און קעמפן? אויב דער אויבערשטער האט דיך געראטעוועט ביז היינט אן קיין שום השתדלות, ווען דו וועסט היינט אנהויבן מאכן השתדלות - פאר דיר איז דאס א ירידה אינעם בטחון.

א ווארט: יוסף און דער שר המשקים

מיט דעם האבן מיר אמאל ערקלערט דעם פסוק "ברוך הגבר אשר יבטח בה'", און קעגנאיבער דעם "ארור הגבר אשר ישים בשר זרועו". עס שטייט דארט "ברוך הגבר אשר יבטח בה'... ולא פנה אל רהבים ושטי כזב". חז"ל זאגן: "ברוך הגבר אשר יבטח בה'" - דאס איז יוסף; און "ולא פנה אל רהבים ושטי כזב" - דאס איז יוסף וואס האט יא פונה געווען צו רהבים, וואס ער האט געזאגט צום שר המשקים "כי אם זכרתני... והזכרתני". לכאורה איז דאס דאך א סתירה מיניה וביה: איין מאל זאגסטו אז יוסף האט בטחון אין ה', און איין מאל אז ער האט זיך געוואנדן צו רהבים. באשליס - טוט יוסף בוטח זיין אינעם אויבערשטן אדער ווענדט ער זיך צו רהבים?

נאר אדרבה, דאס גופא איז דער ביאור. ווען יוסף וואלט געווען א פשוט'ער מענטש, וואלט זיין ווענדן זיך צום שר המשקים נישט פאררעכנט געווארן אלס "פנה אל רהבים", נאר ווי א נאטירלעכע השתדלות וואס יעדער מענטש מוז טאן, צו האנדלען בדרך הטבע. אבער וויבאלד דו ביסט יוסף, "ברוך הגבר אשר יבטח בה'", און דיין דרגה פון בטחון איז זייער הויך - איז דאס ווענדן זיך צום שר המשקים נישט קיין נאטירלעכע השתדלות נאר "פנה אל רהבים ושטי כזב". אויף דיין הויכער מדרגה, נאכדעם וואס דו האסט געזען ווי דער אויבערשטער האט דיך ביז יעצט געראטעוועט פון אלעס און איז געווען מיט דיר - פארוואס האסטו זיך געוואנדן צום שר המשקים? ביי דיר ווערט דאס שוין פאררעכנט פאר א תביעה.

קדוש ישראל - השגחה פרטית; "ואת ה'" - הנהגה כללית

דאס איז וואס דער מלבי"ם ערקלערט דא אז עס איז זיי פאררעכנט געווארן פאר א חטא. "הוי היורדים מצרים" צו זוכן הילף, "על סוסים יישענו" - זיי שטיצן זיך אויף די פערד אלס נאטירלעכע מיטלען דורך וועלכע זיי וועלן מנצח זיין אין קאמף, און אויף דעם איז די תביעה: "ולא שעו על קדוש ישראל". זאגט דער מלבי"ם אז דער אויסדרוק "קדוש ישראל" קומט תמיד ארויסצוברענגען דעם צד פון השגחה פרטית וואס דער הקדוש ברוך הוא היט אפ זיין פאלק. פארלאזט אייך אויף דער השגחה פרטית פונעם אויבערשטן! און עס איז דא א צווייטער צד, ווען א מענטש פארלאזט זיך אויף די נאטירלעכע מיטלען און דאך נעמט ער נישט אוועק זיין בטחון פונעם אויבערשטן, און די גשמיות'דיגע מיטלען זענען בלויז מצד דעם חיוב צו האנדלען על פי טבע.

אויף דעם לייגט ער צו "ואת ה' לא דרשו". ווען עס וואלט געווען נאר אלס א צוזאץ - ער האפט סיי צום אויבערשטן און ער טוט סיי השתדלות - ניחא. אבער איר האט אינגאנצן אוועקגענומען אייער בטחון פונעם אויבערשטן. און דאס אליין איז א גרויסער חטא: אויב דו גייסט און טוסט גשמיות'דיגע פעולות ווייל דו פירסט זיך על פי טבע, און אזוי איז דער רצון ה' אז דו זאלסט טון - פארוואס דערמאנסטו נישט אויך דעם הקדוש ברוך הוא? ווען דו גלייבסט אינעם אויבערשטן, וואלסטו מתפלל געווען צו אים און אויך געטון על פי טבע, און דאס איז אויסגעהאלטן (סיידן אז מען האלט ביי א הויכער מדרגה ווי מיר האבן געזאגט). אבער אין דעם מאמענט וואס "את ה' לא דרשו" - אויף דעם איז די תביעה.

און דערפאר לייגט ער צו: "ויבטחו על רכב כי רב" - פארוואס פארלאזטו זיך? נישט ווייל דער אויבערשטער איז מיט מיר, נאר ווייל איך פארמאג אסאך קריגס-וועגנער. "ועל פרשים כי עצמו מאוד" - "עצמו" רעדט פון דער קוואליטעט און נישט פון דער קוואנטיטעט: די וועגנער זענען פיל אין צאל, און די רייטער זענען מעכטיג און שטארק. דער וואס בארימט דעם כוח פונעם מיליטער זאגט למעשה: מיט דעם כוח בין איך מנצח, כוחי ועוצם ידי. און דערפאר "ואת ה' לא דרשו" - וואס דאס איז די הנהגה כללית - און אויך "לא שעו על קדוש ישראל" וואס איז די השגחה פרטית. נישט נאר אז כביכול איז נישטא קיין השגחה פרטית, נאר אפילו קיין השגחה כללית איז נישטא, וואס זיי האבן זיך בכלל נישט פארלאזט אויפן אויבערשטן, נאר בלויז אויפן כוח פון די וועגנער, די רייטער און די פערד.

פסוק ב: "וגם הוא חכם"

וְגַם־הוּא חָכָם וַיָּבֵא רָע וְאֶת־דְּבָרָיו לֹא הֵסִיר וְקָם עַל־בֵּית מְרֵעִים וְעַל־עֶזְרַת פֹּעֲלֵי אָוֶן׃ - און ער איז אויך קלוג און ברענגט אומגליק, און זיינע רייד נעמט ער נישט צוריק; און ער וועט אויפשטיין קעגן דעם הויז פון די שלעכטסטוער, און קעגן דער הילף פון די עוסקים אין אומרעכט.

איר טראכט צו זוכן תחבולות קעגן דער גזירה פונעם אויבערשטן אויף אייך? "וגם הוא חכם" - דער הקדוש ברוך הוא איז קלוגער פון אייך אויסצופירן זיין גזירה מכוח אל הפועל. דו מיינסט זיך צו פאפקלוגן קעגן השי"ת? און נישט נאר דאס, נאר "ויבא רע" און "את דבריו לא הסיר" - די גזירות וואס ער האט גוזר געווען וועט ער אויספירן למעשה. "וקם על בית מרעים" - דאס זענען שבט אפרים, די עשרת השבטים וואס זענען געווען שלעכט און זינדיג, און זיי זענען פארטריבן געווארן אין גלות. און דאס וואס איר טראכט זיך צו ספראווען מיט די צרות דורך דער הילף פונעם מלך מצרים, מיט פערד און רייטער - "וקם על עזרת פועלי אוון": די מצריים וואס איר קלערט צו באקומען פון זיי הילף, זענען באמת פועלי אוון און טוער פון ליגן. און מיר האבן שוין געזען אין די פריערדיגע פסוקים אז מצרים האט קיינמאל נישט געהאלפן פאר ווער עס האט זיך אויף זיי אנגעלנט, און דערפאר זענען זיי א משענת קנה רצוץ; יעדער וואס האט זיך אמאל אויף זיי פארלאזט, האט צום סוף געליטן א מפלה.

משענת קנה רצוץ - אויך היינטיגע צייטן

און ליידער אויך אין אונזער דור האט מען דאס נישט פארשטאנען און מען האט זיך אנגעלנט אויף מצרים - די אמעריקאנער האבן זיך פארלאזט אויף מצרים, און מיר האבן זיך פארלאזט אויף מצרים, און מען האט געמיינט אז מיר האבן אן אפמאך, און מיר האבן דאס און מיר האבן יענץ, און פלוצלונג האט זיך ארויסגעשטעלט אז מיר האבן נישט קיין ברידער, נאר די "איסלאמישע ברידער". מען האט געזאגט: דאס איז דאס מערסט ארדענטלעכע לאנד אינעם מיטל מזרח, עס איז דארט פאראן אן אייזערנער הערשאפט. דריי טעג פאר די רעגירונג איז צוזאמגעפאלן זענען געווען אפשאצונגען פונעם ראש אמ"ן אז מובאראק גייט נישט פאלן. וויי צו אונז פון די שאצונגען פון די וואס נעמען ריזיגע געהאלטן. דער זעלבער מענטש קען שאצן אז יענער האט נאך נישט קיין באמבע, און אז דער חיזבאללא האט מורא אונז אטאקירן - וואס פארשטייען זיי צו דער ווירקלעכקייט? "יושב בשמים ישחק, ה' ילעג למו". וואו זענען אלע מבינים און אלע שאצערס? ווער האט געטראכט מיט צוויי יאר צוריק וועגן דעם גאנצן אראבישן רעוואלוציע? ביז מיט עטליכע חדשים צוריק איז מען געווען זיכער אז דער מיטל מזרח גייט צו דעמאקראטיע, עס וועלן פארקומען וואלן, עס וועט זיין א "נייער מיטל מזרח", א געלעגנהייט. וויפיל נארישקייט, ווי ווייניג מען פארשטייט דעם אראבישן קאפ.

דער הקדוש ברוך הוא פירט דא אלעס צו צו אן איבערקערעניש. עס שטייט דאך אז עס וועט זיין א מלחמה פון אדום און ישמעאל אין ירושלים, און אדום וועט שלאגן ישמעאל. אויב אזוי, גייען מיר צו צו דעם. וואס מיינסטו, אז זיי ווערן פודלס? זיי ווערן גאר ראטוויילערס, ווייל די דאזיגע מלחמה שטייט ביים שוועל. און ווער עס שלאפט זענען מיר - מיר מוזן זיך אויפוועקן און טון תשובה. אלע די דאזיגע רעוואלוציעס זאגן עפעס פאר אונז: דער עסק ווערט הייס. און גדולי ישראל רעדן שוין קלאר אז מיר געפינען זיך אין עקבתא דמשיחא, און אלע שריט פון ארום, און די גאנצע פירוד און העצע וואס קומט פאר פון אינעווייניג - עס איז קלאר אז דאס פירט צו אן אויפרייס, ה' יצילנו. דאס דארף אונז אויפוועקן צו תשובה און צו פארשטיין אז די צייט איז קורץ, און מען קען נישט ווייטער אנגיין מיט דעם וואס מען האט געטון ביז היינט.

און דאס איז די תוכחה: "גם הוא חכם" - איר וועט זיך קלוגן קעגן דעם אויבערשטן? איר האט געהילפן און שטיצער, אויף וועמען? "על עזרת פועלי אוון", די וואס האבן ביז היינט געטון בלויז שלעכטס. און פונקט ווי דער הקדוש ברוך הוא האט גוזר געווען מבטל צו זיין די עצה פון אפרים, אזוי וועט ער גוזר זיין מבטל צו זיין די עצה פון מצרים, און איר וועט זען מיט די אייגענע אויגן אז די אויף וועמען איר האט זיך פארלאזט זענען א משענת קנה רצוץ וואס מען קען זיך נישט אנשפארן דערויף.

פסוק ג: "ומצרים אדם ולא אל"

וּמִצְרַיִם אָדָם וְלֹא־אֵל וְסוּסֵיהֶם בָּשָׂר וְלֹא־רוּחַ וַה' יַטֶּה יָדוֹ וְכָשַׁל עוֹזֵר וְנָפַל עָזֻר וְיַחְדָּו כֻּלָּם יִכְלָיוּן׃ - און מצרים איז דאך א מענטש און נישט קיין גאט, און זייערע פערד זענען פלייש און נישט קיין גייסט, און דער אויבערשטער וועט אנבייגן זיין האנט, און דער העלפער וועט שטרויכלען און דער געהאלפענער וועט פאלן, און אינאיינעם וועלן זיי אלע פארלענדט ווערן.

זאגט זיי דער נביא: איר קריגט זיך דאך נישט קעגן קיין בשר ודם, נאר קעגן דעם הקדוש ברוך הוא אליין, וואס ער איז א גייסטיקער עליון'דיקער כח וואס עס איז נישטא קיין פארגלייך צו אים, און די כלי זיין אין זיין האנט זענען "מלאכי רוח עושי דברו". אויב איר ווילט מלחמה האלטן קעגן דעם אויבערשטנ'ס גזירה און בטל מאכן זיינע רייד, וואלט דאך געברויכט זיין - ווי די קינדער זאגן - גלייכע כוחות, אבער דא איז דאס דאך גארנישט קיין גלייכע כוחות. מיט וועמען גייסטו מלחמה האלטן קעגן דעם הקדוש ברוך הוא? מיט מצרים וואס זענען בשר ודם? דו וואלסט דאך געברויכט א כוח פון אן אל, אדער כאטש צו ברענגען עפעס א גאט - אבער עס איז דאך אפילו גארנישט דא אויסער אים. "ומצרים אדם ולא אל". און קעגן די מלאכי הרוח וואס זיי זענען דעם אייבערשטנ'ס חיל, וואס שטעלסטו אנטקעגן? "וסוסיהם בשר ולא רוח" - פליישיקע פערד קעגן גייסטיקע מלאכים?

"וה' יטה ידו" - ערקלערט רש"י: ווען דער הקדוש ברוך הוא האלט כביכול א זאך אין זיין האנט, איז גענוג אז ער בייגט א ביסל אן זיין האנט, און אלעס גליטשט זיך אויס און פאלט אראפ. און ממילא "וכשל עוזר" - דאס איז מצרים, "ונפל עזור" - דאס איז כלל ישראל, "ויחדיו כולם יכליון" - אין איין רגע גייען זיי אלע אונטער. און אויב אזוי, ווי אזוי זענט איר אזוי נאריש געווארן (מלשון סכלות) צו האבן בטחון אין מצרים אז זיי וועלן אייך העלפן - קעגן וועמען? קעגן דעם הקדוש ברוך הוא!

פסוק ד: דער כח פונעם בוטח בה' - דער לייב וואס ליגט אויף זיין רויב

כִּי כֹה אָמַר־ה' אֵלַי כַּאֲשֶׁר יֶהְגֶּה הָאַרְיֵה וְהַכְּפִיר עַל־טַרְפּוֹ אֲשֶׁר יִקָּרֵא עָלָיו מְלֹא רֹעִים מִקּוֹלָם לֹא יֵחָת וּמֵהֲמוֹנָם לֹא יַעֲנֶה כֵּן יֵרֵד ה' צְבָאוֹת לִצְבֹּא עַל־הַר־צִיּוֹן וְעַל־גִּבְעָתָהּ׃ - ווארום אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט צו מיר: אזוי ווי דער לייב און דאס יונגע לייוונדל קלערט איבער זיין רויב, וואס ווען עס זאל צוזאמגערופן ווערן אויף אים א פולע מאס פאסטוכער, וועט ער פון זייער קול נישט דערשראקן ווערן און פון זייער גערודער וועט ער זיך נישט בייגן, אזוי וועט דער אויבערשטער צבאות אראפקומען צו קעמפן אויפן בארג ציון און אויף איר בערגל.

איצט קומט דער נביא באשרייבן ווי גרויס עס איז דער כח פונעם בוטח בה', און די ישועה פון די איינוואוינער פון ירושלים - א ישועה פונעם אויבערשטן אויף צוויי אופנים: סיי פון דער גשמיות'דיקער בחינה דא אויף דער ערד, און סיי פון דער רוחניות'דיקער בחינה דארט אויבן אין הימל. און צום ערשט רעדט ער וועגן דער ערדישער שמירה. ווען חזקיהו המלך האט זיך צוגעגרייט צום קומען פון סנחריב - כאטש ס'איז שווער דאס אנצורופן "צוגעגרייט", ווייל ער האט דאך גארנישט געטאן נאר איז ארויף אויף זיין בעט און זיך געלייגט שלאָפן - איז ער געווען רואיק און געלאסן אן קיין שום זארג. סנחריב האט באלאגערט ירושלים און גערעדט גאוה'דיקע רייד, אז אין עטליכע טריט וועט ער אלעמען פארלענדן, אבער חזקיהו איז נישט דערשראקן געווארן: ער האט געהאט בטחון אינעם אויבערשטן און נישט געטאן קיין שום זאך.

דער הקדוש ברוך הוא וואס רוהט אין ירושלים איז ווי א לייב און א יונג לייוונדל וואס ליגט אויף זיין רויב. ווען א לייב פארציקט אן איילע און ער ליגט אויף איר - ווער קען אים בייקומען? ווער קען קומען עס אוועקנעמען פון אים? האט ער דען מורא? חששות? קוקט ער אויף די זייטן? ער האט פאר קיינעם נישט קיין מורא. "אשר יקרא עליו מלוא רועים" - אפילו עס זאלן זיך צונויפזאמלען א גאנצע גרופע פאסטוכער קעגן אים, וועט ער זיך נישט רירן פון זיין ארט. "מקולם לא יחת" - פון דעם גאנצן גערודער וואס זיי מאכן אים צו דערשרעקן ווערט ער נישט דערציטערט און נישט צובראכן. "ומהמונם לא יענה" - אויך זיך אונטערצוגעבן צוליב דעם וואס זיי קומען מיט א גרויסן המון און א גרויסער מאסע, רעדט דאס גארנישט צו אים.

און וואס מיינט "יהגה"? דער מלבי"ם אין ביאור המילות ערקלערט אז הגייה ווייזט אדער אויפן ארויסברענגען א קלאנג פונעם מויל, אדער אויף א מחשבה, אדער אויף א קול ("הגה במחשבתו", "הגה רעיון"). געווענליך געפינען מיר דעם דאזיקן אויסדרוק לגבי א טויב, אבער נישט לגבי א לייב - און עס איז נישטא אין גאנץ תנ"ך דאס ווארט "יהגה" בנוגע א לייב. דעריבער ערקלערט ער אז דא באדייט "יהגה" דאס וואס דער לייב טראכט ביי זיך אין מחשבה: ווען ער זיצט איבער זיין רויב, טראכט ער ביי זיך אין הארצן - אפילו אויב עס וועלן אהערקומען פאסטוכער, און אפילו זיי וועלן פרובירן מיך צו דערשרעקן, און אפילו זיי וועלן שרייען און קומען מיט א גרויסן המון, ווער וועט זיך דען וואגן צו דערנענטערן?

"כן ירד ה' צבאות לצבוא על הר ציון ועל גבעתה" - אזוי קומט דער הקדוש ברוך הוא כביכול אראפ אויף דער ערד צו היטן אויף הר ציון און אויף ירושלים. מען זיצט בהשקט ובבטחה, ווי א לייב וואס האט נישט קיין מורא און רירט זיך נישט פון זיין ארט, אן אנצוגרייטן קיין מיליטער און אן צושטעלן ווער עס זאל שיצן קעגן סנחריב, ווייל דער הקדוש ברוך הוא געפינט זיך דא כביכול, ער קומט אראפ צו דינען ווי א חיל אויפן בארג און אויף "גבעתה" - איר בערגל, דאס איז הר הבית. דאס איז די ערדישע שמירה.

פסוק ה: "כציפורים עפות" - די שמירה פון הימל

כְּצִפֳּרִים עָפוֹת כֵּן יָגֵן ה' צְבָאוֹת עַל־יְרוּשָׁלָ͏ִם גָּנוֹן וְהִצִּיל פָּסֹחַ וְהִמְלִיט׃ - אזוי ווי פייגלעך וואס פליען, אזוי וועט דער אויבערשטער צבאות באשיצן ירושלים, ער וועט באשיצן און ראטעווען, איבערהיפן און ארויסראטעווען.

דער רד"ק ברענגט אין נאמען פון זיין פאטער, אז די פליענדיקע פייגלעך זענען א משל צום מלאך ה' וואס איז געקומען און געשלאגן דעם מחנה אשור, ווייל דער מלאך איז ווי א פליענדיק פייגל: דער אויבערשטער וועט שיקן מלאכים אזוי ווי פייגלעך, וואס וועלן פליען שנעל צו שיצן און שטעלן א מחיצה קעגן סנחריב'ס חיל.

דער מלבי"ם ערקלערט: ווען מען וויל צורויבן דעם פויגל'ס נעסט, פליט זי מיט א שנאלקייט צו היטן אויפן נעסט און אים ראטעווען. אזוי וועט דער אויבערשטער באשיצן ירושלים - ער וועט כביכול פליען אויף די וואלקנס צו ראטעווען זיין נעסט, כלל ישראל, "גם ציפור מצאה בית ודרור קן לה". אזוי ווי א פויגל וואס פליט אין איין רגע צו ראטעווען איר נעסט, אזוי וועט דער קדוש ברוך הוא אין איין רגע קומען ראטעווען כלל ישראל. און די הצלה איז אין צוויי בחינות: "גנון והציל" מלשון הגנה, ער זאל באשיצן און ראטעווען אז דער שונא זאל זיך נישט דערנענטערן צום נעסט; און נאך "פסוח והמליט" - ער האט געשפרונגען און איבערגעהיפט איבער דעם שונא'ס לאגער, און ארויסגעראטעוועט פון זיין האנט די ביזה.

ווארום מיר אלע געדענקען דאך וואס מיר האבן געלערנט אין ספר מלכים, אז סנחריב איז דא אנגעקומען נאכדעם וואס ער האט מלחמה געהאלטן מיט תרהקה מלך כוש. ער האט געלייגט א באלאגערונג, מען האט אים געזאגט אז עס איז דא א מלחמה אין זיין לאנד, האט ער אלעס איבערגעלאזט און איז געגאנגען קריגן, און ער האט געזאגט: מיינט נישט אז איך האב פארלאזט, איך קער זיך נאך צוריק! ער איז געגאנגען, געקעמפט, גענומען א גרויסן שלל און צוריקגעקומען אהער. און פארוואס האט דער קדוש ברוך הוא אזוי צוגעפירט? כדי זיי זאלן נישט קומען מיט ליידיגע הענט - "לא יראו פני ריקם"! אז מען קומט שוין, זאל דאך בלייבן עפעס. ער האט געברענגט דעם גאנצן שלל פון כוש, און א מלאך ה' איז געקומען און אלעמען געשלאגן, און דא איבערגעלאזט דעם גאנצן שלל. קומט אויס אז נישט בלויז "גנון והציל" - וואס ער האט אונז געראטעוועט פון זיין האנט - נאר אויך "פסוח והמליט", וואס ער איז כביכול געשפרונגען אויפן שונא'ס מחנה און ארויסגעראטעוועט פון זיין האנט דעם גאנצן שלל וואס איז געווען ביי אים.

אויב אזוי, הגם אויף דער ערד איז נישט געטון געווארן קיין שום נאטירליכע הכנה - חזקיהו איז געגאנגען שלאפן, ער האט נישט געשארפט קיין שווערדן, נישט אנגעגרייט זיין מיליטער, און גארנישט געטון - האט דער קדוש ברוך הוא אויף אים געוואכט פון דער ערדישער בחינה, "כאשר יהגה האריה והכפיר על טרפו"; און פון דער אנדערער זייט אויך פון הימל, ווי "הכוכבים נלחמו עם סיסרא": פון הימל העלף איך און באשיץ איך אז ס'זאל נישט צוקומען צו א מצב אז ער זאל דיר קענען שעדיגן, דורך דעם וואס דער אויבערשטער שיקט זיינע מלאכים עושי דברו, "כציפורים עפות", העכער דעם טבע.

און נאך קען מען זען אז ס'איז דא דא א רמז: ווען איז געווען די הצלה פון חזקיהו און די איינוואוינער פון ירושלים? אין פסח. און דאס איז מרומז אינעם פסוק "גנון והציל פסוח והמליט" - "פסוח" לשון פסח: ווען וועט אונז דער אויבערשטער ארויסראטעווען פון זיין האנט? ווען מען וועט מקריב זיין די קרבנות פסח, דעמאלט וועט זיין די ישועה פון סנחריב'ס האנט.

פסוק ו': "שובו לאשר העמיקו סרה"

שׁוּבוּ לַאֲשֶׁר הֶעְמִיקוּ סָרָה בְּנֵי יִשְׂרָאֵל׃ - קערט זיך צוריק צו דעם [באשעפער], וואס די קינדער פון ישראל האבן זיך אזוי טיף אפגעקערט פון אים.

זאגט זיי דער נביא: נאכדעם וואס איר זעט אז די גאנצע הצלה קומט נאר פון אים יתברך, פארוואס זאלט איר זיך פארלאזן אויף מצרים? מצרים איז א גשמיות'דיגע הילף וואס האט נישט קיין שום ממשות, "אדם ולא אל", "סוסיהם בשר ולא רוח", און אין איין רגע וועט דער אויבערשטער אויסשטרעקן זיין האנט, "וכשל עוזר ונפל עזור, ויחדיו כולם יכליון". איז דען נישט פיל מער כדאי פאר אייך זיך צו פארלאזן אויפן קדוש ברוך הוא, וואס באשיצט סיי מיט אן אויבערשטער רוחניות'דיגער שמירה און סיי מיט אן ערדישער שמירה? און וויבאלד איר זעט אז דער אויבערשטער איז דער מגן, דער עוזר און דער מושיע - איז דאך אליינס פארשטענדליך: "שובו לאשר העמיקו סרה בני ישראל".

"סרה" מיט א סמ"ך מיינט אז איר האט פארטיפט דאס זיך אפקערן פון אים יתברך - איר זענט אפגעטראטן פון דרך ה' און איר האט פארטיפט צו גיין אויף דעם וועג. און פארוואס רופט ער דאס אן "העמיקו"? ווייל דער קדוש ברוך הוא איז אויבן, און ווער עס קערט זיך אפ פון אים גייט אראפ. דעריבער, אויף איינעם וואס דערווייטערט זיך מער און מער ווערט געזאגט אז ער גייט טיפער. אזוי אויך זאגן מיר אויף א מענטש וואס דערווייטערט זיך פון תורה ומצוות: ער גליטשט זיך אראפ, ער פאלט, ער איז געפאלן אין רוחניות - ווייל אנצוקומען צום אויבערשטן יתברך דארף מען שטייגן. און ווער עס האט פארטיפט זיך צו דערווייטערן, איז געפאלן טיף טיף. זאגט ער זיי: קערט זיך צוריק צו אים, און דורך דעם וועט איר האבן די ישועה - און דער אויבערשטער וועט אייך באשיצן ווי א לייב און א יונגער לייב וואס היט, און ווי פליענדע פייגלעך צו באשיצן אויף ירושלים.

פסוק ז': "ימאסון איש אלילי כספו"

כִּי בַּיּוֹם הַהוּא יִמְאָסוּן אִישׁ אֱלִילֵי כַסְפּוֹ וֶאֱלִילֵי זְהָבוֹ אֲשֶׁר עָשׂוּ לָכֶם יְדֵיכֶם חֵטְא׃ - ווארום אין יענעם טאג וועט יעדער פאראכטן זיינע זילבערנע אפגעטער און זיינע גאלדענע אפגעטער, וואס אייערע הענט האבן אייך געמאכט צו א זינד.

"ביום ההוא" - אין דעם טאג וואס דער אויבערשטער וועט שלאגן דעם מחנה פון אשור, זאגט דער רד"ק, ווען זיי וועלן זען אז מחנה אשור פאלט נישט דורך א שווערד נאר דורך דער האנט פונעם אויבערשטן יתברך, וועט ממילא יעדער מענטש פאראכטן זיינע זילבערנע אפגעטער. ער וועט אנקוקן די עבודה זרה'ס וואס ער האט געקויפט פאר געלט, אדער וואס זענען באדעקט מיט זילבער, און ער וועט פארשטיין אז דאס איז אלעס הבל וריק און ס'איז נישטא אין זיי קיין שום נוצן, און עס איז דאך אין עוד מלבדו. "ואלילי זהבו" - אפילו די מער חשוב'ע עבודה זרה'ס, וואס מען האט אריינגעלייגט אין זיי גאלד אדער זיי געמאכט גאר פון גאלד. "אשר עשו לכם ידיכם" - דעמאלט וועט איר פארשטיין: וואס איז דאס דער אפגאט? א שטות און אן הבל, מיט דיינע אייגענע הענט האסטו אים געמאכט, און דו מיינסט אז ער וועט דיר העלפן? און אויב אזוי, יעדער וואס האלט אזא עבודה זרה - "חטא", א פעלער און א זינד איז אין זיין האנט. און דעמאלט וועט איר באגרייפן אז די ישועה איז בלויז פונעם אויבערשטן, ווארום ווען חזקיהו און זיין עדה האבן בטחון געהאט אינעם אויבערשטן, האט ער זיי באשיצט, געראטעוועט און געהאלפן.

פסוק ח': "בחרב לא איש" און "חרב לא אדם"

וְנָפַל אַשּׁוּר בְּחֶרֶב לֹא־אִישׁ וְחֶרֶב לֹא־אָדָם תֹּאכְלֶנּוּ וְנָס לוֹ מִפְּנֵי־חֶרֶב וּבַחוּרָיו לָמַס יִהְיוּ׃ - און אשור וועט פאלן דורך א שווערד נישט פון קיין מאן, און א שווערד נישט פון קיין מענטש וועט אים אויפעסן, און ער וועט אנטלויפן פון פאר דער שווערד, און זיינע אויסגעוועלטע בחורים וועלן צעשמאלצן ווערן.

דער רד"ק ערקלערט אז דער מלאך איז נישט קיין איש און נישט קיין אדם, און דערפאר איז אשור געפאלן "בחרב לא איש" און "חרב לא אדם". אבער ווי געווענליך ביי אונז, באלייכט דער מלבי"ם אז עס זענען נישטא קיין איבעריקע כפילות'ן: "לא איש" האט איין באדייט, און "לא אדם" האט א צווייטן באדייט, און ווען עס וואלט געווען די זעלבע זאך וואלט ער עס נישט איבערגעחזרט. און נאך מער: לכתחילה שרייבט ער "ונפל אשור בחרב לא איש", בעת וואס אויף "חרב לא אדם" שרייבט ער נישט "נפל" נאר "תאכלנו" - דא רעדט מען שוין פון אן אויפעסן.

שטעלט דער מלבי"ם אראפ א יסוד: "איש" איז מלשון "יש" (עקזיסטענץ), און נעמט אריין יעדן יש אין דער וועלט, און אויך א מלאך ווערט אנגערופן איש, ווי עס שטייט "והאיש גבריאל" - א מפורש'ער פסוק אין דניאל וואס מיר האבן שוין געלערנט; און אזוי אויך "וימצאהו איש והנה תועה בשדה" - און ווער איז דער איש? גבריאל. קומט אויס אז ווען עס שטייט "בחרב לא איש", מיינט עס נישט קיין מענטש און אפילו נישט קיין מלאך. און לעומת זה מיינט "חרב לא אדם": א מענטש נישט, אבער א מלאך יא.

און לויט דעם: "ונפל אשור בחרב לא איש" - נישט קיין מענטש און נישט קיין מלאך, נאר בלויז השי"ת אליין. און וואס איז "וחרב לא אדם תאכלנו"? ערקלערט דער מלבי"ם: אמאל ווארפט דער הקדוש ברוך הוא אראפ דעם פיינט, און דערנאך דרייט מען זיך אויס אויסצוטון די חללים - דאס הייסט נאכדעם וואס דער שונא פאלט, הויבט די ארמיי אן נאכצולויפן און שלאגן. דער אנהויב פון דער מפלה איז אז זיי לויפן אוועק און אטאקירן מער נישט, און דעמאלט קומען מיר אריין אינעם בילד און מען גייט און מען שלאגט זיי. קומט אויס אז די שווערד וואס עסט אים אויף איז א חרב אדם (א מענטשנס שווערד), הגם די מפלה אליין איז געווען ביד ה'. דאס הייסט די מפלה איז ביד ה', אבער די ענדגילטיגע ענדיגונג מאכן מיר - און אזוי האבן מיר געזען פיל ביישפילן אין מלחמות ישראל, אז הקדוש ברוך הוא האט געווארפן די פיינט פאר זיי און זיי האבן נאכגעיאגט און פארטיליגט מיט דער שווערד.

אבער דא זאגט דער נביא: דאס חיל פון אשור איז געהרג'עט געווארן דורך א מלאך ה' און נישט דורך א חרב אדם. אנפאנג, ווער האט אים אראפגעווארפן? "בחרב לא איש" - אפילו נישט קיין מלאך האט אים געשלאגן, נאר די נפילה איז געווען דורך השי"ת אליין. און אפשר איז דער סיום געווען דורך אונז? אויף דעם זאגט ער: אויך דער סיום איז נישט געווען דורך אייך, און דערפאר "וחרב לא אדם תאכלנו" - אויך די "אכילה", וואס דאס איז די פולקאמע הריגה און נישט בלויז די מפלה, איז געווען דורך דער שווערד פונעם מלאך. "ונס לו מפני חרב" - צוליב דער סכנה איז ער געווען געצוואונגען צו אנטלויפן, "ובחוריו למס יהיו" - און נישט בלויז אז ער איז אנטלאפן, נאר ער איז שפעטער געווען געצוואונגען צו צאלן שטייער פאר כלל ישראל.

פסוק ט: "וסלעו ממגור יעבור"

וְסַלְעוֹ מִמָּגוֹר יַעֲבוֹר וְחַתּוּ מִנֵּס שָׂרָיו נְאֻם־ה' אֲשֶׁר־אוּר לוֹ בְּצִיּוֹן וְתַנּוּר לוֹ בִּירוּשָׁלָ͏ִם׃ - און זיין שטארקייט וועט אוועקגיין פון שרעק, און זיינע שרים וועלן צעבראכן ווערן פונעם פאן, זאגט דער אויבערשטער, וואס א פייער איז זיינס אין ציון און אן אויוון אין ירושלים.

רש"י ערקלערט: "סלעו" - זיין שטארקייט; "ממגור" - פון שרעק, ווי "מגור מסביב", "לא תגורו מפני איש". און דער לשון פון "לגור" מיינט פחד, און עס זעט אויס אז עס איז אויך מלשון צוזאמנעמען און איינזאמלען: ווייל א מענטש וואס האט מורא ציט זיך איין און קלייבט זיך צוזאם. "לא תגורו מפני איש" - זאלסט נישט איינזאמלען דיינע ווערטער צוליב א מענטש: עס קומט א בעל דין און שרייט, און דער דיין זאמלט גלייך איין זיינע ווערטער און פארשליסט זיך און זאגט נישט וואס ער האט צו זאגן ווייל ער האט מורא פון דער רעאקציע. און ווען א מענטש האט מורא שפארט ער זיך איין און שליסט זיין הויז, און מעגליך אז דאס איז אויך פארבינדן מיטן ענין פון "לגור", אריינגיין אינעווייניג. מכל מקום דא איז עס מלשון פחד: די שטארקייט פונעם שונא איז געווען שטארק ווי א פעלז, אבער "ממגור יעבור" - צוליב דעם פחד וועט עס אפגעשוואכט ווערן. "וחתו מנס שריו" - צוליב די ניסים וואס הקדוש ברוך הוא וועט טון פאר כלל ישראל, וועלן זיינע שרים און חשוב'ע לייט "חתו", צובראכן ווערן. "נאום ה' אשר אור לו בציון" - דער הקדוש ברוך הוא האט זיך אנגעגרייט אין ציון א פייער, א פלאץ וואו ער וועט זיי פארברענען, "ותנור לו בירושלים".

און דער מלבי"ם ערקלערט: "וסלעו" - זיין פעלז, זיין פעסטונג, צעגייט צוליב דעם שרעק; ער וואס איז געווען א גרויסער בוטח צעגייט פון שרעק און פחד. "אשר יעבור" - ווי כאילו די זעג מיט וואס מען שניידט איז אדורך אין אים, ווי כאילו זי האט אים צעשניטן און צעברעקלט. "וחתו מנס שריו" - ביז יעצט האבן זיי אויפגעהויבן דעם פאן פון מרידה און מלחמה, ווייל "נס" איז דאך דער פאן וואס מען הייבט אויף הויך, ווי מיר האבן שוין גערעדט דערפון. מען זעט תמיד אין בילדער די ארמייען וואס גייען צום קאמף מיט א גרויסן פאן פאר זיי - דאס איז געווען דער סימן פון מלחמה, און פאר זיי איז דאס געווען קריגס-געשרייען און אן אויפמונטערונג ארויסצוגיין קעמפן. און יעצט, אין דער מינוט וואס ער זעט נאר אז דער שונא האט אויפגעהויבן דעם קריגס-פאן - ווערט ער גלייך צעבראכן, "וחתו מנס שריו".

"נאום ה' אשר אור לו בציון" - פאר כלל ישראל איז געווען א ליכטיגקייט, און יענע ליכטיגקייט וואס האט געלאכטן פאר חזקיהו איז פארוואנדלט געווארן אין א בחינה פון א פארצערנד פייער וואס זאל פארברענען סנחריב'ן, און אין א בחינה פון אן אויוון אנצוצינדן. די זעלבע פייער וואס דו האסט געוואלט אונטערצינדן כלל ישראל דערמיט, וועט זיין דער אויוון וואס ער אליין וועט דערין פארברענט ווערן, און די מחנה פון סנחריב וואס האבן געלאגערט דארט ארום ירושלים זענען פארברענט געווארן. אזוי זאל השי"ת מאכן פאר אונז ניסים אזוי ווי ער האט געטאן פאר חזקיהו און זיין פארטיי, אמן ואמן.

צום סך-הכל:

דער קאפיטל שטעלט אוועק קלאר און שארף דעם חילוק צווישן די וואס גייען אראפ קיין מצרים נאך הילף, וואס האבן זיך אנגעשפארט אויף רכב און פערד און אינגאנצן אוועקגענומען זייער בטחון פונעם אויבערשטן ("לא שעו על קדוש ישראל" - השגחה פרטית, "ואת ה' לא דרשו" - הנהגה כללית), און צווישן חזקיהו וואס האט געטרויעט אינעם אויבערשטן און גארנישט געטאן. נאטירליכע השתדלות איז ערלויבט און אפילו פאסיג - אבער פאר איינעם אויף א הויכער מדרגה פון בטחון איז עס אליין א תביעה, ווי מיר האבן געזען ביי יוסף און דעם שר המשקים. מצרים זענען "אדם ולא אל" און זייערע פערד "בשר ולא רוח", און פאר השי"ת איז גענוג נאר אנצובייגן די האנט - און דער העלפער שטרויכלט און דער געהאלפענער פאלט. און פון דער צווייטער זייט באשיצט הקדוש ברוך הוא ירושלים אין צוויי בחינות: אויף דער ערד ווי א לייב וואס ליגט אויף זיין רויב און דערשרעקט זיך נישט פונעם קול פון די פאסטוכער, און פונעם הימל ווי פליענדיגע פייגלעך צו ראטעווען זייער נעסט, "גנון והציל פסוח והמליט" - און א רמז צו פסח ווען די ישועה איז געקומען. פון דא קומט דער רוף "שובו לאשר העמיקו סרה", און פון דא קומט דאס פאראכטן די עבודה זרה'ס, און דער פאל פון אשור דורך א שווערד נישט פון קיין מאן און נישט פון קיין מענטש - נישט אין דעם פאל און נישט אין דער ענדגילטיגער הריגה האבן מיר געהאט א חלק - ביז זיין פעסטונג צעגייט פון שרעק און זיינע שרים ווערן צעבראכן, און די ליכטיגקייט אין ציון ווערט פארוואנדלט אין אן אויוון וואס פארברענט דעם שונא.