הקדמה: א נבואה אויפן עתיד לבוא
דער מלבי"ם הייבט דא אן מיט א הקדמה: די דאזיקע נבואה ציט זיך ביז קאפיטל כ"ט, און איר ענין איז א סיפור אויפן עתיד לבוא. חזקיהו המלך וועט מרד'ן קעגן מלכות אשור, און דער נביא קומט זאגן צום פאלק: דער בטחון וואס איר לייגט אויף מצרים וועט נישט מקוים ווערן. אשור וועט טאקע אנקומען אהער, אבער צום סוף וועט זי פאלן. לויט דעם איז אויסגעשטעלט דער סדר פון דער נבואה: קודם ווערטער פון תוכחה, דערנאך א באשרייבונג פון די צרות וואס וועלן קומען דורך מלך אשור, און צום לעצט א באשרייבונג פון דער מפלה פון מלך אשור. דער נביא מאלט דא א מליצה אויף יהודה: כביכול בית יהודה איז צעשטערט און חרוב געווארן, און דער קדוש ברוך הוא זאגט אז ער וועט אויפבויען בית יהודה פון דאס ניי.
דער אבן הפינה: דער מלך חזקיהו
לָכֵן כֹּה אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה, הִנְנִי יִסַּד בְּצִיּוֹן אָבֶן, אֶבֶן בֹּחַן פִּנַּת יִקְרַת מוּסָד מוּסָּד, הַמַּאֲמִין לֹא יָחִישׁ. (טז) - דעריבער, אזוי האט געזאגט גאט דער הער: אט לייג איך אין ציון א פונדאמענט-שטיין, אן אויסגעפרואוועטן שטיין, א קאסטבארן ווינקלשטיין, א יסוד פון אלע יסודות; דער וואס גלייבט וועט זיך נישט איילן.
איידער מען בויט א הויז לייגט מען א יסוד, דעריבער זאגט דער אויבערשטער: "הנני יסד בציון אבן", צום ערשט וועל איך לייגן אן אויסגעפרואוועטן שטיין אלס יסוד אויף וועלכן דאס הויז וועט געבויט ווערן. און ווער איז דער שטיין? דאס איז חזקיהו המלך. זאגט דער מלבי"ם אז דער דאזיקער שטיין האט דריי מעלות. די ערשטע מצד דעם חומר: "אבן בוחן", א שטארקער שטיין וואס איז אויסגעפרואווט און אויסגעקאכט געווארן אלס א גוטער שטיין, און נישט קיין שטיין געמאכט פון קאלך און זאמד. די צווייטע מצד דעם ווערט: "פינת יקרת", א טייערער שטיין אזוי ווי אן אבן ספיר, וואס פאסט צו זיין אן אבן הראשה פאר א ראש פינה. און די דריטע מצד דער תכלית: "מוסד מוסד", דער יסוד פון אלע יסודות, א פונדאמענט אויף וועלכן מען וועט לייגן אלע אנדערע יסודות און ער וועט האלטן דעם גאנצן בנין.
און דער נמשל איז: דער דאזיקער מלך מצד זיך אליין וועט זיין אויסגעפרואווט און פאררעכנט פאר א צדיק גמור, אפגעשיידט פון תאוות און ריין פון שלעכטע מחשבות. אויך מצד יחוס וועט ער זיין א ראש פינה, פון דער עיקר משפחה פון בית דוד, און דאס איז "פינת יקרת". און ער וועט אויך זיין דער יסוד היסודות: ער וועט אנשטרענגען עצה און גבורה און אנהייבן צו ראטעווען כלל ישראל, און פון אים וועט קומען די ישועה און ער וועט זיין דער יסוד פאר אלע ישועות וואס וועלן קומען נאך אים. נאר דער נביא לייגט צו און זאגט: מיינט נישט אז דאס וועט געשען גלייך אויפן ארט. זיצט נישט מיטן זייגער און זאגט: נו, מארגן וועט דאס שוין קומען. "המאמין לא יחיש": ווער עס גלייבט אין דער זאך וועט זיך נישט יאגן און נישט איילן, ווייל עס וועלן נאך אריבערגיין פילע צרות איידער די זאך וועט צוקומען.
משפט און צדקה: די מאס-שנור און דאס לאט פונעם בנין
וְשַׂמְתִּי מִשְׁפָּט לְקָו וּצְדָקָה לְמִשְׁקָלֶת, וְיָעָה בָרָד מַחְסֵה כָזָב וְסֵתֶר מַיִם יִשְׁטֹפוּ. (יז) - און איך וועל מאכן משפט פאר א מאס-שנור און צדקה פאר א לאט, און האגל וועט אפקערן דעם פאלשן שוץ, און וואסערן וועלן פארשוועמען דעם פארבארגענעם ארט.
נאכדעם וואס ער האט באשריבן דעם יסוד, הייבט דער נביא אן צו באשרייבן דעם בנין אליין. זאגט דער מלבי"ם: דער דרך פון בוי-לייט איז, אז נאכן לייגן דעם אבן הפינה מעסטן זיי פון דארט רעכטס און לינקס, כדי צו וויסן וואס עס וועט זיין די לענג פונעם בנין און וואס די ברייט. דאס איז דער כלי צו מעסטן די לענג און ברייט. אינעם צווייטן שלב, ווען מען הייבט אן בויען די מויער אין דער הייך, וויל מען זיכער מאכן אז זי ווערט געבויט גלייך, און דאס קאנטראלירט מען דורך א קו: א משקולת (לאט) וואס איז צוגעבונדן צום עק פון אן אויסגעצויגענעם פאדעם, וואס מען לאזט אראפ פונעם עק פונעם וואנט און מען זעט ווי זי גייט אראפ גלייך, און דאס איז דער וואסער-וואג (פלס) פון די בוי-לייט.
לויט דעם ווערט דער פסוק ערקלערט. "ושמתי משפט לקו": דער משפט פון בין אדם לחברו איז דער קו מיט וועלכן מען מעסט די לענג און ברייט פונעם בנין. כביכול זאגט דער קדוש ברוך הוא, לויטן משפט וואס מען וועט טון בין אדם לחברו וועל איך באשליסן ווי אזוי צו בויען בית יהודה אין דער לענג און אין דער ברייט. "וצדקה למשקולת": די צדקה, וואס דאס זענען די מעשים טובים פון בין אדם למקום, זי איז די משקולת, און לויט איר וועט נקבע ווערן די הייך פונעם בנין. דער באדייט פון די זאכן איז: די צדקה וואס איז אין ענינים פון בין אדם למקום ברענגט צו א רוחניות'דיגן קיום און צו אן השגחה נפלאה, דעריבער ווערט זי אנגעדייט מיט דער הייך. אבער דער משפט, וואס איז אן ארצי'שער ענין, איז א קו פון לענג און ברייט, דאס הייסט דער גשמיות'דיגער קיום. קומט אויס אז מען דארף דעם בין אדם לחברו צום גשמיות'דיגן קיום פון בית יהודה, און מען דארף דעם בין אדם למקום, וואס דאס איז די בחינה פון דער משקולת וואס מעסט די הייך, וואס דאס סימבאליזירט די השגחה נפלאה און די רוחניות'דיגע ענינים.
און וויבאלד איר בויט יעצט א פעסטונג-געביידע אז איר זאלט האבן כח מצד זיך אליין, מצד דעם משפט און מצד דער צדקה וואס איר וועט טון, פעלט אייך שוין מער בכלל נישט אויס זיך צו פארלאזן אויף אשור, און די זאך איז אינגאנצן איבעריק. און דעריבער, "ויעה ברד מחסה כזב". "יעה" איז א לשון פון קערן: זאגט דער אויבערשטער, איך וועל אפקערן דורך ברד דעם וואס איז געווען א פאלשער שוץ, דאס זענען אשור און מצרים, און דער ברד וועט זיי צעברעכן. אבער דער ברד צעברעכט און לאזט איבער דעם ברוכווארג אויפן ארט, אזוי ווי א בוים וואס איז צובראכן און שטייט נאך אלץ דא. און דער נביא וויל ארויסברענגען אז עס וועט גארנישט בלייבן פון זיי, דעריבער לייגט ער צו "וסתר מים ישטופו": דאס זעלבע באהעלטעניש וואס דו האסט זיך אויף אים פארלאזט, וועלן וואסערן קומען און אים פארשוועמען און אים אינגאנצן אוועקפירן פון דא, ביז עס וועט פון אים קיין שום רושם נישט בלייבן.
ביטול פונעם ברית מיט מות
וְכֻפַּר בְּרִיתְכֶם אֶת מָוֶת, וְחָזוּתְכֶם אֶת שְׁאוֹל לֹא תָקוּם, שׁוֹט שׁוֹטֵף כִּי יַעֲבֹר וִהְיִיתֶם לוֹ לְמִרְמָס. (יח) - און אייער בונד מיטן טויט וועט בטל ווערן, און אייער אפמאך מיטן קבר וועט נישט באשטיין, ווען דער שוועמענדיגער שטראם וועט דורכגיין, וועט איר ווערן פאר אים צעטראטן.
ממילא, זאגט דער נביא, דער בונד וואס איר האט געהאט מיט אשור און מצרים וועט בטל ווערן. כופר, ערקלערט דער מלבי"ם, איז א לשון פון ביטול, אזוי ווי צו כפר זיין אויף דער עבירה וואס דער טייטש דערפון איז מבטל צו זיין די עבירה. און דעמאלט שוט שוטף כי יעבור והייתם לו למרמס: איר וועט צעטראטן ווערן פארן לאגער פון אשור וואס וועט אריבערגיין אין ארץ יהודה. און נאך אלץ זאגט נישט דער נביא אז מיר וועלן אריינפאלן אין זיין האנט, ווייל הגם ער וועט אנקומען אהער, צום סוף וועט דער אויבערשטער אונז ראטעווען פון אים.
מִדֵּי עׇבְרוֹ יִקַּח אֶתְכֶם, כִּי בַבֹּקֶר בַּבֹּקֶר יַעֲבֹר בַּיּוֹם וּבַלָּיְלָה, וְהָיָה רַק זְוָעָה הָבִין שְׁמוּעָה. (יט) - יעדעס מאל וואס ער גייט אדורך וועט ער אייך נעמען, ווארום יעדן אינדערפרי וועט ער אריבערגיין, בייטאג און ביינאכט, און עס וועט זיין בלויז א שרעק צו פארשטיין די בשורה.
מדי עוברו ייקח אתכם, דאס הייסט יעדעס מאל וואס ער גייט אדורך וועט ער אייך נעמען. ווען ער האט איינגענומען די פעלקער וואס זיצן אין סוריה פלעגט ער קומען מאל נאך מאל קיין ארץ יהודה, וואס ארץ יהודה זיצט דאך אויפן מיטן פון דער וועלט. מיינט נישט אז ער וועט דא נישט אריבערגיין שטענדיג, ווייל יעדן אינדערפרי וועט ער אריבערגיין און זיך פארהאלטן ביי אייך בייטאג און ביינאכט. אבער, והיה רק זועה הבין שמועה: וויסט אייך אז די תכלית פונעם ברענגען מלך אשור איז נישט אייך מגלגל צו זיין אין גלות אזוי ווי ער האט פארטריבן די עשרת השבטים. די גאנצע תכלית איז אייך צו דערשרעקן און אויפציטערן, כדי איר זאלט פארשטיין די בשורה וואס איר האט געהערט פונעם אויבערשטן, דאס זענען די נבואות וואס זענען געקומען אייך צוריקצוקערן בתשובה און פאררעכטן אייערע מעשים. דער ציל איז בלויז אז אייער הארץ זאל ציטערן און איר זאלט פארשטיין די בשורה וואס איך האב אייך איבערגעגעבן דורך די נביאים.
קצר המצע מהשתרע
כִּי קָצַר הַמַּצָּע מֵהִשְׂתָּרֵעַ, וְהַמַּסֵּכָה צָרָה כְּהִתְכַּנֵּס. (כ) - ווארום צו קורץ איז דאס געלעגער זיך אויסצוציען, און די דעקע איז צו שמאל זיך צונויפצוזאמלען דערין.
רש"י ערקלערט: איך וועל ברענגען אויף אייך א פיינט וואס וועט אייך דרוקן, אז איר וועט נישט קענען נאכקומען זיינע פאדערונגען, ווי א געלעגער וואס איז צו קורץ פארן מענטש וואס ציט זיך אויס דערויף, א מאטראץ וואס זיינע מאסן זענען קלענער פון די מאסן פונעם מענטש וואס ליגט דערויף. דאס הייסט עס וועט דא זיין איינער וואס וועט אייך זייער ענג מאכן. און חז"ל דרש'ענען דעם פסוק אויפן צלם וואס מנשה האט אריינגעברענגט אין היכל: קצר המצע, זאגט דער הקדוש ברוך הוא, ס'איז צו ענג פאר צוויי חברים צו געוועלטיגן דערויף. כביכול דער בית המקדש איז אן ארט וואס איז מיר צו ענג צו וואוינען דארט צוזאמען מיט נאך א חבר, וואס דאס איז די עבודה זרה.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז דער נביא באשרייבט דא די מפלה פון אשור, מיט א משל פון א מענטש וואס נעמט אריין אן אורח אין שטוב און גרייט אים אן א בעט וואס דאס געלעגער דערין איז צו קורץ. אויב ער וויל אויסשטרעקן זיינע הענט און פיס קען ער נישט, ווייל דער מאטראץ איז קורץ. און אויב ער וויל צונויפנעמען זיינע פיס צום קערפער, ווערט דאך דער קערפער מער צונויפגעדרוקט און ברייטער, און ממילא פעלט אויס א לענגערע דעקע, און ער האט נישט. און המסכה, פון לשון פון א צודעק, איז די שמיכה פון אויבן, און זי איז צו שמאל ביים זיך צונויפנעמען, אז ער האט נישט מיט וואס זיך צוצודעקן.
הר פרצים און עמק גבעון: דער נמשל
כִּי כְהַר פְּרָצִים יָקוּם יְהֹוָה, כְּעֵמֶק בְּגִבְעוֹן יִרְגָּז, לַעֲשׂוֹת מַעֲשֵׂהוּ זָר מַעֲשֵׂהוּ, וְלַעֲבֹד עֲבֹדָתוֹ נׇכְרִיָּה עֲבֹדָתוֹ. (כא) - ווארום ווי ביים בארג פְּרָצִים וועט דער אויבערשטער אויפשטיין, ווי אינעם טאל אין גבעון וועט ער צארנען, צו טאן זיין מעשה - פרעמד איז זיין מעשה, און צו טאן זיין ארבעט - מאדנע איז זיין ארבעט.
ערקלערט דער מלבי"ם: דער אויבערשטער וועט ברענגען אויפן פיינט שפטים פון אויבן און פון אונטן. פון אונטן איז דאס די בחינה פון קצר המצע מהשתרע, אז די ערד וועט ציטערן אונטער אים, עס וועט זיין א רעש און אן ערדציטערניש, אזוי ווי ס'איז געווען ביים הר פרצים אין די טעג פון דוד, וואס דער בארג איז צעשפאלטן געווארן און אוועקגעריקט געווארן פון זיין ארט דורך דעם ערדציטערניש. און דערפאר וועלן זיי נישט קענען אנטלויפן, ווייל דער מצע, דאס הייסט די ערד אויף וועלכער זיי ווילן אנטלויפן, איז פול מיט שפאלטן און ריסן און מ'קען דערויף נישט לויפן.
און אויב זיי וועלן זאגן: אויב אזוי וועלן מיר נישט אנטלויפן נאר מיר וועלן שטיין אויף אונזער פלאץ געפאקט און געדריקט, אויף דעם ווערט געזאגט והמסכה צרה כהתכנס, אז אויך דאס וועט גארנישט העלפן. כעמק בגבעון ירגז: אין גבעון זענען אראפגעפאלן פון הימל אבני אלגביש און פייער, און דארט וועט איר נישט האבן קיין שום דעקע זיך צו באהאלטן אונטער איר, נישט קיין שמיכה און נישט קיין לופט-שירעם וואס זאל אייך שיצן, ווייל פון הימל וועט מען רעגענען אויף אייך אבני אלגביש.
די צוויי טיילן פונעם פסוק שטייען פאראלעל איינס קעגן דאס אנדערע: "כי כהר פרצים יקום" צו טאן זיין מעשה, און זיין מעשה וועט זיין "זר", א זאך וואס מען איז נישט געוואוינט. און כאטש אן ערדציטערניש איז פאר זיך א זאך וואס פאסירט, וועט עס דא זיין פרעמד און אומגעווענליך. און קעגנאיבער דעם: "כעמק בגבעון ירגז", "לעבוד עבודתו נוכריה עבודתו", ווייל דאס אראפברענגען פייער פונעם הימל איז נישט קיין נאטירליכע זאך, נאר א זאך וואס איז "נוכרי", פרעמד, און דערפאר רופט ער דאס אן "עבודה", ווייל דאס איז כביכול א שווערע זאך וואס קומט נישט פאר אין דער געווענליכער מציאות.
און דער מלבי"ם איז מדייק אין די לשונות: "זר" באדייט א זאך וואס איז מאדנע און אפגעשיידט, אזוי ווי צו פארווערן זיך פון וויין ("להזיר עצמו מן היין"), און אן ישראל איז א "זר" ביי אכילת קדשים ווייל ער איז אפגעשיידט דערפון, און אן הדיוט איז א "זר" צום באנוץ פון שמן המשחה ווייל ער איז מופרש דערפון. ווידעראום "נוכרי" באדייט א זאך וואס קומט פון א צווייטן פלאץ, פון אן אנדער לאנד. און וואס איז דער חילוק צווישן "מעשה" און "עבודה"? אן עבודה איז תמיד א מעשה וואס האט אין זיך פלאג, טרחה און יגיעה. און ביים הקדוש ברוך הוא איז דאך נישט שייך קיין שום יגיעה, אויב אזוי ווי קען מען זאגן אויף אים מיה און פלאג? נאר א זאך וואס איז אומגעווענליך ביים הקדוש ברוך הוא ווערט אנגערופן א "מעשה זר" - א מעשה וואס איז נישט שווער, נאר פשוט נישט געווענליך; און א זאך וואס גייט אינגאנצן ארויס פון די סדרי הטבע ווערט אנגערופן "עבודה נוכריה", כביכול א שווערע זאך, און נישט סתם אן עבודה נאר "נוכריה", א זאך וואס שטאמט בכלל נישט פון דאנען.
און דער פשט פון די זאכן איז: אין יעדער זאך וואס פאסירט קענען מיר אנצייגן אויף א סיבה ומסובב (אורזאך און פאלג). פארוואס רעגנט עס? ווייל עס זענען דא וואלקנס. און פארוואס זענען דא וואלקנס? צוליב די פארדאמפונג פונעם וואסער פונעם ים. אבער א "דבר נוכרי" איז א זאך וואס איז נישט אנגעהאנגען אין קיין סיבה ומסובב. וואסערע סיבה ומסובב איז דען דא דערצו אז עס זאלן פלוצלונג פאלן אבני אלגביש פונעם הימל אויפן שונא? דאס איז איין בחינה פון "עבודה", א זאך וואס איז כביכול שווער, וואס דער אויבערשטער טוט עס נאר אין גאר אויסערגעווענליכע מאמענטן; און די צווייטע בחינה איז אז זי איז "נוכריה", וואס קומט נישט פאר כסדר און איז בכלל נישט געבינדן צו א נאטירליכער סיבה ומסובב.
א ווארענונג פאר די לצים
וְעַתָּה אַל תִּתְלוֹצָצוּ פֶּן יֶחְזְקוּ מוֹסְרֵיכֶם, כִּי כָלָה וְנֶחֱרָצָה שָׁמַעְתִּי מֵאֵת אֲדֹנָי יֱהֹוִה צְבָאוֹת עַל כׇּל הָאָרֶץ. (כב) - און יעצט מאכט נישט קיין ליצנות, כדי אייערע יסורים זאלן נישט שטארקער ווערן, ווייל אן אונטערגאנג וואס איז באשלאסן געווארן האב איך געהערט פון גאט ה' צבאות אויף דער גאנצער ערד.
רש"י דערקלערט: זאגט נישט "מיר האבן געשלאסן א בונד מיטן טויט", כדי איר זאלט נישט האבן נאך שווערערע יסורים. און דער מלבי"ם ערקלערט: איר אנשי הלצון, וואס מאכן שפאט פון די רייד פון דער נבואה און נעמען נישט אן דעם אמת וואס איך איבערגעב דורך די נביאים, היט זיך! איך האב געהערט אז דער אויבערשטער ברענגט א כליה, און די דאזיגע כליה איז נחרצה, א פעסטער גזירה מאת השם, און דעריבער היט אייך, ווייל עס איז דא דא א כלה ונחרצה און א גזירה פונעם אויבערשטן.
האזינו ושמעו: די הקדמה צום משל פון די יסורים
הַאֲזִינוּ וְשִׁמְעוּ קוֹלִי, הַקְשִׁיבוּ וְשִׁמְעוּ אִמְרָתִי. (כג) - פארנעמט מיט די אויערן און הערט אויס מיין קול, פאלגט צו און הערט צו מיין רעדע.
נאכדעם וואס ער האט געזאגט "פן יחזקו מוסריכם", קומט יעצט דער נביא רעדן איבער מוסר און איבער יסורים. זאגט דער מלבי"ם: יעצט וועט דער נביא עפענען זיין מויל מיט א משל, אויפצוקלערן ווי אזוי די יסורים וואס קומען אויפן כלל народ אדער אויף איין באזונדערן מענטש בפרטיות זענען אומפארמיידליך און נויטיג אינעם טבע הבריאה. מען קען נישט דערגרייכן קיין שלימות אן קיין יסורים, סיי די יסורים פונעם כלל און סיי די יסורים פונעם יחיד. די יסורים זענען דער מיטל וואס פירט דעם כלל צו זיין תכלית און צו דער מענטשליכער שלימות, און אזוי אויך דעם יחיד, יעדער מענטש לויט זיינע מעשים, צום אמת'ן גליק.
און דער משל טיילט זיך אין צוויי חלקים: פסוקים כ"ד ביז כ"ו רעדן וועגן די אלגעמיינע יסורים פונעם גאנצן פאלק, און פסוקים כ"ז ביז כ"ט רעדן איבער די יסורים וואס קומען אויף באזונדערע, איינצלנע מענטשן, פאר א פריוואטן ענין, כדי מוכיח צו זיין יענעם מענטש פערזענליך. אויפן ערשטן חלק זאגט ער "האזינו קולי", און אויפן צווייטן חלק זאגט ער "הקשיבו אמרתי".
און וואס איז דער חילוק צווישן "קולי" און "אמרתי"? א "קול" איז א פשוט'ער קול, ווידעראום אן "אמירה" איז שוין צוזאמגעשטעלט פון עטליכע הברות. דער קול איז דער משל, וואס איז נאך אומקלאר, און די אמרה איז דער נמשל, די לעזונג און דער ביאור פונעם משל. און "הקשבה" איז תמיד ווייניגער ווי "האזנה", דעריבער אויפן קול, וואס איז נאר א משל וואס מען דארף נאך מפענח זיין, זאגט ער "האזינו", וואס דארף א שטארקע האזנה; און אויף דער אמרה, וואס איז שוין דער אפטייטש, איז גענוג מיט "הקשבה". און אזוי ווי עס שטייט "שמענה קולי האזנה אמרתי", און האזנה איז ווייניגער פון שמיעה. קומט אויס דער סדר פון די דרגות: "שמיעה" איז די שטארקסטע פון זיי, ווייניגער פון דעם איז "האזנה", און נאך ווייניגער איז "הקשבה". יעצט פארשטייט מען די כפילות הלשון אינעם פסוק: "האזינו ושמעו, הקשיבו ושמעו" - קודם האזנה אדער הקשבה, וואס דאס איז די ערשטע קליטה, און נאכדעם שמיעה, וואס דאס איז די טיפע התבוננות און דאס פארשטיין די זאכן. און דערפאר קומט שמיעה שטענדיג נאך דער האזנה אדער הקשבה.
דער משל פון אקערן: די יסורים פונעם כלל
הֲכֹל הַיּוֹם יַחֲרֹשׁ הַחֹרֵשׁ לִזְרֹעַ, יְפַתַּח וִישַׂדֵּד אַדְמָתוֹ. (כד) - צי אַקערט דען דער אַקערער אַ גאַנצן טאָג כּדי צו זייען, צי שפּאַלט ער און גראָבט ער אויף זײַן ערד אָן אַן אויפֿהער?
דאָ הייבט דער נביא אָן צו רעדן וועגן די ייסורים וואָס קומען אויף כּלל ישראל, און ער ערקלערט אַז זיי זענען מוכרח מצד דעם טבע הבריאה. פּונקט ווי דער גאַנצער מין האדם גייט מוכרח דורך ייסורים פֿון דער רגע פֿון זײַן געבורט: דאָס וואַקסן אַליין, די ציין וואָס וואַקסן אים, וויפֿיל מאָל מ'איז געלאָפֿן מיט אים צום דאָקטער, וויפֿיל מאָל ער האָט געהאַט היץ און וויפֿיל ער האָט געליטן. און דאָס אַלץ איז בהשגחה, כּדי מען זאָל וויסן אַז דער עולם הזה איז נישט קיין וועלט פֿון פֿאַרווײַלונגען און תּענוגים. מען זעט דאָך אַז מ'לײַדט דאָ, און פֿון דעם איז משמע אַז עס איז פֿאַראַן אַן אַנדער תּכלית, פֿיל העכער, און די וועלט איז אויסגעשטעלט אַזוי אַז דער מענטש זאָל מוזן צוקומען צו דער דאָזיקער מסקנא. און אַזוי ערקלערט דער חובת הלבבות, אַז דער וואָס באַטראַכט און זעט וויפֿיל לײַדן עס איז פֿאַראַן אויף דער וועלט, קומט צום באַשלוס אַז מיר זענען נישט באַשאַפֿן געוואָרן צוליב דעם עולם הזה.
און אַזוי אויך בײַ כּלל ישראל: עס איז געווען אַן הכרח דורכצופֿירן פֿיל לײַדן אויף כּלל ישראל, ווײַל דער אויבערשטער האָט זיי דאָך אויסדערוויילט, און די ייסורים און קראַנקהייטן זענען געווען בבחינת אַ שמעלץ-טאָפּ אין וועלכן מען לייטערט דאָס גאָלד, אָפּצורוימען פֿון זיי דעם זשאַווער און די זוהמא וואָס איז געווען אין זיי פֿריִער. בײַ ישראל איז דאָך אָפּגעטאָן געוואָרן זייער זוהמא דורך די שווערע ייסורים אין מצרים און דורך מתן תורה, וואָס דורך דעם האָבן זיך פֿאַרשטאַרקט די כּוחות השׂכל און כּוחות הנפֿש, און דאָס איז דער תּכלית פֿון גלות מצרים.
עס איז באַקאַנט אַז די נפֿש פֿונעם מענטש ווערט פֿאַרגליכן צו אַ פֿעלד. פּונקט ווי דאָס פֿעלד האָט אין זיך דעם כּוח בפֿועל צו וואַקסן און אַרויסגעבן זוימען און תּבואה אויב מען באַאַרבעט עס, אַזוי אויך די נפֿש פֿונעם מענטש: אויב מען לייגט אַרײַן אין איר כּוחות און מען לערנט איר אויס וועגן פֿון חכמה און מוסר, וועט זי בליִען און אַרויסשפּראָצן וווּנדערלעכע זאַכן. אָבער אויב מען וועט זי פֿאַרגרינגערן און נישט אַרײַנלייגן אין איר, וועט מען זען ווי זי וואַקסט אויס מיאוסע מאָנסטערס און שרעקלעכע זאַכן, ווײַל מען האָט נישט אַרײַנגעלייגט אין איר.
און די עבודת האדמה טיילט זיך אין צוויי: אַקערן און פֿאַרזייען, און אַזוי אויך די עבודת הנפֿש. און דאָס אַקערן אַליין טיילט זיך אין דרײַ ענינים, וואָס זענען דערמאָנט אינעם פּסוק: יַחֲרֹשׁ, יְפַתַּח, און יְשַׂדֵּד. צום ערשט קומט דער מענטש צום פֿעלד און עס איז פֿול מיט דערנער, און עס איז אַן הכרח עס איבערצואַקערן, ווי עס שטייט נירו לכם ניר ואל תזרעו אל קוצים, וואָס ניר מיינט אַקערן. דאָס איז די ערשטע פּעולה, יַחֲרֹשׁ הַחֹרֵשׁ מיטן ציל צו זייען. דערנאָך דאַרף מען מאַכן אַן עפֿענונג אין דער ערד כּדי אַרײַנצולייגן דאָרט דעם זוימען, און דאָס איז יְפַתַּח. און צום סוף, כּדי צו צודעקן דעם זוימען און מאַכן די ערד ווייכער און צעברעקלט, דאַרף מען איבערגיין און גלאַטן די ערד, דאָס איז יְשַׂדֵּד אַדְמָתוֹ.
און אַזוי אויך איז מיט דעם אַקערן אין דער נפֿש. עַיִר פֶּרֶא אָדָם יִוָּלֵד, און אין דער נפֿש מצד זיך זענען פֿאַראַן פֿיל שלעכטע כּוחות וואָס מען מוז איבערבויערן און אַקערן. די דערנער און שטעכערס וואָס דער מענטש האָט פֿון זײַן יוגנט, דאָס זענען די תּאוות און אַלע גשמיות'דיקע ענינים און די שלעכטע מחשבות וואָס קומען אים פֿון די קינדערישע יאָרן, דאָס אַלץ דאַרף מען קודם אָפּראַמען, פּונקט ווי מען נעמט אַראָפּ די קוצים פֿון דער ערד כּדי מען זאָל קענען אין איר זייען, און אַזוי נעמט מען אַראָפּ פֿון דער נפֿש די דערנער כּדי מען זאָל אין איר קענען פֿאַרזייען די זוימען פֿון חכמה. דערנאָך דאַרף מען עפֿענען און אַנטוויקלען די כּוחות הנפֿש, און דאָס איז יְפַתַּח, דורך מידות טובות און לערנען מוסר, כּדי ווען ער וועט לערנען חכמה זאָל די חכמה ווערן אויפֿגענומען כּראוי. וואָרעם אויב אַ מענטש לערנט אָן מוסר און אָן יראה, איז דאָך טוב לו שלא העלית, ווײַל אויב עס איז נישטאָ קיין יראת שמים און נישט קיין קב חומטין, איז גאָרנישט ווערט. און די דריטע זאַך, מען דאַרף צעקלאַפּן די ערד-קלויזן און די ערטער וואָס זענען בבחינת שטיין און פֿעלז וואָס מ'קען דאָרט נישט זייען, און דאָס ווערט געטאָן דורך די ייסורים וואָס קומען, וואָס זיי צעמאָלן די קלויזן און דריקן אונטער די כּוחות פֿונעם חומר, די תּאוות און די גשמיות'דיקע ענינים. ווײַל עס קען דאָך זײַן אַז אַ מענטש זאָל האָבן חכמה און האָבן יראה, און דאָך ציט ער נאָך נאָך זײַנע תּענוגים.
און פֿון דאַנען קומט די קשיא פֿונעם פּסוק. דאָס אַקערן איז דאָך בלויז אַ הכנה צום תּכלית וואָס דאָס איז די זריעה; צי דער וואָס וויל אַקערן זײַן ערד כּדי צו זייען אַקערט אָן אַן אויפֿהער? זיכער נישט, נאָר ער אַקערט מיט אַ באַשטימטן מאָס כּדי ער זאָל קענען גיין ווײַטער און זייען. און דאָס איז הֲכֹל הַיּוֹם יַחֲרֹשׁ הַחֹרֵשׁ לִזְרֹעַ - צי ווען די כּוונה איז צו זייען, אַקערט מען אַ גאַנצן טאָג? אַזוי אויך זענען די ייסורים, וואָס זענען דאָס אָפּראַמען די דערנער, דאָס אַקערן די ערד און צעברעקלען די שטערונגען: צי מיינסטו אַז זיי וועלן בלײַבן אויף אייביק, אַז ישראל וועט זײַן אין גלות און לײַדן אָן אַן עק? ניין. די גאַנצע כּוונה איז צוריקצוברענגען דאָס פֿאָלק בתשובה, און ווען זיי וועלן תּשובה טאָן און פֿאַרבעסערן זייערע מעשׂים, וועט זיך אויפֿהערן דאָס אַקערן און דאָס אָפּראַמען פֿון די קוצים און דאָס גלאַטן די ערד, ווײַל דער גאַנצער ציל איז דאָך מען זאָל שוין קענען פֿאַרזייען. אויב אַזוי, זאָלט איר וויסן אַז אײַערע ייסורים זענען נישט קיין אייביקע ייסורים, נאָר צום סוף וועט דער אויבערשטער זיי אָפּשטעלן ווען זיי וועלן דערגרייכן זייער ציל.
הזריעה: כל אדם לפי מדרגתו
הֲלוֹא אִם שִׁוָּה פָנֶיהָ, וְהֵפִיץ קֶצַח וְכַמֹּן יִזְרֹק, וְשָׂם חִטָּה שׂוֹרָה וּשְׂעֹרָה נִסְמָן וְכֻסֶּמֶת גְּבֻלָתוֹ. (כה) - צי איז דען נישט אַזוי, ווען ער גלײַכט אויס איר פֿלאַך, צעשפּרייט ער קצח און כמון וואַרפֿט ער, און ער לייגט חיטה אין אַ רייע, און שעורה אויף אַ באַשטימטן אָרט, און כוסמת אויף זײַן גרענעץ?
דער ציל איז אויסצוגלײַכן דעם אויבנפֿלאַך פֿון דער ערד, און דאַן אָנצוהייבן מיט דער זריעה. און איצט באַשרײַבט ער די זריעה, וואָס איז אָפּהענגיק אין די פֿאַרשידענע מינים: קצח פֿאַרזייט מען דורך צעשפּרייטן, בעת כמון וואַרפֿט מען אַרײַן, והפיץ קצח וכמון יזרוק. און אַזוי אויך איז פֿאַראַן אַ חשיבות פֿאַר דעם אָרט פֿון די פֿלאַנצן: די חיטה איז זייער שטייגער געווען צו לייגן אין מיטן, אַרום איר די שעורה, און די כוסמת פֿלעגט מען זייען בײַ די גרענעצן פֿונעם פֿעלד. קומט אויס אַז בײַם אַקערן איז נישטאָ קיין חילוק און דאָס גאַנצע פֿעלד ווערט געאַקערט אויף איין אופֿן, אָבער בײַ דער זריעה זענען שוין יאָ פֿאַראַן פֿיל חילוקים: טייל זוימען ווערן געוואָרפֿן און טייל צעשפּרייט, טייל אין מיטן פֿעלד און טייל בײַ די זײַטן.
און וואָס איז דער נמשל? דער עיקר ציל פֿון ייסורים קומט אויפֿצורודערן דעם מענטש און אים פֿאַרווייכערן, פּונקט ווי מען פֿאַרווייכערט די ערד כּדי זי זאָל זײַן ראָוי אויפֿצונעמען דעם זוימען, אַזוי מאַכן די ייסורים ווייך דאָס האַרץ פֿונעם מענטש כּדי ער זאָל זײַן גרייט אויפֿצונעמען דעם מוסר און די דברי חכמה. זאָגט דער נביא: גיב אַכט אַז בײַ ייסורים זענען אַלע גלײַך, און אַז עס איז פֿאַראַן אַ גלות לײַדן אַלע דאָס זעלבע. אָבער וואָס עס וועט אַרויסקומען פֿון דעם גלות, וואָס עס וועט דאָ וואַקסן, וואָס פֿאַר אַ מסקנות האָסטו געצויגן און וווּהין האָט דיך דאָס געפֿירט, דאָס ענדערט זיך שוין לויטן מהות פֿונעם מין זוימען און לויטן אָרט וווּ מען האָט עס פֿאַרזייט. די רעזולטאַטן פֿון די ייסורים, וואָס דאָס איז זייער עיקר מטרה, אַז דער מענטש זאָל זיך אויפֿוועקן צו תשובה און צו עבודת השם, ענדערן זיך פֿון איין מענטש צום צווייטן, און די זריעה ווענדט זיך שוין אינעם מענטש אַליין: וואָס קלײַבסטו אויס צו זײַן, חיטה, שעורה, אָדער כוסמת וואָס ליגט נאָר בײַם ראַנד? בעת בײַם אַקערן, בײַ די ייסורים, זענען אַלע גלײַך, אָבער ווי אַזוי מען נעמט אויף די ייסורים און וואָס מען לערנט זיך אָפּ פֿון זיי, דאָס ענדערט זיך לויט דער הכנה פֿון די מקבלים. דער וואָס איז נאָענט צו חכמה, וועקט אים אויף אַ קליינער רמז. דער וואָס איז ווײַטער, האָבן מיר שוין געזען צו לצו קו לקו, דאַרף ער נאָך אַ מאָל און נאָך אַ דיבור און נאָך אַן הסבר. און דער וואָס איז דאָס ווײַטסטע, נעמט עס אַ לאַנגע צײַט ביז דאָס גאַנצע אַקערן האָט אַן השפּעה און ווירקט אויף אים.
וְיִסְּרוֹ לַמִּשְׁפָּט אֱלֹהָיו יוֹרֶנּוּ. (כו) - און זײַן גאָט לערנט אים אויס די ריכטיקע מאָס, ער ווײַזט אים אָן דעם וועג.
דאָ ווערט מפורש דער נמשל. פונקט ווי דאָס אַקערן איז אַ צורך פאַר דער זריעה, אַזוי אויך דאָס וואָס דער אויבערשטער ייסר'ט אים למשפט האָט אַ תכלית, אַז דורך דעם וועט אֱלֹהָיו יוֹרֶנּוּ, דער אויבערשטער וועט אים לערנען דעם ריכטיקן וועג, און דער מענטש וועט מקבל זיין די דאָזיקע מוסרים און פאַרריכטן זיינע דרכים.
דער משל פון דער דישה: די ייסורים פונעם פרט
כִּי לֹא בֶחָרוּץ יוּדַשׁ קֶצַח, וְאוֹפַן עֲגָלָה עַל כַּמֹּן יוּסָּב, כִּי בַמַּטֶּה יֵחָבֶט קֶצַח וְכַמֹּן בַּשָּׁבֶט. (כז) - וואָרום נישט מיט אַ חָרוּץ [אַ שווערן מורג] דרישט מען דעם קֶצַח, און אַ וואָגן-ראָד דרייט מען נישט אַרום איבער כַּמֹּן, נאָר מיט אַ שטעקן קלאַפּט מען דעם קֶצַח, און דעם כַּמֹּן מיט אַ רוט.
איצט ווערט מבאר דער צווייטער חלק פונעם משל. מיר האָבן געזאָגט אַז די כלליות'דיקע ייסורים זענען גלייך פאַר אַלעמען, אַז אויב עס איז פאַראַן אַ גלות זענען אַלע אינעם גלות. אָבער עס זענען דאָ פרטיות'דיקע ייסורים, אַ ליידן וואָס קומט אויף אַ געוויסן מענטש און אפילו אויף צדיקים, וואָס איז נישט קיין ליידן פאַר יעדן: מחלות און געזונטהייט-פּראָבלעמען, פּרנסה-שוועריקייטן, וכדומה.
איז דער מלבי"ם מבאר דעם משל: אין דער תבואה איז אויסגעמישט פסולת, און עס זענען פאַראַן דערין צוויי מיני תערובות. עס איז פאַראַן אַן אויסערלעכע תערובת, דאָס הייסט די אויסערלעכע קליפה וואָס עס איז גרינג אַראָפּצונעמען, און דורך דישה קען מען זי אַרויסנעמען. און עס איז פאַראַן אַן עצמיות'דיקע פסולת וואָס איז באַהעפֿט אינעווייניק אין דער חיטה אַליין, און יענע קען מען נישט אַראָפּנעמען דורך דישה, נאָר מען מוז מאָלן און דערנאָך זיפּן, און ביים ניפוי טיילט זי זיך אָפּ. פונקט ווי דאָס קערנדל חיטה, וואָס פון דרויסן איז עס האַרט, און דעם דאָזיקן האַרטן טייל נעמט מען אַרויס ווען מען וויל מאַכן ווייס ברויט. קומט עס דען אַרויס ביים דרעשן? נעם אַ בהמה און דרעש, וועט עס נישט אַרויסקומען, ווייל ביי דער דישה גייט בלויז אַראָפּ די אויסערלעכע קליפה. מען מוז עס מאָלן, און נאָכן מאָלן, וויבאַלד דער אויסערלעכער חלק איז אַ ביסל האַרטער, שיידט ער זיך אָפּ ביים זיפּן מיט דער נפה. און היינט האַלט מען שוין בעסער דערפֿון דאָס איבערצולאָזן, ווייל דאָס איז דער עיקר געזונט פונעם ברויט און מער געלונגען ווי די חיטה אַליין, אָבער ווער עס וויל ווייס ברויט און חלות מוז דאָס זיפּן מיט אַ פֿיינער נפה כדי אָפּצוטיילן דעם דאָזיקן טייל.
און דאָס איז אַ משל. עס זענען פאַראַן מענטשן וואָס האָבן שיבושים אין די דעות. אַמאָל קומט דער שיבוש פֿון דמיונות, און דאַן איז גרינג אים אַרויסצונעמען, ווי די אויסערלעכע קליפה פֿון דער תבואה וואָס דורך דישה גייט זי אַראָפּ. אָבער אַמאָל דרינגט די זאַך אַריין טיפער, און די פאַרדרייטע דעות זענען אַזוי אַריין אין אים ביז זיי זענען געוואָרן אַ חלק פֿון אים, און ער אידענטיפיצירט זיך מיט זיי און גלייבט אין זיי באמונה שלמה, און דאַן איז זייער שווער זיי אַרויסצונעמען. עס איז נישט גענוג קיין דישה, נאָר מען מוז אים ממש מאָלן און צעשטויסן כדי אַרויסצונעמען דעם שיבוש. און בלשון המלבי"ם: דער אויסערלעכער חלק וואָס איז בלויז צוגעקלעבט הייסט "דיבוק שכני", און דער חלק וואָס איז געוואָרן אַ טייל פֿון אים הייסט "דיבוק עצמי", ווייל ער איז שוין באַהעפֿט אין זיין עצמות.
און אַז מען רעדט וועגן דער דישה אַלס ייסורים, וואָס טוט מען דען צום ווייץ? אַ מין פּלאָגעריי, מען נעמט און מען שלאָגט אים און מען רייבט אים אָן, דאָס זענען ייסורים. און וואָס איז נאָך שווערער? אים צו מאָלן, ממש צו מאַכן פֿון אים שטויב. און דאָס קומט דער מלבי"ם זאָגן: עס זענען פאַראַן ייסורים פֿאַר יעדן מענטש לויט זיין ענין. אַמאָל איז פֿאַרן מענטש גענוג ווייניק ייסורים, ווייל דער שיבוש איז נאָר ווי אַ קליפה פֿון אויבן, סתם דמיונות בעלמא, און מיט עטלעכע קלעפּ גייט עס אַראָפּ, און עס איז גענוג בלויז דישה. אָבער אַמאָל פאָדערט זיך פיל שווערערע ייסורים, ווייל די מענטשן האָבן זיך שוין ממש אידענטיפיצירט מיט די פאַרקרימטע דעות, און זיי זענען געוואָרן אַ חלק פֿון זיי, און עס איז זייער שווער זיי אַרויסצונעמען; דאַן מוז מען ממש שטויסן און מאָלן, און ערשט דעמאָלט וועט מען קענען אַרויסנעמען די פסולת וואָס האָט זיך באַהעפֿט און איז געוואָרן אַ חלק פֿון דער חיטה.
און פֿון דעם ווערט דער פּסוק פאַרטייטשט: "כִּי לֹא בֶחָרוּץ יוּדַשׁ קֶצַח" - די דישה וואָס קומט אַראָפּנעמען די אויסערלעכע קליפה ווערט געטאָן מיט גרינגקייט, און מען דאַרף נישט קיין חרוץ. און וואָס איז אַ חרוץ? "מוֹרַג חָרוּץ חָדָשׁ בַּעַל פִּיפִיּוֹת תָּדוּשׁ הָרִים וְתָדֹק". דער מורג איז געווען אַ כלי מיט שפּיציקע שטיקער האָלץ, זייער שווער, וואָס מען פלעגט פאַרבינדן הינטער דער בהמה, און די תבואה איז געלעגן אויף דער ערד, און די בהמה גייט און שלעפּט די שווערע כלי מיט די שפּיצן, און די כלי שרײַבט אָן דעם ווייץ אויף דער ערד און מאַכט אַז די אויסערלעכע קליפה זאָל זיך אָפּשיידן. פונקט ווי אַ פערדל-ניסל וואָס מען רייבט אים מיט אַ קיילעכדיקער באַוועגונג און זיין רויטע שאָל שיידט זיך אָפּ, אַזוי שיידט מען אָפּ די קליפה פֿון דער חיטה. און דער נביא זאָגט: לא בחרוץ יודש קצח, מען דאַרף נישט דרעשן דעם קֶצַח מיט אַ חרוץ. און אויך "וְאוֹפַן עֲגָלָה עַל כַּמֹּן יוּסָּב" - זיי האָבן געהאַט נאָך אַן אופן פֿון דרעשן, דורך אַ וואָגן-ראָד וואָס דרייט זיך און קוועטשט די תבואה און בריזלט פֿון איר די אויסערלעכע קליפה. נאָר עס איז גענוג צו קלאַפּן דעם קֶצַח מיט אַ שטעקן, עטלעכע קלעפּ און די קליפה גייט אַראָפּ, און דעם כַּמֹּן נאָך גרינגער, מיט אַ רוט ("בַּשָּׁבֶט"), וואָס איז לייכטער פֿון אַ שטעקן. דאָס הייסט, אַז אַמאָל זענען די קרומע דעות נישט געוואָרן קיין חלק פֿון אים, און מיט אַ לייכטן קלאַפּ גייען זיי אַרויס, און עס איז גענוג מיט ווייניק פריוואַטע ייסורים כדי דער מענטש זאָל זיך דערוועקן און פאַרריכטן זיינע וועגן.
לֶחֶם יוּדָק כִּי לֹא לָנֶצַח אָדוֹשׁ יְדוּשֶׁנּוּ, וְהָמַם גִּלְגַּל עֶגְלָתוֹ וּפָרָשָׁיו לֹא יְדֻקֶּנּוּ. (כח) - ברויט-תבואה ווערט צעמאָלן, וואָרום מען וועט עס דאָך נישט אייביק דרעשן, און אפילו דער ראָד פֿון זיין וואָגן טומלט און זיינע פערד טרעטן, וועט ער עס דערמיט נישט צעמאָלן.
אָבער דער וואָס וויל מאַכן ברויט מוז אויך אַראָפּנעמען די קליפה וואָס איז באַהעפֿט אינעם עצם פֿון דער חיטה, און דערויף איז נישט גענוג קיין דישה, נאָר מען דאַרף אַ מכתשת, צו מאָלן אין אַ מילשטיין (ריחיים) אָדער צעשטויסן אין אַ מדוכה. און אויך די דישה מיטן ראָד וועט נישט העלפֿן אַראָפּצונעמען די אינעווייניקסטע קליפה. "כִּי לֹא לָנֶצַח אָדוֹשׁ יְדוּשֶׁנּוּ" - די דישה נעמט אַראָפּ די שפּריי (מוץ) ווי מיר האָבן מסביר געווען, און עס וועט גאָרנישט העלפֿן אַז דו וועסט ווייטער דרעשן לנצח, ווייל נאָכדעם ווי די אויבערשטע קליפה איז אַראָפּ איז עס פאַרענדיקט, און מען בלייבט מיטן אינעווייניקסטער קליפה וואָס קיין שום דישה וועט איר נישט אַראָפּנעמען, אפילו דו וועסט דרעשן נאָך יאָרן לאַנג. און אויך "וְהָמַם גִּלְגַּל עֶגְלָתוֹ וּפָרָשָׁיו", אויב דו וועסט אַריבערפירן איבער איר דעם וואָגן-ראָד און די פערד, וועט עס גאָרנישט העלפֿן, ווייל דאָס אַלץ איז נאָר אַראָפּצונעמען די אויסערלעכע קליפה. "לֹא יְדֻקֶּנּוּ" - די אַלע וועלן נישט העלפֿן עס צו צעשטויסן און מאַכן פֿיין און דין, און פֿאַר דעם פאָדערט זיך אַ מכתשת אָדער ריחיים.
און אַזוי אויך אַ מענטש וואָס עס האָבן זיך באַהעפֿט אין אים די אַלע שיבושים און די אַלע מאָדנע דעות וואָס זענען פאַרקערט פֿון דער תורה, און זיי זענען געוואָרן אַ חלק פֿון אים, נעמט מען דאָס נישט אַראָפּ מיט גרינגקייט, און די דישה וועט דאָס נישט אַרויסנעמען פֿון אים. פֿאַר דעם דאַרף מען "ידוכנו", ווי מען שטויסט אין אַ מדוכה ביז עס ווערט צעריבן גאַנץ פֿיין. און אַזאַ מענטש אינעם נמשל דאַרף שווערערע ייסורים, וואָס נאָר זיי קענען אים ברענגען צו אַ שינוי אינעם טראַכטן.
אַ מעשה: וויפיל דאַרף אַ יידישע נשמה דורכגיין
מיר האבן שוין דערציילט דא וועגן דעם צאנז-קלויזנבורגער רבי'ן זכר צדיק לברכה, וועלכער איז געווען אין די לאגערן מיט א מענטש וואס איז געווען דער פינאנץ-מיניסטער אין דער פוילישער רעגירונג. זיין נאמען איז געווען אונטערגעשריבן אויף אלע פוילישע שטרות, און ער האט אויפגעריכט די פוילישע עקאנאמיע פון גארנישט, פון אן אינפלאציע פון הונדערטער פראצענטן, און זי געבראכט אויפן דרך המלך. און דער דאזיקער מענטש איז געווען א איד וואס האט זיך אפגעזאגט פון זיין אידישקייט, און פאר זיינע גרויסע זכותים האט זיין גויישע ווייב אים פארמסר'ט צו די דייטשן ימח שמם וזכרם, און מען איז געקומען און אים אפגעפירט. ווער עס האט זיך פארלאזט אויף איר און אויף דער שטעלע און דעם כבוד, איז אנגעקומען צו א שרעקלעכן און געוואלדיקן קריזיס.
און דער רבי, וועלכער איז געווען א ריז צווישן ריזן, בעל מחבר פון שו"ת דברי יציב, א גאון עצום און בעל אהבת תורה עצומה, וואס האט פארלוירן צוועלף נפשות פון זיין משפחה אין חורבן, און שפעטער איז ער אנגעקומען קיין נתניה און האט אויפגעשטעלט מחדש זיין משפחה און די חסידות, און האט געבויט שפיטעלער און א שולע פאר קראנקן-שוועסטער און אויפגעשטעלט מפעל הש"ס, איין איינציקער מענטש וואס האט דאס אלעס באוויזן, פלעגט זיצן און שמועסן מיט אים און אים געבן יעדעס מאל נאך דברי חיזוק. און יענער, א שטארק געבילדעטער מענטש, פלעגט זיך מתווכח זיין מיט אים, און ס'איז נישט געווען גרינג אים איבערצוצייגן. די דייטשן ימח שמם האבן זיך שווער געמוטשעט איבער אים, ווייל זיי האבן שטענדיג געהאט א סאדיסטישע הנאה צו דערנידערן דווקא די הויכע לייט, רבנים און פירנדע פערזענלעכקייטן. און ביי א געוויסער שטופע, איין נאכט אויפן דרגש, האט ער אים געזאגט: דו ווייסט, איך בין געקומען צום אויספיר אז דו ביסט גערעכט, איך האב געגרייזט אויף מיין גאנצן וועג. און אויף צומארגנס האט ער אויסגעהויכט זיין נשמה צו זיין באשעפער.
האט דער קלויזנבורגער רבי געזאגט דערויף: זע נאר וואס דאס איז, טיילמאל וויפיל א אידישע נשמה דארף מיטמאכן, וויפיל צעקלאפענישן אויף צעקלאפענישן און מליות אויף מליות, ביז אין ענדע זאגט ער השם הוא האלקים. און דאס איז וואס דער נביא זאגט: ס'איז פאראן א מצב אז לא בחרוץ יודש, מען דארף נישט קיין וואגן-ראד, גענוג עטליכע קלעפ מיט א שטעקן, ווייל זיין שאלעכץ איז ביי אים פון אינדרויסן און איז נישט קיין חלק פון אים. און ס'איז פאראן א מצב וואס די זאך איז געווארן א חלק פון אים און ער אידענטיפיצירט זיך דערמיט, און דעמאלט וועט נישט העלפן דאס וואגן-ראד און עס וועלן נישט העלפן קיין קלעפ מיט שטעקנס און נישט קיין דרעשן מיט א שארפן מורג, און גארנישט וועט נישט ברענגען קיין רעזולטאט, נאר מען דארף א פולקאמע צעקלאפונג און דערנאך א זיפן מיטן זיב, און ערשט דעמאלט וועט מען מצליח זיין ארויסצונעמען דאס וואס איז שוין געווארן א חלק פון דעם ווייץ-קערנדל.
הפליא עצה הגדיל תושייה
גַּם זֹאת מֵעִם יְהֹוָה צְבָאוֹת יָצָאָה, הִפְלִא עֵצָה הִגְדִּיל תּוּשִׁיָּה. (כט) - אויך דאס איז ארויסגעגאנגען פון ה' צבאות, ער האט וואונדערבאר געמאכט די עצה, ער האט פארגרעסערט די קלארקייט און חכמה.
זאגט דער מלבי"ם: מיר זעען אין מעשי השם אז דער אויבערשטער טוט גאר וואונדערלעכע זאכן אויף דער וועלט, און זייער וואונדער איז סיי מצד דער גרויסער כמות און סיי מצד דער הויכער איכות. מצד דער כמות, קוק אויף דער ווירקלעכקייט: דער עצם מציאות פון דער וועלט און די גאלאקסיעס ארום איר, וואס מען ווייסט נאך אלץ נישט זייער סוף. עס איז אונדז קלאר אז די וועלט איז באגרענעצט ווייל זי איז דאך גשמיות'דיג, אבער ווער קען וויסן וואו זי ענדיגט זיך? יעדן מאל אנטדעקט מען נאך גאלאקסיעס, און מיר ווייסן נישט און מען קען דאס נישט משיג זיין און באנעמען. דער אויבערשטער האט באשאפן א וועלט מיט אזוי פיל כמות עד בלי תכלית, און מען רעדט פון מיליאנען ליכט-יארן אין די מושגים פונעם חלל.
און פון דער אנדערער זייט, ווען א מענטש מאכט עפעס אין א גאר גרויסער כמות, קומט דאס אפטמאל אויפן חשבון פון דער איכות. אבער אויב א מענטש וועט בודק זיין די איכות פון וואס דער אויבערשטער האט באשאפן, אין יעדן לעבעדיקן צעל און אינעם קלענסטן באשעפעניש, ווען מען שטייט און מען קוקט זיך צו צום DNA וואס געפינט זיך דערין און צו דער קאמפליצירטקייט וואס איז דא דערין, כולם בחכמה עשית, שטייט מען און מען ווערט נשתומם פון דער געוואלדיקער פארנעם פון חכמה אינעם קלענסטן דקות'דיגן פרט. קומט אויס אז ס'איז דא דא פון איין זייט א געוואלדיקע מאכט פון גרויסקייט, און פון דער אנדערער זייט אן אומגעהויערע חכמה אין יעדן קלענסטן פיצל, וואס מען רופט היינט סיי אינעם מאקרא און סיי אינעם מיקרא. סיי אין דער גרויסקייט און מעכטיקייט, און סיי ווען דו גייסט אראפ צו די פרטים און זעסט וואס פאר א טיפע חכמה ליגט אין יעדן לעבעדיקן צעל, זאכן וואס די וויסנשאפטלער האבן נאך ביז היינט נישט פארענדיגט צו ערפארשן.
און דאס גיט אונדז צו פארשטיין דעם כולם בחכמה עשית. מה רבו מעשיך השם, ס'איז דא דא אסאך, און געוויינטלעך ווען מען פראדוצירט אסאך זענען די זאכן נישט קיין איינציקארטיקע, בעת דא האט דער אויבערשטער געמאכט אסאך און דאך כולם בחכמה עשית, אז מיט דער גאנצער ריזיקער גרויסקייט איז יעדער איינציקער פרט דערין געמאכט מיט חכמה. און אזוי אויך מה גדלו מעשיך השם, און אויף דעם, מה עמקו מחשבותיך, אז אין יעדן איינציקן פרט וויפיל מחשבה און ארבעט האט דער אויבערשטער אריינגעלייגט. און דאס איז גם זאת מעם השם צבאות יצאה, הפליא עצה הגדיל תושייה. הגדיל תושייה איז די מציאות אליין וואס איז גרויס אין כמות, און תושייה מלשון יש, אז דאס יש אין דער וועלט האט דער אויבערשטער פארגרעסערט אויף א געוואלדיקן אופן. און הפליא עצה, אז יעדער איינציקער פרט איז געמאכט מיט א וואונדערלעכער חכמה, און דער אויבערשטער האט פארדעקט די עצה און די חכמה אינעווייניג אין דער מציאות וואס ער האט באשאפן, ביז נאר דער וואס פארטיפט זיך אין גדלות השם קען דאס באמערקן און זען.
און דערמיט קומט ער מרמז צו זיין אויך אויף וואס ער האט פריער געזאגט ביי די תיקוני הלחם, לחם יודק כי לא לנצח אדוש ידושנו. פונקט ווי דער אויבערשטער האט באשאפן דעם קלענסטן דעטאל מיט א שלימות, אזוי וויל ער אז דער מענטש זאל אוועקנעמען די שפאלן און דאס שטרוי פון די כוחות הנפש און ברענגען זיך אליין צו א שלימות: אז עס זאל אין אים נישט בלייבן נישט די דרויסנדיגע פסולת, וואס ווערט אפגעטיילט דורכן דרעשן אדער שלאגן מיטן שטעקן, און נישט די אינעווייניגסטע פסולת, וואס דארף א צעקלאפונג און מליאה כדי איר אראפצונעמען. נאר אלע זיינע מעשים דארפן זיין בתכלית השלמות, אזוי ווי דער אויבערשטער האט באשאפן זיין וועלט מיט תושייה און מיט א טיפער עצה בתכלית השלמות.
צום סך-הכל:
דער נביא שילדערט דאס אויפבויען פון בית יהודה מחדש: דער אבן היסוד איז חזקיהו המלך, אבן בוחן אין זיינע מדות, פינת יקרת אין זיין יחוס, און מוסד מוסד אין זיין תכלית, נאר המאמין לא יחיש און דער וועג איז לאנג. דער משפט און די צדקה זענען די מאס-שנור און די וואג-וואג מיט וועלכע דער בנין ווערט געמאסטן, און ווען זיי וועלן זיין אין אונדזערע הענט וועלן מיר נישט דארפן אנקומען צום מחסה כזב פון אשור און מצרים, וואס וועט פארקערט ווערן דורכן האגל און אוועקגעשוועמט ווערן מיט וואסער. אשור וועט דורכגיין אין לאנד און וועט זיין צו א צרה, אבער איר גאנצער תכלית איז נאר זועה הבין שמועה, אויפצוציטערן דאס הארץ און ברענגען צו פארשטיין דאס ווארט פון הקדוש ברוך הוא, און אין איר ענדע וועט קומען איר מפלה פון אונטן ווי הר פרצים און פון אויבן ווי דער עמק אין גבעון, במעשה זר ובתוכחה זרה. און פון דא גייט דער נביא אריבער אונדז צו לערנען דעם סוד פון די יסורים: אזוי ווי דאס אקערן איז נישט אויף אייביג נאר אן הכנה צום זייען, אזוי קומען די יסורי הכלל אויסצורייניקן די דערנער, צו עפענען די נפש און צוברעקלען די ערד-קלאפן, און זיי וועלן זיך אפשטעלן ווען זיי וועלן דערגרייכן זייער ציל. און די יסורי הפרט טוישן זיך לויטן מענטש: פאראן איינער וואס ס'איז אים גענוג מיט א קלאפ פון א מטה אדער שבט, און פאראן איינער וואס זיינע פארדרייטע דעות זענען געווארן א חלק פון זיין עצמות און ער דארף א דיכה וטחינה. און דאס אלעס איז מעם השם צבאות יצאה, וואס הפליא עצה והגדיל תושייה, און אזוי ווי ער האט באשאפן זיין וועלט בתכלית השלמות, אזוי פארלאנגט ער פונעם מענטש צו ברענגען זיך אליין צו שלימות.