קאפיטל כ"ד אין ישעיהו איז א קאפיטל פון חורבן און שממה. עס זענען דא מפרשים וואס לערנען אז די דאזיגע נבואה איז א צוקונפטיגע נבואה אויף אחרית הימים, אבער מיר וועלן דאס לערנען לויטן שיטה פונעם מלבי"ם: ישעיהו נבוא'ט דא אויפן גלות פון די עשרת השבטים דורך סנחריב. דער נביא לאזט וויסן פארן פאלק: וויסט אייך, אייער לאנד וועט ווערן פארוויסט און פארלאזט דורך אייך, ווען סנחריב וועט קומען און אייך פארטרייבן אין גלות.
הִנֵּה יְהֹוָה בּוֹקֵק הָאָרֶץ וּבוֹלְקָהּ וְעִוָּה פָנֶיהָ וְהֵפִיץ יֹשְׁבֶיהָ׃ - אט ליידיגט דער אויבערשטער אויס דאס לאנד און פארוויסט עס, און פארדרייט איר פנים, און צעשפרייט אירע איינוואוינער.
"בוקק" מיינט אויסליידיגן, און אזוי געפינען מיר אויך דעם דאזיגן לשון אין הושע און אין נחום. דער הקב"ה ליידיגט אויס דאס לאנד, און אינעם ערשטן שטאפל מיינט דאס די פירות פונעם לאנד: עס וועלן נישט זיין קיין פירות. "ובולקה" מיינט הפקר און פארדארבונג, אויך דאס איז ווי דער לשון פון נחום, אז אלע פירות פון לאנד וועלן זיין הפקר און פארדארבן. דערנאך "ועיוה פניה", ער וועט פארדארבן און צעמישן דאס לאנד אליין, די ערד. און צום סוף "והפיץ יושביה", כלל ישראל גייט אין גלות.
דער מלבי"ם לייגט צו: נישט בלויז דאס פאלק גייט אין גלות, נאר אויך דאס לאנד וועט ווערן אזוי פארדארבן, ביז אזוי ווייט אז א מענטש וועט נישט קענען דערקענען זיין נחלה. דאס איז דער טייטש פון "ועיוה פניה": ער וועט פארענדערן דעם אויסזען פונעם לאנד און אירע גרעניצן, ביז א מענטש וועט קומען און זאגן, איך האב דא געהאט א פעלד, וואו איז עס? פון וואו הייבט עס אן און וואו לאזט עס זיך אויס? און ער וועט נישט וויסן. "ועיוה" איז אויך מלשון טירוף און צעמישעניש, ער וועט צעמישן דאס פנים פונעם לאנד. אזוי גרויס וועט זיין דער חורבן און די פארדארבונג פון סנחריב.
וְהָיָה כָעָם כַּכֹּהֵן כַּעֶבֶד כַּאדֹנָיו כַּשִּׁפְחָה כַּגְּבִרְתָּהּ כַּקּוֹנֶה כַּמּוֹכֵר כַּמַּלְוֶה כַּלֹּוֶה כַּנֹּשֶׁה כַּאֲשֶׁר נֹשֶׁא בוֹ׃ - און עס וועט זיין גלייך דאס פאלק מיטן כהן, ווי דער קנעכט מיט זיין האר, ווי די דינסט מיט איר פרוי, ווי דער קויפער מיטן פארקויפער, ווי דער לייער מיטן בארגער, ווי דער בעל חוב מיטן שולדיגער.
ווען דאס פאלק וועט גיין אין גלות, וועט סנחריב פאר קיינעם נישט נושא פנים זיין. קיין שום מענטש וועט נישט האבן קיין וויכטיגקייט, קיין שום מעלה און שררה וועט נישט ביישטיין, יעדן איינעם וועט ער דערנידערן און פארשעמען אויף א גלייכן אופן.
א יסודות'דיגן כלל לערנט אונז דא דער מלבי"ם: ווען דער פסוק ניצט צוויי כפי"ן פון פארגלייך, "כעם ככהן", איז די פארגלייכונג אן אבסאלוטע און אינגאנצן גלייך. ווען מען זאגט "ראובן כשמעון", מיט איין כ"ף, מיינט עס אז ער איז ענליך צו אים אבער נישט ממש דאס זעלבע. אבער "כראובן כשמעון" באדייט אז די השוואה צווישן זיי איז פאלקאם גלייך. און דא אויך: דאס פאלק און דער כהן וועלן זיין ממש אויף איין מדריגה, סנחריב וועט זיך אינגאנצן נישט רעכענען.
און גיט אכט אז וואס מער דער נביא לייגט צו א ביישפיל, ווערט עס אלץ שארפער. דאס איז א כלל אין ניסוח: ווען מען קומט אראפמאלן א צרה, הייבט מען אן פון קל צום שווערן. ווארום אויב הייבט מען אן מיטן שווערן, וואס איז דער טעם מוסיף צו זיין נאכדעם דאס גרינגע? מען וועט דאך נישט זאגן אויף א מענטש וואס האט באקומען א שטראף פון א מיליאן דאלאר "און מ'האט אים נאך צוגעלייגט הונדערט שקל פאר פארקינג". מען הייבט אן מיט הונדערט שקל, דערנאך הונדערט טויזנט, דערנאך א האלב מיליאן, און צום סוף א מיליאן דאלאר. אזוי אויך דא: דער חילוק צווישן פאלק און כהן איז נישט אזוי שארף, אבער "כעבד כאדוניו" איז שוין א פיל גרעסערער חילוק.
און נאך מער פון דעם, "כשפחה כגבירתה". זאגט דער מלבי"ם אז די שפחה איז פיל מער אונטערווארפן אונטער איר באלעבאסטע ווי דער עבד אונטער זיין אדון. פארן עבד איז נאך פארהאן עפעס א חשיבות, אבער די שפחה איז פיל מער דערנידערט. און א ראיה דערצו איז פונעם פסוק אין תהלים: "כעיני עבדים אל יד אדוניהם", און דערנאך מיט נאך מער שטארקייט, "כעיני שפחה אל יד גבירתה". זעט מען דאך אז די הכנעה פון דער שפחה איז גרעסער ווי פונעם עבד. דאס הייסט: עס וועט בכלל נישט בלייבן קיין שום חשיבות און מעלה.
און וואס דערמאנט אונז דאס? די שוידערליכע און שרעקליכע שואה וואס איז פארגעקומען אין אייראפע, לא תקום פעמיים צרה. אויך דארט האט זיי נישט אינטערעסירט דער חשוב'ער אדער דער ארימאן, דער בעל שררה אדער דער פשוט'ער מענטש, יעדן איינעם האט מען גענומען. עס איז נישט געווען קיין מצב אז איינער זאל באקומען א בעסערן דרגש אינעם ארבעטס-לאגער ווייל ער האט פריער געהאט א הויכן אמט, פארקערט גאר, דווקא אין די גרויסע און חשוב'ע לייט, דווקא אין די רבנים, האט מען געזוכט זיך מער מתעלל צו זיין. דאס איז "והיה כעם ככהן, כעבד כאדוניו, כשפחה כגבירתה".
פון דא און ווייטער גייט דער נביא אריבער צו נאך א חלק: נישט בלויז אז יעדע מעלה און שררה וועט אויפהערן, נאר אויך די קנינים און די מעלה פון געלט וועלן בטל ווערן. געווענליך פארקויפט א מענטש זיין נחלה נאר ווען ער פארארעמט זיך, ווען זיין פרנסה-מצב ווערט דערווייכערט און ער האט נישט קיין ברירה. דער קונה, לעומת זה, ווייזט אויף עשירות: אט האב איך געלט און איך קויף. זאגט דער נביא אז עס וועט קומען א צייט ווען דער קונה וועט פאררעכנט ווערן פונקט אזוי ארעם און געפאלן ווי דער מוכר.
און נישט בלויז דאס. מען וואלט געקענט מיינען אז די זאך איז פשוט, ווארום דער קונה קויפט דאך קרקע, און ווען מען פירט אים אין גלות ארויס פון זיין פלאץ בלייבט ער אויך אן קרקע, און ממילא פארשטייט זיך אז "כקונה כמוכר". דערפאר לייגט דער נביא צו: אפילו דער וואס האט געהאנדלט מיט מזומן געלט ממש און נישט מיט נכסי דלא ניידי, וואס לכאורה איז זיין פארמעגן אין זיין אייגענער האנט, אויך ער וועט אראפגיין פון זיינע נכסים. "כמלווה כלווה": דער מלווה וועט זיין אזוי ארעם ווי דער לווה. דער לווה, אפילו אויב ער האט מיט וואס צו באצאלן, אליין דאס וואס ער האט געדארפט אנקומען צו א הלואה צייגט אז זיין מצב איז שוואך, און אזוי וועט אויך זיין דער מצב פונעם מלווה.
און נאך מער פון דעם: "כנושה כאשר נושה בו". א נושה איז דער וואס מאנט פון זיין חבר צו באצאלן דעם חוב, און דא רעדט מען אז דער מענטש פון וועמען ער מאנט האט גארנישט מיט וואס צו באצאלן. דאס איז שוין א פיל ערגערער מצב: איך קום צו דיר איינמאנען מיין חוב און דו האסט נישט מיט וואס צו צאלן, קומט דאך אויס אז דאס געלט וואס ביז יעצט איז געווען מיינס און איך האב געמיינט אז עס ליגט ביי דיר, איז נישט ביי מיר און נישט ביי דיר. עס עקזיסטירט מער בכלל נישט. דערפאר וועט דער מצב פונעם נושה זיין פונקט ווי דער מצב פון דעם וואס מען מאנט פון אים און ער האט נישט. אלע וועלן זיין גלייך אין זייער ביטערן עקאנאמישן מצב, ווייל סנחריב וועט זיי אינגאנצן אויסליידיגן פון אלע זייערע פארמעגנס און עס וועט זיי גארנישט בלייבן.
וואס איז דער חילוק צווישן "מלווה" און "נושה"? דער רד"ק האט מסביר געווען אז א מלווה איז דער וואס האט געליגן געלט, און א נושה איז דער וואס האט געליגן עסן, וויבאלד דער שטייגער איז געווען צו בארגן א זאק ווייץ און צוריקנעמען א זאק ווייץ. אבער דער מלבי"ם פרעגט דערויף פונעם פסוק "אם כסף תלוה את עמי לא תהיה לו כנושה", זעט מען דאך קלאר אז "נושה" גייט אויך אויף געלט.
דעריבער ערקלערט דער מלבי"ם אן אנדערן חילוק, וואס איז באקאנט אויך אין אונזער טאג-טעגליכער שפראך: דער מלווה איז דער וואס האט געגעבן פאר זיין חבר געלט אדער עסן, אין דעם שטאפל הייסט ער א מלווה. און פון דער מינוט וואס ער קומט מאנען און דרוקן זיין חבר אז ער זאל אים באצאלן, הייסט ער שוין א נושה. אויב איך האב געגעבן א הלואה אויף דרייסיג טעג, די גאנצע דרייסיג טעג בין איך א מלווה; פון דעם מאמענט וואס איך קום צו און זאג "איז מעגליך צו באקומען דאס געלט צוריק?", בין איך שוין א נושה. און ווי עס שטייט "נושים בהם כסף ודגן".
און פון דא קומט אויך א שיינער דקדוק: "מלווה" איז שטענדיג פארבינדן מיטן ווארט "את", בעת וואס "נושה" באהעפט זיך מיטן אות בי"ת. מלווה את חברו, נושה בחברו. פארוואס? "את" באווייזט אויף א זאך וואס גייט ארויס פונעם פועל צום נפעל, איך לייה דיר געלט, פון מיר צו דיר. אבער דער אות בי"ת ווייזט אז די זאך געפינט זיך שוין ביי יענעם, און איך קום ארויסנעמען פון אים דאס וואס ליגט שוין אין זיין האנט. און אזוי אויך "נוגש", שטענדיג מיט א בי"ת, נוגש בו, ווייל דאס געלט איז ביי אים און איך פאדער ער זאל עס צוריקגעבן.
און וואס איז דער חילוק צווישן א נוגש און א נושה, ביידע מאנען דאך דעם חוב? זאגט דער מלבי"ם: דער נוגש צווינגט זיין חבר אים צו געבן עפעס וואס יענער האט בכלל נישט גענומען פון אים, בעת דער נושה מאנט בלויז דאס וואס ער האט געגעבן. אויב איך האב דיר געבארגט טויזנט דאלאר און איך פארלאנג פון דיר טויזנט פינף הונדערט מיט רבית, בין איך נוגש אין דיר, און דאס איז "לא יגוש את רעהו" וואס איז געזאגט געווארן לגבי רבית, ווייל די רבית איז נוגשת. אבער אויב איך האב געגעבן טויזנט און איך בעט צוריק טויזנט, בין איך בלויז נושה אין דיר. ביידע מאנען, נאר דער נושה מאנט דאס זייניגע און דער נוגש מאנט נאך א צוגאב.
הִבּוֹק תִּבּוֹק הָאָרֶץ וְהִבּוֹז תִּבֹּז כִּי יְהֹוָה דִּבֶּר אֶת־הַדָּבָר הַזֶּה׃ - אינגאנצן אויסגעליידיגט וועט ווערן דאס לאנד, און געפלינדערט וועט עס ווערן, ווייל דער אויבערשטער האט גערעדט דאס דאזיגע ווארט.
איצט ערקלערט דער נביא פארוואס עס זענען נסתלק געווארן אלע מעלות און פארוואס "כעם ככהן". "הבוק תבוק הארץ", דאס לאנד וועט אויסגעליידיגט ווערן און גיין אין גלות, און אין דעם מאמענט וואס מ'גייט אין גלות איז נישטא קיין חילוק צווישן אן עבד און אן אדון, אלע זענען קנעכט צו סנחריב, און ממילא האט שררה נישט קיין שום באדייט. און קעגן "כקונה כמוכר", אז די בעלי ממון זאלן שוין מער נישט פאררעכנט ווערן פאר לייט פון חשיבות, זאגט ער "והבוז תבוז", אז דאס גאנצע געלט וועט אויסגערויבט ווערן און יעדער וועט זיין ארעם און אביון. און פארוואס וועט דאס אלעס געשען? "כי ה' דיבר את הדבר הזה", און אז השי"ת האט גערעדט, וועט קיין איין ווארט פון זיינע רייד נישט פאלן צו דער ערד.
אָבְלָה נָבְלָה הָאָרֶץ אֻמְלְלָה נָבְלָה תֵּבֵל אֻמְלָלוּ מְרוֹם עַם־הָאָרֶץ׃ - עס טרויערט און פארוועלקט דאס לאנד, עס ווערט אפגעשוואכט און פארוועלקט די וועלט, עס ווערן דערנידערט די הויכע פונעם פאלק פון לאנד.
דא שילדערט דער נביא דעם חורבן שטאפל נאך שטאפל. "אבלה" ווייזט אויף אן אויסערליכן שינוי: עס איז נישטא קיין עובר ושב, אזוי ווי "דרכי ציון אבלות מבלי באי מועד", ווי א מענטש וואס טרויערט אויף זיין מת, וואס קיינער גייט נישט ארויס און קיינער קומט נישט אריין צו אים. ווידער "נבלה" ווייזט אויף אן אינעווייניגסטער ירידה, אז דער עצם כח פונעם לאנד איז אפגעשוואכט: עס זענען נישטא קיין פירות, עס וואקסן נישט אין איר קיין פלאנצונגען, עס זענען אויף איר ארויפגעוואקסן דארנס און שטעכערייען און זי איז פארוויסט.
און דאס איז דער שורש פון "נבל" אומעטום: א זאך וואס איר כח איז פארלאשן. דער כח פונעם בלום ווערט אויסגעשעפט, "נבל ציץ". דער כח פונעם מענטש ווערט אויסגעשעפט, "נבול תבול גם אתה גם העם הזה", ווי יתרו האט געזאגט צו משה רבינו. א נפש וואס איר כח איז פארלאשן פירט זיך אויף מיט שפלות, "נבלה עשה בישראל", "בן מנבל אב". און אזוי אויך א נבילה פון בעלי חיים, וואס זייער כח איז פארלאשן.
"אומללה נבלה תבל" איז נאך א שטאפל: אויך די ערטער וואס זענען באוואוינט דורך מענטשן, וואס דאס הייסט "תבל", זענען געשעדיגט געווארן. "אומללה" איז פונעם שורש אמל, אזוי ווי מול וואס זיין טייטש איז שניידן און אפשניידן, און ווי "כי אמילם" אין תהלים "סבוני גם סבבוני", וואס מיינט איך וועל זיי אפשניידן. און אזוי אויך איז מילה אן אפשניידונג, וואס מען שניידט אפ די ערלה. און אזוי אויך "חנני ה' כי אומלל אני", א גיבור וואס איז נחלש געווארן און זיין כח איז אפגעשניטן, און אזוי אויך "רבת בנים אומללה", וואס עס איז צוריקגעהאלטן און אפגעשניטן געווארן פון איר פרי בטן. קומט אויס אז "אומללה תבל" ווייזט אז איר כח פון אויבן איז אפגעשניטן געווארן און קיין שפע קומט נישט אראפ אויף איר, און "נבלה" ווייזט אויף איר אינעווייניגסטן כח וואס איז אפגעשוואכט געווארן. זי האט נישט קיין כח פון אויבן און נישט קיין כח פון אינעווייניג, און ממילא וואקסן דארטן דארנס און שטעכערייען.
"אומללו מרום עם הארץ": און צום סוף ווערט אויך דער דערהויבענער ארט פונעם פאלק, די קעניגליכע שטאט, דער בית המלכות און דער פלאץ פון די שרים, אויך נכרת געווארן פון אויבן, און ממילא איז בטל געווארן דער גאנצער כח פונעם לאנד.
דער מלבי"ם שטעלט דא ארויס: דריי מצבים ווערן דא דערמאנט, "אבלה נבלה הארץ", "אומללה נבלה תבל", "אומללו מרום עם הארץ", קעגן די דריי מאל וואס סנחריב האט אויפגעהויבן זיין האנט אויף די עשרת השבטים. צום ערשט אויף די בני עבר הירדן, דערנאך אויף ארץ זבולון ונפתלי, און צום סוף האט ער פארטריבן אלעמען אין גלות. ביים ערשטן מאל האט דער חורבן אנגערירט בלויז די אומבאוואוינטע ערטער, ווייל די פליטים האבן איבערגעלאזט זייער ארט און זענען אנטלאפן צו אנדערע פלעצער אינעם לאנד, און יענע פארלאזטע ערטער האבן ארויפגעברענגט דארנס און שטעכערייען וויבאלד קיינער האט זיי נישט באארבעט. דערנאך איז ער געקומען צו תבל, צום באוואוינטן פלאץ, און צום לעצט צו מרום עם הארץ, צום גאנצן לאנד.
און רש"י ערקלערט אז "תבל" מיינט דא ארץ ישראל, און פארוואס הייסט זי תבל? ווייל זי איז געווירצט (מתובלת) מיט פיל מצוות. חוץ לארץ איז נישט געווירצט מיט מצוות, און ארץ ישראל איז געווירצט, און דערפאר ווערט זי אנגערופן תבל.
וְהָאָרֶץ חָנְפָה תַּחַת יֹשְׁבֶיהָ כִּי־עָבְרוּ תוֹרֹת חָלְפוּ חֹק הֵפֵרוּ בְּרִית עוֹלָם׃ - און דאס לאנד איז פארשוועכט געווארן אונטער אירע איינוואוינער, ווייל זיי האבן איבערגעטראטן די תורות, זיי האבן פארביטן דעם חוק, און פארלעצט דעם אייביגן ברית.
נאך דעם שוידערליכן באשרייבונג, "הבוק תבוק", "הבוז תבוז", "אבלה נבלה אומללה", קומט דער נביא ערקלערן פאר וואס און פארוואס. "חנפה תחת יושביה" באדייט אז דאס לאנד ווערט געשלאגן אנשטאט אירע איינוואוינער. אזוי ווי עס שטייט אין פרשת נצבים "ורבצה בו כל האלה הכתובה בספר הזה", און דערנאך "וראו את מכות הארץ ההיא ואת תחלואיה אשר חילה ה' בה, גופרית ומלח שרפה כל ארצה". אין דער אמתן וואלט דאס פאלק געדארפט געשלאגן ווערן, אבער למעשה איז דאס לאנד געשלאגן געווארן אנשטאט זיי און איז געווארן שוועבל און זאלץ און פארברענט, און דארטן ווערט מפורש דער טעם: "על אשר עזבו את ברית אלוקי אבותם". צוליב זייער חטא איז דאס לאנד אליין פארדארבן געווארן.
און דער ענין אז די ערד ווערט געשלאגן צוליב אירע איינוואוינער איז מפורש ביים עוון פון רציחה, ווי עס שטייט: "כי הדם הוא יחניף את הארץ", און עס שטייט: "ותחנף הארץ בדמים". דער רושם פון דער רציחה דערקענט זיך אין דער ערד און טוישט איר טבע, און דאס פלאץ אליין ווערט געשעדיגט פון דעם עצם מציאות וואס עס איז דארט פאראן שפיכות דמים.
און דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך. עס איז באקאנט אז אפילו ביי א מענטש וואס האט זיך גענומען דאס לעבן רחמנא ליצלן, כל זמן זיין בלוט איז איינגעזאפט אין דער ערד, שוועבט כביכול זיין נשמה דארט. מען האט שוין באריכות דערציילט וואס רבי איצעלע בלאזער האט דערציילט וועגן א מענטש וואס האט זיך גענומען דאס לעבן אין א שטעטל אין חוץ לארץ, און פון דעמאלט אן האבן אנגעהויבן פאסירן מאדנע זאכן אין שטוב: דער טינק פאלט אראפ פון זיך אליין, טירן עפענען זיך און קלאפן זיך צו. זיינע חברים זענען אריינגעפאלן אין א שרעקליכן פחד, האבן אנגעהויבן מקבל זיין אויף זיך קבלות, אנגעטון ציצית, פלעגן קומען אהין זאגן תהלים, און גארנישט האט נישט געהאלפן. זענען זיי געקומען פרעגן אים וואס פארא תיקון מען קען טון. האט ער זיי געזאגט: איך בין נישט קיין מקובל און נישט קיין באבא, אבער מיר וויסן דאך אז "הדם יחניף את הארץ". אויף יענעם פלאץ, אויפן בוידעם, האט ער זיך איבערגעשניטן די אדערן און זיין בלוט איז איינגעזאפט געווארן אין די ברעטער פונעם פוסבאדן. האט ער זיי געזאגט: נעמט אראפ די אלע ברעטער און ברענגט זיי צו קבורה.
און אזוי האבן זיי טאקע געטון. ער באשרייבט אן ערשטוינליכע סצענע: הונדערטער מענטשן באגלייטן ברעטער צו קבורה, און צווישן זיי אלע זיינע חברים, וואס זענען נישט געווען קיין שומרי מצוות. זיי פלעגן קומען אהין שפילן קארטן כדי צו פארטרייבן דעם שרעק צוזאמען אין געזעלשאפט, און פלוצלונג פלעגן זיי הערן קולות, ברעטער רירן זיך, טינק פאלט אראפ, נורא נוראות. און זינט מען האט אוועקגעפירט די ברעטער צו קבורה, איז די ערד בארואיגט געווארן און די שטוב איז צוריקגעקומען צו איר רואיגקייט. און עס זענען געווען נאך עטליכע אזעלכע פעלער.
אמאל, אינעם כולל פון הרב פלאח, בעת מען איז געזעסן און געלערנט, האט א פרוי צו אים אנגעקלונגען. זי האט דערציילט אז זי מיט איר טאכטער האבן זיך אריבערגעצויגן צו א נייער דירה, און ביינאכט האט זי פלוצלונג געזען א געשטאלט אין שווארץ שטיין לעבן איר בעט, און זי איז פארפרוירן געווארן פאר שרעק. נאך צוויי מינוט האט זי געהערט ווי איר טאכטער שרייט שרעקליכע קולות, ווייל די זעלבע געשטאלט איז געגאנגען באזוכן אויך אינעם צימער פון דער טאכטער. אינדערפרי האט זי אנגעקלונגען מיט א שרעק פרעגן וואס צו טון. עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז א מענטש האט זיך דארט גענומען דאס לעבן אויף יענעם פלאץ, און ער פלעגט דארט מאכן נאכט-באזוכן. זי האט געפרעגט צי עס איז דא א תיקון וואס מען קען מאכן, און ער האט איר געראטן צו פארלאזן דאס פלאץ און אנטלויפן פון דארט.
זעען מיר דערפון אז א מצב פון רציחה און שפיכות דמים ווירקט אויף דער ערד, און דאס פלאץ אליין ווערט כביכול פארשאלטן און דורכגעזאפט מיט דער מציאות פון רציחה. און דאס איז דער טייטש "והארץ חנפה תחת יושביה", ווייל עס רעדט זיך דא דאך אין דער תקופה פון בית ראשון, און בית ראשון איז חרוב געווארן צוליב שפיכות דמים צווישן אנדערע זאכן. אינעם ספר יוסיפון ווערט באשריבן א שוידערליכער מצב, אז מענטשן פלעגן גיין אין מארק מיט קורצע שווערדן אונטער די בגדים, צוגיין צו א מענטש, אים שטעכן אין בויך און גיין ווייטער. מענטשן האבן געזען א מענטש פאלן און האבן בכלל נישט געכאפט וואס עס איז געשען און פון וואו דאס קומט. נורא נוראות. און א טייל דערפון איז געקומען צוליב מנשה, וואס עס שטייט אויף אים אז ער האט אנגעפילט ירושלים מיט בלוט פון איין עק ביזן צווייטן, און האט געשאפן א גאנצן זלזול אין מענטשליכע לעבנס, און צוליב דעם האבן מענטשן געקענט הרגענען איינער דעם צווייטן אן קיין חשבון; איינער האט געהאט א קליינעם חשבון מיט יענעם, האט ער אים פארשניטן און פארטיק.
"כי עברו תורות חלפו חוק הפרו ברית עולם", דריי זאכן ווערן דא אויסגערעכנט. דער מלבי"ם ערקלערט אז עס זענען דא דריי דתות, דאס הייסט דריי ערליי הנהגות: די נאטירליכע, די נימוסי'דיגע און די געטליכע.
די נאטירליכע דת איז די הנהגה וואס אלע מענטשן נעמען אן אלס א זעלבסטפארשטענדליכע זאך: נישט צו הרגענען, נישט צו גנב'ענען, נישט טון קיין אומרעכט איינער דעם צווייטן, נישט שלאגן דעם חבר. און פארוואס הייסט דאס נאטירליך? ווייל יעדער מענטש ווערט געבוירן מיט דעם אין זיין טבע. מען וועט אפילו נישט געפינען קיין בושמאן אין די טיפע וועלדער פון אפריקע וואס האט נישט געזען קיין ישוב פון מענטשן אלע זיינע טעג, וואס זאל זאגן אז ביי אונז איז אנגענומען צו הרגענען אויף יעדער קלייניקייט. אויף יעדן ארט אין דער וועלט איז רציחה א נעגאטיווע זאך, און הגם עס זענען פאראן פארשידענע באדינגונגען ווען יא און ווען נישט, איז נישטא קיין איין פלאץ וואו רציחה איז לעגיטים.
מען דערציילט אז אן אמעריקאנער האט געברענגט א קאניבאל פון די טיפע וועלדער אין אפריקע, און אים געזאגט: קום זע ציוויליזאציע, דו לעבסט דאך צווישן בהמות און חיות, קום און זע ציוויליזירטע מענטשן. פונקט ווען זיי זענען אנגעקומען האט אויסגעבראכן די קריג צווישן דעם דרום און דעם צפון, און ער זעט מענטשן פאלן טויט ווי פליגן. האט ער געפרעגט: וואס איז דאס? האבן זיי אים געענטפערט אז מען פירט א מלחמה וועגן דער רעגירונגס-פארעם און וועגן שטחים. האט ער געפרעגט: און וואס טוט מען מיט די קערפערס? האבן זיי אים געזאגט: מען באגראבט זיי. האט ער צו זיי געזאגט: זאגט נאר, איר זענט מאראליש? ביי אונז, אויב מען הרגעט שוין יא איינעם, איז עס כאטש כדי צו עסן, אבער איר הרגעט סתם אזוי און באגראבט זיי? וואו איז אייער מאראל? דאס הייסט, אפילו ווען עס זענען דא סיבות צו הרגענען, ווערט עס געטון לויט געוויסע כללים, און אויף איין פלאץ איז די האנט גרינגער אויפן אפציער און אויף א צווייט פלאץ ווייניגער, אבער עס איז נישטא קיין פלאץ וואו עס איז לעגיטים צו הרגענען אויף יעדער זאך.
און אזוי אויך די איבעריגע זאכן פון בין אדם לחברו אין די עשרת הדברות זענען אנגענומען איבער דער גארער וועלט. "לא תגנוב", מען וועט נישט זאגן אז אין א געוויסן ארט איז גניבה א געזעץ. מען זאגט אויף טשאושעסקו אז ער איז געגאנגען מיט א לאמטערנע און ארומגעגאנגען פון לאנד צו לאנד זוכן דעם יושר, און ווען ער איז אנגעקומען קיין רומעניע האט ער אנגעהויבן זוכן די לאמטערנע. עס זענען דא ערטער וואו מען פירט זיך צו גנב'ענען, אבער עס איז נישטא קיין ארט וואו מען זאל זאגן אז דאס איז דער געזעץ און דאס איז די שיטה און אזוי דארף מען טון. און אזוי אויך "לא תנאף": מען קען זאגן אז א געוויס פלאץ איז פרוץ, אבער אז די זאך זאל זיין לעגיטים, איז נישטא אזא זאך.
די נימוסי'דיגע דת באשטייט פון געזעצן וואס מענטשן האבן אפגעמאכט צווישן זיך כדי עס זאל זיין אן ארדנטליכער לעבן: צאלן שטייערן, אפהיטן ריינקייט, דער איסור פון אומבאגרענעצט פארניכטן וועלדער כדי נישט צו חרוב מאכן די גרינע לונגען. דאס זענען נישט קיין זאכן וואס יעדער מענטש ווערט געבוירן מיט זיי אין זיין טבע, נאר מען האט דאס מקבל געווען אויף זיך, און בלשון המלבי"ם, "להרחיק המגונה ולקרב הנאה" - דאס מיאוס'ע דערווייטערן און דאס שיינע דערנענטערן. א קלארער ביישפיל זענען די פארקער-געזעצן: מיר אלע פארשטייען אז ביי א קרייצוועג מוז איינער זיך אפשטעלן כדי א צווייטער זאל קענען פארן, ווייל אויב נישט וואלט געווען אן אנדערלאמוסיא.
און די דריטע דת איז די געטליכע דת, דבר ה' וואס איז איבערגעגעבן געווארן דורך א נביא, און ווען מיר היטן די מצוות היטן מיר די געטליכע דת, און איר גאנצער תכלית, בלשון המלבי"ם, איז צו ברענגען דעם מענטש צו דער אמת'ער הצלחה און גייסטיגער גליקזעליגקייט.
און יעצט זעט ווי דער נביא שילדערט יענעם דור: זיי האבן מבטל געווען אלע דריי דתות. "עברו תורות" דאס איז די דת אלוקית וואס איז איבערגעגעבן געווארן דורך א נביא, זיי האבן עובר געווען אויף וואס ס'שטייט אין דער תורה. "חלפו חוק" דאס איז די דת הנימוסית, וואס דער שכל פארלאנגט און וואס מען האט מקבל געווען אלס א פאסיגע הנהגה פאר א געזעלשאפט פון פארשטענדיגע מענטשן, אויך דאס האבן זיי מבטל געווען. און אפשר וועסטו זאגן אז די דת הטבעית, נישט צו רציחה'נען און נישט צו גנב'ענען, האבן זיי כאטש געהיטן? אויף דעם זאגט ער "הפרו ברית עולם", אז אויך די דת הטבעית האבן זיי פארלעצט. און די דת הטבעית איז דאך די וואס היט אז די וועלט זאל נישט חרוב ווערן, וואס אויב איש את רעהו חיים בלעו, ס'איז דא רציחה, גניבה און ביזה, פאלט די וועלט צוזאם. און דאס איז דער טייטש פון "הפרו ברית עולם".
און פון וואנעט ווייסט מען אז די דת הנימוסית ווערט אנגערופן "חוק"? פון יוסף, "וישם אותה יוסף לחוק", אז די כהנים זענען נישט קיין שותפים אין די שטייערן, ווייל זייער תפקיד איז צו ברענגען צום פאלק דאס ווארט פונעם אויבערשטן און זיי דארפן נישט זיין קיין שותפים אינעם יאך. און אזוי אויך "ותהי חוק בישראל" וואס ווערט געזאגט ביי בת יפתח, וואס מ'פלעגט ארויפגיין צו קלאגן אויף איר איינמאל א יאר. און פון דא זעט מען אז די וואס שטעלן אוועק די הנהגות פון דער מדינה ווערן אנגערופן "מחוקקים", ווייל זיי שטעלן אוועק געזעצן וואס זענען אנגענומען ביי יעדן מצד דעם שכל און לאגיק.
און וואס איז דער חילוק צווישן "עברו" און "חלפו"? זאגט דער מלבי"ם: "עבר" איז א זאך וואס מען גייט אריבער בקביעות, און "חלף" איז אפילו בדרך עראי, מלשון החלפה (איבערבייטן). וואס אפילו א באנדע גנבים פארמאגט דאך אן אינערליכן חוק, און נאך מער, זיי האבן אן אייגענעם בית דין, און ווער ס'פארלעצט זייערע כללים משפט'ט מען אים און מען באשטראפט אים און ס'איז דא קנסות, און די פאמיליעס פון פארברעכער זענען מסודר כהלכה. קומט אויס אז דעם חוק האבן זיי נישט גענצליך מבטל געווען נאר זיי האבן עס איבערגעביטן: דער חוק פון דער רעגירונג שמעקט זיי נישט, און אין דער אונטערוועלט זענען פאראן אנדערע חוקים. אבער די תורה האבן זיי אינגאנצן עובר געווען, אויף א קבועות'דיגן און שטענדיגן אופן, און נישט בלויז אויף א צייטווייליגן שטייגער.
עַל־כֵּן אָלָה אָכְלָה אֶרֶץ וַיֶּאְשְׁמוּ יֹשְׁבֵי בָהּ עַל־כֵּן חָרוּ יֹשְׁבֵי אֶרֶץ וְנִשְׁאַר אֱנוֹשׁ מִזְעָר׃ - דערפאר האט א קללה פארצערט דאס לאנד און אירע איינוואוינער זענען פאראורטיילט געווארן, דערפאר זענען די איינוואוינער פונעם לאנד פארברענט געווארן און ס'איז געבליבן זייער ווייניג מענטשן.
וויבאלד זיי זענען עובר געווען אויף דער תורה, איז די אָלָה וואס שטייט אין פרשת נצבים, "ורבצה בו כל האלה הכתובה בספר הזה", זי איז די וואס האט פארצערט און פארברענט דאס לאנד, "גפרית ומלח שרפה כל ארצה". "ויאשמו יושבי בה": די שולד ליגט אויף די וואס וואוינען דערין, ווייל דאס לאנד פארמאגט דאך נישט קיין עבירות, נאר זיי זענען די וואס האבן געטאן די עבירות, און דאס לאנד צאלט דעם פרייז.
"על כן חרו יושבי ארץ": חרו איז מלשון פייער און היץ, ווי חרון אף און "אש קדחה באפי". און וויבאלד דאס לאנד ברענט, דערגרייכט דאס פייער אויך אירע איינוואוינער און זיי ווערן אויסגעטריקנט. און וואס פאסירט מיט א דיקן קלאץ האלץ ווען מען לייגט אים אריין אין פייער? לכתחילה קארטשעט ער זיך איין, די פליסיגקייט גייט ארויס פון אים, און פונעם גאנצן ריזיגן קלאץ בלייבט בלויז עפעס א קלייניקייט. אזוי אויך דא: נאכדעם וואס זיי זענען אויסגעטריקנט געווארן, זענען זיי פארמינערט געווארן, "ונשאר אנוש מזער".
און "מזער" באדייט צוויי זאכן, כמות און איכות. מצד דער כמות זענען זיי געבליבן ווייניג, און מצד דער איכות זענען אלע חשובי הארץ פארטריבן געווארן אין גלות. ווייל כאטש וואס דער מלך וואס האט זיי מגלגל געווען האט נישט געמאכט קיין חשבון צווישן א חשוב'ן און א פשוט'ן אין באציאונג צו זיי, האט מען די חשוב'ע מענטשן אלעמאל מגלה געווען פריער, און די וואס זענען געבליבן זענען געווען בלויז דלת הארץ.
אָבַל תִּירוֹשׁ אֻמְלְלָה־גָפֶן נֶאֶנְחוּ כָּל־שִׂמְחֵי־לֵב׃ - דער וויין טרויערט, דער וויינשטאק איז פארדארט געווארן, אלע פרייליכע הערצער קרעכצן.
יעצט שילדערט דער נביא מיט א מליצה ווי דאס לאנד פארלירט איר גאנצע מעלה און ווי אלע אירע גידולים ווערן געשעדיגט פון דעם עצם גלות פונעם פאלק. דער תירוש איז כביכול דער זון פונעם גפן, ווייל ער איז דאך דער וואס ווערט געבוירן און ארויסגענומען פון איר, און ווי ס'שטייט "ותירוש ינובב בתולות". און אט טרויערט דער תירוש, "אבל תירוש", ווייל "אומללה גפן", זיין מוטער איז געשטארבן און אפגעשניטן געווארן, און ער איז ווי א זון וואס טרויערט אויפן טויט פון זיינע עלטערן.
"נאנחו כל שמחי לב": און וויבאלד דער תירוש טרויערט, און ווער איז דען דער וואס מאכט פרייליך די מענטשן, "ויין ישמח לבב אנוש", ממילא קרעכצן אלע די וואס פלעגן זיך פרייען מיטן וויין, ווייל זיי האבן מער נישט מיט וואס זיך צו פרייען.
שָׁבַת מְשׂוֹשׂ תֻּפִּים חָדַל שְׁאוֹן עַלִּיזִים שָׁבַת מְשׂוֹשׂ כִּנּוֹר׃ - עס האט אויפגעהערט די פרייד פון די פויקן, עס האט זיך אפגעשטעלט דער רודער פון די פרייליכע, עס האט אויפגעהערט די פרייד פון דעם כינור.
זינט דער וויין איז בטל געווארן, זענען אויך בטל געווארן די טענץ און די שמחה. דער פויק איז געווענליך געווען באשטימט פאר טענץ, ווייל ער גיט דעם טאקט, און דער טענצער טרעט מיט די פיס לויט א געוויסן קצב. און ממילא "חדל שאון עליזים", דער רודער וואס די פרייליכע טענצער פלעגן מאכן צום קלאנג פון די פויקן האט זיך אויך אפגעשטעלט. און נישט נאר דאס, נאר "שבת משוש כינור": דער כינור איז נישט באשטימט פאר טענץ, נאר אויפצווועקן די שמחת הנפש, א שיינע נעימה וואס א מענטש הערט אויס און האט הנאה דערפון און שטייט נישט אויף צו טאנצן דערמיט, אזוי ווי קלאסישע מוזיק. מ'פלעגט שפילן אויפ'ן כינור אויך נישט בשעת מחול, כדי זיך צו בארואיגן און הערן א נעימה, און אויך דאס האט אויפגעהערט צוליב די פילע צרות וואס זענען געקומען אויפ'ן לאנד.
און וואס מיינט "עליזים"? ערקלערט דער מלבי"ם, אז עליזות באדייט ווען דאס געלעכטער און די שמחה ברענגען דעם מענטש לידי א באוועגונג פון טאנצן. נישט בלויז אז ער הערט און פרייט זיך, נאר ער באוועגט זיין גוף און הויבט אן צו טאנצן מחמת שמחה.
בַּשִּׁיר לֹא יִשְׁתּוּ־יָיִן יֵמַר שֵׁכָר לְשֹׁתָיו׃ - מיט געזאנג וועלן זיי נישט טרינקען קיין וויין, ביטער וועט זיין דער שכר פאר זיינע טרינקער.
נישט בלויז די ניגונים אויף כלי זמר האבן אויפגעהערט, נאר אויך דאס געזאנג מיט'ן מויל. עס זענען געווען מענטשן וואס ווען זיי האבן געטרונקען וויין פלעגן זיי אנפאנגען צו זינגען, און דער נביא זאגט אז אפילו די וואס זענען געוואוינט צו זינגען ביים טרינקען וויין, וועלן מער נישט האבן דערפון קיין שמחה. און פארוואס? "ימר שכר לשותיו", דער שכר וועט זיין א בחינה פון ביטערקייט פאר זיינע טרינקער, אזוי ווי "תנו שכר לאובד ויין למרי נפש", אז דער שכר ווערט א מיטל פאר ביטערע מענטשן און פאר ליידנדע מענטשן.
נִשְׁבְּרָה קִרְיַת־תֹּהוּ סֻגַּר כָּל־בַּיִת מִבּוֹא׃ - צעבראכן געווארן איז די שטאט פון וויסטקייט, פארשלאסן איז יעדער הויז פון אריינגיין.
איצט באשרייבט דער נביא די גרויסקייט פונעם גלות, ווען דאס פאלק גרייט זיך שוין ארויסצוגיין קיין לאנד פונעם שונא. עס איז פאראן א חילוק צווישן אן "עיר" און א "קריה": קריה איז מלשון קירוי און קירות, א פלאץ ארומגענומען מיט א מויער, א באשיצטער ארט וואס עס איז פאר'ן שונא נישט גרינג איר איינצונעמען. און דער נביא זאגט "נשברה קרית תוהו", יענע קריה וואס האט געדארפט זיין שטארק איז צעבראכן געווארן און איז געווארן א בחינה פון תוהו, א וויסט און חרוב פלאץ.
"סוגר כל בית מבוא": און נאכדעם וואס מ'האט זיי אנגעהויבן פארטרייבן אין גלות, האט דער שונא געוואלט אז זיי זאלן זיך נישט אומקערן צו זייערע הייזער, און דערפאר האט ער אריינגעקלאפט נעגל און פארשלאסן אלע טירן, כדי די הייזער זאלן נישט קענען ווידער באוואוינט ווערן.
צְוָחָה עַל־הַיַּיִן בַּחוּצוֹת עָרְבָה כָּל־שִׂמְחָה גָּלָה מְשׂוֹשׂ הָאָרֶץ׃ - א געשריי איבער'ן וויין איז אין די גאסן, פארלאשן איז יעדע שמחה, פארטריבן געווארן איז די פרייד פון לאנד.
דאס פאלק איז געשטאנען אין די גאסן און געשריגן פון ביטערקייט ווען די בעכערס וויין זענען נאך אין זייערע הענט. זעט ווי שווער עס איז זיי געווען זיך אפצורייסן פון זייערע מיאוס'ע געוואוינהייטן: פונקט ווי זיי פלעגן זינגען ביים וויין, אזוי אויך איצט האבן זיי געקלאגט, געוויינט און געשריגן ווען דער וויין איז נאך אלץ אין זייערע הענט.
און וואס האבן זיי געשריגן? "ערבה כל שמחה, גלה משוש הארץ". ערקלערט דער מלבי"ם, אז "שמחה" איז די אינערליכע שמחה, די שמחה פון הארץ, דער שיין וואס באלייכט די נפש פונעם מענטש און גיט אים א חשק צו לעבן און א טעם אין זיין לעבן. ווידער "משוש" איז דער אויסערליכער אויסדרוק: די טענץ און מחולות, בגדי יום טוב, די נגינה און דער משתה, אלעס וואס דער מענטש טוט בפועל אלס א סימן פון שמחה און יום טוב. ווער עס איז אינעווייניג פרייליך, ברענגט עס ארויס אינדרויסן מיט משוש. און דערפאר שרייט דאס פאלק: "ערבה כל שמחה", די אינערליכע שמחה איז פארגאנגען און אוועק, און ממילא "גלה משוש הארץ", אלע יענע וואס פלעגן פרייליך זיין זענען פארטריבן געווארן אין גלות, און כביכול דער ששון איז מיטגעגאנגען אין גלות מיט זיי, און עס איז מער נישטא קיין ששון און מער נישטא קיין שמחה.
נִשְׁאַר בָּעִיר שַׁמָּה וּשְׁאִיָּה יֻכַּת־שָׁעַר׃ - עס איז געבליבן אין שטאָט נאָר שממה (פֿאַרוויסטונג), און דער טויער ווערט צעקלאַפּט און צעבראָכן דורך חורבן.
״נשאר בעיר שמה״, עס איז גאָרנישט געבליבן אין שטאָט חוץ שממה. און דער שער (דער שטאָט־טויער) איז דאָך דער אָרט וווּ ס׳רובֿ פֿאָלק פֿלעגט זיך צוזאַמנקומען, דאָס מקום המשפט און דער זיץ פֿון די זקנים, אַזוי ווי עס שטייט ״זקנים משער שבתו״ און ״ישיחו בי יושבי שער״, און איצט איז ער אויך פֿאַרוויסט און איינזאַם, און קיין מענטש איז דאָרט נישטאָ.
און חז״ל אין דער גמרא אין מסכת בבא קמא האָבן געדרשנט ״ושאיה יוכת שער״ אויף נאָך אַן אופֿן: עס איז בעסער פֿאַר אַ מענטש אַז זײַן הויז זאָל זײַן באַוואוינט, און אַפֿילו אויב ער פֿאָרט קיין חוץ לארץ אויף דרײַ יאָר, איז כּדאי ער זאָל לאָזן עמעצן וואוינען אין שטוב. און פֿאַרוואָס? ווײַל אויב דו מיינסט אַז דאָס הויז וועט זיך היטן פֿון זיך אַליין ווען מען איז נישט דאָרט, איז דאָס נישט ריכטיק, נאָר ״שאיה יוכת שער״, עס איז פֿאַראַן אַ שד וואָס הייסט ׳שאיה׳, און ווען קיין מענטש איז נישטאָ אין שטוב און דאָס הויז איז פֿאַרשלאָסן, שלאָגט ער און צעקלאַפּט דעם שער און דאָס הויז און מאַכט עס חרובֿ. דערפֿאַר מאַכט זיך אַמאָל אַז אַ מענטש קומט צוריק צו זײַן הויז נאָך עטלעכע יאָר וואָס עס איז געווען פֿאַרשלאָסן, און ער זעט צו זײַן באַשטוינונג שפּאַלטענע ווענט, טינק וואָס שיט זיך און קלאָפּן, און ער פֿאַרשטייט נישט: מען האָט דאָך דאָ גאָרנישט באַנוצט, פֿאַרוואָס איז דאָס הויז נישט געהיט געוואָרן פּונקט ווי אינעם טאָג וואָס ער האָט עס פֿאַרשלאָסן? נאָר ״שאיה יוכת שער״.
און אַזוי אויך אינעם באַשרײַבונג פֿאַר אונדז, בײַ גלות עשרת השבטים: וויבאַלד ״סוגר כל בית מבוא״ און די הײַזער זענען געבליבן פֿאַרשלאָסן, איז ״נשאר בעיר שמה״ און אַלץ איז געוואָרן אַ בחינה פֿון שממה, און ממילא ״ושאיה יוכת שער״, יענע מזיקים שלאָגן און צעקלאַפּן דעם שער.
אין דעם טייל פֿונעם קאַפּיטל באַשרײַבט ישעיהו, לויטן מלבי״ם, דעם גלות עשרת השבטים דורך סנחריב: ערשטנס דאָס אויסליידיקן פֿון די פּירות הארץ און זייער הפֿקר ווערן, דערנאָך די קאַליע מאַכונג פֿון דער ערד אַליין ביז אַ מענטש זאָל נישט דערקענען זײַן נחלה, און צום סוף דאָס צעשפּרייטן די אײַנוואוינער. אין גלות וועלן אַלע מדריגות ווערן פֿאַרמעקט, ״כעם ככהן וכעבד כאדוניו וכשפחה כגבירתה״, און אויך די מעלה פֿון געלט וועט בטל ווערן, ״כקונה כמוכר וכמלווה כלווה וכנושה כאשר נושה בו״. דער טעם פֿון דעם אַלעס איז מפורש: זיי האָבן מבטל געווען אַלע דרײַ הנהגות, די תורה אלוקית וואָס זיי זענען אויף איר עובר געווען, דעם חוק הנימוסי וואָס זיי האָבן אויסגעביטן מיט זייערע אייגענע געזעצן, און די דת הטבעית וואָס זיי האָבן מפר געווען דעם ברית עולם. און צוליב דעם איז די ערד פֿאַרפּאַשט געוואָרן אונטער אירע אײַנוואוינער (״חנפה הארץ תחת יושביה״), די שבועה פֿון קללה האָט זי אויפֿגעגעסן, עס איז בלויז געבליבן ״אנוש מזער״ (ווייניק מענטשן), עס האָבן גערוט דער ווײַן, די שמחה, דער פּויק און דער כינור, די שטאָט איז צעבראָכן געוואָרן, די הײַזער זענען פֿאַרשלאָסן געוואָרן און אין שטאָט איז בלויז געבליבן אַ שממה. און פֿון דעם אַלעס דאַרפֿן מיר זיך אָפּלערנען וויפֿיל די ערד ווענדט זיך אין די מעשׂים פֿון אירע אײַנוואוינער, און וויפֿיל יעדע מעלה, יעדע שׂררה און יעדער עשירות איז בלויז אַ פּקדון וואָס ווענדט זיך אינעם היטן דאָס וואָרט פֿון ה׳.