דער מלבי"ם זאגט: די נבואה פון דעם קאפיטל און פונעם קומענדיגן קאפיטל באשרייבט די צרות וואס זענען אריבער אויף שבט יהודה דורך דעם מלך אשור, און דעם ענדגילטיגן פאל פון אשור צום סוף. די ערשטע פסוקים (א-ד) רעדן וועגן די עשרת השבטים, וואס ווערן דא אנגערופן "אפרים". פארוואס ווערן די עשרת השבטים אנגערופן מיטן נאמען אפרים? ווייל זייער ערשטער קעניג איז געווען ירבעם, און ער איז געווען פון שבט אפרים - דערפאר זענען זיי אלע אנגערופן געווארן מיטן אלגעמיינעם נאמען אפרים ("חבור עצבים אפרים הנח לו", "הבן יקיר לי אפרים"). עס זענען דא נאך טעמים דערויף, אבער דאס איז דער פשוט'ער טעם.
קודם ווייזט דער נביא וואס עס איז געשען מיט די עשרת השבטים, און הערשט דערנאך גייט ער אריבער צו באשרייבן וואס עס וועט פאסירן מיט יהודה - וואס דאס איז דער עיקר ציל פון פסוק ה' און ווייטער. דאס הייסט: קום און זע וואס דער אויבערשטער האט געטאן פאר אפרים, און פון דעם וועסטו פארשטיין וואס עס איז עתיד אריבערצוגיין אויף יהודה. מלכות אפרים איז שוין אונטערגעגאנגען און בטל געווארן, בעת פון מלכות יהודה האט דער קדוש ברוך הוא נאך אלץ געהאט א האפענונג און אן ערווארטונג אז זיי וועלן פארראכטן זייער וועג. נאר די דאזיגע האפענונג איז נישט מקוים געווארן, וויבאלד "גם אלה ביין שגו ובשכר תעו" - און דערפאר איז אויף זיי אויך באשערט אריבערצוגיין דער זעלבער כוס פון שטראף. אין די זעלבע מכשולים וואס אפרים איז דערין דורכגעפאלן, זענען צום סוף אויך יהודה דורכגעפאלן.
הוֹי עֲטֶרֶת גֵּאוּת שִׁכֹּרֵי אֶפְרַיִם וְצִיץ נֹבֵל צְבִי תִפְאַרְתּוֹ אֲשֶׁר עַל־רֹאשׁ גֵּיא־שְׁמָנִים הֲלוּמֵי יָיִן׃ - וויי צו דער קרוין פון גאווה פון די שיכורים פון אפרים, און צום פארוועלקטן בליט פון זיין הערליכער שיינקייט, וואס שטייט ביים שפיץ פונעם פעטן טאל פון די וואס זענען צעקלאפט פון וויין.
וואס איז די דאזיגע "עטרת גאות" פון די שיכורי אפרים? דאס איז די מלוכה מיט וועלכער זיי האבן זיך בארימט. און פארוואס רופט דאס דער פסוק אן "עטרת גאות" און נישט "עטרת תפארת"? ערקלערט דער מלבי"ם: עס איז פאראן א מענטש וואס די מלוכה פאסט פאר אים, די מלוכה שטייט אים גוט און דאס איז פאר אים א תפארת. און עס איז פאראן א מענטש וואס די מלוכה פאסט גארנישט פאר אים - ווי א געוויסער רודן וואס איז ארויפגעקומען און פארכאפט די הערשאפט מיט כוח. די מלוכה פון דעם מענטש איז נישט קיין עטרת תפארת נאר א "עטרת גאות": פון גאווה און התנשאות האט ער פארכאפט די מלוכה, נישט ווייל ער איז ראוי דערצו, און דאס גאנצע איז בלויז א רוח פון דמיון און שקר.
"וציץ נובל" - זייער לאנד איז געווען א גאר פעטע ערד, וואס האט געוואקסן משובח'דיגע פירות אין די פעטסטע פלעצער. דער בליט האט געבליט, אבער צום סוף וועלקט דער בליט אפ. "צבי תפארתו" - א פראכטפולע זאך מיט וואס ער האט זיך בארימט. און באמת איז דאס ווארט "צבי" אין לשון הקודש מלשון רצון און חפץ (ווי אויף ארמית "צבי" - ער וויל), און דעריבער איז "צבי תפארתו" יענע באזונדערע זאך וואס יעדער באגערט, אזוי ווי "צבי היא לכל הארצות".
דער רד"ק ערקלערט אז דער נביא באשרייבט דא ווי אזוי די מענטשן פון אפרים האבן זיך מתענג געווען אויף דער טובה וואס זיי האבן געהאט, און זייער גאנצע באשעפטיגונג איז געווען מיט עסן און טרינקען און מיט תענוגי עולם הזה. "שיכורי אפרים" איז א גנאי-נאמען - ווייל רוב צייט זענען זיי געווען אין א מצב פון שכרות, וויבאלד זיי האבן געהאט אסאך וויין, האבן זיי זיך פארנומען מיט עסן און טרינקען און זענען צוגעקומען צו שכרות, און האבן געבראכן אזוי ווי דער שטייגער פון שיכורים און נאכגעשלעפט נאך תאוות עולם הזה. און דאס איז וואס די תורה זאגט: "וישמן ישורון ויבעט... שמנת עבית כשית ויטוש אלוה עשהו" - און דאס איז פונקטליך וואס עס איז געשען מיט אפרים.
און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט: "חמרא דפרוגיתא ומיא דדיומסת קיפחו עשרת השבטים". "חמרא דפרוגיתא" - א גאר משובח'דיגער וויין וואס איז געווען אין א פלאץ מיטן נאמען פרוגיתא. "מיא דדיומסת" - באזונדערע וואסערן און טייכן אין א פלאץ וואס הייסט דיומסת; אהין איז אנגעקומען רבי אלעזר בן ערך, וועלכער האט געמיינט אז זיינע תלמידים וועלן נאכקומען נאך אים, און צום סוף האט ער פארגעסן זיין גאנצע תורה. זאגט די גמרא אז די דאזיגע זאכן האבן פארשניטן די עשרת השבטים. מיט פשוט'ע ווערטער: וואס האט צוגעברענגט זייער פאל? דאס נאכגיין נאך תאוות העולם, וואס זיי האבן געמאכט זייער בויך פאר זייער אפגאט.
און דער נביא שרייט אויס: "הוי עטרת גאות שיכורי אפרים" - זיי האבן געמאכט פון דער גאווה א קרוין, כאילו ווער עס האט מער כוח זיך צו גרויסן איז דער בעסטער. זיי האבן זיך בארימט מיט זייער עשירות און מיט זייערע תענוגים, און דאס איז ווי א בליט אדער א שיינער בוים, וואס ווען עס בלאזט דערויף א ווינט וועלקט ער אפ און פאלט אראפ צו דער ערד און ווערט פאר שטויב. אזוי וועט אויך זיין דער צבי תפארת פון אפרים - די דאזיגע קרוין וועט נישט אנהאלטן לאנג. "אשר על ראש גיא שמנים" - דאס שענסטע און בעסטע פלאץ, א פלאץ פון וואו מען פלעגט ארויסנעמען אויל, און פון דעם גרויסן מאס אויל וואס זיי פלעגן גיסן אויף זייער קאפ איז געווען אזוי ווי דער גאנצער טאל איז פול מיט אויל און יעדער נעמט פון דארט. און פון דעם גוואלדיגן שפע זענען אירע מענטשן געווען "הלומי יין" - כאילו דער וויין קלאפט אין זיי אריין ווי א האמער, פון גרויס פארטיפטקייט כסדר אין תאוות און הנאות עולם הזה.
הִנֵּה חָזָק וְאַמִּץ לַאדֹנָי כְּזֶרֶם בָּרָד שַׂעַר קָטֶב כְּזֶרֶם מַיִם כַּבִּירִים שֹׁטְפִים הִנִּיחַ לָאָרֶץ בְּיָד׃ - אט האט דער אויבערשטער א שטארקן און מעכטיגן [שליח], ווי א פלייץ פון האגל, א שעדליכער שטורעם, ווי א פלייץ פון מעכטיגע פארפלייצנדע וואסערן, וואס ווארפט אראפ צו דער ערד מיט דער האנט.
דאָ באַשרייבט דער נביא ווי אַזוי זייער מלכות איז אָפּגעשטעלט געוואָרן. וואָס איז דער חילוק צווישן "חזק" און "אמיץ"? ערקלערט דער מלבי"ם: "חזק" ווייזט אויף אַ גרויסן כוח, אַ זאַך וואָס שטאַרקט זיך און ווערט זייער שטאַרק; "אמיץ" ווייזט אויף דעם אַז די זאַך ציט זיך אויף אַ לאַנגער צייט. דעריבער זאָגט מען "חזק ואמץ" - חזק פאַר דער שעה, און אמץ אַז עס זאָל בלייבן אין זיין שטאַרקייט לאַנגע צייט. און אַזוי אויך "קשר אמיץ" - אַ קשר וואָס ווערט נישט גרינג אויפגעבינדן און האַלט זיך לאַנג.
"כזרם ברד" - אַ ווינט און אַ רעגן מיט ברד, וואָס ברעכט צעדער-ביימער (מיר האָבן שוין געזען אַ ברד וואָס האָט צעבראָכן שויבן פון אויטאָס און געמאַכט קלאַפּן און לעכער אין אויטאָמאָבילן, פון גרויסע שטיינער ווי טעניס-באַלן). "שער קטב" - "שער" מיט אַ שי"ן איז ווי מיט אַ סמ"ך, מלשון אַ שטורעם-ווינט; "קטב" איז מלשון כריתה, אָפּשניידן, וואָס שניידט אַראָפּ אַלץ פון זיין אָרט. און ווען מען שטעלט ביידע צוזאַמען - בלייבט גאָרנישט איבער: דער ברד ברעכט, אָבער דאָס צעבראָכענע ליגט נאָך אויף זיין אָרט; קומט דער שטורעם פון קטב און טראָגט אַוועק אַלצדינג. און אויף דעם לייגט ער צו "כזרם מים כבירים שוטפים" - דער ברד ברעכט אָבער ער שוועמט נישט אַוועק, און ווען עס קומט נאָך אים דער שטראָם פון וואַסער, שוועמט ער אַלץ אַוועק און טראָגט עס ווייט אַוועק.
און דער נמשל איז: דער ברד איז אַ משל אויף דעם הרג און שמד וואָס די בני אשור האָבן אָנגעמאַכט אין אפרים, און דער שטראָם איז אַ משל אויף דעם וואָס מען האָט זיי פאַרגלאָלט צום נהר גוזן און צו די הרי מדי - און אויך "נהר גוזן" באַדייט אַן אָרט פון אַ שטראָם. דער הקדוש ברוך הוא האָט זיי פאַרטריבן פון דאָרט אינגאַנצן, און זיי זענען אין אַ בחינה פון אובדים. ווייל ווען עס וואָלט דאָ בלויז געווען אַ שבירה און אַ כריתה, וואָלטן זיי נאָך געבליבן צעבראָכן אויף זייער אָרט; אָבער נאָך דער שבירה זענען געקומען מעכטיגע וואַסערן און זיי אַוועקגעשוועמט ווייטער פונעם נהר גוזן, ווייטער פונעם נהר סמבטיון, צו ערטער וואָס מיר האָבן היינט צו טאָג קיין שום ידיעה ווו זיי געפינען זיך. און דאָס דריקט אויס די גרויסקייט פון דער מכה וואָס די בני אפרים האָבן געליטן.
בְּרַגְלַיִם תֵּרָמַסְנָה עֲטֶרֶת גֵּאוּת שִׁכּוֹרֵי אֶפְרָיִם׃ - מיט די פיס וועט פאַרטראָטן ווערן די שטאָלצע קרוין פון די שיכורים פון אפרים.
דער סוף פונעם פריערדיקן פסוק - "הניח לארץ ביד" - מיינט אַז אין אָנהייב האָט ער געלייגט די שטאָלצע קרוין צו דער ערד מיט דער האַנט: ער האָט אַראָפּגענומען די עטרה פון דעם מלך'ס קאָפּ און זי אַראָפּגעלייגט צו דער ערד, וואָס דאָס איז אַן אויסדרוק פונעם אַראָפּנעמען די מלוכה. און ביים צווייטן שלב "ברגליים תירמסנה" - נאָכדעם וואָס זי איז אַראָפּגעלאָזט געוואָרן צו אַ נידעריקן אָרט, ווערט זי פאַרטראָטן מיט די פיס. און דער חילוק איז גרויס: ווען מען נעמט אַראָפּ אַ קרוין פון אַ מלך'ס קאָפּ, קען נאָך אַ צווייטער קומען און זי אָנטאָן אויף זיין קאָפּ - דאָס הייסט אַז די מלוכה איז נישט אונטערגעגאַנגען, נאָר דער מלך אשור האָט אַראָפּגעזעצט דעם מלך און אים געדייטמיגט, און עס איז אויפגעשטאַנען אַ צווייטער מלך אונטער אים. אָבער ווען די קרוין ווערט פאַרטראָטן - וועט שוין דאָ קיינער נישט קעניגן. און אַזוי איז טאַקע געווען ביי די עשרת השבטים: קיין נאָכפאָלגער איז זיי נישט אויפגעשטאַנען. ביי שבט יהודה זענען געווען תקופות וואָס מען האָט אַראָפּגעזעצט אַ מלך און מען האָט געקרוינט צדקיהו און אַנדערע מלכים, אָבער ביי אפרים האָט מען קיין אַנדערן נישט געשטעלט, נאָר מען האָט פאַרטראָטן די קרוין.
דער מלבי"ם לייגט צו אַז די צוויי טיילן פונעם פסוק שטייען קעגנאיבער די צוויי טיילן פונעם פריערדיקן פסוק: "זרם ברד", וואָס איז אַ משל אויף הריגה, האָט אַראָפּגעוואָרפן די עטרת המלוכה; און "זרם מים כבירים", וואָס איז אַ משל אויף גלות, האָט גורם געווען דאָס וואָס "ברגליים תירמסנה" - אַז מען קען שוין נישט צוריקגעבן די מלוכה צו אַן אַנדער מלך, ווייל אַלע זענען פאַרגלאָלט געוואָרן. און חז"ל זאָגן אַז דריי מאָל איז סנחריב געקומען אויף אפרים: אין די ערשטע צוויי מאָל איז נאָך געבליבן ביי זיי אַ פליטה, און ביים דריטן מאָל איז עס געווען למרמס ביז גאָר, אַז עס איז גאָרנישט איבערגעבליבן פון שבט אפרים.
וְהָיְתָה צִיצַת נֹבֵל צְבִי תִפְאַרְתּוֹ אֲשֶׁר עַל־רֹאשׁ גֵּיא שְׁמָנִים כְּבִכּוּרָהּ בְּטֶרֶם קַיִץ אֲשֶׁר יִרְאֶה הָרֹאֶה אוֹתָהּ בְּעוֹדָהּ בְּכַפּוֹ יִבְלָעֶנָּה׃ - און די פאַרוועלקטע בלום פון זיין שיינער פּראַכט וואָס איז אויפן שפּיץ פונעם פֿעטן טאָל, וועט זיין ווי אַ פריצייטיקער פרי פאַרן זומער, וואָס דער וואָס זעט אים, בעת ער איז נאָך אין זיין האַנט שלינגט ער אים איין.
נאָכדעם ווי ער האָט באַשריבן דאָס פאַלן פון דער "עטרת הגאות", באַשרייבט דער נביא דאָס אומקומען פונעם "ציץ נובל", וואָס דאָס איז אַ משל אויף זייער לאַנד - יענער אָרט פול מיט אויל, פול מיט וויין, אַ געבענטשטער און רייכער אָרט. "כביכורה בטרם קיץ" - ווי אַ פריצייטיקער פרי וואָס וואַקסט אויס און ווערט פולקאָם נאָך איידער דער זומער קומט. און דער וואָס זעט עס, צווישן אַלע אַנדערע פירות וואָס זענען נאָך בוסר, זעט ער איין פרי וואָס איז שוין צייטיק און גרייט פאַר דער צייט - און אפילו ער איז נישט דער בעל הבית דערויף, פון גרויס גלוסטעניש צום נייעם און ערשטן פרי פון דער סעזאָן קומט ער און רייסט אים אָפּ, "בעודה בכפו יבלענה": נאָך איידער ער קומט צו צעקייען אים, בעת עס איז נאָך אין זיין האַנט שלינגט ער אים איין אויף איינמאָל, צוליב דער גרויסער ליבשאפט צום באַזונדערן פרי.
און דער נמשל איז: די וואָס האָבן געירשנט כלל ישראל - פרעמדע האָבן זיי געירשנט. "אשר יראה הרואה אותה" - כאָטש ער איז נישט דער בעל הבית און נישט דער בעל הפרדס, האָט ער געזען אַזאַ באַזונדערן געוואַקס, דאָס איז דאָס לאַנד פון שבט אפרים, און גלייך איז ער געקומען און עס צוגענומען. ער האָט זיי פאַרוויסט בעת זיי זענען נאָך געווען איינגעוואָרצלט אין זייער לאַנד און געזעסן רואיג און זיכער, "בעודה בכפו יבלענה" - ער האָט איינגעשלונגען אירע איינוואוינער, זיי פאַרגלאָלט, און צוגענומען דעם גאַנצן שלל, אַלע באַזונדערע געוואַקסן און דאָס גאַנצע אויסגעצייכנטע לאַנד וואָס זיי האָבן געהאַט.
ביז אַהער איז די באַשרייבונג פון וואָס עס איז געשען מיט שבט אפרים: די עטרה און דער ציץ נובל פון די "הלומי יין" - זייער מכה איז שוין געקומען אויף זיי. און דאָס אַלץ איז אַן הקדמה צו זאָגן וואָס עס איז עתיד צו געשען מיט יהודה.
מיר וועלן צולייגן א קליינע הערה: דער אויסדרוק "ציץ נובל צבי תפארתו" איז פיל גענוצט געווארן אלס א מליצה קעגן שבתי צבי, שם רשעים ירקב. כדי צו דערמאנען זיין נאמען צו שאנד און שפאט האבן זיי אים אנגערופן "ציץ נובל צבי", ער זאל זיין בבחינת א פארוועלקטע בליט. און אזוי אויך זענען פאראן וואס האבן אים גערופן "צבי שבור" - א לשון גענומען פון א משנה אין שבת - אז ער איז דורכגעגאנגען א שבירה. און מ'האט אפילו ארויסגעגעבן קעגן אים א ספר אויפצוווייזן זיין שקר און פאלשקייט, און מ'האט עס אנגערופן מיטן נאמען "ציץ נובל צבי", געבויט אויף דעם פסוק. יאבדו כל אויבי השם.
בַּיּוֹם הַהוּא יִהְיֶה יְהֹוָה צְבָאוֹת לַעֲטֶרֶת צְבִי וְלִצְפִירַת תִּפְאָרָה לִשְׁאָר עַמּוֹ׃ - אין יענעם טאג וועט ה' צבאות זיין צו א קרוין פון שיינקייט און צו א הערליכער קרוין פאר די איבעריגע פון זיין פאלק.
"שאר עמו" - דאס איז מלכות יהודה. און וואס מיינט "צפירת תפארה"? דער לשון "יצפור" שטייט אין שופטים פרק ז', ווען גדעון האט געזאגט פאר ווער ס'איז ירא ורך הלבב "ישוב ויצפור מהר הגלעד". טייל מפרשים ערקלערן "יצפור" מלשון צפרא - צופרי, אינדערפרי. און טייל מפרשים ערקלערן עס מלשון ארומדרייען און ארומרינגלען: ער זאל מאכן א דריי ארום הר הגלעד און זיך צוריקקערן צו זיין הויז. און פון דעם קומט "צפירת תפארה" - די קרוין וואס אויפן קאפ, ווי א סארט מצנפת וואס מ'נעמט און מ'דרייט עס ארום (ווי דער סארט היטל פונעם הייליגן בן איש חי, וואס ער אליין האט געלערנט ווי אזוי מ'דרייט עס ארום). און אזוי אויך אין דער משנה, צוויי "צפירות" לרוחב הקופה - וואס מ'האט ארומגעדרייט דאס פעסל אדער דעם קארב. קומט אויס אז אין יענעם טאג וועט ה' צבאות זיין אן עטרה און א צפירת תפארה פאר מלכות יהודה, נאכדעם וואס מלכות אפרים איז שוין געפאלן.
וּלְרוּחַ מִשְׁפָּט לַיּוֹשֵׁב עַל־הַמִּשְׁפָּט וְלִגְבוּרָה מְשִׁיבֵי מִלְחָמָה שָׁעְרָה׃ - און צו א גייסט פון משפט פאר דעם וואס זיצט צום משפט, און צו גבורה פאר די וואס קערן אפ די מלחמה ביז צום טויער.
זאגט דער מלבי"ם: די הצלחה פון א מלוכה איז אנגעהאנגען אין צוויי זאכן. איינס - אז דער מלך, דער טרעגער פון דער קרוין, זאל פירן משפט בין אדם לחבירו, און דאס איז "עטרת צבי... לרוח משפט", אז מיט זיין גייסט זאל ער פירן א משפט צדק. און דאס צווייטע - אז די מלוכה זאל האבן גיבורי כח און קעמפער פון מלחמה, וואס וועלן צוריקהאלטן דעם שונא פון אינדרויסן. דאס פירן דעם משפט איז דער קיום פון דער מלוכה פון אינעווייניג: ווען עס איז פאראן צדק ומשפט זענען פאראן פעסטע יסודות וואס שטעלן אויף די מלוכה. אבער אויב עס וועט קומען א שונא פון אינדרויסן, קען ער איר נאך אלץ אייננעמען, דערפאר פעלט אויס גיבורים וואס זאלן היטן פונעם דרויסנדיגן שונא. און דאס איז "ולצפירת תפארה" - לשון פון ארומרינגלען, אז הקדוש ברוך הוא וועט זיין פאר זיי ווי א מחיצה און א מויער וואס רינגלט ארום, און ער וועט זיין פאר זיי "לגבורה משיבי מלחמה שערה", אז ער וועט שיצן אויף זיי און זיי דערמעגליכן אפצושלאגן די מלחמה קעגן דעם שונא וואס קומט חרוב מאכן זייער לאנד. קומט אויס אז זיי וועלן האבן א קיום סיי אינעם אינעווייניגסטן כח - דער משפט, און סיי אינעם דרויסנדיגן כח - די גבורה.
אזוי איז געווען דער פלאן בנוגע יהודה. אבער יעצט קומט דער נביא און ווייזט, אז פונקט ווי אפרים זענען אראפגעפאלן און האבן געגרייזט מיט וויין און זענען נאכגעגאנגען נאך די תאוות פונעם עולם הזה און צוליב דעם זענען זיי פארטריבן געווארן אין גלות, אזוי אויך האבן זיך ליידער אויסגעלאזט די האפענונגען בנוגע יהודה, און עס האט זיך אנגעהויבן די ירידה פון מלכות יהודה.
וְגַם־אֵלֶּה בַּיַּיִן שָׁגוּ וּבַשֵּׁכָר תָּעוּ כֹּהֵן וְנָבִיא שָׁגוּ בַשֵּׁכָר נִבְלְעוּ מִן־הַיַּיִן תָּעוּ מִן־הַשֵּׁכָר שָׁגוּ בָּרֹאֶה פָּקוּ פְּלִילִיָּה׃ - און אויך די האבן זיך מיט וויין פארגרייזט און מיט שיכר האבן זיי געבלאנדזשעט, כהן און נביא האבן געגרייזט מיט שיכר, זיי זענען פארשלונגען געווארן פונעם וויין, זיי האבן געבלאנדזשעט פונעם שיכר, זיי האבן געגרייזט ביים זעער, זיי האבן געשטרויכלט אינעם משפט.
מלכות יהודה האט נישט גענומען קיין מוסר פון דעם וואס עס איז געשען מיט אפרים. אנפאנג "ביין שגו" - א שגיאה איז א קליינע זאך, און וויין איז ווייניגער הארב ווי שיכר. אינעם צווייטן שלב "ובשכר תעו" - ס'איז אים שוין נישט גענוג קיין וויין, ער דארף שוין א שארפן משקה; און דאס איז שוין נישט בלויז א שגיאה נאר א טעות, א גענצליכער און גרויסער בלאנדזשעניש. און פון דא זענען זיי אראפגעגליטשט ביז "כהן ונביא שגו בשכר". מיר וואלטן ערווארטעט אז כאטש די מנהיגים זאלן בלייבן קלאר ביים זינען, אבער אט האבן זיי אויך געגרייזט. און ווען די מנהיגים אליין פארבלאנדזשען נאכן פאלק, איז שוין מער נישט פאראן קיין ריכטונג פארן פאלק - ווייל אויב דאס פאלק גרייזט און די מנהיגים זענען ניכטער און קלאר איז נאך דא א תקנה, אבער אויב די מנהיגים גרייזן, ווער וועט דען פירן?
"נבלעו מן היין" - דאס גייט אויפן נביא: דער כח פון זיין נבואה איז פארדארבן געווארן, זיין כח הדמיון וואס דארף צו זיין שטארק אנטוויקלט איז פארדארבן געווארן דורכן כח פונעם וויין, און דורך דעם "שגו ברואה" - זיי האבן געדארפט זען מראות אלוקים, ווייל דער נביא ווערט דאך אנגערופן "הרואה" (דער זעער), און זיי האבן געגרייזט און געזען נבואות פון פאלשקייט און פארפירערישע רייד. און לעומת זה די כהנים: "תעו מן השכר" - זיי האבן געגרייזט אין הוראה, און צוליב דעם "פקו פליליה". "פקו" - טייטשט רש"י מלשון פיק ברכים אדער מלשון פוקה ומכשול (א שטרויכלונג); "פליליה" - מלשון פלילים, דין ומשפט, ווי "ונתן בפלילים". ווייל עס שטייט דאך "כי שפתי כהן ישמרו דעת ותורה יבקשו מפיהו" - די כהנים זענען געווען די דיינים, די שופטים און די גייסטיגע מנהיגים, ווייל זיי האבן געהאט די צייט צו זיצן און עוסק זיין בתורה, בשעת דאס איבריגע פאלק זענען געווען ערד-ארבעטער און סוחרים; און לשכת הגזית איז געשטאנען אויפן הר הבית, און פון דארט איז ארויס די הוראה פאר כלל ישראל. און אט האבן זיי אויך געבלאנדזשעט.
און דער מלבי"ם לייגט צו, אז עס איז נישט קיין כפילות, נאר צוויי פאראלעלע טיילן: "נבלעו מן היין... שגו ברואה" - קעגן די נביאים; "תעו מן השכר... פקו פליליה" - קעגן די כהנים, וואס האבן פארדרייט דעם דין צוליב דעם שיכר. ווייל ווער עס האט געטרונקען א רביעית וויין טאר נישט פסק'ענען און טאר נישט דן זיין, און זיי זענען דורכגעפאלן ביים פסק'ענען דינים. און דער רד"ק ברענגט אן אנדערן ביאור בשם זיין פאטער ז"ל אויף "שגו ברואה": אפילו אין א זאך וואס מ'זעט מיטן אויג. מ'פרעגט אים איבער א מראה דם - איז עס טהור צי טמא? א זאך וואס יעדער מתחיל קען באמערקן, און ער טמא'ט דעם טהור און מטהר'ט דעם טמא. אפילו אין שאלות וואס דאס אויג זעט און דערקענט באלד, זענען זיי אנגעקומען צו א טעות, פון גרויס פארשיכורטקייט פון וויין.
כִּי כָּל־שֻׁלְחָנוֹת מָלְאוּ קִיא צֹאָה בְּלִי מָקוֹם׃ - וואָרעם אַלע טישן זענען פֿול מיט ברעכעכץ און צואה, אָן קיין איבערגעבליבענעם ריינעם אָרט.
פֿון גרויס שיכרות זענען אַלע זייערע טישן אָנגעפֿילט געוואָרן מיט ברעכעכץ און צואה. אַ מענטש וואָס טרינקט אָן אַ שיעור קומט צו אַ מצב וואָס דער מאָגן ציט זיך צוזאַמען און אַלץ קומט אַרויס. אין יוון האָט מען געהאַט דערפֿאַר אַ באַזונדער אָרט: נאָכן עסן און טרינקען פֿלעגט מען אַהין גיין, אויסברעכן אַלץ, און ווידער פֿון פֿאָראַנאָויִק. דאָ האָבן זיי נישט געהאַט קיין באַזונדער אָרט, און דערפֿאַר איז אַלץ געבליבן אויף די טישן. דער מלבי"ם עקלערט אַז "קיא צואה" איז ווי "קיא וצואה" (אַזוי ווי דער שטייגער פֿון "ראובן שמעון" וואָס טײַטשט ראובן און שמעון) - זייערע טישן זענען געוואָרן פֿול מיט געברעכטס און צואה, און זיי האָבן זיך פֿאַרשמוצט אין יעדן אָרט בפֿרהסיא. און רש"י טײַטשט אַז די טישן זענען געווען פֿון זבחי מתים, דאָס הייסט עבודה זרה, וואָס זי ווערט פֿאַררעכנט ווי קיא און צואה - ווי חז"ל זאָגן "צא תאמר לו", פֿונעם לשון פֿון צואה. און "בלי מקום" - אַ זאַך וואָס דער שׂכל קען נישט פֿאַרטראָגן.
אֶת־מִי יוֹרֶה דֵעָה וְאֶת־מִי יָבִין שְׁמוּעָה גְּמוּלֵי מֵחָלָב עַתִּיקֵי מִשָּׁדָיִם׃ - וועמען וועט ער לערנען דעה, און וועמען וועט ער פֿאַרשטענדלעך מאַכן די שמועה? צי די וואָס זענען אָפּגעווענט פֿון מילך, די וואָס זענען אַראָפּגענומען פֿון די בריסטן?
נאָכדעם ווי ער האָט זיי מוסר געזאָגט מאָל נאָך מאָל און זיי געוויזן וואָס עס איז געשען צו אפרים און זיי האָבן נישט גענומען קיין מוסר, פֿרעגט דער נביא: וועמען וועט דער כוהן לערנען דעה? וועמען וועט דער נביא פֿאַרשטענדלעך מאַכן די שמועה? ס'איז דאָך נישטאָ ווער עס איז גרייט אָנצונעמען. אַפֿילו אויב עס וואָלט זיך געפֿונען אַ כוהן אָדער אַ נביא וואָס האָט נאָך נישט געבלאָנדזשעט און איז געבליבן בײַם זינען - מיט וועמען וועט ער רעדן, וועמען וועט ער מוסר'ן? צי וועט ער לערנען דעה פֿאַר "גמולי מחלב", פֿאַר מענטשן וואָס זענען ווי קליינע קינדער? צי וועט ער פֿאַרשטענדלעך מאַכן די שמועה פֿאַר "עתיקי משדיים", פֿאַר עופֿעלעך וואָס זענען ערשט יעצט אַראָפּגענומען געוואָרן פֿון די מוטערס בריסט?
און דער מלבי"ם דערקלערט אַז עס איז פֿאַראַן אַ חילוק צווישן די צוויי: אַ קינד "עתיק משדיים" האָט שוין אויפֿגעהערט צו זייגן אָבער איז נאָך נישט אינגאַנצן אָפּגעווענט פֿון מילך, ווײַל מען גייט אָן אים צו פֿיטערן פּוטער און אים געבן קו מילך צו טרינקען. און ערשט אינעם צווייטן שלב, ווען ער וואַקסט מער אונטער, ווערט ער אויך "גמול מחלב", אַז אַפֿילו מילך איז מער נישט זײַן עיקר שפּײַז. די כּוונה פֿון די ווערטער איז: דער נביא האָט נישט וועמען צו מוסר'ן; בלויז מיט די קליינע קינדער קען מען נאָך רעדן, אָבער מיט די גרויסע איז נישטאָ מיט וועמען צו רעדן.
כִּי צַו לָצָו צַו לָצָו קַו לָקָו קַו לָקָו זְעֵיר שָׁם זְעֵיר שָׁם׃ - וואָרעם באַפֿעל אויף באַפֿעל, באַפֿעל אויף באַפֿעל, מאָס אויף מאָס, מאָס אויף מאָס, אַ ביסל דאָ, אַ ביסל דאָרט.
לאָמיר קודם זען דעם מצודת דוד. פֿון גרויס ווי ווײַט די מענטשן זענען געווען פֿון מצוות השם און נאָכגעלאָפֿן נאָך תּענוגים, איז געווען אַ נויט צו מאַכן פֿאַר זיי סייגים. אַ סייג איז אַ גדר, וואָס איז געמאַכט אַז דער מענטש זאָל נישט צוקומען צום גוף פֿונעם איסור נאָר זיך אָפּשטעלן פֿריִער. און דערפֿאַר דאַרף מען "צו לצו" - צוצולייגן אַ ציווי און אַ סייג צום באַפֿעל פֿונעם הקדוש ברוך הוא, כּדי ער זאָל נישט צוקומען צום איסור אַליין; און אַפֿילו דאָס איז נישט גענוג, נאָר נאָכאַמאָל "צו לצו" - צו מאַכן אַ גדר אויך צום גדר, ער זאָל נישט קומען צום ערשטן באַפֿעל און פֿון דאָרט צו עובר זײַן אויפֿן באַפֿעל פֿונעם אויבערשטן. און אַזוי אויך "קו לקו": דער דרך פֿון בויערס איז צו בודק זײַן צי דער בנין איז גלײַך מיט אַ וואָגשטיין געהאָנגען אויף אַ פֿאָדעם (אַ לאָט), און אַזוי זעט מען גלײַך צי דער בנין איז קרום. אַזוי איז געווען אַ נויט צו מאַכן אַ משמרת ווי די דאָזיקע וואָג, זיי זאָלן נישט פֿאַרקרימען זייער וועג; און אַפֿילו דאָס איז נישט גענוג, נאָר אויך צו דער משמרת וואָס מען האָט געמאַכט פֿאָדערט זיך נאָך אַ וואָג, מען זאָל נישט עובר זײַן אויף דער ערשטער משמרת. "זעיר שם זעיר שם" - און אַפֿילו מיט גרויס שוועריקייט זענען זיי געווען גרייט צו לערנען תורת השם, ווײַל ס'איז געווען שווער אויף זיי, און מען דאַרף זיי לערנען אַ ביסל דאָ און אַ ביסל דאָרט, צו ביסלעך צו ביסלעך. זע נאָר צו וואָס פֿאַר אַ ירידה דאָס פֿאָלק איז אָנגעקומען.
דער מלבי"ם דערקלערט דאָס אַנדערש: "צו לצו" איז נישט קיין ענין פֿון אַ סייג און אַ גדר, נאָר פֿון אַ ציווי און איבערחזרן. ס'איז נישט גענוג וואָס איך האָב זיי אָנגעזאָגט איין מאָל, נאָר איך דאַרף איבערחזרן און באַפֿעלן אַ צווייט מאָל, און נאָך אַמאָל איבערחזרן און באַפֿעלן פֿון ס'נײַס. דער נביא מוז איבערחזרן די זאַכן און איבערלערנען און נאָכאַמאָל איבערחזרן דברים וואָס מען האָט שוין געזאָגט און אויסגעטײַטשט עטלעכע מאָל.
און דאָס איז אַ דירעקטער המשך צום פֿריִערדיקן פּסוק: מיט וועמען רעד איך - מיט גמולי מחלב און עתיקי משדיים? איך דערקלער זיי אַזוי ווי מען דערקלערט פֿאַר אַ קינד. און וויאַזוי דערקלערט מען פֿאַר אַ קינד? "קו לקו" - מען שטעלט אַוועק אַ לוח און מען מאָלט אים שטרעכן (קווים), ווײַל ער כאַפּט נישט קיין באַגריפֿן וואָס זענען מופשט, און מען מוז אים אויסמאָלן שטרעכן אויפֿן לוח כּדי ער זאָל פֿאַרשטיין. און טיילמאָל פֿאַרשטייט ער דאָס אויך נישט, און דעמאָלט דאַרף מען מאַכן אַ הקדמה און אויסמאָלן אויך די הקדמה, כּדי עס נאָך מער צו פֿאַרגרינגערן. און דאָס איז "קו לקו קו לקו" - אַז אַפֿילו דאָס וואָס איך האָב שוין אויסגעמאָלט, מוז איך עס נאָכאַמאָל פֿונדאָסנײַ אויסמאָלן.
און זאָלסט נישט זאָגן אַז כאָטש דערקלער איך זיי אַ סך זאַכן אין איינעם - דערויף שטייט "זעיר שם זעיר שם": אַפֿילו ווייניקע זאַכן, אַ ביסל דאָ און אַ ביסל דאָרט, ווי דער שטייגער פֿון לערנען מיט קליינע קינדער. מען קען דאָך נישט זיצן מיט קליינע קינדער פֿיר שעה גמרא; אַ האַלבע שעה גמרא, אַ האַלבע שעה אַ הפסקה, דערנאָך אַ ביסל נביא און אַ ביסל משניות. אַזוי דאַרף מען רעדן צו דעם דאָזיקן פֿאָלק, ווײַל מען קען מיט זיי נישט רעדן מער פֿון דעם - זע נאָר ביז וואו דאָס פֿאָלק איז פֿאַפֿאַלן.
כִּי בְּלַעֲגֵי שָׂפָה וּבְלָשׁוֹן אַחֶרֶת יְדַבֵּר אֶל־הָעָם הַזֶּה׃ - וואָרום מיט געשטאַמלטע ליפּן און מיט אַ פרעמדער שפּראַך וועט ער רעדן צו דעם דאָזיקן פאָלק.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער נביא קוקט זיי אויס ווי ער רעדט מיט געשטאַמלטע רייד, כאילו זיי פאַרשטייען נישט זיינע ווערטער. און "לעג" און "עילג" האָבן איין שורש דורך היפוך אותיות, אַזוי ווי "כבש - כשב", "שלמה - שמלה", "להק - קהל"; און דערפֿאַר איז "לעגי שפה" פונקט ווי "עילגי שפה".
און דער חילוק איז: "לשון אחרת" - אַז דער רעדנער באַנוצט זיך מיט אַ שפּראַך וואָס איז פרעמד פאַרן צוהערער; ער איז אַ רוימער און ערקלערט אים אויף פּערסיש, ער איז אַן אונגאַרישער און ערקלערט אים אויף איראַקיש. עס קען זיין אַז ער רעדט אַ ריינע שפּראַך אויף אַ הויכן ניוואָ, אָבער יענער פאַרשטייט נישט, ווייל דאָס איז נישט זיין שפּראַך. און "לעגי שפה" - אַז ער רעדט אין דער שפּראַך פונעם צוהערער, אָבער זיין שפּראַך איז נישט קלאָר, ער צעדרייט די ווערטער און רעדט זיי נישט אַרויס ווי געהעריק פון מויל, און מחמת דעם פאַרשטייט דער צוהערער נישט. און ווען ביידע זאַכן קומען צוזאַמען - סיי אַ פרעמדע שפּראַך און סיי פאַרדרייט - ווערט אפילו דאָס ביסל וואָס דער צוהערער וואָלט יאָ געכאַפּט אינגאַנצן אומפאַרשטענדלעך. און דאָס איז דער טייטש "כי בלעגי שפה ובלשון אחרת ידבר אל העם הזה": דער נביא רעדט בלשון הקודש, מיט אַ ריינער און אויסגעלייטערטער שפּראַך, אָבער אין זייערע אויגן זעט עס אויס כאילו ער וואָלט גערעדט צו זיי אין אַ גאָר פרעמדער שפּראַך, וואָס זיי פאַרשטייען דערין גאָרנישט.
אֲשֶׁר אָמַר אֲלֵיהֶם זֹאת הַמְּנוּחָה הָנִיחוּ לֶעָיֵף וְזֹאת הַמַּרְגֵּעָה וְלֹא אָבוּא שְׁמוֹעַ׃ - וואָס ער האָט געזאָגט צו זיי: דאָס איז די מנוחה, גיט מנוחה פאַרן מידן, און דאָס איז די באַרויִקונג, און זיי האָבן נישט געוואָלט הערן.
טאָמער וועסטו זאָגן: אויב ער הערט נישט, איז דאָס ווייל די פאָדערונג פון אים איז צו שווער. אַ מאָל הערט אַ מענטש נישט אויס נישט ווייל ער פאַרשטייט נישט, נאָר ווייל ער וויל נישט הערן - ווייל די פאָדערונג פאַרלאַנגט פון אים אַן אָנשטרענגונג, הקרבה, סיגופים אָדער עפענען די קעשענע, און וויבאַלד עס איז אים שווער מצד זיין טבע דאָס צו טאָן, זאָגט ער אַז ער פאַרשטייט נישט. דערפֿאַר קומט דער נביא און זאָגט: קומט און זעט וואָס איך האָב געבעטן פון זיי. איך האָב צו זיי געזאָגט "זאת המנוחה" - אין דעם וועט איר האָבן מנוחה, "וזאת המרגעה" - און אין דעם וועט איר האָבן אַ באַרויִקונג. און דער מלבי"ם ערקלערט: מנוחה איז פאַרן גוף, און מרגעה איז פאַר דער נפש.
און די גאַנצע בקשה איז - "הניחו לעייף": אַ מענטש וואָס קרעכצט אונטער זיינע דריקער, לאָזט אים צו רו. מיט פּשוטע ווערטער: באַגייט נישט קיין שווערע עבירות פון בין אדם לחבירו, גזל'ט נישט און דריקט נישט קיין אנדערע. אַ זאַך וואָס פאָדערט נישט קיין הקרבה, פאָדערט נישט קיין שווערע מי, דאַרף נישט קיין סיגופים אָדער אויסגעבן געלט - און מיט דעם וועט איר זוכה זיין צו מנוחה פאַר אייער גוף און אַ באַרויִקונג פאַר אייער נפש. "ולא אבוא שמוע" - און פונדעסטוועגן זענען זיי נישט געווען גרייט צו הערן. קומט אויס אַז מען קען נישט זאָגן אַז זיי הערן נישט ווייל זיי פאַרשטייען נישט, וואָרום ער ערקלערט זיי פונקט ווי מען מאָלט אויס פאַר אַ קינד; און מען קען נישט זאָגן אַז זיי הערן נישט צוליב דער שוועריקייט פון די זאַכן, וואָרום ער האָט געבעטן פון זיי די גרינגסטע פון די גרינגע.
וְהָיָה לָהֶם דְּבַר־יְהֹוָה צַו לָצָו צַו לָצָו קַו לָקָו קַו לָקָו זְעֵיר שָׁם זְעֵיר שָׁם לְמַעַן יֵלְכוּ וְכָשְׁלוּ אָחוֹר וְנִשְׁבָּרוּ וְנוֹקְשׁוּ וְנִלְכָּדוּ׃ - און עס וועט זיי זיין דאָס וואָרט פונעם אייבערשטן, געבאָט נאָך געבאָט, געבאָט נאָך געבאָט, ליניע נאָך ליניע, ליניע נאָך ליניע, אַ ביסל דאָ, אַ ביסל דאָרט, כדי זיי זאָלן גיין און זיך שטרויכלען אויף צוריק, און ווערן צעבראָכן, און פאַרכאַפּט ווערן אין אַ שפּאַן, און געפאַנגען ווערן.
כאָטש זיי ווילן נישט הערן דאָס וואָרט פון השי"ת, דאָך וועט זיי זיין דאָס וואָרט פון השי"ת "צו לצו" - אַ געבאָט נאָך אַ געבאָט, אַ וואָרענונג נאָך אַ וואָרענונג, איך וועל ערקלערן און ווידער ערקלערן, "קו לקו" - איך וועל אויסמאָלן און ווידער אויסמאָלן. און אויב זיי הערן נישט, וואָס העלפֿט עס? "למען ילכו וכשלו אחור".
דער מלבי"ם ערקלערט: אַ מענטש וואָס גייט בטעות און ווייסט נישט אַז עס איז פאַראַן דאָרט אַ מכשול - גייט פאָראויס, ווייל ער איז זיכער אַז דער וועג איז ריכטיק. אָבער אַ מענטש וואָס ווייסט אַז עס איז פאַראַן אַ מכשול און גייט פונדעסטוועגן - דאָס הייסט "הולך אחור", ער ציט זיך צוריק, וואָרום ער ווייסט דאָך פון פריער אַז דאָס איז נישט דער וועג, און פאַרוואָס ווענדט ער זיך אַהין? קומט אויס אַז בכוונה גייט ער צוריקוועגס. און דאָס איז דער באַדייט פון "למען ילכו וכשלו אחור" - אַז זיי זאָלן גיין במזיד צום אָרט פונעם מכשול, און מחמת דעם "ונשברו", אַז זיי זאָלן האָבן אַ בראָך וואָס האָט נישט קיין רפואה. דאָס הייסט, דער הקדוש ברוך הוא שיקט צו זיי די נביאים כאָטש עס העלפֿט שוין מער נישט זיי צוריקצוברענגען, כדי זיי זאָלן זיין בגדר מזידים: זיי זאָלן נישט קענען זאָגן "מיר האָבן נישט געהערט"; זאָלסט וויסן אַז דאָס איז אַן איסור, און וואָס דו טוסט איצט - זאָלסטו באַקומען דערויף אַ שטראָף ווי אַ מזיד.
"ונוקשו ונלכדו" - לייגט צו דער מלבי"ם: א "מכשול" איז ביי א שטיין, און א "מוקש" איז א פאסטקע (פח יקוש). דער חילוק איז: א מכשול איז נישט בהכרח עפעס וואס מען האט געלייגט בכוונה, נאר א שטיין איז געלעגן און יענער איז געגאנגען און זיך געשטרויכלט דערין; אבער א מוקש - האט דאס איינער פאר אים אונטערגעלייגט בכוונה תחילה, געגראבן א גרוב ער זאל דערין געכאפט ווערן (און פון דעם קומט דער אויסדרוק פון מוקשים וואס מען באהאלט אין א מלחמה). און דער נמשל: דער מכשול איז א משל אויף די עבירות וואס זיי זינדיגן פון זיך אליין, און דער מוקש איז א משל אויף די נביאי השקר וואס פלעגן קומען און זיי פירן אויף א פאלשן וועג. א מענטש וואס שטרויכלט זיך פון זיך אליין - דאס איז א מכשול אין א שטיין; און אויב עס קומט א נביא שקר און פירט אים אראפ פונעם וועג - איז דאס א פאסטקע וואס מען האט אים בכוונה אונטערגעלייגט. און ביידע וועלן זיי האבן. אויב אזוי, זאגט דער נביא, לוינט זיך עס אייך דען? מיינט נישט אז איך וועל אויפהערן אייך צו מוסר'ן - איך וועל אייך מוסר'ן, און צום סוף וועט איר באשטראפט ווערן ווי מזידים.
לָכֵן שִׁמְעוּ דְבַר־יְהֹוָה אַנְשֵׁי לָצוֹן מֹשְׁלֵי הָעָם הַזֶּה אֲשֶׁר בִּירוּשָׁלָ͏ִם׃ - דעריבער הערט דאס ווארט פון ה', איר לייט פון ליצנות (אנשי לצון), די הערשער פון דעם דאזיגן פאלק וואס אין ירושלים.
וויבאלד דער הקדוש ברוך הוא וויל אז איך זאל ווייטער ווארענען און נבואה זאגן כאטש איר הערט נישט אויס - איר אנשי לצון, וואס געבן זיך אפ מיט ליצנות, די הערשער איבער עם השם אין ירושלים עיר הקודש, הערט די נבואה וואס איך זאג אייך יעצט. און מיט וואס האט איר זוכה געווען צום נאמען "אנשי לצון"? דער קומענדיגער פסוק איז דאס מפרש.
כִּי אֲמַרְתֶּם כָּרַתְנוּ בְרִית אֶת־מָוֶת וְעִם־שְׁאוֹל עָשִׂינוּ חֹזֶה שׁוֹט שׁוֹטֵף כִּי־יַעֲבֹר לֹא יְבוֹאֵנוּ כִּי שַׂמְנוּ כָזָב מַחְסֵנוּ וּבַשֶּׁקֶר נִסְתָּרְנוּ׃ - ווייל איר האט געזאגט: מיר האבן געשלאסן א ברית מיטן טויט, און מיטן קבר (שאול) האבן מיר געמאכט א חוזה (סימן), אז די פליסנדיגע רוט ווען זי וועט אריבערגיין וועט זי צו אונז נישט קומען, ווייל מיר האבן געמאכט א כזב פאר אונזער באשיצונג און אינעם שקר האבן מיר זיך באהאלטן.
דערקלערט דער מלבי"ם דעם משל: דער טויט איז בבחינת א שליח, און דער שאול און אבדון זענען די משלחים. דער שאול און אבדון - אן ארט וואו עס קומען אן אלע די וואס זענען געשטארבן און עס קומט זיי אן עונש, און זיי זענען ווי די עלוקה אין משלי, "שתי בנות הב הב", וואס שרייען "הב הב" (גיב גיב) און ווערן נישט זאט. און ווער שטעלט זיי צו זייער סחורה אז זיי זאלן שטענדיג זיין זאט? דער טויט, וואס ער איז זייער שליח.
און זיי זאגן: "כרתנו ברית את מוות" - מיר האבן א ברית אז דער טויט וועט אונז נישט שעדיגן. און אויב דו וועסט זאגן, שאול און אבדון זענען דאך די משלחים, און דער טויט איז בלויז א שליח - דערויף זאגן זיי "ועם שאול עשינו חוזה", אויך מיטן משלח האבן מיר א סימן אז ער וועט אונז קיין שלעכטס נישט טאן. נישט מיטן שליח און נישט מיטן משלח - מיט ביידע זענען מיר מסודר. און "חוזה" דא איז נישט ווי זיין באדייט היינט, אן אפמאך, נאר מלשון סימן און מראה - אזוי ווי "מחזה", צו ווייזן און באצייכענען א זאך. און וואס איז דער אינהאלט פון יענעם סימן? "שוט שוטף כי יעבור לא יבואנו" - נישט בלויז אז דער טויט וועט אונז נישט שעדיגן און אז דער שאול וועט נישט מאנען אונזער טויט, נאר אפילו אויב עס וועט דא דורכגיין א קעניג וואס גייט צו אן אנדער ארט, אדער אן אלגעמיינע וועלטליכע צרה, צו אונז וועט עס נישט אנקומען.
און וואס איז דער נמשל? מצרים איז דער משל צום טויט, און דאס פארמעגן אינעם לאנד איז דער משל צום שאול. ווייל וואס ברענגט פיינט צו קומען און אונז אייננעמען? אונזער פארמעגן. קומט אויס אז דאס פארמעגן איז דער משלח, ער איז דער וואס שלעפט פרעה'ן און זאגט אים: קום און נעם, דא איז פאראן געלט. און זיי זאגן: מיר האבן געשלאסן א ברית מיטן מלך מצרים, און מיר האבן נישט קיין מורא. און אויב דו וועסט זאגן, אייער געלט רייצט אים דאך נאך אלץ - דערויף ענטפערן זיי: אויך מיט שאול האבן מיר געמאכט א חוזה, ווייל מיר האבן אים שוין געשיקט אונזערע אוצרות (ווי מען וועט זען אין פרק ל', "על כתף עיירים ישאו חיליהם"). דאס איז דער חוזה לקיום הברית: דאס געלט קומט אים סיי ווי אן, און פאר וואס זאל ער קומען אונז אייננעמען? און דעריבער אפילו אויב עס וועט זיין אן אלגעמיינער שטראם וואס וועט חרוב מאכן לענדער, צו אונז וועט ער נישט אנקומען.
"כי שמנו כזב מחסנו ובשקר נסתרנו" - ערקלערט דער מלבי"ם דעם חילוק צווישן כזב און שקר: כזב איז אמת פאר דער שעה, נאר מיט דער צייט ווערט קלאר זיין שקר; און שקר - פונעם ערשטן מאמענט איז שוין דערקענט אז עס איז א ליגן. און אזוי ווייזט דער לשון: כזב איז מלשון "אכזב", אזוי ווי א נחל אכזב וואס פליסט און שטעלט זיך אפ אין א געוויסן פונקט - און דעריבער ברענגט עס אן ענטוישונג (אכזבה), ווייל לכתחילה איז געווען א האפענונג. אבער שקר איז מלכתחילה א שקר, און עס איז אין אים קיינמאל נישט געווען קיין שום האפענונג. און נאך ערקלערט דער מלבי"ם אז א "מסתור" איז גרעסער פון א "מחסה": אן ארט וואו מען באהאלט זיך אינגאנצן איז גרעסער פון אן ארט וואו מען געפינט בלויז שוץ אין זיין שאטן.
און עס קומט אויס אז זייערע ווערטער זענען ממש דברי ליצנות: אינעם כזב, וואס האט אין זיך כאטש א קליין ביסל שוץ, נוצן זיי פאר א "מחסה"; און אינעם שקר, וואס האט גארנישט קיין ממשות און אפילו פאר דער שעה איז ער נישט אמת, זאגן זיי אז ער וועט זיי זיין פאר א מסתור און א גרויסער באשיצונג. און דער נמשל: זיי האבן בטחון געהאט אין מצרים און געזוכט שוץ ביי איר, און מצרים האט כביכול געוואלט זיי העלפן - עס איז געווען א האפענונג, פלענער און ערווארטונגען - און צום סוף איז די זאך געווען ווי א נחל אכזב און האט זיי גארנישט געהאלפן. און זיי האבן זיך פארלאזט אויף אשור און אים געשיקט א מנחה און שוחד, און דאס איז שוין געווען בבחינת א גרויסער "מסתור" - נאר עס איז געווען א שקר גמור, ווייל תיכף נאכדעם וואס זיי האבן אפגעמאכט מיט אים און אים געשיקט די אוצרות, איז ער געקומען מלחמה האלטן מיט זיי און זיי אייננעמען.
אויף דעם פסוק איז פאראן א תרגום יונתן וואס אסאך קענען אים פון די דרשות פונעם רב אמנון יצחק אין דער צייט פון די הסכמי אוסלו. און דאס איז זיין לשון: "ארי אמרתון גזרנא קיים עם קטולא, ועם מחבלא עבדנא שלמא" - איר האט דאך געזאגט: מיר האבן געשלאסן א ברית מיטן טויט, און מיט דעם פארדארבער (מחבל) האבן מיר געמאכט שלום. "מחת סנאה רתתא עליכון כנחל מגבר" - עס וועט קומען אויף אייך די קלאפ פון די שונאים ווי א שטארקער טייך. "דאתון אמרין לא תיתי עלנא" - וואס איר זאגט עס וועט אויף אונז נישט קומען. "ארי שוינא בכדיב רחצננא ובגין שקרין אטמרנא" - ווייל איר האט געלייגט אין כזב אייער בטחון און אינעם שקר האט איר זיך באהאלטן.
און די זאכן רעדן דאך פאר זיך אליין: מען האט געברענגט דעם סמל המוות פון טוניס און געמאכט מיט אים שלום, און די אינטיפאדע איז געקומען ווי א שוועמפלוס. און אויף וועמען האט מען זיך פארלאזט? אויף איינעם וואס איז כולו שקר וכזב - ווארום נאך בשעת'ן חתמ'ענען דעם הסכם האט ער אפן געזאגט פאר זיין פאלק אז ער נארט זיי אויס, אז דאס איז א "הסכם קורייש", און אז נאך א ביסל וועט מען זיי פארטיליקן און פארטרייבן. און דאס איז וואס דער נביא זאגט זיי: פון פאראויס, שוין בשעת'ן הסכם, ווייסט איר דאך אז איר שטיצט זיך אויף א שקר; נאר וואס דען - צוליב כבוד און תהילה, צוליב דעם נאבעל פרייז, צוליב פרסום, גייט א מענטש און שליסט שלום מיט מחבלים, וויסנדיג גאנץ גוט אז ער מאכט שלום מיט א שקר.
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט דער מפלה פון אפרים אלס א ווארענונג-שפיגל פאר יהודה. "עטרת גאות" - א מלכות וואס איז איינגענומען געווארן מיט גאווה און נישט מצד ראוּיוּת, און "ציץ נובל" - א פעט, געבענטשט לאנד וואס איז פארוועלקט געווארן. דער שפע און די תענוגים, "חמרא דפרוגיתא ומיא דדיומסת", דאס איז וואס האט זיי אראפגעווארפן: א האגל וואס צעברעכט, א שטורעם פון קטב וואס שניידט אפ, און א שטראם פון מעכטיגע וואסערן וואס שוועמט אוועק און פירט אין גלות אריין אן קיין צוריקקער. די קרוין איז אראפגעווארפן געווארן צו דער ערד און צעטראטן געווארן, און ס'איז נישט אויפגעשטאנען קיין מחליף פאר זיי. און לעומת זה איז געשטאנען די האפענונג פאר יהודה - אז דער אויבערשטער זאל זיי זיין פאר אן עטרת צבי און פאר א צפירת תפארה, משפט אינעווייניג און גבורה פון דרויסן - נאר זיי אויך האבן ביין שגו ובשכר תעו, ביז כהן און נביא האבן געשטרויכלט אין הוראה און אין נבואה. דער נביא איז געווען געצוואונגען צו רעדן מיט זיי ווי מיט קליינע עופל'עך, "צו לצו קו לקו זעיר שם זעיר שם", און זיי באציען זיך צו זיינע ווערטער ווי צו א פרעמדע און פארדרייטע שפראך, הגם זיין גאנצער פארלאנג איז געווען דאס גרינגסטע פון אלעם: "הניחו לעייף". און פון דאן אן איז דער גאנצער תכלית פון דער תוכחה געווען אז זיי זאלן זיין בגדר מזידים. און דער נביא ענדיגט מיט דער ליצנות פון די מושלים אין ירושלים, וועלכע האבן געכרת'ט א ברית מיט'ן מות און געמאכט א חוזה מיט'ן שאול, געשטעלט דעם כזב פאר זייער שוץ און זיך באהאלטן אינעם שקר - און דער סוף איז געווען אז די באהעלטעניש האט זיך ארויסגעשטעלט אלס א שקר גמור, אזוי ווי יונתן האט געטייטשט און אזוי ווי די דאזיגע ווערטער קלינגען אפ אין יעדן דור.
[הערה: יאבדו כל אויבי השם.]