פתיחה: ירושלים ווערט איינגענומען שלא כדרך הטבע
קאפיטל כ"ב אין ישעיהו הייבט זיך אן מיט "משא גיא חזיון", און רש"י ערקלערט אז דאס איז ירושלים: "גיא חזיון" - דער טאל אויף וועלכן ס'איז איבערגעגעבן געווארן רוב נבואות. וואס איז דער פלאץ אויף וועלכן ס'זענען געזאגט געווארן רוב חזיונות פון די נביאים? ירושלים. אלע חוזים האבן געזען זייערע נבואות אויף ירושלים, און דערפאר ווערט זי אנגערופן גיא חזיון.
דער מלבי"ם שטעלט אוועק דעם גאנצן קאפיטל אויף איין יסוד: דא איז פאראן א נבואה אויפ'ן פאל פון ירושלים אין די הענט פון נבוכדנצר, און דער נביא שילדערט ווי גלייך עס שטייט איין מענטש און קוקט צו אויף אלעס וואס וועט אריבערגיין אויף ירושלים פון אנהויב מצור ביז'ן אייננעמען די שטאט. דער דאזיגער צופה שטייט און שטוינט, ווייל ער זעט זאכן וואס זענען היפך הטבע, זאכן וואס שטימען נישט לויט'ן שכל. און די אלע זאכן ווייזן אויף איין זאך: אז אלעס איז מאת השם. ווען א זאך פאסירט אויף א נאטירלעכן וועג, זאגט דער מענטש: אזוי איז געשען, א שטאט אמאל באזיגט זי און אמאל ווערט זי באזיגט. אבער ווען די זאכן פאסירן שלא כדרך הטבע, מיינט דאס אז יד השם איז געווען דערין זיי צו צעטומלען און אונטערברענגען.
"כי עלית כולך לגגות" - די ערשטע וואונדער
מַשָּׂא גֵּיא חִזָּיוֹן מַה־לָּךְ אֵפוֹא כִּי־עָלִית כֻּלָּךְ לַגַּגּוֹת׃ - די משא פון טאל פון חזיון (ירושלים), וואס איז מיט דיר דען אז דו ביסט אלע אינגאנצן ארויפגעגאנגען אויף די דעכער?
דער ערשטער שלב וואס דער צופה זעט איז דער אנהויב פונעם מצור: יעדער גייט ארויף אויף די דעכער צו קעמפן. און ער וואונדערט זיך: מה לך איפוא כי עלית כולך לגגות? עס איז דאך דער סדר פון גבורים ארויסצוגיין און קעמפן ביים טויער און נישט אויפ'ן דאך! א גבור וואס גייט ארויס אטאקירן דעם שונא גייט נישט ארויף אויפ'ן דאך און ווארט מען זאל אים אטאקירן; אויפ'ן דאך גייט נאר ארויף דער וואס פארטיידיגט זיך. א נארמאלער מענטש - פאר וואס גייט ער ארויף אויפ'ן דאך? זאל ער גיין און קעמפן פנים אל פנים!
און דער עיקר דגש איז אויפ'ן ווארט "כולך". אויפ'ן דאך גייען ארויף די פרויען און די שוואכע, וואס פרובירן זיך צו ראטעווען אויף נאך עטליכע שעה: אינעווייניג אין די הייזער וועט מען זיי גלייך אויספלינדערן, אויבן האבן זיי נאך עטליכע מינוט פון הצלה. אבער די גבורים זאלן ארויפגיין אויף די דעכער? "כולך" - אויך די גבורים? פארוואס עפעס? דאס איז די ערשטע קשיא אויף אן אומנאטירלעכן סדר.
רש"י ברענגט א דרשת חז"ל וועגן די כהנים. ווען טיטוס איז געקומען אייננעמען און פארברענען דעם בית המקדש, זענען די כהנים ארויפגעגאנגען אויפ'ן דאך פונעם היכל מיט די שליסלעך פונעם עזרה אין דער האנט, זיי האבן געווארפן די שליסלעך צום הימל און געזאגט: רבונו של עולם, מיר האבן געטאן אונזערס וויפיל עס איז געווען אין אונזערע הענט און כוחות, און פון יעצט אן טו וואס ס'איז גוט אין דיינע אויגן; כל זמן די שליסלעך זענען געווען אין אונזערע הענט און מיר האבן געהאט די כח, האבן מיר געזארגט פאר'ן בית המקדש, און פון יעצט קערן מיר צוריק צו דיר די שליסלעך. איז ארויסגעקומען א שטיק האנט פונעם הימל און האט צוגענומען יענע שליסלעך פונעם היכל. און קעגן זיי ווערט געזאגט "מה לך איפוא כי עלית כולך לגגות" - קעגן יענע כהנים וואס זענען ארויפגעגאנגען אויף די דעכער איבערצוגעבן די שליסלעך.
נאך א ביאור איז פאראן אין מדרש אגדה: עס רעדט זיך פון די גסי הרוח וואס זענען געווען אין ירושלים, און אויף זיי זאגט דער נביא "מה לך איפוא כי עלית כולך לגגות" - דו האסט א גבהות הלב, יעדער קלעטערט ארויף אויפ'ן דאך, גלייך ווי זיי זענען געווארן חשוב'ע און גרויסע לייט, און דער נביא טוט זיי מוסר'ן אויפ'ן דרך פון גאווה וואס זיי האבן זיך אנגענומען.
"חלליך לא חללי חרב" - די צווייטע וואונדער
תְּשֻׁאוֹת מְלֵאָה עִיר הוֹמִיָּה קִרְיָה עַלִּיזָה חֲלָלַיִךְ לֹא חַלְלֵי־חֶרֶב וְלֹא מֵתֵי מִלְחָמָה׃ - פול מיט גערודער, א רוישיגע שטאט, א לוסטיגע קריה, דיינע דערהרגעטע זענען נישט קיין דערהרגעטע פון א שווערד, און נישט קיין געפאלענע פון א מלחמה.
ביים צווייטן שלב זעט דער צופה די שטאט בעיצומו פונעם מצור. דער שונא באלאגערט ירושלים, עס קומט א שרעקליכער הונגער, עס איז נישטא וואס צו עסן, קיין יוצא ואין בא. און ער וואונדערט זיך: פארוואס גייען זיי נישט ארויס אין מלחמה? פארוואס זענען זיי אויסגעגאנגען פון הונגער? "חלליך לא חללי חרב ולא מתי מלחמה" - אויב זיי זענען נישט קיין חללי חרב און נישט קיין מתי מלחמה, פון וואס זענען זיי געשטארבן? פון הונגער.
דער מלבי"ם איז מדייק: די וואס פאלן אויפן שלאכטפעלד ווערן אנגערופן "מתי מלחמה", וואס זענען געשטארבן צוליב דעם קאמף. און די וואס זענען געפאלן נאכדעם וואס דער שונא איז אריין אין שטאט און זיי דארט דערהרגעט, ווערן אנגערופן "חללי חרב". און אט זענט איר נישט קיין מתי מלחמה, ווייל איר זענט נישט ארויס צו קעמפן נאר ארויפגעגאנגען אויף די דעכער; און איר זענט נישט קיין חללי חרב, ווייל דער שונא איז נאך נישט אריין אייך צו הרגענען, נאר האט בלויז באלאגערט די שטאט. אויב אזוי, וואסערע חללים זענט איר? חללי רעב (געפאלענע פון הונגער).
און פארוואס איז דאס אזוי פארוואונדערלעך? ווייל עס זענען פאראן מצבים ווען א שטאט איז נישט ביכולת בייצושטיין א מלחמה, און דער נביא שלעפט אפ די אלע מעגליכקייטן איינע נאך די אנדערע. איין מעגליכקייט: א שטאט וואס איז רואיג פון איר נאטור, וואס אירע מענטשן זענען נישט צוגעוואוינט צו מלחמה, א פאסטאראלע שטאט וואס פארמאגט אפילו נישט קיין וואפנכאמער און קיין שום מיליטערישע אויסשטאטונג בכלל. אויף דעם זאגט ער: "תשואות מלאה" - זי איז שטענדיג פול מיט טומל און גערודער, אירע מענטשן זענען גיבורי כח און פארביטערטע נפשות, נישט קיין רואיגע שטאט נאר א שטאט וואס קען גוט מלחמות.
א צווייטע מעגליכקייט: אפשר זענען אירע איינוואוינער ווייניג און עס איז נישטא ווער עס זאל ארויסגיין קעמפן. אויף דעם זאגט ער: "עיר הומיה" - א שטאט וואס איז שטענדיג הומיה, פול מיט לעבן, און עס געפינט זיך אין איר א גרויסער המון עם. א דריטע מעגליכקייט: אפשר איז זי פון די ערי הפרזות (אפענע שטעט), און אירע מענטשן פלאגן זיך אריינצוברענגען שפייז אין שטוב און ראנגלען זיך פאר זייער טעגליכער שטיקל ברויט, און ווער עס ראנגלט זיך טאג־טעגליך פאר א שטיקל ברויט טראכט נישט פון קאמף און מלחמה; נאר ווער עס זיצט רואיג קען זיך ערלויבן זיך אפצוגעבן מיט מלחמה. און ערי פרזות זענען דאך אויך שטילע שטעט - "פרזות" מלשון פרצות, וואס האבן נישט קיין מויער, אדער מלשון פזורות, א שטאט וואס איז צעשפרייט אן א מויער.
אויף דעם זאגט ער: "קריה" - א שטאט וואס איז ארומגענומען מיט א מויער מיט טויערן און ריגלען. און וואסערע שטעט נעמט מען ארום מיט א מויער? שטעט וואס זענען צוגעוואוינט צו מלחמה, וואס דארפן שוץ. א שטאט וואס איז נישט צוגעוואוינט צו מלחמה פעלט נישט אויס ארומצונעמען מיט א מויער. היינט איז דער ענין ווייניגער פארשטענדליך פאר אונז, ווען די מלחמה איז אין דער לופטן און קיינער נעמט נישט ארום א שטאט מיט א מויער, און מען זוכט לופט־שוץ און ראקעטן קעגן ראקעטן; אבער אין יענע צייטן איז די איינציגסטע זאך וואס האט געקענט אפשטעלן דעם שונא געווען א מויער, און דאס ערשטע וואס מען האט געטאן זיך צו שיצן פון פיינט איז געווען בויען מויערן. גייט און זעט כינע, וואס מען האט זי אינגאנצן ארומגענומען מיט א מויער.
און נישט נאר דאס, נאר אויך "עליזה" - זי פארמאגט פול מיט אלעם גוטן. און ביי אזעלכע מענטשן, זאגט דער מלבי"ם, איז די מלחמה זייער פרייד און פארגעניגן: א מענטש וואס פארמאגט א שפע פון אלעס האט נישט קיין פראבלעם צו קעמפן אקעגן דעם און אקעגן יענעם; בעת פארביטערטע מענטשן, וואס טראכטן שטענדיג נאר ווי צו ברענגען ברויט צום טיש, האבן גארנישט קיין מלחמה אין קאפ. אויב אזוי, פארוואס זענען "חלליך לא חללי חרב"?
און אינעם דקדוק הלשון: וואס איז דער חילוק צווישן "תשואות" און "הומיה"? א שאון איז אן אומגעווענליכער רעש, א שרעקליכער טומל וואס מאכט טויב די אויערן און איז נישט פאראן כסדר; אבער המיה איז דער תמידי'דיגער רודער - ווען א מענטש גייט אריין אין א שטאט אדער אין א מארק, הערט ער די געווענליכע המיה, דער געווענליכער ראיש וואס הערשט דארט. און "המיה" קומט מלשון "המון", ווייל פון דעם וואס עס געפינט זיך דארט אן המון עם נעמט זיך די המיה. און וואס איז דער חילוק צווישן "עיר" און "קריה"? אן "עיר" איז אזא וואס איז נישט ארומגענומען מיט א מויער, און "קריה" איז מלשון "קיר" (וואנט) - אז עס איז פאראן א מויער וואס רינגלט איר ארום. און דאס איז דער טייטש פון "והקריתם לכם ערים", דאס הייסט איר זאלט ארומנעמען די שטאט מיט א מויער. און אט דאס פלאץ איז געווען אן עיר וואס איז געווארן א קריה, וואס מען האט איר ארומגענומען מיט א מויער ווייל אירע מענטשן זענען געווען צוגעוואוינט צו מלחמות. אויב אזוי, פארוואס זענען זיי אויסגעגאנגען פון הונגער און זענען נישט ארויסגעגאנגען קעמפן, און זענען כאטש נישט געווען ווי מתי מלחמה אדער ווי חללי חרב?
"כל קציניך נדדו יחד" - די דריטע פארוואונדערונג
כׇּל־קְצִינַיִךְ נָדְדוּ־יַחַד מִקֶּשֶׁת אֻסָּרוּ כׇּל־נִמְצָאַיִךְ אֻסְּרוּ יַחְדָּו מֵרָחוֹק בָּרָחוּ׃ - אלע דיינע פירער האבן צוזאמען געוואנדערט, פון שרעק פארן בויגן זענען זיי געבונדן געווארן; אלע דיינע געפונענע זענען צוזאמען געפאנגען געווארן, פון ווייטנס זענען זיי אנטלאפן.
אינעם דריטן שלב זעט דער צופה ווי ביים סוף פון די טעג פונעם מצור אנטלויפן די שרים און די אפיצירן פון שטאט, און עס בלייבט בלויז איבער דלת העם (די פשוט'ע מענטשן) זיך צו שלאגן פאר זייער לעבן און צו קעמפן. און דאס איז אויך פארקערט פונעם סדר: די קצינים און מיליטערישע פירער זענען געווענליך ששים אלי קרב, זיי זוכן דעם קאמף. עס איז דאך תמיד דא דער וויכוח צווישן דער רעגירונג און די מיליטערישע קאמאנדירן: דאס מיליטער וויל ארויסגיין אין קאמף, בעת די פירער פונעם קאבינעט דינען אלס א ברעמז, נישט צו איילן זיך ארויסצוגיין אין קאמף צוליב פאליטישע חשבונות. דאס מיליטער, וואס גרייט שוין חדשים און יארן די געווער, איז שש אלי קרב. און דא איז דער מצב פארקערט: די וואס האבן א גאנצע צייט געווארט ווען זיי וועלן אויספירן אין פראקטיק דאס וואס זיי האבן געלערנט, ווען דער קאמף איז אנגעקומען זענען זיי אנטלאפן ווי פחדנים. "כל קציניך נדדו יחד" - אלע אנטלויפן און האבן מיט גארנישט געהאלפן.
רש"י טייטשט אז דאס גייט ארויף אויף צדקיהו און זיינע שרים. צדקיהו און זיין ארמיי זענען אנטלאפן און ארויס פון ירושלים, און די כשדים זענען זיי נאכגעיאגט. און וויאזוי זענען זיי אנטלאפן? דורך א מנהרה (טונעל) וואס צדקיהו האט געהאט פונעם פאלאץ ביז אינדרויסן פון ירושלים. אין יענער שעה זענען די כשדים געקומען און געזען א הערש לויפן, און זיי זענען אים נאכגעלאפן ביז זיי זענען אנגעקומען צו א געוויסן ארט אים צו כאפן, און פלוצלונג האבן זיי געזען צדקיהו און זיין כיתה ארויסקוקן פון דער ערד. זיי האבן געכאפט צדקיהו און אים בלינד געמאכט, אזוי ווי מען לערנט ביים סוף פון ספר מלכים. קומט אויס אז די קצינים, די שרים און די חשוב'ע לייט, אנשטאט צו קעמפן זענען זיי אנטלאפן, און האבן מיט גארנישט געהאלפן.
"מקשת אוסרו" - צוליב די בויגנשיסער; און די דאזיגע בויגנשיסער האבן זיי געבונדן אין קייטן און זיי געפירט קיין בבל, און פון זיי זענען אלע אנטלאפן. "כל נמצאיך" - ערקלערט דער מלבי"ם אז דאס זענען דער המון, אלע וואס זענען געווען אין שטאט. ביז אהער האט ער גערעדט פון די קצינים, און יעצט פונעם גאנצן המון עם. "אוסרו יחדיו" - זיי האבן זיך אויך פארבונדן צוזאמען צו קעמפן און זיך שלאגן פאר זייער לעבן, אבער ווען די האנט פונעם שונא האט איבערגעוואגט, ווען זיי האבן געזען די קראפט פון די שונא'ס חיל פון דער ווייטנס - זענען זיי אנטלאפן, זיי האבן איבערגעלאזט דאס געווער און געאיבערגלאפן. א מענטש אנטלויפט און ווארפט אלעס אוועק ווען די שרעק איז שרעקליך גרויס, ווען ער זעט א שוידערליכע זאך.
און דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון פון "אוסרו": דער אויסדרוק "לאסור" ווערט באנוצט לגבי מלחמה, ווי עס שטייט אין מלכים "מי יאסור המלחמה". און פארוואס ווערט דאס אזוי אנגערופן? ווייל מען פלעגט פעסט אנבינדן די קליידער און ארומבינדן אויף זיך די שווערד און דעם פיילקעכער; אדער ווייל מען פלעגט אנבינדן און איינשפאנען די פערד צו די וואגנס כדי ארויסצוגיין קעמפן. און אויף דעם שטייט "אל יתהלל חוגר כמפתח" - דער חוגר איז דער וואס בינדט יעצט אן אויף זיך די כלי מלחמה, און דער מפתח איז דער וואס האט שוין געענדיגט דעם קאמף.
וואס איז דער חילוק צווישן "לאסור" און "לקשור"? "לאסור" מיינט צו זאגן אז די שרים און קצינים צווינגען דאס פאלק ארויסצוגיין אין מלחמה, און דאס איז אויך מלשון יסורים - צווינגען, פייניקן, א זאך וואס איז קעגן דיין רצון. "לאסור את הקרב" מיינט מאביליזירן יעדן איינעם מיט א צוואנגס-גיוס אפילו קעגן זייער ווילן. ווידעראום "לקשור", ווי "ויקשרו כולם יחדיו להילחם", איז א קשר וואס דער עולם בינדט זיך צונויף מיט זייער אייגענעם ווילן: א מענטש זאגט "איך מוז באשיצן אויף מיר אליין", און ער נעמט כלי מלחמה און גייט ארויס. און דאס איז וואס ס'שטייט דא: די קצינים האבן געוואנדערט און ס'איז נישט געווען ווער ס'זאל אנבינדן און צווינגען צו דער מלחמה, און פונדעסטוועגן "נמצאיך אוסרו" - זיי האבן נישט געהאט קיין ברירה און האבן אליין זיך געצוואונגען צו קעמפן. הגם ס'איז נישטא קיין רמטכ"ל און קצינים וואס זאלן זיי מחייב זיין זיך צו שטעלן, זענען זיי בלית ברירה געווען געצוואונגען צו דעם. דעריבער שטייט "אוסרו כל נמצאיך": אלע וואס זענען דא פארבליבן, זענען בלית ברירה געווען געצוואונגען צו נעמען די געווער און ארויסגיין קעמפן.
און נאך א דיוק: ביי די קצינים שטייט "נדדו יחד", און ביים המון שטייט "אוסרו יחדיו". וואס איז דער חילוק צווישן "יחד" און "יחדיו"? "יחדיו" ווייזט אויף א גלייכקייט פון אלע מענטשן וואס טוען א געוויסע זאך אינאיינעם, בעת וואס "יחד" מיינט אין איין צייט - מיר גייען אלע ארויס צוזאמען, אבער יעדער איינער קען האבן אן אנדערע כוונה. דעריבער שטייט ביי דער וואנדערונג "יחד": די קצינים זענען אלע אנטלאפן אויפאמאל אין דער זעלבער צייט, יעדער איינער צו אן אנדער פלאץ. אבער "כל נמצאיך אוסרו יחדיו" - זיי זענען געווארן פארבונדן יחדיו צו קעמפן אלע קעגן דעם זעלבן שונא, פאר דעם זעלבן ציל און דער זעלבער פעולה, און פאר דעם פאסט דער אויסדרוק "יחדיו".
"שעו מני אמרר בבכי"
עַל־כֵּן אָמַרְתִּי שְׁעוּ מִנִּי אֲמָרֵר בַּבֶּכִי אַל־תָּאִיצוּ לְנַחֲמֵנִי עַל־שֹׁד בַּת־עַמִּי׃ - דעריבער האב איך געזאגט: קערט זיך אפ פון מיר, איך וועל ביטער וויינען; איילט זיך נישט מיר צו טרייסטן איבער דעם בראך פון דער טאכטער פון מיין פאלק.
נאכדעם וואס דער נביא האט געזען דעם גאנצן וואונדער - אז ירושלים ווערט איינגענומען שלא כדרך הטבע: קודם לויפן אלע ארויף אויף די דעכער, דערנאך א שטאט וואס בדרך הטבע וואלט נישט געדארפט איינגענומען ווערן און אירע מענטשן שטארבן דערין פון הונגער אנשטאט פון מלחמה, און צום סוף אנטלויפן אלע שרים, קצינים און מלכים - דאס אלעס זענען זאכן וואס זענען נישט נאטירליך, דעריבער זאגט ער "שעו מני", לאזט מיך אפ, איך זאל ביטער וויינען. שטופט זיך נישט צו קומען מיר טרייסטן ווי מ'טרייסט א מענטש אין א צרה; לאזט מיך נאך מער אויסגיסן א ביטער געוויין, ווייל די צרה איז אזוי גרויס און דער שבר איז אזוי שרעקליך, אז ס'איז מיר שווער זיך צו טרייסטן איבער דעם רויב און חורבן פון דער טאכטער פון מיין פאלק.
"יום מהומה ומבוסה ומבוכה"
כִּי יוֹם מְהוּמָה וּמְבוּסָה וּמְבוּכָה לַאדֹנָי יְהֹוִה צְבָאוֹת בְּגֵי חִזָּיוֹן מְקַרְקַר קִר וְשׁוֹעַ אֶל־הָהָר׃ - ווארום א טאג פון פאניק, צעטרעטונג און צומישונג איז דאס פונעם הערר, ה' צבאות, אין טאל פון נבואה; מ'ברעכט איין די וואנט, און א געשריי הערט זיך צום בארג.
"יום מהומה" - נאך פאר דער אייננעמונג האט דער אויבערשטער זיי צעטומלט און זיי זענען איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פונעם שונא. "מבוסה" איז מלשון טרעטן און צעטרעטן - אז דער שונא האט זיי צעטראטן און געטראטן אויף זייערע הרוגים. "ומבוכה" - נאכדעם וואס דער שונא האט זיי פארלאזט, זענען זיי ארומגעגאנגען פארבלאנדזשעט אין אלערליי לענדער אין גלות און האבן נישט געוואוסט וואוהין צו גיין. און דאס אלעס איז א גזירה פונעם אויבערשטן: "לה' אלוקים צבאות" - אלעס איז מאת ה' צבאות מיט זיין גזירה יתברך.
"מקרקר קיר ושוע אל ההר" - דא שילדערט דער נביא אז זיי האבן בכלל נישט פארשטאנען וויאזוי צו פירן א מלחמה וואס מ'קען דערין מנצח זיין. ווען דער שונא איז אנגעקומען איז די חומה נאך געווען שטארק און ס'זענען נישט געווען קיין שום פירצות, און דעמאלט וואלטן זיי געדארפט נעמען די געווער און ארויסגיין קעמפן בעת וואס די חומה שיצט נאך אויף זיי. פארשטייט דעם מעלה: ווען ס'איז דא א חומה, גייט מען ארויף אויף איר און מען ווארפט שטיינער און בליסטראות אראפצו, און די הויכקייט איז צו מיין מעלה, און דער שונא קען זיך נישט דערנענטערן. אנשטאט דעם קומט דער שונא "מקרקר קיר" - רייסט איין די וואנט פון דער חומה, און זיי זענען "שוע אל ההר": זיי האבן זיך געוואנדן זוכן ישועה אויפן בארג ציון, זיי זענען געגאנגען זוכן א בארג וואוהין צו אנטלויפן כדי זיך צו ראטעווען, און האבן איבערגעלאזט דעם שונא צוברעכן די וואנט.
און "מקרקר" איז פון די פעלים ההפוכים, וואס דער זעלבער לשון ווערט גענוצט אויף צוויי פארקערטע באדייטונגען: אזוי ווי "להשריש" וואס מיינט אריינלאזן ווארצלען, און "לשרש" וואס מיינט אויסווארצלען - דאס פלאנץ האט זיך איינגעווארצלט אין דער ערד (השריש), און ווידעראום איך האב אויסגעווארצלט די שלעכטע גראזן (שירשתי). און אזוי ווי "לקלס", וואס פון איין זייט מיינט עס לויבן און רימען ("קילוס"), און פון דער צווייטער זייט שפאט און חוזק ("לעג וקלס"). אזוי אויך איז "קיר" צו בויען א וואנט, און "לקרקר" די וואנט מיינט מבטל זיין איר וועזן פון א וואנט און איר חרוב מאכן. "מקרקר קיר" - דער שונא איז געגאנגען און חרוב געמאכט די וואנט פון דער חומה. און דאס אלעס לערנט אונז אז וואס ס'איז דא געשען איז נישט געווען אויף א נאטירלעכן אופן, נאר ווייל דער אויבערשטער האט גוזר געווען אז ס'זאל זיין א יום מהומה ומבוסה ומבוכה, און אזוי איז געווען די גזירה מאת ה' אלוקים צבאות, וואס בדרך הטבע וואלט די זאך נישט געדארפט אזוי צו זיין.
און אין לשון הקודש איז דער מלבי"ם מדייק צווישן דריי נאנטע שרשים: "המה" - דער געווענליכער גערודער, ווי א מענטש וואס גייט אויפן מארק און הערט דעם געווענליכן טומל, און מלשון המון ("המקום הומה אדם"). "המם" - א זאך וואס האט אנגעווארפן א שרעקליכן פחד, א קלאפ וואס האט אים צעטומלט; און דאס איז אויך פון די פעלים ההפוכים, ווייל אויב המיה איז א גערודער, איז ההמם א שטילקייט: ער האט אים געגעבן אזא גרויסן קלאפ ביז ער איז בטל געווארן, פארשטומט און פאראליזירט געווארן. און "הום" ווייזט אויפן גערודער ווען יעדער שטוינט צו זען א מאדנע און אומנאטירליכע זאך, ווי "ותהום כל העיר" - ווער איז אנגעקומען? נעמי; הזאת נעמי? זי וואס פלעגט שטענדיג קומען מיט פערד און וואגאנען, און פלוצלונג זעט מען איר אלס אן ענייה מיט צעריסענע בגדים, "ותהום כל העיר". פון דא נעמט זיך דער אויסדרוק "מהומה": א מענטש אויפן שלאכטפעלד וואס זעט עפעס דערשרעקנדס און ביטערס, און מענטשן שטייען שאקירט - און דאס איז דער "יום מהומה" וואס איז געווען אין ירושלים. "מבוסה" - וואס מען האט אים צעטראטן און געטראטן אין אים ביז ער איז געווארן פאראומווערדיגט און עקלדיג מחמת דער טריטה, ווי "פגר מובס", און פון דא קומט אויך דאס ווארט "תבוסה" אין א מלחמה: מען זאגט נישט סתם ער האט פארלוירן אויפן שלאכטפעלד, נאר ס'איז געווען א תבוסה, אז דער שונא האט זיי ממש צעמאלן, צעטראטן און פארשפרייט. "מבוכה" - א מענטש וואס בלאנדזשעט אן א וועג, "נבוכים הם בארץ".
די קראפט פונעם שונא און דער צוזאמענברוך פון דער חומה
וְעֵילָם נָשָׂא אַשְׁפָּה בְּרֶכֶב אָדָם פָּרָשִׁים וְקִיר עֵרָה מָגֵן׃ - און עילם האָט געטראָגן דעם פֿײַלנקעכער מיט וואָגנס פֿון מענטשן און רײַטער, און די וואַנט האָט מען אַנטבלויזט פֿונעם שילד.
אינצווישן האָבן די שׂונאים פֿאַרכאַפּט די חומה. עילם איז אַן אומה, און ער טראָגט אַהין די אשפות פֿון פֿײַלן - "אשפה" איז דער כּלי אין וועלכן מען לייגט אַרײַן די פֿײַלן. און זיי האָבן געהאַט אַזוי פֿיל אשפות פֿון פֿײַלן אַז זיי האָבן זיי נישט געקענט טראָגן אין דער האַנט, און דעריבער האָבן זיי זיי אָנגעלאָדנט אויף וואָגנס און רײַטער, וואָס זייער שטייגער איז צו פֿירן מענטשן, און דאָ האָבן זיי אויף זיי געטראָגן די אשפות החצים. "ועילם נשא אשפה ברכב אדם פרשים" - אַן אומגעהויערע מאָס פֿון כּלי נשק וואָס דער שׂונא האָט געבראַכט צו קעמפֿן קעגן ירושלים. "וקיר ערה מגן" - עילם האָט געשאָסן מיט פֿײַלן, און די וואַנט וואָס האָט געדאַרפֿט דינען ווי אַ שוץ איז אײַנגעפֿאַלן. "ערה" איז לשון גילוי, אַזוי ווי "ערוות הארץ" וואָס איז די אַנטפּלעקונג פֿון די פֿאַרבאָרגענע ערטער פֿונעם לאַנד: די וואַנט וואָס האָט געדאַרפֿט זײַן אַ חומה און אַ שוץ, איז אַנטפּלעקט און פֿאַרשוועכט געוואָרן. און מען קען עס אויך טײַטשן לשון הריסה, ווי "לערער" דעם חוסן פֿון אַ זאַך, און ווי "ערו ערו עד היסוד בה" - אונטערצוגראָבן און צעשטערן.
וַיְהִי מִבְחַר־עֲמָקַיִךְ מָלְאוּ רָכֶב וְהַפָּרָשִׁים שֹׁת שָׁתוּ הַשָּׁעְרָה׃ - און עס איז געווען, דײַנע בעסטע טאָלן זענען פֿול געוואָרן מיט קריגס־וואָגנס, און די רײַטער האָבן זיך געשטעלט אַנטקעגן דעם טויער.
ביז איצט ביסטו נישט געגאַנגען מלחמה האַלטן, ביז פּלוצים זעסטו ווי דײַנע שענסטע און בעסטע טאָלן האָבן זיך אָנגעפֿילט מיט וואָגנס און רײַטער פֿונעם שׂונא וואָס קומט אײַננעמען די שטאָט. "והפרשים שות שתו השערה" - זיי האָבן שוין געשטעלט דעם פֿונדאַמענט צו דערגרייכן דעם טויער; "שתו" איז מלשון להשית, אַוועקלייגן. זיי שטייען שוין גרייט אַרײַנצוגיין אינעם טויער.
"ויגל את מסך יהודה" - אַ שפּעטע התעוררות
וַיְגַל אֵת מָסַךְ יְהוּדָה וַתַּבֵּט בַּיּוֹם הַהוּא אֶל־נֶשֶׁק בֵּית הַיָּעַר׃ - און ער האָט אַנטפּלעקט דעם פֿאָרהאַנג פֿון יהודה, און דו האָסט געקוקט אין יענעם טאָג אויף די וואָפֿן פֿון בית היער.
נאָכדעם ווי דער שׂונא האָט דורכגעבראָכן די חומה, וואָס זי איז דער "מסך יהודה" - דער אָרט הינטער וועלכן מען האָט זיך געשיצט, וואָס האָט באַדעקט איבער זיי - ערשט דעמאָלט "ותבט ביום ההוא אל נשק בית היער": דו האָסט זיך דערמאָנט אַז די פֿריִערדיקע מלכים האָבן דיר איבערגעלאָזט אין שפּײַכלער פֿון בית יער הלבנון כּלי נשק. דאָס הייסט, די התעוררות איז געווען צו שפּעט: ערשט נאָכדעם ווי די חומה איז געפֿאַלן און מסך יהודה איז אַנטפּלעקט געוואָרן, האָסטו זיך דערמאָנט אַז דו האָסט כּלי נשק אין בית היער, און דאָס איז שוין געווען צו שפּעט. די אויפֿוואַכונג וואָלט געדאַרפֿט קומען פֿיל פֿריִער, און דעמאָלט וואָלסטו נאָך געקענט מלחמה האַלטן.
און רש"י ברענגט נאָך אַ ביאור לויט דער דרשת חז"ל: "מסך יהודה" איז דער בית המקדש, וואָס פֿלעגט שיצן און פֿאַרהענגען איבער זיי. און הקדוש ברוך הוא האָט אַנטפּלעקט, אָדער כּביכול פֿאַרטריבן אין גלות דעם בית המקדש, און גלײַך איז כּלל ישׂראל געוואָרן אויסגעשטעלט און אומבאַשיצט. ווײַל כּל זמן עס זענען געווען קרבּנות זענען מיר געראַטעוועט געוואָרן, אָבער ווען דער תּמיד איז בטל געוואָרן און די קרבּנות האָבן אויפֿגעהערט, זענען מיר געבליבן בלויז און פֿאַרלאָזט. "ויגל את מסך יהודה" - ער האָט אַנטפּלעקט דעם בית המקדש און אים מגלה געווען, וואָס ער איז געווען דער שוץ פֿאַר יהודה.
די תּחבולות אַנשטאָט תּשובה
וְאֵת בְּקִיעֵי עִיר־דָּוִד רְאִיתֶם כִּי־רָבּוּ וַתְּקַבְּצוּ אֶת־מֵי הַבְּרֵכָה הַתַּחְתּוֹנָה׃ - און די שפּאַלטענעס פֿון עיר דוד האָט איר געזען אַז זיי זענען פֿיל, און איר האָט צונויפֿגעזאַמלט דאָס וואַסער פֿון דער אונטערשטער ברכה.
דעמאָלט האָט איר באַמערקט אַז די פּרצות פֿון דער חומה זענען פֿיל געוואָרן: מען האָט זיך אויפֿגעוועקט מיט פֿאַרשפּעטיקונג און געזען אַז די חומה איז געלעכערט ווי אַ זיפּ, און דער שׂונא פּרוּווט אַרײַנדרינגען פֿון אַלע שפּאַלטענעס. און וואָס האָט איר געטאָן? "ותקבצו את מי הברכה התחתונה" - איר האָט צונויפֿגעזאַמלט דאָס וואַסער פֿון דער ברכה כּדי עס זאָל זײַן גרייט בײַ אײַך אין די הענט צו מאַכן ליים אויפֿצוצובויען די חומה. אַזוי טײַטשט אויך דער רד"ק: דאָס צונויפֿנעמען דאָס וואַסער פֿון דער ברכה איז געווען כּדי צו קנעטן דערמיט ליים אָנצושטאָפּן די פּרצות, און פֿאַרשטייט זיך אַז דאָס איז שוין געווען פֿיל צו שפּעט.
און רש"י ברענגט נאָך אַ פֿילשײַטיקן פּירוש לויט תּרגום יונתן: "וכנשתון ית עמא למי ברכתא ארעיתא" - איר האָט נישט צונויפֿגעזאַמלט דאָס וואַסער פֿון דער ברכה, נאָר איר האָט צונויפֿגעקליבן דאָס פֿאָלק צום אָרט וווּ עס איז געווען דאָס וואַסער פֿון דער ברכה, כּדי דאָס פֿאָלק זאָל מלחמה האַלטן דורך דאָרט. און פֿאַרוואָס דווקא דאָרט? ווײַל דאָרט איז געווען דער שוואַכער אָרט פֿון ירושלים, פֿון וווּ דער שׂונא האָט געקענט אַרײַנדרינגען; און דעריבער האָט איר דווקא אַהין צונויפֿגענומען דאָס פֿאָלק, זיי זאָלן קעמפֿן פֿון דאָרט.
וְאֶת־בָּתֵּי יְרוּשָׁלַיִם סְפַרְתֶּם וַתִּתְצוּ הַבָּתִּים לְבַצֵּר הַחוֹמָה׃ - און די הײַזער פֿון ירושלים האָט איר געציילט, און איר האָט צעבראָכן די הײַזער צו באַפֿעסטיקן די חומה.
איר האָט געמאַכט אַ צענזוס און אָנגעהויבן ציילן וויפֿל הײַזער עס זענען דאָ אין ירושלים, און פֿון דעם דאָזיקן חשבון האָט איר געוואָלט וויסן ווער עס האָט אַן איבעריק הויז, ווער עס האָט נאָך אַ הויז, ווער עס האָט אַ דירה פֿאַר אַן אינוועסטיציע. און פֿאַר וואָס? כּדי אײַנצווואַרפֿן יענעם הויז און ניצן די שטיינער דערפֿון צו פֿאַרשטאַרקן די וואַנט פֿון דער חומה. "ותתצו הבתים" - איר האָט חרובֿ געמאַכט די דאָזיקע איבעריקע הײַזער כּדי צו פֿאַרשטאַרקן די וואַנט פֿון דער חומה, ווײַל זיי האָבן נישט געהאַט קיין שטיינער מיט וואָס צו פֿאַרשטאַרקן די צעבראָכענע מויערן.
וּמִקְוָה עֲשִׂיתֶם בֵּין הַחֹמֹתַיִם לְמֵי הַבְּרֵכָה הַיְשָׁנָה וְלֹא הִבַּטְתֶּם אֶל־עֹשֶׂיהָ וְיֹצְרָהּ מֵרָחוֹק לֹא רְאִיתֶם׃ - און אַ זאַמלונג פֿון וואַסער האָט איר געמאַכט צווישן די צוויי מויערן פֿאַר די וואַסערן פֿון דעם אַלטן טײַכל, און איר האָט נישט געקוקט אויף איר מאַכער, און איר באַשעפֿער פֿון דער ווײַטנס האָט איר נישט געזען.
צווישן די צוויי מויערן וואָס רינגלען אַרום די שטאָט האָט איר צונויפֿגעזאַמלט דאָס וואַסער פֿון דער ברכה צו מאַכן דאָרט אַ מקווה - פֿון לשון פֿון אַן אָרט וווּ דאָס וואַסער זאַמלט זיך אָן. און דערצו זענען געווען דרײַ כּוונות: איינס, אַז דער שׂונא זאָל נישט געפֿינען קיין וואַסער צו טרינקען, ווײַל אויב ער וועט האָבן וואַסער בײַ דער האַנט, וועט ער קענען פֿאַרציִען די באַלאַגערונג אויף אַ לאַנגער צײַט. צווייטנס, אַז עס זאָל זײַן וואַסער פֿאַר אונדז, די וואָס זיצן אין דער באַלאַגערונג, ווי מיר האָבן געזען אין דער צײַט פֿון חזקיהו, וואָס מען האָט צונויפֿגעזאַמלט דאָס וואַסער אַרײַן אין שטאָט כּדי מען זאָל האָבן צו טרינקען אין דער צײַט פֿון דער באַלאַגערונג. און דריטנס, אַז דאָס וואַסער זאָל דינען ווי אַ מחיצה און אַ צווייטע חומה וואָס דער שׂונא וועט נישט קענען אַריבערגיין, ווי עס פֿלעגט זײַן אײַנגעפֿירט אין די פּאַלאַצן פֿון מלכים, וואָס פֿלעגן מאַכן אַ חומה און נאָך איר ווי אַ מין אָזערע פֿון וואַסער פֿונדעראַרום, כּדי מען זאָל נישט קענען גרינג אײַננעמען דעם שלאָס, ווײַל יענע אָזערע איז אַ מכשול.
און דאָס אַלץ האָט איר געטאָן כּדי צו באַשיצן ירושלים - און אויף דעם זאָגט זיי דער נבֿיא: "ולא הבטתם אל עושׂיה ויוצרה מרחוק לא ראיתם". צו וואָס דאַרפֿט איר די גאַנצע מיה און פּלאָג און די אַלע מלאָכות? איר וואָלט געדאַרפֿט זיך פֿאַרטראַכטן מיט אַ שׂכלדיקן קוק, אַז דער שׂונא מצד זיך אַליין האָט דאָך נישט קיין כּוח צו דעם אַלעס, און ווי אַזוי האָט ער דאָס אַלץ באַוויזן? דאָס איז דאָך אַן אויסערגעוויינלעכע זאַך העכער פֿון דער נאַטור, די דאָזיקע הצלחה שטימט נישט מיט קיין לאָגיק! דער אייבערשטער האָט דאָס אַלץ געטאָן, דער אייבערשטער האָט אײַך איבערגעגעבן אין דער האַנט פֿון אײַערע שׂונאים. און אויב דאָס איז מאת השם, וואָס פֿאַר אַ פּלאַץ איז דאָ צו גיין מלחמה האַלטן אויף אַ נאַטירלעכן אופֿן אין דער צײַט וואָס דו האָסט אַ פּראָבלעם מיט בורא עולם? עס איז געווען דײַן פֿליכט צו לייזן דײַן פּראָבלעם מיטן הקדוש ברוך הוא, צו פֿאַרשטיין אַז דער אייבערשטער האָט דאָס אַלץ געטאָן קעגן דעם סדר פֿון דער נאַטור, און תּשובֿה טאָן. אָבער איר האָט געזאָגט: מיר האָבן אַ פּראָבלעם, לאָמיר גיין און קעמפֿן קעגן דעם שׂונא - און אויף דעם ווערט זיי געזאָגט אַז דאָס איז אַ מעשׂה השם, און עס וועט אײַך גאָרנישט העלפֿן.
"ויוצרה מרחוק לא ראיתם" - איר וואָלט געדאַרפֿט זען עין בעין אַז דער אייבערשטער האָט באַשאַפֿן די דאָזיקע גזירה פֿון דער ווײַטנס. איר באַקומט דאָך שוין יאָרן לאַנג נבֿואות פֿון די מײַלער פֿון די נבֿיאים וועגן וואָס עס וועט פּאַסירן מיט ירושלים, און מען זעט דור נאָך דור און צײַט נאָך צײַט אַז קיין איין נבֿואה ווערט נישט בטל און קיין איין נבֿואה פֿאַלט נישט אַוועק; פֿון אַלץ וואָס די נבֿיאים זאָגן איז קיין איין וואָרט נישט געפֿאַלן אויף דער ערד. אויב אַזוי, וואָלט איר געדאַרפֿט פֿאַרשטיין אַז אַזוי ווי די זאַך איז אָנגעזאָגט געוואָרן פֿון ווײַטן, איז זיכער אַז עס וועט מקוים ווערן. איר האָט געהאַט אַ סך צײַט, פֿון דער ווײַטנס האָט איר באַקומען אַן התראה, שוין פֿון לאַנג האָט מען אײַך מודיע געווען אַז אַזוי וועט זײַן. און איר, אַנשטאָט צו טאָן תּשובֿה, זוכט איר תחבולות ווי אַזוי צו קעמפֿן, ווי צו באַזיגן דעם שׂונא, ווי זיך צו באַשיצן. און וואָס וועט עס אײַך העלפֿן? ער האָט דאָך געזאָגט און עס איז געוואָרן, און עס איז נישטאָ קיין עצה און קיין תּבֿונה קעגן דעם אייבערשטן. וואָס וואָלט איר געדאַרפֿט טאָן? תּשובֿה טאָן.
"עושׂיה" און "יוצרה", "הבטה" און "ראייה"
דער מלבי"ם שטעלט זיך אָפּ אויף די דאָפּלטע אויסדרוקן: "לא הבטתם" און "לא ראיתם", "עושׂיה" און "יוצרה". וואָס איז דער חילוק צווישן אַ יוצר און אַ עושׂה? דער יוצר איז דער וואָס גיט די פֿאָרעם פֿונעם חפֿץ, און דער עושׂה איז דער וואָס פֿאַרענדיקט אים מיט זײַן גאַנצער שיינקייט און תּיקון. אַ משל צו איינעם וואָס מאַכט אַ געשטאַלט: ערשט נעמט ער דעם מאַטעריאַל און מאַכט אַ צורה - דאָס איז יצירה; און דערנאָך שטיצט ער מיט אַ גראַוויר-אײַזן די פּינקטלעכקייטן, די פֿאָרעם פֿון די אויערן און די אויגן, און ער פֿאַרבט און באַדעקט און גיט אַ לעבעדיקן קאָליר - דאָס איז עשׂייה. און ווען מיר רעדן וועגן בריאת העולם, זאָגט מען אַז הקדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן יש מאין בלויז אויפֿן ערשטן טאָג, און פֿון דאָרט האָט ער ווײַטער געפֿירט און פֿאַרענדיקט אַלע זײַנע מעשׂים. און כאָטש דער אויסדרוק "ברא" איז דער געוויינטלעכער אויף יש מאין, און דאָ מיינט מען נישט דווקא יש מאין, ווײַל דער יוצר באַניצט זיך דאָך מיט חומר, ווי עס שטייט "כחומר ביד היוצר"; נאָר מען וויל אונטערשיידן צווישן דער ערשטער יצירה ביז דער עשׂייה וואָס איז די פֿאַרענדיקונג פֿונעם תּיקון. און ווי בײַ "ולא עשׂתה את ציפּרניה" - צי האָט זי דען באַשאַפֿן נעגל? נאָר זי האָט זיי נישט פֿאַראָרנט; און אַזוי אויך "לא עשׂה את שׂפֿמו" - ער האָט נישט פֿאַראָרנט זײַן וואָנצעס. שטענדיק איז דער לשון פֿון עשׂייה דאָס פֿאַראָרענען די זאַך און איר פֿאַרענדיקונג ווי געהעריק, און דער לשון פֿון יצירה איז דאָס מאַכן פֿונעם גראָבן חומר און אים פֿאַרוואַנדלען אין אַ ממשותדיקער זאַך.
און לויט דעם: די פֿריִערדיקע גזירה וואָס דער אייבערשטער האָט נגזר געווען אויף דער דאָזיקער פּורעניות - דאָס איז די יצירה פֿון דער גזירה. און ווען ער האָט זי געבראַכט פֿון דער גזירה מכּוח אל הפּועל - דאָס איז איר פֿאַרענדיקונג און עשׂייה. "יוצרה מרחוק" - שוין פֿון לאַנג איז די גזירה באַשאַפֿן געוואָרן און איר האָט זיך נישט אויפֿגעוועקט, און דערפֿאַר איז הקדוש ברוך הוא געווען ווי געצוואונגען צו זײַן אויך דער עושׂה דערפֿון, צו ברענגען די זאַך וואָס ער האָט באַשאַפֿן פֿון דער ווײַטנס צום גמר און איר אַרויסברענגען לפּועל.
און וואָס איז דער חילוק צווישן "הבטה" און "ראייה"? ראייה איז דאָס חושיותדיקע זען מיט די אויגן, וואָס אַ מענטש זעט מיט זײַנע אויגן, "כי עין בעין תראו"; בעת הבטה איז אַן התבוננות אין דער זאַך, און אַפֿילו אַ געדאַנקלעכע הבטה - וואָס מען קוקט נישט אויף דער זאַך אַליין נאָר מען קלערט אַרײַן אין איר און טראַכט וועגן איר. און דער מלבי"ם זאָגט: זיי האָבן געוווּסט פֿון פֿריִער אַז אַלץ וואָס הקדוש ברוך הוא זאָגט אין נבֿואה איז אמת, זיי האָבן געזען ווי דער שׂונא נעמט אײַן און ווי ער זיגט, זיי האָבן אַלץ געזען; און דער שׂונא איז דאָך נישט מער ווי אַ האַק אין דער האַנט פֿונעם האָקער, און הקדוש ברוך הוא איז דער וואָס האָט אַלץ געטאָן. דערצו פֿאָדערט זיך נישט קיין שׂכלדיקע הבטה, ווײַל מען זעט עס מיט די אויגן: מען האָט געזען זאַכן וואָס זענען נישט נאַטירלעך, מען זעט די הנהגה פֿון הקדוש ברוך הוא, און מען דאַרף נישט זײַן קיין גרויסער משׂכּיל דערצו - אינעם קוקן אַליין זעט מען שוין אַז דאָ פּאַסירן אומנאַטירלעכע זאַכן און אַז דער אייבערשטער פֿירט מלחמה פֿאַר זיי.
דעריבער: "יוצרה מרחוק לא ראיתם" - אויב מען האָט דיר געלאָזט וויסן פֿון ווײַטן פּינקטלעך יעדער איינציקער זאַך, און דו זעסט ווי עס איז געשען פּונקט אַזוי איינס בײַ איינס, פֿאָדערט זיך גאָר קיין התבוננות נישט; ווער עס האָט אויגן פֿון פֿלייש זעט אַז דער אייבערשטער האָט געזאָגט און עס איז געשען, ער האָט באַפֿוילן און עס איז געוואָרן. און אויך ווען עס איז צום סוף געשען, וואָס דאָרט דאַרף מען זיך מער פֿאַרטראַכטן און זען ווי יעדע זאַך איז געקומען פּונקט ווי דער אייבערשטער האָט אָנגעזאָגט - דאָ דאַרף מען האָבן הבטה, און אויף דעם זאָגט דער נבֿיא "לא הבטתם": צו פֿאַרשטיין דעם עצם מהות פֿון דער זאַך, ווי יעדער פּרט און פּרט קומט פֿאָר און צו זען ווי דאָס אַלץ איז איבערגעגעבן געוואָרן אין אַ פֿריִערדיקער נבֿואה. און אויך דאָס האָט איר נישט באַטראַכט, און ווען איר וואָלט יאָ באַטראַכט - וואָלט איר תּשובֿה געטאָן. אָבער אַזוי איז נישט געווען, און דעריבער האָט איר געזוכט מלחמה-תּחבולות, ווי אַזוי צו קעמפֿן קעגן דעם שׂונא; און נישט דאָס איז געווען אײַער וועג, נאָר זיך צו פֿאַרטראַכטן און תּשובֿה טאָן.
די ערלויבטע השתדלות און די כּופֿרישע השתדלות
פרעגט רש"י: לכאורה וואס וויל מען פון זיי אויף דעם וואס זיי האבן געמאכט א וואסער־באַסיין זיך צו פארשטארקן צווישן די מויערן, כדי דער שונא זאל נישט אייננעמען די שטאט? מען געפינט דאך אזוי אויך ביי חזקיהו: "ויתחזק ויבן את כל החומה הפרוצה ויעל על המגדלים ולחוצה החומה אחרת ויחזק את המילוא עיר דוד" - חזקיהו האט אויך געבויט א מויער און געמאכט א בריכה צווישן די מויערן צוריקצוהאלטן דעם שונא פון צוקומען. ענטפערט רש"י אז עס איז פאראן א גרויסער חילוק: חזקיהו האט געטרויט אינעם אויבערשטן, "בה' אלוקי ישראל בטח". מען הויבט אן מיטן אויבערשטן, און מען טוט אויך א נאטירליכע השתדלות. אבער ביי אייך, אין די טעג פון יהויקים און צדקיהו, "לא הבטתם אל עושיה" - איר האט זיך נישט מתבונן געווען אז עס איז פאראן איינער וואס פירט דא די מלחמה, און דאס איז דער אויבערשטער.
דאס הייסט: עס איז דיר מותר צו קעמפן, און אדרבה מען פאדערט פון דיר צו קעמפן - בתנאי אז דו שלאגסט זיך אזוי ווי דוד און ווי חזקיהו, אז דו ווייסט אז לה' המלוכה און לה' המלחמה, און מיט דעם אלעם גייסטו און זאגסט: איך דארף טון אן השתדלות. אבער אז דו זאגסט: רבונו של עולם, לא תצא בצבאותינו, מיר וועלן זיך שוין אן עצה געבן אליין - איז דאס א כפירה אינעם אויבערשטן. און דעמאלט ווייזט דאס בויען די בריכה א באגריף פון "כוחי ועוצם ידי": דו ביסט נישט מיט אונז? מיר וועלן זיך אן עצה געבן אליין.
און מען פארציילט דאך אויף יענעם וואס האט געזוכט א פארקינג־פלאץ אין תל אביב: ער דרייט זיך און דרייט זיך און טרעפט נישט. ער זעט אז ס'איז נישטא קיין ברירה - רבונו של עולם, אויב דו באזארגסט מיר יעצט א פארקינג, גיב איך צוואנציג שקל פאר צדקה. ער האט נאך נישט באוויזן צו ענדיגן דאס ווארט, און פלוצלונג זעט ער ווי א מענטש פארט ארויס פון א פארקינג. זאגט ער: רבונו של עולם, ס'פעלט שוין נישט אויס, איך האב זיך שוין אליין אן עצה געגעבן. מענטש, קוק ווי דער קדוש ברוך הוא פירט דיך, און דו זאגסט: ניין, מיר וועלן זיך אן עצה געבן אליין! אויב אזוי, ווייזט דאס אליין וואס מען האט געבויט דעם מקוה און יענעם וואסער־קאנאל אויף א כפירה אינעם אויבערשטן, אז מען זאגט: איך וויל נישט תשובה טון, איך קען זיך אן עצה געבן אויך אן דעם רבונו של עולם.
און נאך אינעם ענין פון "יוצרה מרחוק לא ראיתם": איר וואלט זיך געדארפט מתבונן זיין אז דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן ירושלים נאך פון פריער, מרחוק. זאגט דער מדרש: דער וואס האט זי באשאפן, האט זי באשאפן נאך איידער די וועלט איז באשאפן געווארן. און אזוי זאגן חז"ל, זיבן זאכן זענען באשאפן געווארן איידער די וועלט איז באשאפן געווארן, און דאס זענען זיי: גן עדן, תורה, צדיקים, ישראל, כסא הכבוד, ירושלים, און משיח בן דוד.
אבער גיט אכטונג אויף די ווערטער פונעם רד"ק: דער טייטש פון דעם מדרש איז נישט אזוי ווי ס'פארשטייען דאס המון התלמידים, נאר דער פשט איז אז זיי זענען געשטאנען "בכוח" באשאפן צו ווערן נאך פאר דער באשאפונג פון דער וועלט, ווייל די דאזיגע זאכן זענען דער תכלית פון בריאת העולם. זאלסט נישט זיין קיין נאַר און פרעגן: וואו איז ירושלים געשטאנען איידער די וועלט איז באשאפן געווארן? וואו האט מען איר אוועקגעשטעלט? און וואו איז געווען משיח, ווער האט אים געבוירן, איז דען דוד המלך געווען פאר בריאת העולם? נאר די כוונה איז אז זיי זענען געשטאנען ביים יסוד פונעם פלאן: ווען דער אויבערשטער האט געוואלט באשאפן די וועלט, וואס איז געווען אין זיין פלאן, וואס האט ער פון פאראויס געזען צוליב וואס ער באשאפט די וועלט? ער האט געזען ירושלים, ער האט געזען כלל ישראל, כסא הכבוד און משיח בן דוד. דאס איז די כוונה פון דעם וואס זיי זענען באשאפן געווארן פאר בריאת העולם.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט "ויוצרה מרחוק לא ראיתם": איר האט זיך נישט מתבונן געווען אז ירושלים איז נישט קיין נאטירליכע שטאט. ירושלים איז א שטאט וואס דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן נאך איידער די וועלט איז באשאפן געווארן, און זי איז געשטאנען ביים יסוד פונעם פלאן פון בריאת העולם. אויב אזוי האט איר געדארפט פארשטיין אז די דאזיגע שטאט פירט זיך נישט אויפן סדר הטבע, נאר עס איז דא אויף איר א באזונדערע השגחה, "מעונתו בציון", וואס דער קדוש ברוך הוא האט דארט אריינגעלייגט זיין שכינה אויף שטענדיג. און ווי אזוי האט איר געטראכט אז איר וועט זיך אן עצה געבן מיט דעם וואס איר ברענגט אהער דאס וואסער פון דער ברכה און איר וועט אים מער נישט דארפן? ווי אזוי האט איר געמיינט אז דער קדוש ברוך הוא וועט אייך לאזן טון וואס איר ווילט, בעת ער אליין איז "יוצרה מרחוק"?
א רוף צו וויינען - און אן ענטפער פון "אכול ושתו"
וַיִּקְרָא אֲדֹנָי יְהֹוִה צְבָאוֹת בַּיּוֹם הַהוּא לִבְכִי וּלְמִסְפֵּד וּלְקׇרְחָה וְלַחֲגֹר שָׂק׃ - און דער אויבערשטער ג-ט צבאות האט גערופן אין יענעם טאג צו געוויין, און צו א קלאג, און צו שערן די האר, און צו אנגארטלען א זאק.
דער אויבערשטער האט געלאזט אויסרופן די דאזיגע נבואה דורך די נביאים נאך איידער זי איז געקומען. און פאר וואס? "לבכי ולמספד ולקרחה" - דער אויבערשטער וויל מען זאל תשובה טון און מען זאל וויינען און קלאגן, און דעמאלט וועט ער חרטה האבן אויף דער שלעכטס. אבער זיי האבן אזוי נישט געטון.
וְהִנֵּה שָׂשׂוֹן וְשִׂמְחָה הָרֹג בָּקָר וְשָׁחֹט צֹאן אָכֹל בָּשָׂר וְשָׁתוֹת יָיִן אָכוֹל וְשָׁתוֹ כִּי מָחָר נָמוּת׃ - און אט איז דא לוסטיגקייט און פרייד, מען הרגעט רינדער און מען שעכט שאף, מען עסט פלייש און מען טרינקט וויין: לאמיר עסן און טרינקען, ווייל מארגן וועלן מיר שטארבן.
אנשטאט געוויין און קלאגן - ששון ושמחה, מען הרגעט רינדער כדי צו עסן פלייש, און מען זאגט: עסט און טרינקט, ווייל מארגן שטארבט מען. וויבאלד מארגן שטארבן מיר שוין סיי ווי, לאמיר כאטש אויסנוצן דעם מאמענט, לאמיר הנאה האבן פונעם לעבן; ענדערש לאמיר זיך היינט משמח זיין און פארגעניגן, אויב מארגן גייען מיר שטארבן. און רש"י טייטשט "כי מחר נמות" - אויף דער יענער וועלט: די נביאים לאזן אונז דאך וויסן אז מיר וועלן נישט האבן קיין חלק לעולם הבא, אויב אזוי לאמיר כאטש הנאה האבן פון דער וועלט.
און דער מלבי"ם איז מדייק: וואס איז דער חילוק צווישן ששון און שמחה? שמחה איז די שמחה פון הארץ, אן אינעווייניגסטע שמחה; און ששון איז די אויסערליכע שמחה, ווען א מענטש איז פרייליך און הויבט שוין אן צו טאנצן פון גרויס שמחה. און דאס איז געווען דער סדר ביי זיי: זיי האבן אנגעהויבן מיטן אויסערליכן ששון ביז עס איז פארוואנדלט געווארן אין אן אינעווייניגסטער שמחה, און ממילא "הרוג בקר ושחוט צאן" - מען זוכט נאר תאוות און הנאות פון דער וועלט, "אכול ושתו כי מחר נמות".
און גיט אַכט וואָס דאָ איז געשען. ווען דער נביא איז געקומען און זיי פֿאָראויס געוואָרנט: וויסט פֿאַר זיך, עס גייט קומען אַ צרה, עס גייט זײַן אַ שווערע מלחמה, פֿיל מענטשן וועלן שטאַרבן און אומקומען - וואָס דאַרף אַ מענטש טאָן פֿון נאַטור אויס? זיך אויפֿוועקן. און וואָס האָבן זיי געטאָן? מען האַלט בײַם שטאַרבן? פֿײַן, לאָמיר מאַכן פֿײַערונגען; דער נביא אַליין האָט דאָך אויך געזאָגט אַז מען גייט שטאַרבן. זעט נאָר וואָס פֿאַר אַ שיבוש און וואָס פֿאַר אַ פֿאַרדרייטקייט: דאָס וואָס האָט געדאַרפֿט זיי אויפֿמונטערן, ניט נאָר וואָס עס האָט זיי ניט אויפֿגעוועקט, נאָר עס האָט בײַ זיי אַנטוויקלט דאָס געפֿיל - קום און נעם דיר הנאה פֿון וואָס עס איז נאָך פֿאַרבליבן, מיר האָבן נאָך אַ ביסל צײַט צו לעבן, טו הנאה האָבן ווי עס באַדאַרף צו זײַן.
"אם יכופר העוון הזה לכם עד תמותון"
וְנִגְלָה בְאׇזְנָי יְהֹוָה צְבָאוֹת אִם־יְכֻפַּר הֶעָוֺן הַזֶּה לָכֶם עַד־תְּמֻתוּן אָמַר אֲדֹנָי יְהֹוִה צְבָאוֹת׃ - און עס איז אַנטפּלעקט געוואָרן אין מײַנע אויערן פֿון ה' צבאות: אויב דער דאָזיקער עוון וועט אײַך פֿאַרגעבן ווערן ביז איר וועט שטאַרבן, האָט געזאָגט דער אייבערשטער ה' צבאות.
און דעמאָלט שווערט ער אין נאָמען פֿונעם אייבערשטן אַז ער וועט זיי ניט מוחל זײַן ביז זיי וועלן סוף-כּל-סוף טאַקע שטאַרבן, אַזוי ווי זיי האָבן געזאָגט "אכול ושתו כי מחר נמות" - וועט עס טאַקע ניט פֿאַרגעבן ווערן ביז זיי וועלן שטאַרבן. דער מלבי"ם דערקלערט נאָך ווײַטער: "עד תמותון" איז טײַטש ווי "לעד תמותון" - דער אייבערשטער הערט דאָס, און דער עוון וועט אײַך ניט פֿאַרגעבן ווערן, און ניט בלויז דאָס, נאָר אויף אייביק וועט איר שטאַרבן: איר וועט שטאַרבן אין דער וועלט און איר וועט אויך שטאַרבן אויף יענער וועלט. און "ונגלה" - זאָגט דער אייבערשטער: עס איז גלוי וידוע פֿאַר מיר וואָס זיי רעדן, און דעריבער שווער איך אויב דער דאָזיקער עוון וועט אײַך פֿאַרגעבן ווערן ביז איר וועט שטאַרבן.
און לכאורה, פֿאַרוואָס דווקא "העוון הזה", דער דאָזיקער עוון? עס איז משמע אַז דער לעצטער עוון איז גרעסער פֿון די פֿריִערדיקע. און פֿאַרוואָס איז ער ערגער פֿון אַלע עבירות וואָס זיי האָבן אָפּגעטאָן? אין ירושלים פֿאַרן חורבן איז דאָך געווען עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים - בײַם חורבן בית ראשון זענען דאָך געווען אַלע שווערע עבירות. פֿאַרוואָס איז דען דער דאָזיקער עוון פֿון "אכול ושתו כי מחר נמות" גרעסער פֿון אַלעמען, אַז ער קען ניט פֿאַרגעבן ווערן ניט דורך שווערד, ניט דורך הונגער און ניט דורך גלות, און גאָרנישט וועט אים ניט מכפר זײַן חוץ מיתה?
דער טעם דערפֿון איז: כּל-זמן עס קומען קלעפּ און דער מענטש וועקט זיך אויף צו תשובה, איז דאָ פֿאַר אים אַ האָפֿענונג און עס איז דאָ אַ סיבה אים איבערצולאָזן אויף דער וועלט. אָבער פֿון יענעם מאָמענט וואָס די קלעפּ ניט בלויז וואָס זיי וועקן אים ניט אויף, נאָר זיי שלעפּן אים נאָך מער אַראָפּ אין דער טיפֿעניש פֿונעם תהום - וואָס זאָגט ער דען? עס איז אַזוי שלעכט? טאָ לאָמיר נאָך מער הנאה האָבן, ווײַל אַלץ גייט זיך באַלד ענדיקן - דעמאָלט זאָגט דער קדוש ברוך הוא: עס איז שוין מער ניטאָ קיין זינען אין די קלעפּ, די מכות וועקן אײַך מער ניט אויף. און דעריבער "אם יכופר העוון הזה לכם עד תמותון": אויף דעם איז ניטאָ קיין כּפּרה, ווײַל דער גאַנצער שאַנס פֿונעם מענטש פֿאַר אַ תיקון איז דאָס וואָס מען שלאָגט אים און ער טוט תשובה, מען וועקט אים אויף און ער דערמונטערט זיך; אָבער אויב דאָס שלעפֿערט אים בלויז נאָך מער אײַן און זאָגט אים אויסצונוצן מער עולם הזה - אויף דעם איז שוין מער ניטאָ קיין שום כּפּרה.
און דאָס איז דער פשט פֿון "ונגלה באוזני ה' צבאות": זאָגט דער קדוש ברוך הוא, אײַערע מחשבות זענען גלוי פֿאַר מיר, און דעריבער וועל איך אײַך געבן אַ שטראָף וואָס אויף איר וועט גאָרנישט זײַן קיין כּפּרה. און עס איז פֿאַראַן נאָך אַ ביאור: "עד תמותון" - מותא תניינא, אַ צווייטער טויט אויף יענער וועלט; וואָס ביז איצט איז אײַך בלויז צוגעזאָגט געוואָרן מיתה אין דער וועלט, איז איצט פֿאַרזיכערט פֿאַר אײַך אויך מיתה אויף יענער וועלט. און "ונגלה באזני", לויט תרגום יונתן, זאָגט דאָס דער נביא: אין מײַנע אויערן איז אַנטפּלעקט געוואָרן, מיט מײַנע אייגענע אויערן האָב איך געהערט ווען די גזירה איז נגזר געוואָרן פֿונעם אייבערשטן. דאָס הייסט, איך אַנטפּלעק אײַך דברים מן החדר, פֿון הינטערן פּרגוד: איך האָב געהערט ווי ה' צבאות האָט געשוואָרן אַז דער דאָזיקער עוון וועט ניט פֿאַרגעבן ווערן ביז איר וועט שטאַרבן.
און פֿאַרוואָס איז דאָס אַזוי האַרב? חז"ל זאָגן: בײַ יעדן וואָס האָט אין דער האַנט דעם עוון פֿון חילול השם, האָט ניט תשובה דעם כּוח אָפּצוהאַלטן, און ניט יום הכיפורים מכפר צו זײַן, און ניט ייסורים אָפּצורייניקן, נאָר אַלע שטעלן אָפּ און די מיתה רייניקט אויס. און דאָס איז דער טײַטש "אם יכופר העוון הזה לכם עד תמותון" - עס מוז קומען אַ מיתה, און ערשט דעמאָלט וועט זײַן אַ מירוק אויף דעם שרעקלעכן עוון פֿון חילול השם. עס זענען דאָ גזירות, עס זענען דאָ צרות, און דו זאָגסט: קומט לאָמיר מאַכן אַ פֿײַערונג, לאָמיר מאַכן אַ מסיבה? דאָס איז אַ שרעקלעכער חילול השם, און אויף דעם איז געזאָגט געוואָרן אַז עס וועט ניט זײַן קיין כּפּרה ביז מען וועט שטאַרבן.
צום סך-הכּל:
דער נביא שטעלט אַראָפּ אַ צופֿע אויפֿן פֿאַל פֿון ירושלים, און אַלץ וואָס ער זעט איז קעגן דעם סדר פֿון דער נאַטור: די גיבורים לויפֿן אַרויף אויף די דעכער אַנשטאָט אַרויסצוגיין צום טויער, אַ שטאָט אַרומגענומען מיט אַ מויער און געוואוינט צו מלחמות וואָס אירע מענטשן שטאַרבן פֿון הונגער און ניט פֿון שווערד און ניט אין שלאַכט, און אָפֿיצירן און שׂרים וואָס אַנטלויפֿן פֿונעם קאַמף. דאָס אַלץ ווײַזט אויף אַז דאָ איז ניטאָ קיין נאַטירלעכער גאַנג, נאָר אַ גזירה פֿון ה' צבאות: אַ טאָג פֿון בהלה, פֿאַרגוואַלטיקונג און צעטומלטקייט ("יום מהומה ומבוסה ומבוכה"). און אַנשטאָט צו קוקן צום באַשעפֿער און זען איר באַשאַפֿער פֿון דער ווײַטנס, און פֿאַרשטיין אַז די שטאָט וואָס איז באַשאַפֿן געוואָרן אינעם פּלאַן פֿון דער בריאה גופֿא פֿירט זיך ניט אויפֿן נאַטירלעכן וועג, האָבן זיך די מענטשן פֿון ירושלים געוואָנדן צו תּחבולות: איינזאַמלען וואַסער, אומרוואַרפֿן הײַזער, אַ בריכה צווישן די צוויי מויערן. די השתדלות אַליין איז ניט קיין פּסול - חזקיהו האָט געטאָן דאָס זעלבע, נאָר ער האָט געטראָסט אין ה' אלוקי ישראל; דער פּסול ליגט אין אַן השתדלות וואָס זאָגט "מיר וועלן זיך אַליין אַן עצה געבן". און צום סוף, ווען דער אייבערשטער האָט גערופֿן צו געוויין און קלאָג, האָבן זיי געענטפֿערט מיט ששון ושמחה, "אכול ושתו כי מחר נמות" - און דערמיט האָבן זיי פֿאַרוואַנדלט די קלאַפּ וואָס דאַרף אויפֿוועקן אין אַ שלאָפֿמיטל, און דאָס איז דער חילול השם וואָס האָט ניט קיין כּפּרה נאָר דורך מיתה.