ישעיהו פרק כ"ה. ה' אלוקיי אתה, ארוממך אודה שמך, כי עשית פלא, עצות מרחוק אמונה אומן. ה' אלוקיי אתה, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז די שירה וואס די זקנים וועלן זאגן לעתיד לבוא, וויבאלד מיט וואס האט ער געענדיקט דעם פריערדיקן פרק? ונגד זקניו כבוד. דהיינו דער העכסטער כבוד וועט רוען און זיין קעגן וועמען? קעגן די זקנים, קעגן די צדיקים. און דעמאלט, אין געפאלג פון דעם, וועלן די זקנים דאנקען און לויבן און שבחים זאגן צום קדוש ברוך הוא. וואס וועלן זיי זאגן? ה' אלוקיי אתה, ארוממך אודה שמך, כי עשית פלא עצות מרחוק אמונה אומן.
ערקלערט דער מלבי"ם, דער קדוש ברוך הוא איז ניכר אין צוויי בחינות. די ערשטע, פון זיין עצמות. ה' הוי"ה ברוך הוא, היה הווה ויהיה, אלץ וואס עס איז דא אין דער וועלט קומט פון אים, דער קדוש ברוך הוא מהווה און מחדש אלץ אין יעדער צייט און אין יעדער שעה. די צווייטע זאך, דער קדוש ברוך הוא איז ניכר פון זיינע מעשים, פון זיינע פעולות. ווען דער קדוש ברוך הוא טוט זאכן וואס ער משדד די מערכות הטבע, אין דעם זעט מען אז ה' המלוכה. אין דעם איז די זאך ניכר, אויב דער קדוש ברוך הוא שטעלט אויף, קריעט קריעת ים סוף און שטעלט אויף דעם ים ווי א ווענט אויף רעכטס און אויף לינקס, אין דעם איז ניכר דער שליטה פון קדוש ברוך הוא. אבער די השגה פון השם יתברך, ההווה היה הווה ויהיה פון זיין עצמות, ווערט ניט געזען צו אונדז, איז ניט מושג צו אונדז, דאס איז דערהויבן איבער יעדער השגה און רעיון פון א מענטש. און דעריבער זאגן מיר לית מחשבה תפיסא בך כלל. דהיינו זיין עצמות יתברך, ווער קען עס ערקלערן, ווער קען עס פארשטיין, ווער... עס איז ניטא קיין שום מעגליכקייט. וואס יא? מיר קענען שילדערן זיינע מעשים, זיינע פעולות. אזוי איז דער קדוש ברוך הוא דערהויבן פון צוויי בחינות. פון איין בחינה, פון זיין עצמות, ווערט ער בכלל ניט געכאפט מיטן שכל, און פון א נאך א בחינה, די פעולות וואס ער טוט, וואס דאס זענען פעולות וואס פארשאפן התפעלות, צו ווייזן דעם כוח און שליטה פון קדוש ברוך הוא אין דער וועלט.
איצט, קעגן דעם וואס דער קדוש ברוך הוא איז שם הוי"ה, האבן מיר געזאגט אז שם הוי"ה קומט אנצואווייזן היה הווה ויהיה, ניט מושג. דערקעגן, איז דא א בחינה וואס דער קדוש ברוך הוא איז א בחינה פון אלוקי ישראל, ער טוט נפלאות פאר כלל ישראל. דער קדוש ברוך הוא טוט נפלאות פאר זיינע קינדער, און דורך דעם איז ניכר, מען זעט, אט דא האט ער געקריעט דעם ים, דא געקריעט דעם ירדן, שמש בגבעון דום, אבני אלגביש פאלן פון הימל, אין דעם איז ניכר און מען זעט דעם שליטה פון קדוש ברוך הוא, אז דער קדוש ברוך הוא טוט נפלאות.
איצט לאמיר זען ווי אזוי די צוויי זאכן זענען דא אנגעדייטעט אין פסוק. ה' ארוממך. פון דעם וואס דו ביסט ה' י-ה-ו-ה, אני ארוממך. מרומם, דאס איז ניט צו כאפן. דערהויבן און נשגב איבער אונזער פארשטאנד, איבער יעדער השגה און רעיון, איבער יעדער ברכה און הודאה, מרומם על כל ברכה ותהילה. מרומם, איבער אונזער השגה. ווער איז דאס? דאס איז י-ה-ו-ה, דאס איז ה'. אבער דערקעגן איז דא דער אלוקיי. דאס איז דער המשך, ה' אלוקיי. דער אלוקיי, דאס איז שוין די בחינות וואס מיר קענען יא זען, ווי אזוי דער קדוש ברוך הוא פארבינדט זיך מיטן טבע, ווי אזוי ער טוט נסים און נפלאות איבער דעם גדר הטבע, אין דעם זעען מיר יא דעם שליטה פון קדוש ברוך הוא. אויף דעם קען איך שוין דאנקען. וויבאלד איך האב געזען, איך האב געזען דעם נס הפלא, נאך קריעת ים סוף האט כלל ישראל געזאגט שירה. ווען איך זע די יד ה' אין טבע, איז דאס שוין מושג. דאס איז שוין א זאך וואס איך קען מקבל זיין. אויף דעם קען איך יא דאנקען. און דעריבער זאגט ער אלוקיי אתה אודה שמך. פארוואס? כי עשית פלא. אין דעם רגע וואס דו האסט געטאן א פלא, איז דאס א זאך וואס איז יא מושג. און מיר האבן געזאגט אז וואס עס סימבאליזירט דעם קדוש ברוך הוא אין די נפלאות וואס ער טוט פאר כלל ישראל, דאס איז פון דעם וואס ער איז אלוקיי. אלוקיי מיינט איך האב א פארבינדונג מיט אים. י-ה-ו-ה, איז ניטא קיין פארבינדונג. דעריבער גיט אכט אז דער שם הוי"ה האט ניט קיין הטיות. מען קען ניט מטה זיין דעם שם י-ה-ו-ה. אבער דער שם אלוקים האט יא הטיות. אלוקיי, אלוקינו, אלוקיהם, ער האט הטיות. אזוי איז דאס וואס ער זאגט, ה' הוא אלוקיי. וואס איז אלוקיי? ער טוט מיר נסים און נפלאות. אזוי אויף דעם וועל איך יא אודה שמך. איך קען יא דאנקען דעם שם ה', וויבאלד עשית פלא, דו טוסט נפלאות, און די נפלאות ווערן יא געכאפט מיט די חושים, אויף דעם איז יא שייך צו דאנקען.
עצות מרחוק. די נפלאות האסטו געטאן צוליב די עצות וואס דו האסט געעצה'ט מרחוק. דו האסט דאך געייעדעט ייעודים דורך די נביאים ריבונו של עולם. דו האסט אונדז געלאזט וויסן אז עס וועט זיין א גאולה, דו האסט אונדז געלאזט וויסן אז עס וועט זיין א מלחמת גוג ומגוג, דו האסט אונדז געלאזט וויסן אז סוף כל סוף ה' ימלוך על כל הארץ. אזוי אלץ וואס ה' אתה, אלע נפלאות וואס דו טוסט און וועסט טאן, ער רעדט דאך פון די צוקונפטיגע נפלאות, אלע די נפלאות זענען עצות מרחוק, דו האסט שוין פון ווייטן געעצה'ט, די כוונה דו האסט עס געלאזט וויסן דורך די נביאים, אלע די נפלאות וואס וועלן זיין האסטו שוין מרחוק געלאזט וויסן דורך די נביאים. און דעמאלט ברענגסטו די נפלאות למען אמונה אומן. כדי צו שטארקן די אמונה אז אט דער קדוש ברוך הוא קען משדד זיין די מערכות הטבע ווי ער וויל. אמונה אומן, אין דעם שטארקט ער און פעסטיקט די אמונה אין אונזער הארץ, אז די אמונה זאל זיין שטארק. זאגט דער מלבי"ם, אומן איז א לשון פון שטארקייט, ווי יתד במקום נאמן. נאמן מיינט שטארק. אמונה אומן מיינט צו שטארקן דעם ענין פון אמונה. דורך דעם וואס דער קדוש ברוך הוא מקיים די ייעודים, ברענגט די נבואות צו התגשמות, דורך דעם ווערט געשטארקט די אמונה אז אלע ווייסן אז דער קדוש ברוך הוא איז דער שליט ואין עוד מלבדו.
דער מלבי"ם ערקלערט אין דעם חלק פון ביאור המילים נאך טיפער. ער זאגט דער קדוש ברוך הוא איז א בחינה פון נעלם ונגלה. מען זעט דאס אין א סך בחינות. דער קדוש ברוך הוא איז נעלם פון זיין זייט און נגלה פון זיינע מעשים. דאס איז אן אויסדרוק וואס קומט פאר א סך אין די ספרים. דער קדוש ברוך הוא איז נעלם פון זיין זייט, ווען מיר רעדן פון קדוש ברוך הוא קענען מיר גארניט שילדערן קיין שום שילדערונג, מיר האבן אין אים בכלל ניט קיין השגה. אבער פון דער אנדערער זייט איז דער קדוש ברוך הוא נגלה פון זיינע מעשים. איך קען זאגן דא זעט מען די נסים וואס ער טוט, דא זעט מען זיין האנט, דא מבשרי אחזה אלוה. ווער עס וועט זיך נאר צוקוקן צו זיין גוף, ווי אזוי ער איז געפלאנט אין אזא באגרעניצטן אופן, זעט אלוקות. מיר האבן שוין דערציילט אז אמאל איז צום רב שך אריינגעקומען א געוויסער מענטש, און דער רב שך האט געגעסן א קלעמענטין, ער האט געהאלטן א קלעמענטין אין האנט. און ער האט אים געפרעגט וואס זעסטו? אזוי האט יענער מענטש וואס איז אריינגעקומען צו אים געזאגט איך זע א קלעמענטין. האט אים דער רב שך געזאגט חי נפשי אז איך זע אלוקות. אזוי האט אים דער רב שך געזאגט, איך זע די דאזיקע קלעמענטין און איך זע ווי אזוי זי איז געפלאנט, ווי אזוי דער קדוש ברוך הוא האט דא געלייגט א פרוכט אינעווייניק, איינגעוויקלט עס אין א שיינעם אופן פון דרויסן, לייכט קען איך אראפנעמען די שאלעכץ כדי צו קומען אינעווייניק, דעם פרוכט אינעווייניק האט ער מיר צעטיילט אז עס זאל מיר ניט זיין שווער, צעטיילט אין שטיקלעך, און אין אים אינעווייניק האט דער קדוש ברוך הוא געלייגט דעם קערן כדי אז נאך דעם וואס איך וועל ענדיקן די דאזיקע קלעמענטין, קען איך פלאנצן און וועל האבן א נייעם בוים. ווען איך זע דאס אלץ, און מען קען אריין נאך אינעווייניק און אינעווייניק, זעט מען אלוקות. אזוי איז דער קדוש ברוך הוא פון זיינע מעשים נגלה. אבער פון זיין עצמות, ערקלער מיר ווער איז בורא עולם, שילדער מיר בורא עולם, האבן מיר ניט קיין שום מעגליכקייט. אזוי איז דער קדוש ברוך הוא נעלם פון זיין זייט און נגלה פון זיינע מעשים.
אויב מיר וועלן וועלן דאס אפשר שילדערן, אין א ברכה גיבן מיר אכט אויף דעם. ווען מיר זאגן ברוך אתה ה', שטעלט זיך אפ דער רשב"א אויף א אינטערעסאנטע זאך, מיר האבן אמאל דערפון גערעדט ווען מיר האבן גערעדט אין נפש החיים. אין דער ברכה וואס מיר בענטשן, ווייס איך ניט וויפל האבן געגעבן אכט, זאגן מיר ברוך אתה ה'. איך ווענד זיך צום קדוש ברוך הוא אין וואס פאר א באציאונג? מיט וואס פאר א תואר? עס זענען דא דריי פערבן, איך, דו, ער, ריכטיג? איך ווענד זיך צו אים אין א צווייטן פערזאן. ברוך אתה. אויף א דירעקטן אופן, אתה, ווי דער השם איז דא פאר מיר, ווענד איך זיך צו אים אתה. ה' אלוקינו מלך העולם. ווי האב איך געדארפט זאגן? שהכל נהיה בדברו. ווי האב איך געדארפט זאגן? אלוקיי מלך העולם שהכל נהיה בדברך. ווי בין איך פלוצלינג אריבער פון נוכח, גיי איך אריבער צו רעדן אין דריטן פערזאן? אתה אלוקינו מלך העולם שהכל נהיה בדברו. מדברו רעד איך שוין פון עמעצן א נסתר. ניט פון אים דא. אזוי ערקלערט דער רשב"א אז בעצם וויל מען אויסדריקן די צוויי זאכן. פון איין זייט מוז דער מענטש גלייבן און פילן אז דער קדוש ברוך הוא איז מיט אים אין יעדער רגע. און דעריבער קום איך און זאג ברוך אתה ה', ה' דא, ער איז מיט מיר, ברוך אתה, ווענד זיך צו אים בנוכח. אבער עס איז דא א פראבלעם, וויבאלד אויב דו וועסט פילן אזוי, קענסטו טראכטן אה, עס איז דא איך און עס איז דא, עס איז אויך דא דער קדוש ברוך הוא דא, דאס איז נאך עמעצער וואס דרייט זיך דא ארום. דו קענסט טראכטן אז דאס איז עמעצער אויף דיין דרגה, אפשר א ביסל מער, אבער אט בין איך דא, ער איז דא, איך רעד צו אים ווי א נוכח, דאס איז... איך ניין ניין ניין, גלייך נאך דעם אלוקינו מלך העולם שהכל נהיה בדברו. גלייך נאך דעם מאכן מיר אים א דריטן פערזאן, זאגן עפעס וואס איז ניט מושג. דאס איז א דריטער פערזאן, איך קען נאר רעדן פון אים, פון יענעם, דאס איז ניט עמעצער וואס דא רעדסטו מיט אים. אזוי, פון איין זייט האט מען מיר אריינגעברענגט די הכרה, דער קדוש ברוך הוא איז דא מיט דיר, דו רעדסט מיט אים. אז דו זאלסט ניט טראכטן ווי עס האבן געגלייבט די פילאזאפן אז דער קדוש ברוך הוא האט אוועקגעלייגט זיין וועלט אין די הענט פון די פקידי הטבע און ער באשעפטיקט זיך ניט, עס אַרט אים ניט וואס עס טוט זיך דא, בשום אופן ניט. דער קדוש ברוך הוא איז דא, און ווען דו שטייסט און דאווענסט שטייסטו פאר א מלך. אבער דאס זאל דיך ניט ברענגען צו א געוויסע קלות דעת אין אמונה און צו טראכטן אז דער קדוש ברוך הוא איז ווי איינער פון אונדז. דעריבער זאגן מיר גלייך אז ער איז מרומם איבער אלץ, שהכל נהיה בדברו, דער קדוש ברוך הוא איז א דריטער פערזאן, ער ווערט ניט געכאפט פון זיין עצמות.
און דעריבער, זאגט דער מלבי"ם, שטענדיק ווען מיר דאנקען ה', אויף וואס דאנק איך? אויף עפעס וואס איך האב געפילט. אויף א געוויסן שפע וואס איך האב אין אים געפילט. אויף דעם דאנק איך. אויף וואס דאנקט א מענטש? אויף עפעס וואס עמעצער האט אים געגעבן. פון דעם וואס ער איז אין אים נגלה. הודו לה' כי טוב. הפעם אודה את ה' כי ילדה לו וואס? א פערטן זון. אודך לעולם כי עשית. שטענדיק איז די הודאה אויף עפעס וואס איך פיל אין אים. עפעס וואס איך פיל אין אים. אבער מרומם זיין ה', איך בין מרומם ה' אויף עפעס וואס איך דערקען אין אים ניט. אויף דעם וואס דער קדוש ברוך הוא איז מרומם איבער אלץ. דאס איז רוממות ה'. ניט אויף עפעס וואס איך האב אין אים געפילט, אויף עפעס וואס איך האב אין אים געפילט דאנק איך ה'. אויף דעם וואס איך פיל ניט, בין איך מרומם, איך, דער קדוש ברוך הוא איז נשגב. ער זאגט און דאס איז וואס מיר זאגן מרומם על כל ברכה ותהילה. וויבאלד דער קדוש ברוך הוא פון זיין עצמות איז ניט שייך אין אים קיין תהילות. תהילות זענען שייך נאר צו א מענטש וואס דו זאגסט ער קען זיין אזוי, קען זיין אזוי, אים קומט שפע, אים קומט א שבח, וויבאלד ער האט מתגבר געווען און... דער קדוש ברוך הוא, פון אלע תהילות וואס דו וועסט זאגן, איז ער איבער זיי אלע. און דאס איז וואס ער זאגט, אלי אתה ואודך. אלי, וואס איז אלי? ער איז משפיע אויף מיר. אלי, איך האב געפילט דעם דאזיקן שפע. אודך. הודאה, האבן מיר געזאגט, איז אויף עפעס וואס איך האב באקומען. אויף עפעס וואס דער השם האט מיר געגעבן. אבער אלוקיי, דער קדוש ברוך הוא איז דאך מרומם, אלוקיי וארוממך. אין דעם קען איך ניט זאגן אודך וויבאלד איך דערקען ניט אין קדוש ברוך הוא, איך דערקען ניט זיין מהות. אזוי נאר ארוממך, איך קען אים נאר מרומם זיין. ווי דאס אלי ואנווהו, אלוקי אבי וארוממנהו. זה אלי ואנווהו, אלי, פון די חסדים וואס דער קדוש ברוך הוא איז אויף מיר משפיע, פיל איך אים, אלי. ואנווהו, איך וועל אים בויען א מקדש, איך וועל דאנקען דעם קדוש ברוך הוא, מקריב זיין קרבנות, אים מאכן א נווה. דאס פיל איך. אבער אלוקי אבי, דאס דערקען איך אין אים ניט. נאר וואס? איך ווייס אז דער השם איז אלוקי אבי, אזוי האב איך באקומען פון מיינע אבות, אבער זיין עצמות בין איך בכלל ניט משיג. און וויבאלד אזוי, איז ארוממנהו, אלוקי אבי ארוממנהו. איך האב ניט קיין מעגליכקייט צו דאנקען עמעצן וואס איך פיל אים ניט. אבער אויף דעם וואס איך האב יא געפילט, אין דעם שפע וואס ער האט אויף מיר משפיע געווען, אין אלי, איז יא ואנווהו, איך קען אים יא בויען א נווה און מקריב זיין א קרבן.
פסוק ב'. כי שמת מעיר לגל, קריה בצורה למפלה, ארמון זרים מעיר לעולם לא יבנה. וואס זענען די נפלאות וואס דער השם האט געטאן? שמת מעיר לגל. א פלאץ וואס איז געווען א שטאט, איז געווארן א גל. גל מיינט א קופע. דאס מיינט, א פלאץ וואס איז געווען באזעצט, פלוצלינג וועט זיין א קופע שטיינער. מער פון דעם, קריה בצורה למפלה. א קריה וואס איז ארומגערינגלט מיט א מויער, וואס דאס איז דער חילוק צווישן עיר צו קריה. עיר איז א פלאץ וואס איז געוויינטלעך ניט ארומגערינגלט מיט א מויער, די קריה איז ארומגערינגלט מיט א מויער, מיר האבן ערקלערט קריה איז א לשון פון קירוי, פון תקרה, פון קירות. אזוי א קריה וואס איז בצורה, זי האט א מויער וואס רינגלט זי ארום, שמת למפלה. אין איין רגע האסטו זי געמאכט צו א מפלה, די כוונה זי איז אינגאנצן געפאלן. נאך א זאך, ארמון זרים מעיר לעולם לא יבנה. עס זענען געווען פרעמדע פאלאצן אין די הרי ישראל, וואס די גויים, די זרים, האבן זיי געגרינדעט, און זיי אויך האסטו געמאכט צו א מפלה. אזוי גייט דער למפלה צוריק צו פאראויס און צו הינטן. קריה בצורה למפלה, ארמון זרים מעיר למפלה. ארמון זרים מעיר, אויך דעם ארמון זרים מעיר האסטו געמאכט צו א מפלה. פון וואס רעדט ער? בפשטות רעדט ער, אויב מיר קענען עס פארשטיין אין אונזערע באגריפן פון היינט, איז דאס אויף מסגד אל אקצא און אויף אלע די פלעצער וואס זענען א ארמון, א ארמון זרים וואס מען האט אוועקגעשטעלט אין דער שטאט, אין דער עיר הקודש והמקדש, מען האט געבויט א ארמון זרים, און אלע די קלויסטערס און אלע יענע פלעצער פון די גויים וואס האבן געגרינדעט און געבויט אין ארץ הקודש, האסטו געמאכט צו א מפלה. מפלה מיינט אז דער פלאץ וועט קיינמאל ניט אויפגעבויט ווערן. און דאס זענען די נפלאות וואס דער קדוש ברוך הוא האט אצינד געטאן. אין איין רגע וועט דער קדוש ברוך הוא דאס אלץ טאן. אויף דעם ה' אלוקיי אתה ארוממך אודה שמך. אויף דעם דאנק איך דיר ריבונו של עולם.
על כן יכבדוך עם עז, קרית גויים עריצים ייראוך. קעגן די צוויי זאכן וואס דער קדוש ברוך הוא האט געטאן, ערשטנס אז דער קדוש ברוך הוא האט צעשטערט די שטעט פון די גויים, ווי מיר האבן געזאגט שמת מעיר לגל, די שטעט פון די גויים האסטו געמאכט צו א קופע חורבות. די צווייטע זאך, די פאלאצן וואס זיי האבן געהאט דא אין ירושלים און אין ארץ הקודש האט דער קדוש ברוך הוא חרוב געמאכט, אוועקגענומען זייערע פאלאצן פון דא. אויף דעם קומט ער און זאגט, וואס דו האסט אוועקגענומען דעם ארמון פון די זרים פון די הרי ישראל כדי צו העלפן כלל ישראל, על כן יכבדוך עם עז. כלל ישראל אין דער צייט וועלן זיין אן עם עז. וויבאלד אין דער צייט וועט שוין געזען ווערן זייער גבורה אין דער וועלט, דער קדוש ברוך הוא וועט קומען נוקם זיין זייער נקמה. אזוי על כן יכבדוך עם עז. כלל ישראל וועלן מכבד זיין דעם השם יתברך אויף דעם חסד וואס ער וועט מיט זיי טאן. דערקעגן, וואס דער קדוש ברוך הוא האט חרוב געמאכט די שטעט פון די עכו"ם, האט דער קדוש ברוך הוא זיך פון זיי נוקם געווען, ווי מיר האבן ערקלערט שמת מעיר לגל, קריה בצורה למפלה, אלע שטעט פון די עכו"ם וועט דער קדוש ברוך הוא חרוב מאכן. קרית גויים עריצים, וואס דו האסט צעשטערט קרית גויים עריצים, דורך דעם וועלן די גרויזאמע גויים ייראוך. דורך דעם וועלן זיי האבן א פחד און א חשש פון דיר, זיי וועלן זען די גבורת השם.
און דער מלבי"ם ערקלערט דעם היגיון אין די זאכן. זאגט דער מלבי"ם, ווער עס טוט אונדז א טובה, אים זענען מיר מכבד. ווער עס דראאט אונדז, פאר אים האבן מיר מורא, אבער גיט אכט, ניט אומבאדינגט זענען מיר אים מכבד. און אפילו אפשר בזה'ען מיר אים. אבער וואס קען מען טאן, ער איז שרעקלעך. אין דעם רגע וואס ער איז שרעקלעך האבן מיר פאר אים מורא. און דעריבער, ווען דער השם וועט אונדז ראטעווען און אוועקנעמען פון אונדז אלע די פאלאצן פון די זרים, ווי מיר האבן ערקלערט, איז יכבדוך עם עז. איז זענען מיר מכבד דעם השם, מיר האבן ניט מורא, מיר זענען מכבד, וויבאלד דער השם האט אונדז געטאן א טובה. דערקעגן, וואס דער קדוש ברוך הוא האט צעקוועטשט די שטעט פון די גויים, ברענגט דאס אז קרית גויים עריצים וועלן ניט מכבד זיין, אבער וועלן מורא האבן פאר השם. זיי וועלן מורא האבן פאר השם, וויבאלד זיי וועלן באמת פילן דעם נחת זרועו. און דעמאלט קומט אויס אז בעצם וועט דער קדוש ברוך הוא אין דעם דערגרייכן ביידע, סיי כבוד און סיי מורא. כבוד פון כלל ישראל און מורא פון די גויים. און דאס איז וואס מיר זאגן כי לה' המלוכה ומושל בגויים. זאגט דער גאון מווילנא, וואס איז דער חילוק צווישן מלוכה צו ממשלה? זאגט דער גאון מווילנא, מלוכה איז ברצון. דער מלך מלך'ט מיטן רצון פון פאלק. ממשלה דערקעגן איז מיט א גרויסן כוח און א יד חזקה. אזוי לה' המלוכה, אויף זיין פאלק ישראל וועט דאס זיין אין דעם גדר פון מלוכה. דערקעגן די ממשלה, דאס וועט זיין אין באצוג צו די גויים. די גויים וועלן מקבל זיין די מלכות ה' און זיין ממשלה נאר ווען דאס וועט זיין מיט א יד חזקה. אבער ביי אונדז וועט דער השם ניט דארפן מושל זיין מיט א יד חזקה. ביי אונדז וועט דאס קומען פון זיך אליין, לה' המלוכה, וויבאלד מיר וועלן מקבל זיין זיין מלכות אויף אונדז.
נאך א זאך שטעלט זיך אפ דער מלבי"ם, אז מיר זאלן געבן אכט, יכבדוך עם עז, קרית גויים. וואס איז דער חילוק צווישן גוי צו עם? אזוי חזרט דער מלבי"ם עס איבער עטלעכע מאל אין ספר אז עס איז דא א חילוק צווישן גוי צו עם, מיר האבן דאס שוין ערקלערט אין ערשטן פרק פון ספר ישעיהו. דער חילוק איז אזא, אז ווען מען רעדט פון א גוי, רעדט מען נאר פון דעם קיבוץ פון יענער אומה. וואס איז זיי מיוחד? וואס איז זיי בשותפות? גארנישט. זיי זענען צוזאמענגעקליבן אין איין פלאץ. דאס הייסט א גוי. א גוי קען זיין אז נאר דער דאזיקער לאנד־טייל בינדט זיי צוזאמען. זיי האבן ניט קיין שום פארבינדונג איינער מיטן אנדערן. דאס הייסט א גוי. א צוזאמענקום פון פעלקער קען הייסן א גוי. דערקעגן א עם, איז די רייד אז מיר האבן א פארבינדונג איינער מיטן אנדערן, מיר זענען פארבונדן איינער מיטן אנדערן, מיר האבן איין ממשלה, מיר האבן איין שליטה כאיש אחד בלב אחד. און דעריבער ווען ער רעדט פון א עם, נייגט דאס מער צו כלל ישראל. דערקעגן קרית גויים, נייגט דאס מער צו רעדן פון די עכו"ם וואס בעצם האבן זיי ניט קיין זאך וואס איז זיי מאחד. כלל ישראל האבן מיר א זאך וואס איז אונדז מאחד, בעצם די יהדות, בעצם אונזער דת, זי איז אונדז מאחד. אזוי, אויב א איד וועט זיין דא, אויב אין עק וועלט, זענען מיר פון דעם זעלבן עם. דערקעגן ביי דעם גוי, וואס איז אים מאחד? אז ער געפינט זיך אונטער דעם זעלבן לאנד־טייל. אן ענגלענדער וואס וועט גיין קיין אמעריקע, וועט אפשר 20-30 יאר הייסן אן ענגלענדער, נאך דעם ווערט ער א אמעריקאנער. און אזוי ווייטער, יעדער וואס גייט אריבער פון פלאץ צו פלאץ, גייט ניט אריבער אסאך צייט און ער ווערט א גוי פון יענע גויי הממלכה. דערקעגן כלל ישראל זענען א עם, וויבאלד זיי האבן א ייחודיות פון זיך אליין, און אין וועלכן פלאץ זיי וועלן זיין וועלן זיי זיין א בחינה פון עם. און שטענדיק איז עם א העכערע בחינה ווי א בחינה פון גוי, ווי מיר האבן ערקלערט.
כי היית מעוז לדל, מעוז לאביון בצר לו, מחסה מזרם, צל מחורב, כי רוח עריצים כזרם קיר. איצט וועט ער אונדז שילדערן ווי אזוי דער קדוש ברוך הוא האט געטאן א ישועה פאר כלל ישראל, דורך דעם וואס דער קדוש ברוך הוא האט אראפגעווארפן די שטעט פון די עובדי עבודה זרה. און ער זאגט היית מעוז לדל. און ניט נאר דאס, נאר אויך מעוז לאביון. וואס איז דער חילוק צווישן אביון צו דל? דער דל מיינט א מענטש וואס האט געהאט ממון און ער האט זיך אויסגעדלד'ט פון זיינע נכסים. דאס מיינט ניט אז ער האט ניט וואס צו עסן. עס קען זיין אז ער האט וואס צו עסן, אבער אקעגן דעם מצב וואס ער האט געהאט פריער, האט ער זיך אויסגעדלד'ט פון זיינע נכסים. דאס הייסט דל. און עס איז דא ערגער פון אים, דאס הייסט אביון. דער אביון איז דער ערגסטער, דאס איז ערגער פון א עני. וויבאלד אביון איז א לשון פון מתאווה, אביונה. דאס איז א מענטש וואס איז מתאווה צו אלץ. אלץ וואס דו וועסט אים געבן, וועט ער גלייך נעמען, ער איז מתאווה צו אלץ. היית מעוז לדל, און ניט נאר וואס דו ביסט געווען מעוז לדל, נאר מער פון דעם, מעוז לאביון. און ניט נאר וואס דו ביסט געווען מעוז לאביון, נאר מער פון דעם, בצר לו. אויב איך טו א חסד פאר א מענטש ווען עס איז אים ניט ענג, איז דאס ניט אזוי גרויס ווי אויב איך טו א חסד פאר א מענטש אין דער צייט וואס עס איז אים ענג. אזוי ניט נאר מעוז לדל, נאר אויך מעוז לאביון, און נאך ווען עס איז אים געווען ענג. דאס קומט בעצם צו כאראקטעריזירן דעם מצב פון כלל ישראל. כלל ישראל, זיי זענען געווען אין א בחינה פון דל, וויבאלד זיי זענען געווען בעלי מעלה און האבן זיך אויסגעדלד'ט. און נאך דעם זענען זיי געקומען צו א מצב פון אביון, אז עבדים משלו בנו, פורק אין מידם. דאס איז שוין ממש א מצב פון אביון. און ניט נאר דאס, נאר אויך בצר לו. אז אלע פעלקער ארום ענגן אונדז, אלע זוכן אונזער בייז. און דעמאלט ביסטו געווען פאר יענעם דל אביון, ביסטו געווען מחסה מזרם. זרם מיינט רעגן, א מטר. מחסה מזרם, צל מחורב. ביסטו אויך געווען צל מחורב. ער גיט צוויי היפוכדיקע דוגמאות. בעצם זרם מיינט א גרויסן רעגן וואס מען דארף זיך אין אים באשיצן. דאס הייסט זרם. צל מחורב מיינט א גרויסע היץ וואס מען דארף א געוויסן פלאץ וואס זאל מיר מאכן א שאטן כדי מיך צו באשיצן פון דער היץ, פון דעם חורב. אזוי איז דער קדוש ברוך הוא געווען מגן און מצל אויף יענעם דל און אביון, פון אלע מצבים. סיי פון א מצב פון א שווערן רעגן, סיי פון א מצב פון א שווערער היץ, פון אלע בחינות האט דער קדוש ברוך הוא אים געראטעוועט פון אלע זיינע צרות. און איצט ערקלערט ער, וואס איך האב געזאגט אז דו ביסט געווען מחסה מזרם, וויבאלד רוח עריצים כזרם. רוח עריצים, די כוונה זענען יענע שליטים, די עריצים, יענע האַרטע שליטים, זיי זענען ווי א זרם. דאס איז ווי עס איז דא רעגן, ווינט, א שטורעם, וואס פארוויסטעט און פארלענדט אלץ. און דו, כזרם קיר. וואס איז דער קיר? דו ביסט געווען ווי א ווענט וואס באשיצט און דעקט זיי צו. צו באשיצן און מצל זיין אויף זיי פון די צוויי יסודות, וואס זענען די בחינה פון זרם און די בחינה פון חורב. דאס מיינט דו האסט געראטעוועט כלל ישראל אין דעם שווערסטן מצב וואס ער איז געווען דערין.
כחורב בציון שאון זרים תכניע, חורב בצל עב זמיר עריצים יענה. ווי דער חורב אין ארץ ציון, וואס איז ציון? א לשון פון ציה, פון טריקנקייט. תכניע שאון זרים. אויב עס איז אפילו געווען א שאון פון זרים, זרים האבן מיר ערקלערט איז א לשון פון זרם, א מטר. אויב עס זענען אפילו געווען מהויות פון וואסער, וועט קומען חורב בציון, וועט קומען א חורב וואס מאכט בעצם א מצב פון וואס? פון א ציה, פון טריקנקייט, און דעמאלט שאון זרים תכניע. עס באווייזט צו טריקענען אפילו עס איז געווען א געוואלדיקע מהות וואסער, ער טריקנט זי, ער איז זי מכניע. חורב בצל עב. פון דער אנדערער זייט, דער חורב אליין, תכניע חורב בצל עב. דאס מיינט, ווען עס קומט די וואלקן, וואס טוט זיך? דער חורב, די טריקנקייט, ווערט פון אים מכניע. אזוי פון איין זייט חורב בציון שאון זרים תכניע. ווען עס איז דא חורב און טריקנקייט, איז ער דעם שאון פון די וואסערן מטריקן, ער איז עס מכניע. און פון דער אנדערער זייט, ווען עס קומט צל עב, איז דער צל עב מכניע דעם חורב. ער איז מכניע די טריקנקייט דורך דעם רעגן וואס ער לאזט אראפ. אזוי אויך, נאך דעם משל ערקלערט ער דעם נמשל. כן זמיר עריצים יענה. אזוי וועט דער קדוש ברוך הוא מכניע זיין דעם זמיר, דעם געזאנג פון די רשעים, די עריצים, ווען זיי זענען געווען פריילעך אויף דער מפלה פון ישראל, זענען זיי געווען פריילעך אויף זייערע נצחונות קעגן אונדז, האט דער קדוש ברוך הוא זיי מכניע געווען. דער מלבי"ם ערקלערט אז די כוונה איז דער טבע פון קדושה צו מכניע זיין די רשעה, ווי דער טבע פון פייכטקייט צו באנעצן דאס טרוקענע, און דער טבע פון טריקנקייט צו טריקענען דאס פייכטע. אזוי אויך איז דער טבע פון קדושה צו מכניע זיין די רשעה און די טומאה. יענה וואס שטייט דא, ערקלערט דער מלבי"ם אז די כוונה איז יכניע. פון א לשון עינוי, פון א לשון ענווה. נאר זאגט דער מלבי"ם, וואס איז דער חילוק צווישן מכניע צו מענה? זאגט דער מלבי"ם, שטענדיק ביי מכניע איז ניט אן הכרח אז דער מוכנע פון זיך אליין ווערט שוואך. נאר וואס? ער ווערט איבערגעגעבן אין א צווייטנס האנט. שטענדיק מכניע די כוונה איז אין א צווייטנס האנט. א מענטש איז נכנע, דער עני איז נכנע אין די הענט פון דעם עשיר. אדער דער שוואכער איז אונטערטעניק אונטער די הענט פון דעם שטארקן. שטענדיק נכנע איז איינער אקעגן דעם אנדערן. ער איז נכנע אונטער אים. דאס איז שטענדיק דער באגריף פון כניעה. דערקעגן עינוי, זאגט דער מלבי"ם, ניט אומבאדינגט אז דאס איז איינער אקעגן דעם אנדערן, אבער וואס איז קלאר? אז ער אליין ווערט שוואך. איך בין געווען זייער מעונה. מען האט אנגעהויבן מענה זיין שמשון. די כוונה ער אליין ווערט שוואך. אזוי דעריבער זאגט ער, עס וועט קומען צו אזא מצב אז די עריצים ניט נאר וואס זיי וועלן זיין נכנע פון פאר ה', וויבאלד דאס איז גאנץ פשוט צו זיין נכנע פאר זיין הדר גאונו, נאר זיי וועלן קומען צו א מצב פון זמיר עריצים יענה, דער קדוש ברוך הוא וועט אים דערנידערן פון זיך אליין. פון זיך אליין וועט ער ווערן א מעונה, אפילו ניט פון, אין באצוג צו השם יתברך, נאר פון זיך אליין וועט ער קומען צו א מצב פון שפל ביז ער וועט זיין שפל און צעבראכן.
ועשה ה' צבאות לכל העמים בהר הזה משתה שמנים, משתה שמרים, שמנים ממוחים, שמרים מזוקקים. ביז אהער האט ער אונדז בעצם געשילדערט די שירה וואס די זקנים וועלן זינגען ווען דער קדוש ברוך הוא וועט טאן די צוקונפטיקע גאולה. דאס איז וואס ער האט אנגעהויבן, ה' אלוקיי ארוממך אודה שמך עשית פלא, און ער שילדערט שמת מעיר לגל, היית מעוז לדל, כחורב בציון שאון זרים תכניע. ביז אהער די שירה. איצט זעצט ער פאר און שילדערט אונדז, זאגט דער מלבי"ם, די תוצאות פון וואס דער קדוש ברוך הוא האט געטאן אין יענער צייט. וואס וועט זיין ווען די גויים וועלן זיך צוזאמענקלייבן קיין ירושלים אין דער צייט פון משיח? וואס וועט זיין ווען דער קדוש ברוך הוא וועט דארט שטיין למשפט מיט זיי? אזוי זאגט ער, ה' וועט דעמאלט טאן פאר אלע פעלקער בהר הזה משתה שמנים. ווי א משתה וואס מענטשן קומען צו אים ווי געלאדענע צום משתה, ווי געקומענע צום משתה. אבער ער זאגט דיר, דער דאזיקער משתה וועט ניט פאר אלעמען זיין א משמחדיקער משתה. פאר א טייל פון זיי וועט דאס זיין א משתה שמנים. א משתה וואס מען וועט אין אים ברענגען פעטע און גוטע זאכן, א משובחדיקער משתה. פאר וועמען איז דאס? פאר יענע וואס וועלן דערקענען די דת האמת, פאר יענע וואס וועלן זיך אומקערן צום אלוקי ישראל. פאר זיי וועט דער השם מאכן א משתה, א משתה שמנים. אבער עס וועלן זיין אזעלכע וואס פאר זיי וועט דער דאזיקער משתה ניט ממש זיין ערב לחיכם. עס וועט זיין א משתה שמרים. וואס איז א משתה שמרים? זאגט דער מלבי"ם, די שמנים און די שמרים זענען פארקערט איינער צום אנדערן. וואס איז בעצם שמרים? דער יין ווען מען טרעט אים, אין א געוויסן שלב נאך דעם ווי ער שטייט, ווערן אין אים שמרים. די שמרים איז דער טריבער חלק, דער דיקער חלק, דער גראבער חלק וואס זעצט זיך אראפ, ער איז די פסולת פון יין, ער זעצט זיך אראפ. דערקעגן, דער גענצליכער היפוך פון דעם איז די שמנים. דער שמן, דאס פעטס, איז דער חלק וואס שווימט ארויף, דער משובחדיקער חלק, דער לייכטער חלק, ער גייט ארויף. די שמרים איז דאס טריבע וואס גייט אראפ, שמנים איז שטענדיק דאס משובחדיקע וואס גייט ארויף. אזוי דעריבער ברענגט ער זיי ווי צוויי היפוכים. פאר א טייל וועט דאס זיין א משתה שמנים, די וואס גלייבן אין ה', און פאר א טייל וועט זיין א משתה שמרים, יענע וואס וועלן זיין האַרטנעקיק, ניט גיין אין דעם אור ה', זיך אנטקעגנשטעלן צו דער מלכות השם יתברך. איצט שילדערט ער אונדז די שמנים און די שמרים. שמנים ממוחים. וואס איז די כוונה ממוחים? פול מיט מוח, פול מיט שמן, דאס איז די כוונה ממוחים, פון א לשון מוח, ווי מוח העצם, וואס דאס ווערט גערעכנט פאר א משובחדיקע זאך. און אזוי אויך לרעה, יענע וואס וועלן האבן א משתה שמרים, שמרים מזוקקים. וואס מיינט מזוקקים? אויב איך נעם די שמרים, איז געוויינטלעך צומישט אין זיי יין. זאגט ניין ניין ניין, דאס איז שמרים מזוקקים, ניט קיין טראפן יין וועט אין זיי זיין. וואס מיינט דאס? ריינע פסולת. און דאס איז פונקט ווי עס שטייט אז אלע וועלן אויפשטיין, די צו חיי עולם און די צו חרפות ולדראון עולם. עס איז ניטא קיין ממוצע. נאר אדער שמנים ממוחים, דאס משובחדיקסטע, אדער שמרים מזוקקים, דאס גערייניקטע ערגסטע. אבער אין מיטן וועט ניט זיין קיין מצב. דער השם וועט טאן פאר אלע פעלקער, ווענדט זיך וואס עס וועט זיין די כוונה פון יענע גויים, ווענדט זיך צי זיי וועלן מקבל זיין זיין אמונה יתברך. רש"י ערקלערט אז די קצוות דא, שמנים אקעגן שמרים, קומט צו שילדערן דעם טעות וואס די גויים וועלן טעות'ן. ווען זיי וועלן קומען, וועלן זיי זען א משתה, אה, עס איז דא א משתה, קומען זיי אין זייערע המונים. פארוואס? וויבאלד זיי מיינען דאס איז א משתה שמנים. אבער וואס באמת פאר א משתה וועט דאס זיין? א משתה שמרים. דאס מיינט, די שמנים און די שמרים רעדט ניט פון איין סארט גויים און אן אנדער סארט גויים, ווי רש"י ערקלערט, נאר די מקבלים אמונה און די וואס זענען ניט מקבל אמונה. נאר לויט רש"י רעדט דאס פון וואס זיי האבן געמיינט און וואס באמת וועט זיין. זיי וועלן זיין זיכער אז דאס וועט זיין א משתה שמנים, אבער באמת וועט דאס זיין א משתה שמרים. און דאס וועט זיין אין מלחמת גוג ומגוג.
ובלע בהר הזה פני הלוט הלוט על כל העמים, והמסכה הנסוכה על כל הגויים. ובילע, פאר ביאת המשיח זאגט דער מלבי"ם, וועלן זיך די אומות טיילן אין צוויי מחנות. עס וועלן זיין פעלקער וואס האבן אן אמונה, זיי זענען ניט עובדי אלילים. מענטשן וואס גלייבן באמת אין ה', נאר וואס? זיי האבן ניט דערקענט די דת האמת. ער גלייבט אין מוחמד. אבער באמת גלייבט ער אין אללה און אין זיין תורה און זיין נביא. ער גלייבט, ער האט אן אמונה אין איין אל, מען רופט עס אן אמונה מאנאטעאיסטיש. די זעלבע זאך אויך, און א ביסל ערגער, זענען די נוצרים. אויך זיי גלייבן אין ה', אבער זיי האבן דעם טמאנעם שילוש, וואס דאס איז בעצם א חיסרון אין זייער אמונה. אבער פון דער אנדערער זייט האבן זיי א מעלה, און די מעלה איז אן אמונה אין איין אל. און דער רמב"ם שרייבט שוין אז די דאזיקע דתות זענען אן אנטוויקלונג קעגן ביאת המשיח. וויבאלד אויב משיח וואלט געדארפט אנהייבן די עבודה פון אנפאנג, נעמען דעם הינדו וואס בוקט זיך צו א קו און יענעם וואס בוקט זיך צו א בודהא און צו האלץ און שטיין און אים מאכן צו א מאמין אין איין אל, איז דאס א צו לאנגער וועג. אבער דערקעגן, נאך דעם וואס שוין די מוסלמישע וועלט גלייבן שוין אלע אין איין אל, און די נוצרישע וועלט גלייבן אין איין אל, האבן זיי נאר א צוגאב פון הבל פון דעם טמאנעם שילוש, אבער זיי זענען שוין נאענט. אין זייער אמונה זענען זיי שוין נאענט צו השם יתברך. אזוי זאגט דער מלבי"ם, עס וועלן זיין צוויי סארטן אומות. די אומות וואס דערקענען די אמונה אין ה', נאר זיי דערקענען ניט די דת האמת. וואס איז די אמת'ע דת? דאס האבן זיי נאך ניט משיג געווען. אז דאס איז השם יתברך און אז ער האט געגעבן א תורה און אין עוד מלבדו און עס זענען ניטא קיין אנדערע תורות און ניטא קיין אנדערע נביאים און אלע הבל, דאס האבן זיי נאך ניט דערקענט. אבער צו דערקענען אז עס איז דא א השם, דאס יא דערקענען זיי. און דעמאלט, אין דער צייט, ובילע בהר הזה פני הלוט הלוט על כל העמים. וואס איז הלוט הלוט? וואס איז די דאפלטקייט? איינער איז א שם עצם, איינער איז א שם תואר. דער ערשטער לוט די כוונה איז א שם עצם. וואס איז לוט? א צודעקונג. איז ווי עס שטייט דא ובילע בהר הזה פני הלוט, די צודעקונג, הלוט, ווי די באדעקונג, די דעקונג, די צודעקונג וואס באדעקט אויף אלע פעלקער. דאס איז די כוונה הלוט הלוט על כל העמים. דער קדוש ברוך הוא וועט פון זיי אראפנעמען דעם פארשלייער. וויבאלד בעצם האבן זיי אצינד אן אמונת הבל, ער גלייבט אין מוחמד, דאס איז הבל. יענער גלייבט אין יענעם, דאס איז הבל. אזוי איז דער דאזיקער הבל ווי א לוט וואס באדעקט זיין פנים אז ער זעט ניט די אמונת האמת אין א ריכטיקן אופן. וואס וועט דער השם טאן? יבלע, אראפנעמען דעם פארשלייער וואס באדעקט זייער פנים, און דעמאלט וועלן זיי זען דעם אור ה' אין א קלארן אופן, אין א ליכטיקן אופן, זיי וועלן דערקענען די דת האמת פון זיך אליין. פון דער אנדערער זייט, עס זענען דא אנדערע פעלקער וואס זענען נאך ווייט פון דעם ווי ווייט מזרח פון מערב. ווי ווייט מזרח, וויבאלד א סך פון זיי זענען אין מזרח. גויים וואס האבן ניט קיין שום אמונה, עובדי אלילים ווי די קדמונדיקע גויים, ווי די מענטשן פון סין, יפן און דומה. סין, איך מיין ער מיינט צ'יינא, אזוי דאכט זיך מיר מער אז דאס איז זיין כוונה. יא, סין און יפן און זייערע גלייכן. און זיי, גיט אכט, מיטן חילוק. אין אנפאנג האט ער געזאגט ווען ער האט גערעדט פון די פעלקער וואס האבן אן אמונה, הלוט על כל העמים. און דערקעגן די מסכה הנסוכה, יענע וואס האבן ניט קיין אמונה נאר עובדי אלילים, ווי רופט ער זיי? על כל הגויים. וויבאלד ווי מיר האבן ערקלערט אז גויים איז שטענדיק א נידעריקערע מדרגה פון א מדרגה פון עם. זיי זענען אין א זייער שפלען מצב וואס נאך ניט גלייבן אין השם יתברך נאר נאר אין אלילים, אויף זיי זאגט ער דער קדוש ברוך הוא וועט אראפנעמען די מסכה. וואס איז א מסכה? פסל ומסכה לא תעשה לך. מסכה איז עבודה זרה. דער קדוש ברוך הוא וועט אראפנעמען די מסכה הנסוכה אויף זיי. זיי האבן א מסכה וואס כביכול לאזט זיי ניט זען די דת האמת, און דעריבער גלייבן זיי אין יענע הבלים. דער קדוש ברוך הוא וועט פון זיי אראפנעמען די מסכה כדי אז זיי זאלן דערקענען די אמונת ה'. איצט לאמיר געבן אכט, זאגט דער מלבי"ם, עס איז דא דא א לוט און עס איז דא א מסכה נסוכה. וואס איז דער חילוק צווישן לוט, וואס דאס איז א צודעקונג, צו מסכה, וואס דאס איז אויך א צודעקונג, עפעס וואס פארשלייערט זיין פנים? זאגט דער מלבי"ם, לוט איז א זאך וואס א מענטש באדעקט מיט אים זיין פנים אבער עס איז דערצו ניט מיוחד. למשל, ער האט פארשלייערט זיין פנים מיט א שמלה. דאס איז ניט קיין זאך וואס איז מיוחד צו צודעקן. מיט א שאל. ער האט געזען א צורך האט ער צוגעדעקט זיין פנים, אבער דאס איז ניט קיין זאך וואס איז מיועד צום צודעקן. און דערקעגן, א מסכה איז א זאך וואס דאס איז זיין ציל, דאס איז מיוחד צום צודעקן. ממילא, א זאך וואס איז ניט מיוחד צום צודעקן, איז ניט קיין גענצליכע צודעקונג. אקעגן א זאך וואס איז מיוחד צום צודעקן, וואס דאס איז ממש א פולע און גענצליכע צודעקונג וואס פארשטאפט אינגאנצן. און דעריבער איז דאס אויך א וואונדערליכער פשט. וויבאלד ווען מיר רעדן פון די פעלקער וואס זיי גלייבן אין ה', נאר האבן זיי א לוט וואס באדעקט זייער פנים, דאס מיינט זיי האבן עפעס וואס שטערט נאך. אבער דאס פארשטאפט ניט אינגאנצן, וויבאלד ער זעט נאך ה'. דערקעגן, ווען מיר רעדן פון די גויים וואס זענען עובדי האלילים, האבן זיי ממש א מסכה. א מסכה איז א זאך וואס איז מיועד צום צודעקן וואס פארשטאפט אינגאנצן דעם חוש הראות. אזוי זעען זיי אינגאנצן ניט די אמונה אין איין אל. און אויך דאס וועט דער קדוש ברוך הוא פון זיי אראפנעמען. מסכה, זאגט דער מלבי"ם אויך, איז א לשון פון מלכות. אלוהי מסכה לא תעשה לך. מסכה א לשון פון א זאך וואס ער איז מושל אין אים. ווי ואני נסכתי מלכי. יא? די כוונה איז עפעס וואס ער איז מושל אין אים. ער נעמט די מסכה און זי איז נסוכה אויף אלע גויים. די מסכה, דער דאזיקער פסל, איז נסוכה, ער איז דער מושל אין די גויים. אויב ער גלייבט אין א געוויסן בודהא, איז דער דאזיקער בודהא פאר אים דער נוסך אין אים. ער איז דער מושל אין אים. דער קדוש ברוך הוא וועט אראפנעמען יענע מסכה און וועט אנטדעקן דעם לוט פון פאר די פנים פון אלע פעלקער, און דורך דעם וועלן אלע דערקענען זיין אמונה יתברך, אלע וועלן דערקענען זיין אלוהות יתברך.
בילע המוות לנצח, ומחה ה' אלוקים דמעה מעל כל פנים, וחרפת עמו יסיר מעל כל הארץ, כי ה' דיבר. בילע המוות לנצח. וואס איז בילע המוות לנצח? אפשר פריער וועל איך ענדיקן נאך א זאך אין דעם פריערדיקן פסוק, אן אינטערעסאנטע זאך. ובילע בהר הזה פני הלוט. פון וועמען רעדט מען דא? זאגט, גיט אכט, זאגט דער רד"ק, דער לוט איז אן אנדייט צו דער אומה וואס באדעקן זייער פנים. במהרה בימינו אמן. די ישמעאלים, וואס באדעקן זייער פנים. ובילע בהר הזה פני הלוט, דער קדוש ברוך הוא וועט אראפנעמען דעם פארשלייער פון פאר זייער פנים, און די כוונה איז ער וועט זיי איינשלינגען, יענע אומות וואס באדעקן זייער פנים. בילע המוות לנצח. קומט הערט אן אריגינעלן פשט פון מלבי"ם, לכאורה ניט וואס מיר זענען געווען געוויינט ביז היינט צו הערן ביי הספדים. בילע המוות לנצח. זאגט דער מלבי"ם, ווער וועט איינשלינגען די דאזיקע פאלשע אמונות? דער טויט. ווען עס וועלן קומען אהער גוג ומגוג, האבן דאך אלע די דאזיקע פעלקער פאלשע אמונות. דא אין הר ציון וואס וועט זיין? עס וועלן שטארבן די מענטשן פון גוג ומגוג. ווי עס שטייט אז אין משך פון לאנגע חדשים וועט מען מקבר זיין די מתים פון די מענטשן פון גוג ומגוג. די דאזיקע מיתה וואס זיי וועלן שטארבן, וועט דאס איינשלינגען די פאלשע אמונה וואס זיי האבן געהאט. ביז אצינד האבן זיי געהאט פאלשע אמונות, ווי מיר האבן געזאגט, זיי האבן געהאט א לוט אויף אלע פעלקער, א מסכה נסוכה. ווער וועט דאס איינשלינגען? בילע המוות. דער טויט וואס עס וועלן שטארבן די מענטשן פון גוג ומגוג און זען זיין אלוהות יתברך, וועט דאס איינשלינגען די פאלשע אמונות. דער דאזיקער טויט וועט ברענגען אז יענע אמונות וועלן איינגעשלונגען ווערן לנצח. די פאלשע אמונה וועט פארלוירן גיין לנצח ווען זיי וועלן זען אז עס איז דא א מושל עליון, זיי וועלן זען אז עס איז דא א שליט יחיד, דער קדוש ברוך הוא איז מושל אין ציון, זיי וועלן דערקענען די דת האמת. און דורך דעם, ומחה ה' אלוקים דמעה מעל כל פנים. דורך דעם דעמאלט, ווען כלל ישראל וועלן זיך אומקערן צו זיין אונטער זיין ממשלה, וועט ה' אויסמעקן א טרער פון יעדער פנים. ביז היינט האבן מיר געוויינט אויף די צרות, ביז היינט וויינען מיר אויף דעם גלות, מיר האבן צער אויף דעם וואס די גויים שלאגן אונדז. אבער ווען עס וועט זיך אנטפלעקן זיין מלכות יתברך, וועט זיך ארויסשטעלן אז אלץ וואס ה' האט געטאן, האט ער לטובה געטאן. און דעמאלט אנשטאט טרערן, וועלן מיר האבן א שחוק אויף אונזער מויל. עס וועט זיין א שמחה אויף אונזער מויל. און דאס איז וואס ער זאגט, ומחה ה' אלוקים דמעה מעל כל פנים. דורך דעם וועט ה' אויסמעקן די טרערן פון אונזערע אויגן, וויבאלד מיר וועלן דערקענען אז אלץ איז געווען פון אים יתברך. און ניט נאר דאס, נאר מעל כל פנים, זאגט דער מלבי"ם, דאס נעמט אריין אויך פון די גויים. יענע גויים וואס עס וועלן קומען די מענטשן פון גוג און וועלן דא שטארבן, וועלן דאך פון זיי בלייבן נאך פעלקער. די דאזיקע פעלקער וועלן וויינען. אויף וואס וועלן זיי וויינען? אויף זייערע חברים וואס זענען געשטארבן, אויף דער מפלה וואס זיי האבן געהאט אין שדה הקרב. עס וועלן זיין טרערן. זאגט אבער וויס דיר, ומחה ה' דמעה מעל כל פנים. אויך די טרערן פון די גויים, וועט דער קדוש ברוך הוא זיי אויסמעקן. פארוואס? ווען זיי וועלן פארשטיין אז די דאזיקע טרערן זענען געווען לטובה. און פארוואס בעצם זענען די דאזיקע טרערן געווען לטובה? וואס איז געווען גוט אין די דאזיקע טרערן? כדי אז איר די גויים זאלט דערקענען די אמונה אין ה'. כדי אז איר די גויים זאלט מקבל זיין די אמונה אין איין אל, וויבאלד מיר האבן דאך געזאגט בילע המוות, דער טויט וועט איינשלינגען יענע פארדארבענע אמונות. אזוי איז געווען גוט יענער טויט. דאס איז א טויט וואס עס איז געווען דערפון א תועלת, דורך אים זענט איר געקומען צו דער אמונה אין איין אל. ומחה ה' דמעה מעל כל פנים. און די דריטע זאך, וחרפת עמו יסיר מעל כל הארץ, כי ה' דיבר. חרפת עמו יסיר, ביז אצינד לעסטערן אונדז די גויים. ביז אצינד בזה'ען אונדז די גויים. זיי זאגן אונדז וואס ווארט איר אויף א געוויסע ישועה, אויף א געוויסער האפענונג? ווי מען זאגט אין ישועתה לו באלוהים סלה. אזוי זאגט דער גוי צום איד. וואס פאר נארישקייטן, וואס פאר א הבל גלייבסטו, אויף וואס ווארטסטו, אויף וואס ווארטסטו? אזוי ווען עס וועט זיך אנטפלעקן דער השם יתברך, וועט דער השם אראפנעמען די חרפה פון זיין פאלק. אלע וועלן זען, אט, זעסטו אויף וואס מיר האבן געווארט? זעסטו אויף וואס מיר האבן געווארט? און דאס איז דער קומענדיקער פסוק.
ואמר ביום ההוא הנה אלוקינו זה קיווינו לו ויושיענו, זה ה' קיווינו לו נגילה ונשמחה בישועתו. א משל צו וואס דאס איז געגליכן? צו א געוויסן מענטש וואס געפינט זיך אין א טיפן בלאטע. און ער זאגט, ער ווארט, פלוני האט געזאגט אז ער וועט קומען מיר העלפן. און אלע לאכן אים אויס, שוין צוויי שעה ער איז ניט געקומען, וואס גלייבסטו אים נאך? ניין, און איך זאג דיר ער האט געזאגט אז ער וועט קומען און ער האט מיר צוגעזאגט. און אלע חוזק זיך אויס פון אים און בזה'ען אים און האבן זלזול צו אים, אה יא יא, ער וועט קומען דיר העלפן, יא, ער וועט נאך קומען, ער איז נאך אויפן וועג. און פלוצלינג קומט ער אן. און ער העלפט אים, און ער ראטעוועט אים, און ער הילפט אים אונטער, און נאך גיט ער אים געלט און נאך געלינגט אים... אה, ניטא, מען איז געצוואונגען צוצומאכן דעם מויל. מען זוכט ווי צו נעמען די ווערטער צוריק. דאס איז וואס ער זאגט, ואמר ביום ההוא הנה אלוקינו זה קיווינו לו. וואס איז זה קיווינו לו? איר וואס האט אונדז געלעסטערט אין אנפאנג צו זאגן איה השם אלוהיכם? נו, וואו וועט דער קדוש ברוך הוא קומען אייך העלפן? אזוי וועט זיין פאלק זאגן, הנה אלוקינו זה קיווינו לו. דאס וואס מיר האבן געווארט אויף אים, מיר האבן אייך געזאגט די גאנצע צייט אז מיר ווארטן אויף אים, זעט איר? אונזער האפענונג איז ניט געווען אומזיסט. זה ה' קיווינו לו. וואס איז די צוגאב? האסט דאך שוין געזאגט הנה אלוקינו זה קיווינו לו ויושיענו, זה ה' קיווינו לו. אזוי פאר דער שירה איז דאס גאר וואונדערליך, יא, עס גראמט זיך שיין. אבער וואס, פארוואס די דאפלטקייט? וואס איז נאך א מאל זה ה' קיווינו לו? אזוי לאמיר געבן אכט, זאגט דער מלבי"ם, אין אנפאנג שטייט הנה אלוקינו זה קיווינו לו ויושיענו, נאך דעם שטייט זה ה' קיווינו לו. אין אנפאנג שטייט מיטן שם אלוקים, נאך דעם שטייט מיטן שם הוי"ה ברוך הוא. וואס איז דער חילוק? זאגט דער מלבי"ם, ווען עס שטייט אלוקינו, רעדט אלוקינו פון דעם קשר וואס ער האט מיט אונדז, אלוקי ישראל. די פארבינדונג וואס דער קדוש ברוך הוא האט מיט כלל ישראל. איז ווען מיר האבן געווארט אויף די ישועת ה', זאגט ער הנה זה אלוקינו זה קיווינו לו ויושיענו. אלוקינו איז דער אלוה אונזערער, דער קדוש ברוך הוא וואס האט מיט אונדז א קשר, ער קומט אונדז ראטעווען. זה קיווינו לו ויושיענו. ער קומט אונדז ראטעווען, דאס איז א ישועה וואס איז פון דעם קשר וואס ער האט מיט אונדז, אז בנים אנחנו לה' אלוקינו. אזוי איז דאס ה' אלוקינו. אבער נאך דעם ווען ער קומט צו שילדערן די גרויסקייט פון דער ישועה, זאגט ער די גרויסקייט פון דער ישועה דאס איז זה ה' קיווינו לו. ה' די כוונה איז דער שם העצם. דער שם העצם מיינט דער וואס איז געווען היה הווה ויהיה, האט באשאפן די גאנצע מציאות, ער איז איבער דעם גאנצן טבע, ער איז מהווה אלץ אין יעדער רגע. דאס איז ניט נאר פון די פארבינדונג וואס ער האט מיט אונדז, נאר דאס איז דער שם הנורא והנשגב. דאס מיינט, דאס איז ניט קיין ישועה לויט דעם דרך הטבע, אלוקינו, פון דעם קשר וואס ער האט מיט אונדז. דאס איז א ישועה איבערנאטירליך וואס פאסט צו זיין עוצמה יתברך. א ישועה וואס פאסט צום השם, צו י-ה-ו-ה, זה ה' קיווינו לו. דאס איז ניט סתם נאר אלוקינו וואס ער קומט אונדז ראטעווען, א ישועה וואס ווייזט אן א פארבינדונג פון קדוש ברוך הוא מיטן טבע. נאר דאס וועט זיין א וואונדערליכע און נשגבדיקע ישועה, א ישועה וואס האלט אן אויף אייביק. וויבאלד אויב איך וועל רעדן פון שם הוי"ה, איז שם הוי"ה היה הווה ויהיה, דאס איז אן אייביקע ישועה. אזוי זאגט ער אזא ישועה, דאס איז באמת א ישועה וואס עס לוינט זיך אין איר צו זיין פרייליך. נגילה ונשמחה בישועתו. דאס איז ניט קיין רגעדיקע ישועה און דעמאלט גייט די שמחה אריבער. ניין, נאר דאס איז נגילה ונשמחה. וואס איז דער חילוק צווישן נגילה צו נשמחה? זאגט דער מלבי"ם, גיל איז אויף א נייע בשורה. עס איז פלוצלינג געשען עפעס, איז דא גילה. א מענטש וואס האט געפונען א מציאה, זאג איך ער האט א גילה. גילה די כוונה איז ניט פון א לשון גילוי, יא? נאר פון א לשון גיל, שמחה. דערקעגן, שמחה איז די שטענדיקע שמחה. זי איז די שמחה וואס איז די גאנצע צייט. אזוי גיל איז אין אנפאנג, דאס ערשטע מאל איז דא א גיל, און נאך דעם ווערט דאס א מצב פון שמחה, ווען די שמחה איז שטענדיק. און דאס איז וואס ער זאגט, אין אנפאנג נגילה, עס וועט זיין א ערשטע שמחה, א געוויסע גילה, דער קדוש ברוך הוא איז געקומען, האט זיך אנטפלעקט, זה ה' קיווינו לו. אבער נאך דעם זאגט ער, די דאזיקע שמחה איז ניט חד פעמיק, נאר נשמחה בישועתו. נשמחה, זי וועט זיין א שטענדיקע שמחה וואס וועט אונדז באגלייטן די גאנצע צייט פון דער ישועה, א תשועת עולמים.
כי תנוח יד ה' בהר הזה, ונדוש מואב תחתיו כהידוש מתבן במו מדמנה. כי תנוח יד ה' בהר הזה. מואב און אדום וועלן אין אחרית הימים זיין אונטער כלל ישראל. ווי עס שטייט אדום ומואב משלוח ידם. זאגט דער מלבי"ם, חז"ל האבן מקבל געווען אז די צוויי מלכים אדום און מואב, וואס כלל ישראל האבן ארומגערינגלט זייער גבול הארץ ווען זיי זענען ארויפגעגאנגען פון מצרים, און דער קדוש ברוך הוא האט זיי געווארנט אז זיי זאלן ניט מלחמה האלטן מיט זיי, זיי וועלן אין דער צוקונפט איבערגעגעבן ווערן אין די הענט פון ישראל. ניט איצט, האט זיי דער השם געזאגט. אצינד וועלן זיי ניט איבערגעגעבן ווערן אין אייערע הענט. אבער אויף שפעטער וועלן אויך זיי איבערגעגעבן ווערן אין אייערע הענט. און אויף דעם רעדט ער אצינד. ער זאגט מואב, זיי וועלן קומען צום הר ציון כדי מלחמה צו האלטן מיט כלל ישראל. וואס וועט דעמאלט זיין? תנוח יד ה' בהר הזה. דער השם וועט ארויפלייגן זיין האנט אויף זיי, ונדוש מואב תחתיו. וואס איז תחתיו? איז תחתיו זאגט דער מלבי"ם איינער פון די צוויי. אדער תחתיו איז אונטער דעם בארג, אדער תחתיו איז אונטער דעם השם יתברך. אבער מען קען ניט זאגן תחתיו, אונטער דער יד ה', וויבאלד יד איז נקבה, מען וואלט געדארפט זאגן תחתיה, אונטער דער האנט, יד איז נקבה. פון דעם וואס ער האט געזאגט תחתיו, פארשטייסטו אז ער רעדט אדער אונטער דעם בארג אדער אונטער דעם השם יתברך. ונדוש מואב תחתיו, מואב וועט צעטרעטן ווערן אונטער דער יד ה', ווי מען דרעשט דעם מתבן במו מדמנה. מתבן איז דער פלאץ וואו עס איז דא דער תבן, און מען מאכט דערפון דומן. פארוואס דארף מען מאכן דומן? צום צוועק פון זיבול השדות. מען פלעגט דרעשן דעם תבן, מען פלעגט ארויסנעמען דעם תבן אין רשות הרבים כדי אז מען זאל אים צעטרעטן, כדי אז ער זאל זיין ראוי, דער תבן איז די שטרוי, כדי אז ער זאל זיין ראוי צו מיסטן מיט אים די שדות. אזוי וועט ער, מואב וועט צעטרעטן ווערן ווי מען דרעשט דעם מתבן במו מדמנה, אין דעם מיסט, מען דרעשט אים צו מאכן דערפון דומן ביז ער וועט ווערן ווי מיסט. אזוי אויך וועט מואב צעטרעטן ווערן. פרעגט דער רד"ק, אבער די אומות האבן זיך דאך צומישט, מיר ווייסן ניט וועלכער איז עמון, מיר ווייסן ניט וועלכער איז מואב, איז פון וואס רעדט דא בעצם דער נביא? און דאס איז בעצם א כללית'ע פראגע אויף אלע דברי הנבואה וואו מיר זעען אז דער נביא באציט זיך צו אומות וואס מיר קענען זיי שוין ניט. וואס איז בעצם די כוונה פון די זאכן? ווי וועלן מיר וויסן אז די זאכן וועלן זיך מקיים זיין אויב איך ווייס ניט ווער איז יענע אומה? זאגט דער רד"ק צוויי מעגליכקייטן. איין מעגליכקייט, אז עס קען זייער זיין אז די אומה אין איר כללות איז ניט באקאנט, אבער די משפחות פון זיי זענען יא באקאנט. איך וועל געבן א דוגמה, דייטשלאנד, מיר קענען ניט פעסטשטעלן אז גאנץ דייטשלאנד איז עמלק. אבער עס איז אונדז קלאר אז עמלק איז קאנצענטרירט אין דייטשלאנד. דאס איז אונדז קלאר, און מיר האבן אויף דעם ראיות און פסוקים און הוכחות און גמרות, דאס איז אונדז קלאר. איך קען ניט פעסטשטעלן אז יעדער דייטש איז אן עמלקי, וויבאלד עס איז געקומען סנחריב און האט צומישט די אומות, אבער דער שורש פון עמלק געפינט זיך דארט. אזוי אויך זאגט ער, עס איז דא א שורש, דער שורש פון די אומות אין א געוויסן פלאץ ווייסן מיר. דאס איז איין זאך. א נאך א מעגליכקייט, זאגט דער רד"ק, אז ווען מען רעדט פון די אומות מיינט מען אויף זייער פלאץ. איז דאס מיינט, אויב איך רעד פון מואב, פון וואס רעד איך? פון ירדן. וויבאלד מואב, וואו איז זיין פלאץ היינט? דאס איז ירדן. די מדינה ירדן איז דער פלאץ פון דעם אריגינעלן מואב, יא? דאס מיינט אז בעצם וועלן מיר ניט קענען וויסן יעדע אומה אז דאס איז פונקט די אומה אליין, אבער ווען ער רעדט פון מואב רעדט ער פון ארץ מואב. ווען ער רעדט פון עמון רעדט ער פון ארץ עמון. די פעלקער וואס זיצן אין דעם זעלבן פלאץ.
ופרש ידיו בקרבו, כאשר יפרש השוחה לשחות, והשפיל גאוותו עם ארבות ידיו. ער זאגט, וואס איך האב דיר געזאגט אין אנפאנג תנוח יד ה' בהר הזה, גענוג אז דער השם וועט נאר ארויפלייגן זיין האנט, וואס וועט שוין זיין מיט מואב? ער וועט צעטרעטן ווערן, מען וועט אים דרעשן. גענוג אין דעם ארויפלייגן זיין האנט. אבער ער זאגט נאך דעם, דער קדוש ברוך הוא וועט אויסשפרייטן זיינע הענט אהין און אהער. אין דער דאזיקער באוועגונג. ווער בעצם שפרייט אויס די הענט אין דער דאזיקער באוועגונג? דער וואס שווימט. זאגט כאשר יפרש השוחה לשחות. ווי דער שווימער וואס שווימט אויף די וואסערן שפרייט אויס זיינע הענט, דורך דעם והשפיל גאוותו עם ארבות ידיו. ארבות ידיו ערקלערט דער מלבי"ם אז די כוונה ארבות א לשון פון מארב, א לויער. דער קדוש ברוך הוא וועט זיי כביכול מאכן א מארב מיט זיינע הענט. די כוונה איז אז דער קדוש ברוך הוא וועט זיי דערנידערן, יענעם עם מואב, און דו זאלסט ניט טראכטן אז דאס וועט זיין א דערנידערונג וואס וועט זיין כביכול מיט שוועריקייט פאר השם יתברך. נאר דאס וועט זיין ביים קדוש ברוך הוא מיט גרויס גרינגקייט, ווי דער שווימער שווימט אין וואסער מיט גרינגקייט און ער לייגט ניט אריין א סך מאמץ, אזוי אויך פרש ידיו בקרבו כאשר יפרש השוחה לשחות, און דעמאלט דורך דעם השפיל גאוותו עם ארבות ידיו, די כוונה מיטן מארב וואס דער השם וועט אים מאכן מיט זיינע הענט, מארב די כוונה איז ווי א תחבולה וואס עמעצער טוט כדי מתגבר צו זיין אויף עמעצן אנדערן.
ומבצר משגב חומותיך השח, השפיל, הגיע לארץ עד עפר. איצט קומט ער און קערט זיך צוריק צו אדום און זאגט, דו אדום, מבצר משגב חומותיך. דו האסט געהאט א עיר בצורה, און דאס רעדט אויך פון בצרה. בצרה, ווער איז דאס בא? חמוץ בגדים מבצרה, יא? פון אדום. ער זאגט אויך דו, זאלסט זיך ניט גרויסן מיטן משגב חומותיך. איך האב א פלאץ צו זיין נשגב, איך האב גרויסע מויערן וואס איך קען זיך אין זיי באהאלטן. זאגט השח, יענעם משגב חומותיך האט דער השם אים דערנידערט, השח א לשון פון דערנידערונג, ביז ער איז אנגעקומען צו דער ערד עד עפר. ביז זיי וועלן זיין ענליך צו דעם עפר הארץ, אז עס וועט בכלל ניט זיין ניכר, איז דא געווען אמאל א מויער? איז דא געווען עפעס א טורעם אמאל? איז דא געווען אמאל א ווענט? מען וועט דאס אלץ ניט זען, וויבאלד דער קדוש ברוך הוא האט דערנידערט, אנגעקומען צו דער ערד ממש ביז א מצב פון עפר. כן יעשה השם במהרה בימינו אמן.