קאפיטל כ"ו אין ישעיהו איז א געזאנג פון אמונה און בטחון, און אין זיין צווייטן חלק ווערט עס פארוואנדלט אין א תפילה און א טענה וואס דער נביא טענה'ט פארן קדוש ברוך הוא: פארוואס דער רשע מאכט א הצלחה, און ווען וועט שוין קומען די אמת'ע ישועה. דער שיעור פאר אונז באהאנדלט דעם חלק, פון פסוק י' ביז צום סוף פונעם קאפיטל, און דערין וועלן מיר לערנען די פירושים פונעם מלבי"ם, רד"ק און רש"י, און מיר וועלן אנקומען ביז צו דער נבואה פון תחיית המתים און דאס באצאלן דעם דין פון די פעלקער.
פארוואס דער רשע מצליח - צוויי טענות
יֻחַן רָשָׁע בַּל לָמַד צֶדֶק, בְּאֶרֶץ נְכֹחוֹת יְעַוֵּל, וּבַל יִרְאֶה גֵּאוּת יְהֹוָה. - זאל באגנאדיגט ווערן דער רשע, וועט ער דאך נישט לערנען יושר, אין א לאנד פון ערלעכקייט וועט ער פארדרייען, און ער וועט נישט זען די דערהויבנקייט פון דעם אייבערשטן.
פרעגט דער נביא: פארוואס איז דער רשע זוכה צו חן און חנינה? פארוואס האט ער הצלחה? ס'איז דאך דא צוויי סיבות פארוואס ער וואלט געברויכט באשטראפט ווערן גלייך אויפן ארט. די ערשטע סיבה: אויב דער רשע באקומט נישט ווי זיין רשעות, גייט ער און פירט נאך מער רשעות. ווען ער וואלט באקומען א גלייכע פאטש, וואלט ער זיך אפגעשטעלט; אבער אזוי ווי ער זעט אז דער וועג קלאפט אים, לייגט ער צו רשעות אויף רשעות. און דאס איז דער טייטש "יֻחַן רָשָׁע בַּל לָמַד צֶדֶק" - דורך דעם וואס דו גיסט אים חן און רחמנות, לערנט ער זיך נישט אויס צו פירן מיט יושר, און ער גייט ווייטער אין זיין פארדארבענעם וועג.
די צווייטע סיבה: דורך זיין הצלחה, זעען אנדערע און לערנען זיך אפ פון אים און טוען רשעות פונקט ווי אים. און דאס איז דער טייטש "בְּאֶרֶץ נְכֹחוֹת יְעַוֵּל" - א לאנד וואו מען פלעגט גיין פארקעגנאיבער דעם אייבערשטן, א לאנד וואו מ'האט זיך געפירט מיט יראת שמים, קומט דער רשע און פארדרייט די אנדערע, ער מאכט אז אנדערע זאלן זאגן: זעט, דער רשע טוט שלעכטס און עס גייט אים גוט, וועל איך אויך אזוי טון. קומט אויס אז ער איז מחטיא את הרבים. "וּבַל יִרְאֶה גֵּאוּת יְהֹוָה" - רבונו של עולם, פארוואס ווייזטו אים נישט די גדלות פונעם אייבערשטן און דיין כח, און דו באצאלסט אים נישט אים צו ווייזן אז עס איז פאראן א שופט אויף דער ערד וואס באצאלט דעם רשע שלעכטס לויט זיין רשעות?
דער באקאנטער ענטפער: בחירה חופשית - און פונדעסטוועגן "יֶחֱזוּ וְיֵבֹשׁוּ"
יְהֹוָה רָמָה יָדְךָ בַּל יֶחֱזָיוּן, יֶחֱזוּ וְיֵבֹשׁוּ קִנְאַת עָם, אַף אֵשׁ צָרֶיךָ תֹאכְלֵם. - ה', דיין האנט איז דערהויבן, זיי וועלן עס נישט זען; זאלן זיי זען און זיך שעמען פון דער קנאה פאר דיין פאלק, אויך דאס פייער פון דיינע פיינט זאל זיי פארצערן.
זאגט דער נביא: איך ווייס אז אויף מיין קשיא איז דא א תירוץ. ווען דער קדוש ברוך הוא וואלט זיך אפגערעכנט פונעם רשע אויפן פלאץ און געגעבן פארן צדיק זיין שכר גלייך, וואלט די וועלט זיך נישט צעטיילט אויף רשעים און צדיקים, נאר אויף קלוגע און נארן. ווייל נאר א נאר וואלט געטון א שלעכטע מעשה ווען ער ווייסט אז תיכף ומיד קומט דער עונש, און בלויז א נאר וואלט געזען אזא גרויסן גלייכן שכר און נישט געטון דעם רצון השם. די וועלט וואלט געווארן א וועלט פון ראבאטן: ווען תיכף נאכן מקיים זיין א מצוה וואלט דער באנק־מענעדזשער אנגעקלונגען און מודיע געווען אז מען האט איינגעלייגט אין דיין קאנטע צען טויזנט דאלער, וואלט יעדער געלאפן נאך מצוות ווי שיכורים. און ווען דער וואס צינדט אן דאס ליכט אום שבת וואלט זיין האנט געליימט געווארן תיכף אויף א וואך - ווער איז דער שוטה וואס וואלט אנגעצינדן? און אזוי אויך ביי יעדע מצוה און ביי יעדע עבירה.
דעריבער גיט דער קדוש ברוך הוא נישט קיין גלייכן שכר און עונש, און ווי די פריערדיגע דרוקן זיך אויס: כדי עס זאל זיין א פלאץ פאר בחירה חופשית. דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן א מציאות פון אן הסתר, וואו דער וואס טוט גוטס באקומט נישט זיין שכר גלייך און דער וואס טוט שלעכטס באקומט נישט זיין עונש גלייך. א מענטש קען כופר זיין און מכעיס זיין און זען אז לכאורה איז גארנישט געשען, און עס איז אייניג משפט פארן צדיק ווי פארן רשע - און דא ליגט דער אמת'ער נסיון: כאטש דו זעסט ווי דער רשע מצליח און איז ממרה פי השם, און כאטש דו זעסט אז די צדיקים ליידן און מוטשען זיך מער, ביסטו דבוק אינעם רצון השם. דער קדוש ברוך הוא וויל מען זאל אים דינען פון אמונה און נישט צוליב כדאי'קייט, ווייל אויב מען דינט צוליב כדאי'קייט - זוכט מען דאך נאר שכר.
און דאס איז דער טייטש "יְהֹוָה רָמָה יָדְךָ בַּל יֶחֱזָיוּן" - דו האסט דערהויבן דיין האנט כדי מ'זאל נישט זען קלאר דיין הנהגה, כדי עס זאל זיין אן הסתר פנים און דער מענטש זאל האבן א בחירה צו טון גוטס אדער שלעכטס. אבער איך זאג: "יֶחֱזוּ וְיֵבֹשׁוּ" - אדרבה, רבונו של עולם, ס'איז שוין בעסער אז זיי זאלן זען און זיך שעמען, ווייל עס איז שוין נתמלא געווארן זייער מאס און זיי זענען שוין ראוי צום עונש צוליב צוויי סיבות. איינס, "קִנְאַת עָם" - ס'פאסט אז דו זאלסט נקמה נעמען פאר וואס זיי האבן געטון צו דיין פאלק: זיי האבן געפייניגט, גערודפ'ט, געשאכטן, דערמארדעט און גע'הרג'עט. און די צווייטע, "אַף אֵשׁ צָרֶיךָ תֹאכְלֵם" - דאס פייער וואס זיי אליין האבן אנגעצינדן, פאסט אז דאס זאל זיי אויפעסן; זיי האבן אזוי שטארק פארגרעסערט זייערע זינד, אז דאס פייער וואס זיי האבן אנגעמאכט, דאס זאל זיי פארלעשן. דער מלבי"ם טייטשט אז "אף" דא איז ווי "אויך", נאך א טענה, און ער ברענגט נאך א הסבר אז "אף" איז א לשון פון כעס: זיי האבן אסאך מכעיס געווען, און ס'איז ארויף א רויך אין זיין נאז פון די גרויסע עבירות, און דעריבער פאסט אז דער כעס (אף) זאל זיי אויפעסן.
"תִּשְׁפֹּת שָׁלוֹם לָנוּ" - אונזערס האבן מיר שוין באצאלט
יְהֹוָה תִּשְׁפֹּת שָׁלוֹם לָנוּ, כִּי גַּם כָּל מַעֲשֵׂינוּ פָּעַלְתָּ לָּנוּ. - ה', דו וועסט אנגרייטן שלום פאר אונז, ווייל אויך אלע אונזערע מעשים האסטו אויסגעפירט פאר אונז.
נאכדעם וואס ער האט געטענהט אז די מאס פונעם רשע איז שוין פול און ס'איז ראוי אים צו באשטראפן, טענהט דער נביא לעומת זה וועגן עם ישראל. "תִּשְׁפֹּת" מיט א תיו, אזוי ווי "שְׁפֹת הַסִּיר שְׁפֹת", און דער טייטש דערפון איז ארויפצושטעלן איין זאך און עס צופעסטיגן צו א צווייטער, אזוי ווי שפיתת הקדרה על גבי הכירה (מען שטעלט ארויף א טאפ אויפן פייער). דאס הייסט: רבונו של עולם, עס פאסט אז פון יעצט אן זאלסטו אונז מאכן בלויז שלום, אז דו זאלסט אונז געבן לויט יושר און גערעכטיקייט דאס וואס קומט זיך אונז - און דאס איז בלויז גוטס. און אויב וועסטו זאגן, איר האט דאך אבער אויך געזינדיגט? אויף דעם שטייט "כִּי גַּם כָּל מַעֲשֵׂינוּ פָּעַלְתָּ לָּנוּ" - פאר אלע שלעכטע מעשים וואס מיר האבן געטאן האסטו אונז שוין באצאלט, מיר האבן שוין באקומען אונזער עונש. און דאס אליין שטארקט די פריערדיגע טענה: ווען אונזער מאס איז פול געווארן האסטו גלייך אפגענומען פון אונז אונזער עונש, און אויב אזוי, אזוי ווי די מאס פון די אומות איז שוין פול געווארן מער ווי גענוג, פאסט דאך אז דו זאלסט זיך נוקם זיין אויך פון זיי; און וויבאלד מיר האבן שוין געליטן אונזער שטראף, פאסט אז מיר זאלן פון יעצט אן באקומען שכר.
"בְּעָלוּנוּ אֲדֹנִים זוּלָתֶךָ" - און פונדעסטוועגן זענען מיר געבליבן דבוק אין דיר
יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ בְּעָלוּנוּ אֲדֹנִים זוּלָתֶךָ, לְבַד בְּךָ נַזְכִּיר שְׁמֶךָ. - ה' אונזער גאט, הארן אחוץ דיר האבן איבער אונז געהערשט, אבער בלויז דיין נאמען וועלן מיר דערמאנען.
דער מלבי"ם ערקלערט אז ס'איז פאראן א חילוק צווישן בעלות און אדנות. בעלות ווייזט אויף א קנין אינעם גוף פונעם חפץ, אזוי ווי "בעל השור נקי", און דאס קען זיין אפילו אויף א גשמיות'דיגער, מאטעריעלער און קליינער זאך. אדנות ווייזט אויף גדלות און חשיבות, און דערפאר ווערט אויך דער הקדוש ברוך הוא אנגערופן "האדון". און אט די פעלקער, וואס זענען בגדר אדונים, האבן זיך אויפגעפירט צו אונז כאילו מיר וואלטן געווען זייער קנין כספם, כאילו מיר וואלטן געווען זייער אקס. "זוּלָתֶךָ" - אחוץ דיר, וואס זיי האבן אונז געוואלט צווינגען צו כופר זיין אין דיין אמונה און אין דיין אחדות. אבער מיר האבן זיי נישט אויסגעהערט: "לְבַד בְּךָ נַזְכִּיר שְׁמֶךָ" - בלויז דיר האבן מיר געהאלטן פאר גאט, נאר דיין נאמען האבן מיר דערמאנט, און מיר האבן נישט דערמאנט קיין נאמען פון קיין אלהי נכר און זיך נישט מדבק געווען אין יענע בעלים. און אויב אזוי, פאסט דאך אז דו זאלסט אונז געבן גוטס אין באלוינונג פאר דער טובה וואס מיר זענען געבליבן דבוק אין דיר.
"מֵתִים בַּל יִחְיוּ" - מיט א תמיהה
מֵתִים בַּל יִחְיוּ, רְפָאִים בַּל יָקֻמוּ, לָכֵן פָּקַדְתָּ וַתַּשְׁמִידֵם וַתְּאַבֵּד כָּל זֵכֶר לָמוֹ. - די טויטע וועלן דען נישט לעבן, די פארשטארבענע וועלן נישט אויפשטיין? דעריבער האסטו זיי באזוכט און זיי פארטיליגט, און פארלוירן יעדן זכר פון זיי.
דער פסוק ווערט געזאגט מיט א תמיהה: צי דען צוליב דעם וואס מיר האבן מקדש געווען דיין נאמען און דערמאנט נאר דיר, פאסט אז די טויטע זאלן נישט לעבן? איז דאס דער שכר וואס קומט זיך אונז פארן בלייבן דבוק אין דיר טראץ אלע נסיונות און שוועריקייטן? "רְפָאִים בַּל יָקֻמוּ" - דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע ערטער אז דער חילוק איז, אז "מת" באציט זיך אין דער צייט פון דער מיתה, בעת "רפאים" זענען די וואס ליגן שוין אין קבר. "לָכֵן פָּקַדְתָּ וַתַּשְׁמִידֵם" - צי דען צוליב דעם וואס זיי זענען געווען דבוק אין דיין אמונה האסטו פוקד געווען, פארטיליגט און אומגעברענגט יעדן זכר פון זיי, אז זיי און אלעס וואס זיי האבן פארמאגט זענען פארלוירן געגאנגען? זיי זענען דאך געשטארבן אויף קידוש שמך און האבן מוסר נפש געווען אויף דיין אחדות, און עס פאסט דאך אז דו זאלסט זיי מחיה זיין.
"יָסַפְתָּ לַגּוֹי" - און וואס איז ארויסגעקומען פון דעם
יָסַפְתָּ לַגּוֹי יְהֹוָה, יָסַפְתָּ לַגּוֹי נִכְבָּדְתָּ, רִחַקְתָּ כָּל קַצְוֵי אָרֶץ. - דו האסט צוגעגעבן צום פאלק, ה', דו האסט צוגעגעבן צום פאלק, ביסטו דען נתכבד געווארן? דו האסט דערווייטערט אלע עקן פון דער ערד.
קוק דעם חילוק צווישן ישראל און די אומות: דו האסט צוגעגעבן פארן עובד עבודה זרה טובה אויף טובה, און נישט בלויז דאס, נאר נאכאמאל "יָסַפְתָּ לַגּוֹי", נאך א טובה און נאך גדולה. ביסטו דען "נִכְבָּדְתָּ" געווארן פון דעם? האט ער דיר דען אפגעגעבן כבוד, הכרת הטוב געהאט, געשאצט דאס וואס דו האסט אים געגעבן? אדרבה, "רִחַקְתָּ כָּל קַצְוֵי אָרֶץ" - ס'איז געווארן דערפון א גרויסער חילול השם, ווייל אלע עקן פון דער ערד האבן זיך אויסגעלערנט אז ווער עס איז ממרה פי ה' און פייניגט עם ישראל האט הצלחה און דער הקדוש ברוך הוא שענקט אים גדולה. און פון דעם נעמען זיי זיך נאך פיל שטארקער צו כופר זיין אין דיר און דינען עבודה זרה און פרעמדע געטער.
"בַּצַּר פְּקָדוּךָ" - סיי אין א גרויסער צרה און סיי אין א קליינעם דוחק
יְהֹוָה בַּצַּר פְּקָדוּךָ, צָקוּן לַחַשׁ מוּסָרְךָ לָמוֹ. - ה', אין דער צרה האבן זיי דיך געזוכט, זיי האבן געגאסן א שטיל געבעט ווען דיין מוסר איז געווען אויף זיי.
אבער ניט אזוי איז געווען מיט כלל ישראל. ניט בלויז אין דער צייט ווען דו האסט אויסגעגאסן אויף זיי טובה האבן זיי דיך געדענקט, נאר אויך ווען עס איז געקומען אויף זיי א צרה "פְּקָדוּךָ" - האבן זיי ניט געזוכט קיין אנדערע אדרעסן, זיי האבן געוואוסט אז דער אדרעס ביסטו, און האבן ניט אנגעהאנגען די צרה אין קיין מקרה נאר געוואוסט אז דאס איז פון דיר. און ניט בלויז ביי א גרויסער צרה, וואס דעמאלט ווערט אנטפלעקט יד השם און עס איז קלאר אז די זאך איז מאיתו יתברך, נאר אויך ביי א קליינער צרה: "צָקוּן לַחַשׁ מוּסָרְךָ לָמוֹ".
דער מלבי"ם ערקלערט אז "צקון" איז מלשון מצוקה, און ער האט א כלל אין דעם חילוק צווישן א צרה און א צוקה: א צרה איז פונדרויסן, מלשון עפעס וואס דריקט אויף אים פון דרויסן, בעת וואס א צוקה איז אינעווייניג, א נפשי'דיגע ענגשאפט - א מרה שחורה, אן אינערליכער עצבות, א מצוקת הנפש. און אזוי אויך מאכט דער מלבי"ם אן אונטערשייד צווישן א לחש און א סוד: א סוד קען מען מגלה זיין אפילו ניט בלחש, אבער א לחש איז תמיד פון מויל צום אויער. און דער נמשל: יענע אינערליכע מצוקה איז ווי א גילוי בלחש, כאילו דער קדוש ברוך הוא שעפשעט דיר אריין אין אויער דברי מוסר זאלסט פאררעכטן דיינע וועגן. און זיי האבן דאס געשפירט - אפילו ווען עס איז געקומען א צקון, האבן זיי געוואוסט אז דאס איז "לחש מוסרך". ניט ווי די אומות העולם, וואס דו האסט זיי צוגעלייגט טובה און ניט בלויז וואס זיי האבן דיך ניט אנערקענט נאר זיי האבן געטראטן אויף דיר נאך מער; ווידער מיר, ניט נאר וואס מיר האבן מכיר טובה געווען, נאר אויך ווען עס איז געקומען א צרה האבן מיר געוואוסט אז זי איז פון דיר, און אפילו ווען עס איז געווען א קליינע אינערליכע מצוקה האבן מיר פארשטאנען אז דא איז פאראן א שעפשעניש פון מוסר אז דו ווילסט אונז אויסגלייכן אויפ'ן דרך הישר.
ווי א פרוי אין טראגן - דער ביאור פונעם רד"ק בשם זיין פאטער
כְּמוֹ הָרָה תַּקְרִיב לָלֶדֶת תָּחִיל תִּזְעַק בַּחֲבָלֶיהָ, כֵּן הָיִינוּ מִפָּנֶיךָ יְהֹוָה. - אזוי ווי א שוואנגערע פרוי וואס דערנענטערט זיך צו געבערן ציטערט און שרייט אין אירע ווייען, אזוי זענען מיר געווען פאר דיר, ה'.
ווי א שוואנגערע פרוי וואס דערנענטערט זיך צו געבערן, וואס זי שרייט, "תחיל" מלשון חלחלה, און שרייט אין אירע חבלי לידה - אזוי זענען מיר געווען מפניך. דו האסט געברענגט אויף אונז גרויסע חבלים, גרויסע צרות און יסורים. און די גרויסע יסורים זענען מרמז אז די צייט פון דער ישועה איז נאנט, ווארום ווען די יסורים פון דער יולדת ווערן אלץ שטארקער און אפטער, איז א סימן אז די געבורט איז נאנט. מיר האבן געזאגט: אט זענען געקומען גרויסע צרות, די ישועה קומט שוין. אבער מיר האבן באקומען אלע צרות, און די ישועה איז נאכאלץ ניט אנגעקומען.
און דער רד"ק ברענגט דא א ביאור בשם זיין פאטער. און א כלל איז: יעדער פלאץ וואו איר זעט אינעם רד"ק א ביאור בשם "אדוני אבי", זאלט איר וויסן אז ער גרייט צו צוקערקעס, זיסע זאכן. זאגט דער פאטער פונעם רד"ק, אז דער פסוק פארבינדט זיך מיט דעם וואס עס איז פריער געזאגט געווארן "צקון לחש מוסרך למו": וויפיל דו שלאגסט און פייניגסט זיי, ניט נאר וואס זיי דערווייטערן זיך ניט פון דיר, נאר זיי לייגן נאך צו אהבה צו דיר. און דער משל איז: א פרוי אין טראגן, ווער האט איר גורם געווען די דאזיגע שוואנגערשאפט? איר מאן. לכאורה וואלט זי יעצט געדארפט אים שעלטן און פארשעמען - וועגן דיר לייד איך! און פונדעסטוועגן, "תחיל תזעק בחבליה", און זי לייגט צו ליבשאפט אויף זיין ליבשאפט. אזוי אויך מיר: דו האסט געברענגט אויף אונז צרות און מיר האבן דיך געזוכט, און דאך זענען מיר חלילה ניט געקומען לידי ריחוק און שנאה, נאר מיר האבן געזאגט דאס איז פון דיר רבונו של עולם, און מיר לייגן צו אהבה אויף אונזער אהבה.
"כְּמוֹ יָלַדְנוּ רוּחַ"
הָרִינוּ חַלְנוּ כְּמוֹ יָלַדְנוּ רוּחַ, יְשׁוּעֹת בַּל נַעֲשֶׂה אֶרֶץ, וּבַל יִפְּלוּ יֹשְׁבֵי תֵבֵל. - מיר האבן געטראגן, מיר האבן געציטערט, גלייך ווי מיר האבן געבוירן ווינט; קיין ישועות האבן מיר ניט געברענגט אויף דער ערד, און די באוואוינער פון דער וועלט זענען ניט געפאלן.
"חלנו" איז מלשון חיל און חלחלה. ערקלערט דער מלבי"ם: וואס איז ארויסגעקומען פון די דאזיגע געוואלדיגע חבלים און פון דער דאזיגער געבורט? א רוח. און וואס פאר א רוח? א רוח פון נבואה, א רוח פון חכמה און דעת, א רוח פון האפענונג. דאס איז כביכול דער זון וואס איז געבוירן געווארן פון יענער שוואנגערשאפט און פון יענעם ערווארטן אויף דער גאולה. און וואס זאגט דער דאזיגער רוח? "יְשׁוּעֹת בַּל נַעֲשֶׂה אֶרֶץ" - דא אויף דער גשמיות'דיגער מאטעריעלער ערד וועט ניט זיין די ישועה; אין דעם דאזיגן חומרי'שן עולם זענען מיר נאך אלץ ניט געהאלפן געווארן, און עס איז דא ניט קיין פלאץ פאר אן אמת'ע ישועה, און עס איז ניט קיין מקום אז די ישועה זאל חל זיין אויף די יושבי תבל. און דאך טאר מען זיך ניט מייאש זיין, ווייל די ישועה איז עתיד צו קומען, ווי מיר וועלן זען אין קומענדיגן פסוק.
און דער רד"ק ערקלערט אויך דא בשם אדוני אביו: ווען א יולדת געבערט, ווייסן מיר אז די יסורים האבן זיך געענדיגט און זי האט געבוירן. אבער א פרוי וואס הויבט אן שפירן ווייען פאר דער צייט - ליידט שווערע יסורים ווי ביי א געבורט, און וואס קומט ארויס פון דעם? "כמו ילדנו רוח", גארנישט איז ניט געבוירן געווארן, עס איז נאך ניט די צייט פונעם געבערן. און ניט בלויז דאס, נאר זי האט ניט קיין מנוחה: א יולדת וואס האט געבוירן רוהט זיך אפ, דאס קינד איז ארויס, עס איז פארטיג; אבער די דאזיגע ווייסט אז די געבורט ווארט נאך אויף איר. דער ערשטער באזוך אין שפיטאל האט זיך געענדיגט מיט איר אהיימשיקן, די געבורטס-ווייען זענען געווען בלויז שמערצן און ווינט. און דאס איז "ישועות בל נעשה ארץ" - מיר האבן דא נאך אלץ ניט קיין ישועה, "ובל יפלו יושבי תבל" - די אומות זענען נאך ניט געפאלן פון זייער מעמד. אלע הבטחות זענען נאך אין דעם שלב וואס זיי האבן געבוירן ווינט, און מיר האבן נאך ניט זוכה געווען צו דער לידה וואס נאך איר קומט א מנוחה און א ידיעה אז די צרות האבן זיך געענדיגט און די ישועה איז אנגעקומען.
"יִחְיוּ מֵתֶיךָ" - די אמת'ע ישועה אין דער וועלט פון תחיית המתים
יִחְיוּ מֵתֶיךָ נְבֵלָתִי יְקוּמוּן, הָקִיצוּ וְרַנְּנוּ שֹׁכְנֵי עָפָר, כִּי טַל אוֹרֹת טַלֶּךָ וָאָרֶץ רְפָאִים תַּפִּיל. - עס וועלן לעבן דיינע טויטע, מיין קערפער וועט אויפשטיין, ערוואכט און זינגט לויב איר וואס רוהט אינעם שטויב, ווארום א טוי פון ליכטיגקייט איז דיין טוי, און די ערד וועט ארויסווארפן די טויטע.
לויטן מלבי"ם איז דאָס דער המשך פֿון די רייד פֿון יענער רוח וואָס איז געבוירן געוואָרן. די רוח זאָגט: דאָ אין דער גשמיות'דיקער וועלט איז נישטאָ קיין אָרט פֿאַר אַ ישועה, דאָס איז נישט קיין אמת'ע און באַשטענדיקע ישועה - זאָלט איר זיך נישט מייאש זײַן. אין דער וועלט פֿון תחיית המתים, אין דער אייביקער וועלט, דאָרט וועלן קומען די ישועות. וואָרום אויב מען גיט דיר דײַן שכר דאָ, באַצאָלט מען דיר מיט פּרוטות און גראָשנס, און דאָס איז נישט קיין אמת'ע ישועה. ווען וועלן קומען די פֿאָראויסגעזעענע ישועות? ווען "יחיו מתיך נבלתי יקומון".
און נישט בלויז דאָס אַז די נשמות וועלן לעבן, נאָר "נְבֵלָתִי יְקוּמוּן" - אויך דער גוף וועט אויפֿשטיין בײַ תחיית המתים. און דער טעם דערפֿון איז: אויף דער וועלט האָבן זיך די נפש און דער גוף געפּלאָגט צוזאַמען, ממילא וועט דער צוקונפֿטיקער שכר זײַן פֿאַר דער נפש און דעם גוף צוזאַמען. און אַפֿילו ווער עס רוט שוין אין שטויב, וואָס עס דאַכט זיך אַז זײַן מעשה איז שוין פֿאַרפֿאַלן און זײַן האָפֿענונג איז פֿאַרלאָרן - "הָקִיצוּ וְרַנְּנוּ שֹׁכְנֵי עָפָר", ענקער האָפֿענונג איז נישט פֿאַרלאָרן.
"כִּי טַל אוֹרֹת טַלֶּךָ" - פֿון וואַנען קומט אַראָפּ דער טוי? פֿון דעם דאַמף וואָס גייט אַרויף פֿון דער ערד; די פֿײַכטקייט פֿאַרדאַמפֿט זיך, גייט אַרויף צום הימל און קומט דערנאָך אַראָפּ ווי טוי. "אורות" באַטײַט גרינצײַג (ירקות), ווי מיר געפֿינען בײַ די תלמידים פֿונעם נביא אלישע וואָס זענען אַרויסגעגאַנגען קלײַבן אורות און דאָרט איז פֿאָרגעקומען "מות בקדרה". און עס זענען פֿאַראַן ירקות וואָס פֿאַר זיי איז גענוג דער טוי, ווי למשל קוועמלעך און שוועמלעך (כמהין ופטריות), וואָס מיט אַ ביסל פֿײַכטקייט וואַקסט אין איין טאָג אויס אַ גרויס שוועמל; אַזוי אויך זענען די מתים עתיד צו לעבעדיק ווערן פֿונעם כּוח פֿונעם טוי. דער מלבי"ם דערקלערט אַז אַ טייל פֿון דער פֿײַכטקייט וואָס שטײַגט אַרויף צום הימל קומט פֿון די גרינסן אויף דער ערד - יעדע זאַך וואָס האָט אין זיך פֿײַכטקייט הייבט אויף פֿײַכטקייט, סײַ אַ מענטש ווען ער שוויצט, סײַ דאָס וואַסער, סײַ די גרינסן - און ווען די זון באַקלאַפּט עס, קומט די זעלבע פֿײַכטקייט צוריק אַראָפּ ווי טוי צו באַוואַסערן די גרינסן אַליין.
און דער נמשל איז אין אונדזערע מעשים: די מעשים טובים וואָס מיר טוען דאָ זענען ווי די פֿײַכטקייט וואָס גייט אַרויף פֿון דער ערד, און זיי זענען די וואָס קומען שפּעטער אַראָפּ ווי טוי. דאָס איז די בחינה פֿון מיין נוקבין וואָס מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל: די מעשים טובים וואָס מיר טוען דאָ וועקן אויף די אַהבֿה לעילא, שאַפֿן אַ זיווג אין די אויבערשטע וועלטן און ברענגען אַראָפּ מיין דכורין, אַ שפֿע צו דער דאָזיקער וועלט. אָבער תּמיד מוז דער אָנהייב זײַן פֿון דאַנען - פֿונעם טוי וואָס גייט אַרויף פֿון די "אורות", און דאָס איז "טלֶך". און מיטן כּוח פֿון דעם דאָזיקן טוי פֿון מצוות און מעשים טובים וועלן די מתים אויפֿשטיין, און דורך דעם "וָאָרֶץ רְפָאִים תַּפִּיל" - אויף יענע מתים וואָס ליגן באַגראָבן אין דער ערד שוין אַ לאַנגע צײַט וועט אַראָפּפֿאַלן יענער טל אורות, און פֿון דעם וועלן זיי אויפֿשטיין און פֿון דעם וועט זיך אָנהייבן די גאולה.
דאָס אַלץ, זאָגט דער מלבי"ם, זענען די ווערטער פֿון יענער רוח וואָס איז געבוירן געוואָרן אין פּסוק י"ח. יענע רוח וואָס איז געבוירן געוואָרן צוליב אַלע צרות, אַ רוח פֿון נבואה, חכמה, דעת און האָפֿענונג, זאָגט: וויסט פֿאַר זיך, דער שווערער מצבֿ וועט נישט אָנהאַלטן אויף אייביק, נאָר אויף די דאָזיקע פֿאַרטריקנטע ביינער וועט קומען אַ טל תחייה און זיי באַלעבן. און כאָטש דאָס איז נישט איצט, ווײַל "ישועות בל נעשה ארץ" און די גשמיות'דיקע מציאות איז נישט קיין אָרט פֿאַר אַן אייביקער און שטענדיקער ישועה, זאָלט איר וויסן אַז עס איז עתיד צו זײַן אַן אייביקע ישועה, אַזוי ווי עס שטייט אין יחזקאל "הנה אני פותח את קברותיכם". זאָלט איר זיך דערפֿון נישט מייאש זײַן, נאָר קוקט און וואַרט אויף איר.
"לֵךְ עַמִּי בֹּא בַחֲדָרֶיךָ"
לֵךְ עַמִּי בֹּא בַחֲדָרֶיךָ וּסְגֹר דְּלָתְךָ בַּעֲדֶךָ, חֲבִי כִמְעַט רֶגַע עַד יַעֲבָר זָעַם. - גיי, מײַן פֿאָלק, גיי אַרײַן אין דײַנע קאַמערן און פֿאַרשליס דײַנע טירן הינטער דיר, באַהאַלט זיך כּמעט ווי אויף אַ רגע ביז דער צאָרן וועט פֿאַרגיין.
זאָגט רש"י אַז דאָ ענטפֿערט דער אויבערשטער אַ תּשובֿה צום נביא: "בא בחדריך" - אין די בתי כנסיות און אין די בתי מדרשות. דאָס איז די פֿאָדערונג פֿונעם מענטש: קום אין בית הכנסת, קום אין בית המדרש. און מען קען נאָך מפרש זײַן, און די זאַך פּאַסט אַזוי שטאַרק צו די עשרת ימי תשובה: טראַכט זיך פֿאַנאַנדער וועגן דײַנע מעשים אין די קאַמערן פֿון דײַן האַרץ. וואָרום פֿיל מאָל זאָגט זיך אַ מענטש פֿונרויסן: וואָס איז נישט אין אָרדענונג? ברוך השם אַלץ איז בײַ מיר גוט און איך טו און פּלאָג זיך. זאָגט מען אים: קוק אַרײַן אין די חדרי לבֿבֿך, און דו וועסט זען וויפֿל דו דאַרפֿסט נאָך פֿאַרריכטן.
און מען קען זאָגן אַז ביידע פּרושים דערגאַנצן איינער דעם אַנדערן. פֿאַרוואָס איז אַ מענטש זיכער אַז בײַ אים איז אַלץ אין אָרדענונג? ווײַל ער לערנט נישט. דער רמב"ם האָט געזאָגט צו יענעם וואָס האָט נישט געוואָלט זאָגן דעם ווידוי, טענה'נדיק אַז ער האָט נישט די אַלע עבֿירות, און ווי קען ער דאָס זאָגן: ווען דו וואָלסט געלערנט, וואָלסטו געוווּסט אַז יעדן איינציקן טאָג גייסטו אַריבער אויף אַלץ וואָס שטייט אינעם ווידוי, אויב נישט בפירוש, איז אויף אַ פֿײַנעם דקדוק. אַ מענטש וואָס לערנט פֿאַרשטייט די גרויסע תּביעה אויף אים און פֿאַרשטייט וויפֿל עס פֿעלט אים. מיר פֿילן זיך גאַנץ ווײַל מיר זענען זיכער אַז מיר טוען מער פֿון דעם וואָס מען פֿאָדערט; ווען מיר וואָלטן געוווּסט וויפֿל עס ווערט באמת געפֿאָדערט פֿון אונדז, וואָלטן מיר געפֿילט וויפֿל עס פֿעלט אונדז. דעריבער: קום אין די בתי כנסיות און בתי מדרשות, און דעמאָלט וועסטו זיך קענען פֿאַרטראַכטן אין די חדרי לבֿבֿך און זען וויפֿל דו האָסט נאָך אויסצופֿילן.
און אויף דעם אופֿן קען מען מסביר זײַן דעם מאמר חז"ל: הרואה שייסורים באים עליו - יפשפש במעשיו; פשפש ולא מצא - יתלה בביטול תורה. און די קשיא איז באַקאַנט: מען זאָגט דאָך אַז ער זאָל קאָנטראָלירן זײַנע מעשים, און תּלמוד תּורה איז דאָך בכלל די מעשים; און אויב ער האָט געזוכט און נישט געפֿונען, נעמט זיך פֿון דעם אַז ער האָט אויך בודק געווען אין תּלמוד תּורה און געזען אַז אַלץ איז בסדר, ווי קען מען דען זאָגן "יתלה בביטול תורה", איז דען ביטול תורה אַ זאַך פֿאַר זיך? איז פֿאַראַן אַ פֿשוט'ער ביאור, אַז די תּביעה אויף ביטול תורה איז מיט אַ דקות עד אין שיעור. אָבער לויט ווי מיר האָבן מסביר געווען, פֿאַרשטייט זיך עס אויפֿן בעסטן אופֿן: "יתלה בביטול תורה" - נישט די יסורים זאָל ער אָנהענגען אין ביטול תורה, ווײַל ער האָט דאָך שוין בודק געווען און האָט נישט קיין ביטול תורה, נאָר דעם עצם פֿאַקט וואָס ער האָט גאָרנישט געפֿונען, דאָס זאָל ער אָנהענגען אין ביטול תורה! ווען דו וואָלסט געלערנט אַ ביסל מער, וויפֿל עבֿירות וואָלסטו געפֿונען אין זיך! און פֿאַרוואָס געפֿינסטו נישט? ווײַל דו לערנסט נישט, און דו ווייסט נישט וואָס עס איז די התחייבות און וויפֿל מוח־מי און עמל עס ליגט אויף די פּלייצעס פֿונעם מענטש אויף דער וועלט.
עס ווערט דערציילט אויפֿן בריסקער רבֿ אַז ער איז אַמאָל געגאַנגען אין די גאַסן פֿון ירושלים מיט אַ גרויסן תּלמיד חכם און זיי האָבן גערעדט אין לערנען. האָט זיי באַגעגנט אַ מענטש און געפֿרעגט: רבי, וואָס דאַרף מען איצט טאָן? האָט דער בריסקער רבֿ אים געזאָגט: עס זענען עשרת ימי תשובה, מען דאַרף תּשובֿה טאָן. האָט יענער מענטש געזאָגט: דער בריסקער רבֿ דאַרף תּשובֿה טאָן?! מען דערציילט אַז אַ האַלבע שעה שפּעטער האָט זיך דער בריסקער רבֿ נישט געקענט באַרויִקן. ער האָט געזאָגט: האָסט געהערט וואָס מענטשן זאָגן? איז דאָס דען אַ קשיא? איך דאַרף נישט תּשובֿה טאָן? וויפֿל איך דאַרף תּשובֿה טאָן! און ער איז דאָך געווען אַן אויסערגעוויינלעכער מדקדק ביז גאָר אין יעדער זאַך. און ער האָט געזאָגט: קוק וואָס פֿאַר אַ ירידה מיר זענען אַראָפּגעפֿאַלן, אין בריסק וואָלט מען אַזאַ שאלה נישט געפֿרעגט. איז דען פֿאַראַן עמעצער וואָס דאַרף נישט תּשובֿה טאָן? עס שטייט דאָך אויף רב סעדיה גאון אַז יעדן איינציקן טאָג פֿלעגט ער טאָן תּשובֿה, ווײַל הײַנט האָט ער דערקענט דעם בורא אויף אַ העכערער מדרגה, ממילא וואָס ער האָט נעכטן נישט געדינט דעם אויבערשטן אויף דער דאָזיקער מדרגה - איז דאָס אַליין אַ חסרון אויף וואָס מען דאַרף תּשובֿה טאָן. פֿון דאַנען פֿאַרשטייט מען ווי גרויס די פֿאָדערונג איז פֿונעם מענטש.
"וּסְגֹר דְּלָתְךָ בַּעֲדֶךָ" - אונקלוס טײַטשט: טו מעשים טובים וואָס זאָלן באַשיצן אויף דיר, "עובדין טבין דיגנון עלך". נישט דער מאַסקע און נישט דער מקלט זענען די וואָס פֿאַרשליסן, נאָר די מעשים טובים זענען די טיר. און רבי תנחומא האָט געדרש'נט: פֿאַרמאַך די טירן פֿון דײַן מויל, אַז דו זאָלסט נישט מהרהר זײַן נאָך דער מידת הדין. און דער רד"ק דערקלערט אַז מען רעדט דאָ וועגן מלחמת גוג ומגוג, אין אַ צײַט פֿון אַ צרה - לך עמי בוא בחדריך, און זאָלסט נישט מהרהר זײַן נאָך דער מידת הדין. "חֲבִי כִמְעַט רֶגַע" - באַהאַלט זיך אויף אַ קליינער רגע ביז דער צאָרן וועט פֿאַרגיין, און ווען דער צאָרן וועט אַריבערגיין, וועל איך זיך אָפּרעכענען מיט די שונאים ווי עס געהער צו זײַן.
"וְגִלְּתָה הָאָרֶץ אֶת דָּמֶיהָ"
כִּי הִנֵּה יְהֹוָה יֹצֵא מִמְּקוֹמוֹ לִפְקֹד עֲוֺן יֹשֵׁב הָאָרֶץ עָלָיו, וְגִלְּתָה הָאָרֶץ אֶת דָּמֶיהָ וְלֹא תְכַסֶּה עוֹד עַל הֲרוּגֶיהָ. - וואָרום אָט גייט דער אויבערשטער אַרויס פֿון זײַן אָרט, אָפּצורעכענען דעם עוון פֿונעם באַוואוינער פֿון דער ערד אויף אים, און די ערד וועט אויפֿדעקן איר בלוט, און זי וועט מער נישט צודעקן אירע געהרגעטע.
דער הקדוש ברוך הוא וועט אַרויסגיין און אָפּרעכענען פֿון די אומות די עבירות פֿון אַלץ וואָס זיי האָבן אונדז שלעכטס געטאָן. זאָגט דער רד"ק: דאָס איז ווי עס שטייט בײַ דער מלחמה פֿון גוג ומגוג, "ויצא השם ונלחם בגויים ההם", און אויף וואָס? אויף דעם גאַנצן בלוט וואָס זיי האָבן פֿאַרגאָסן פֿון כלל ישראל און אין ירושלים, און דם נקי - דאָס אַלץ וועט ער אָפּרעכענען פֿון זיי. און דער רד"ק לייגט צו: ווען דער הקדוש ברוך הוא נעמט נישט קיין נקמה פֿאַר דעם בלוט, איז דאָס בלוט גלײַך ווי פֿאַרדעקט; און ווען ער נעמט נקמה דערויף, ווערט עס אַנטפּלעקט. און ווי איוב האָט געזאָגט, "ארץ אל תכסי דמי". און דאָ: לא תכסה הארץ עוד על הרוגיה - איצט וועט זײַן דער פֿירעון, און דער הקדוש ברוך הוא וועט זיך נוקם זײַן פֿון די שונאים ווי עס קומט זיך זיי.
און ווי עס שטייט אין דער נבואה פֿון יואל "וניקיתי דמם לא ניקיתי" - זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: אַלץ האָב איך ריין געוואַשן, אָבער דאָס בלוט פֿון די וואָס האָבן מוסר נפש געווען אויף מײַן קדושה האָב איך נישט געוואַשן. און אַזוי געפֿינען מיר "מדוע אדום ללבושך", "ויז נצחם על בגדי", און חז"ל זאָגן אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט אַ לבוש וואָס איז פֿאַפֿלעקט מיט דעם בלוט פֿון אַלע וואָס האָבן מוסר נפש געווען על קידוש השם. דעריבער וועט מער נישט זײַן קיין מצב אַז די ערד זאָל צודעקן זייער בלוט, נאָר "וגילתה הארץ את דמיה", און דעמאָלט וועט זיך דער הקדוש ברוך הוא אָפּרעכענען פֿון די גוים און אויסגיסן זײַן כּעס אויף זיי, נקמה צו נעמען פֿאַר אַלץ וואָס זיי האָבן געטאָן צו כלל ישראל.
און דער מלבי"ם לייגט צו: "לא תכסה עוד על הרוגיה" איז אויך געזאָגט געוואָרן אויפֿן לשון עתיד - אַז ווער עס וועט הרגענען פֿון דאַן און ווײַטער וועט באַלד באַקומען זײַן שטראָף, און ווי זײַנע ווערטער זענען: "תהי ארץ מתקוממה לו לעונשו תכף" (די ערד וועט אויפֿשטיין קעגן אים אים באַלד צו באַשטראָפֿן). נישט ווי עס איז געווען ביז אַהער אַז די ערד דעקט צו דאָס בלוט, נאָר די ערד וועט נעמען נקמה פֿון אים באַלד און דער הקדוש ברוך הוא וועט זיך אָפּרעכענען פֿון אים גלײַך. אַזוי זאָל דער אויבערשטער זיך אָפּרעכענען פֿון אַלע אומות במהרה, אמן ואמן.
צום סך-הכּל:
אין דעם טייל פֿונעם קאַפּיטל פֿרעגט דער נביא פֿאַרוואָס יוחן רשע, און ענטפֿערט אַז דער הסתר פנים איז באַשטימט צו געבן אַ מקום פֿאַר בחירה חופשית און עבודה פֿון אמונה און נישט פֿון כּדאַיות; און פֿונדעסטוועגן בעט ער "יחזו ויבושו", ווײַל זייער מאָס איז שוין פֿול געוואָרן. ער טענהט אַז כלל ישראל האָט שוין באַצאָלט זײַן חובֿ ("כל מעשינו פעלת לנו"), אַז ער איז געבליבן צוגעבונדן צום אויבערשטן אונטער פֿרעמדע הערשער, אַז ער האָט דערקענט די האַנט פֿונעם הקדוש ברוך הוא סײַ אין אַן אויסערלעכער צרה און סײַ אין אַן אינערלעכער קלעמעניש, און אַז ווי אַ שוואַנגערע פֿרוי האָט ער צוגעלייגט ליבשאַפֿט צו זײַן ליבשאַפֿט דווקא פֿון די ווייען. פֿון דער דאָזיקער ערוואַרטונג איז געבוירן געוואָרן אַ רוח פֿון נבואה און האָפֿענונג וואָס לערנט אַז די אמתע ישועה איז נישט אין דער גשמיותדיקער וועלט נאָר אין דער וועלט פֿון תחיית המתים, ווען דער טל אורות - דער טל פֿון די מצוות און מעשים טובים וואָס קומען אַרויף פֿון אונטן - וועט אויפֿלעבן די שוכני עפר סײַ בגוף און סײַ בנפש. און ביז אַהין: "בוא בחדריך" - אין די בתי כנסיות און בתי מדרשות און אין די צימערן פֿונעם האַרצן, מיט מעשים טובים וואָס זאָלן באַשיצן און אָן מהרהר צו זײַן נאָך דער מידת הדין, ביז עס וועט פֿאַרגיין דער כּעס, און דעמאָלט וועט דער אויבערשטער אַרויסגיין פֿון זײַן אָרט אָפּצורעכענען דעם עוון פֿון די אומות און נוקם זײַן דאָס בלוט פֿון זײַן פֿאָלק.