הקדמה: נאָך אַ נבואה אויף בבל
קאַפּיטל כ"א הייבט זיך אָן מיט אַ נבואה איבער דעם פֿאַל פֿון בבל. רש"י פֿרעגט אַ פֿרעגע וואָס ליגט אויפֿן האַנט: מיר האָבן דאָך שוין געזען אַ נבואה אויף בבל אין פּרקים י"ג און י"ד, און דאָרטן זענען געזאָגט געוואָרן אויף איר זייער שווערע זאַכן, אַז זי וועט זײַן פֿאַרוויסט און וועט מער נישט אויפֿגעבויט ווערן, "לֹא יַהֵל שָׁם עֲרָבִי", און אויך פֿון אַ היסטאָרישן קוקווינקל זעען מיר ווי די נבואה איז מקוים געוואָרן, און דאָס אַלטע בבל ליגט אין חורבֿות ביזן הײַנטיקן טאָג. אויב אַזוי, פֿאַרוואָס קומט דאָ צוריק נאָך אַ נבואה קעגן בבל? ענטפֿערט רש"י: צומאָל קומט די נבואה אינעם מויל פֿונעם נבֿיא אין איין נוסח, און שפּעטער קומט זי אין אַן אַנדער נוסח. אַזוי איז דער סדר פֿון נבואה.
דער מלבי"ם דעקלערט פֿאַרוואָס בבל ווערט דאָ אָנגערופֿן "מדבר ים": מדי און פרס זענען געווען אין צפֿון-מזרח פֿון בבל, קומט אויס אַז בבל איז מערב-דרום קעגן זיי. "ים" באַצייכנט דעם מערבֿ, און "מדבר" באַצייכנט דעם דרום (אומעטום וווּ מען וויל זאָגן דרום זאָגט מען "ארץ מדבר", "ארץ דרום"). און אויסער דעם הייסט זי "מדבר" ווײַל צווישן בבל און מדי מיט פרס איז געווען אַ מדבר, און דורך דעם דאָזיקן מדבר זענען די שונאים געקומען, און אויף דעם דאָזיקן קומען פֿון די שונאים באַשרײַבט דאָ דער נבֿיא.
הינטערגרונט: די מעשה אין ספר דניאל
כּדי צו פֿאַרשטיין די נבואה דאַרף מען קורץ מקדים זײַן וואָס עס ווערט דערציילט אין ספר דניאל. ווען מדי און פרס האָבן מלחמה געהאַלטן מיט בבל, איז בלשאצר געלונגען צו פֿאַרטריבן די שונאים און בײַקומען זיי, און זיי זענען צוריקגעגאַנגען צו זייער לאַנד. "בֵּהּ בְּלֵילְיָא" - אין יענע נאַכט - האָט בלשאצר געמאַכט אַ גרויסן משתה, אַרויסגענומען די כלי בית המקדש, זייענדיק זיכער אַז כּלל ישראל וועט שוין מער נישט אויסגעלייזט ווערן. און דעמאָלט איז אַרויס אַ פֿינגער פֿון אַ האַנט און האָט אָנגעשריבן אויפֿן וואַנט פֿונעם פּאַלאַץ "מְנֵא מְנֵא תְּקֵל וּפַרְסִין": דער אויבערשטער האָט געציילט דײַן מלוכה און זי איז געפֿונען געוואָרן פֿעלערהאַפֿטיק, און דערפֿאַר האָט ער באַשלאָסן זי צעטיילן. אַלע חכמים האָבן נישט געוווּסט ווי דאָס אויסצוטײַטשן, און דניאל האָט אים מפרש געווען אַז ער וועט פֿאַרלירן זײַן מלוכה. "בֵּהּ בְּלֵילְיָא קְטִיל בֵּלְשַׁאצַּר" - אין יענע זעלבע נאַכט איז בלשאצר דערהרגעט געוואָרן דורך אַן אינערלעכן אויפֿשטאַנד, און יענע מורדים זענען געלאָפֿן מודיע זײַן פֿאַר מדי און פרס, וואָס זענען שוין געווען אויפֿן וועג צוריק צו זייער לאַנד: קומט, בלשאצר איז דערהרגעט געוואָרן! זיי זענען צוריקגעקומען און האָבן איינגענומען בבל.
די נבואה וואָס שטייט פֿאַר אונדז איז אַ פֿריִערדיקע נבואה אויף דער דאָזיקער ווירקלעכקייט. דער נבֿיא מאָלט אונדז פֿאָר צוויי שומרים, צוויי וואַכפּאָסטנס: איינער איז אַ בבלישער צופה, וואָס שטייט יענע נאַכט אויפֿן מויער פֿון בבל, און זעט ווי די מחנה פֿון פרס קומט צוריק. לכתחילה דאַכט זיך אים די מחנה ווי שטויב וואָס ווערט געטראָגן אינעם ווינט פֿונעם מדבר, און ערשט דערנאָך ווערט ער געווויר פֿונעם אויפֿשטאַנד און אַז די שונאים קומען איצט חרובֿ מאַכן בבל, און ער ווערט אָנגענומען מיט שוידער, שרעק און ציטער. און דער צווייטער צופה איז פֿון כּלל ישראל, וואָס קוקט אַרויס און האָפֿט: רבונו של עולם, ווען וועט שוין מקוים ווערן דאָס וואָס דו האָסט צוגעזאָגט איבער דעם פֿאַל פֿון בבל? אויך ער זעט די זעלבע בילדער, אָבער נישט מיט שרעק און פֿורכט ווי דער בבלישער צופה, נאָר מיט שמחה און דערהויבנקייט, אַז אָט צאָלט דער אויבערשטער ענדלעך אָפּ פֿאַר בבל וואָס האָט אַזוי פֿיל געפּלאָגט און געפּײַניקט כּלל ישראל.
פסוק א: דאָס זען דעם שטויב פֿונעם מדבר
מַשָּׂא מִדְבַּר־יָם כְּסוּפוֹת בַּנֶּגֶב לַחֲלֹף מִמִּדְבָּר בָּא מֵאֶרֶץ נוֹרָאָה׃ - די נבואה איבער דעם מדבר פֿונעם ים, ווי שטורעמווינטן וואָס לויפֿן דורך אינעם דרום, אַזוי קומט ער פֿונעם מדבר, פֿון אַ שרעקלעך לאַנד.
דער בבלישער צופה רעדט. צום ערשט באַשרײַבט ער: עס דאַכט זיך מיר ווי איך זע שטורעמווינטן וואָס לויפֿן דורך אינעם נגב פֿונעם מדבר און הייבן אויף אַ גרויסן שטויב (נגב ווערט אַזוי גערופֿן ווײַל עס איז אויסגעטריקנט - מנוגב - פֿון וואַסער, און געוויינטלעך באַצייכנט עס אַ מדבר). דערנאָך קוקט ער בעסער און זאָגט "מִמִּדְבָּר בָּא" - דער שטורעם און דער שטויב קומען פֿון דער ריכטונג פֿונעם מדבר. און ווען ער קוקט נאָך טיפֿער זאָגט ער "מֵאֶרֶץ נוֹרָאָה" - דאָס איז פרס, וואָס די בבלים האָבן אַזוי מורא געהאַט און געציטערט פֿאַר איר. די מיליטערן וואָס קומען איצט זענען פֿון אַ שרעקלעך לאַנד: דאָס זענען די פּערסישע חיל וואָס קומען יענע נאַכט צוריק אײַננעמען בבל, נאָכדעם וואָס זיי האָבן געהערט אַז בלשאצר איז דערהרגעט געוואָרן דורך די מורדים.
פסוק ב: דער פֿאַררעטער פֿאַרראַט און דער רויבער רויבט
חָזוּת קָשָׁה הֻגַּד־לִי הַבּוֹגֵד בּוֹגֵד וְהַשּׁוֹדֵד שׁוֹדֵד עֲלִי עֵילָם צוּרִי מָדַי כָּל־אַנְחָתָהּ הִשְׁבַּתִּי׃ - אַ שווערע זעונג איז מיר דערציילט געוואָרן: דער פֿאַררעטער פֿאַרראַט און דער רויבער רויבט; גיי אַרויף עילם, באַלאַגער מדי! איר גאַנצן קרעכץ האָב איך אָפּגעשטעלט.
דער צופה קוקט זיך אײַן און זאָגט: דאָס איז נישט קיין שטורעם און שטויב, נאָר "חָזוּת קָשָׁה הֻגַּד לִי" - אַ שווערער מראה איז מיר קלאָר געוואָרן. וואָס ווערט מיר קלאָר? אַז "הַבּוֹגֵד בּוֹגֵד" - עס איז פֿאָרגעקומען אַ רעוואָלט און אַ פֿאַרראַט צווישן די מענטשן פֿונעם קעניג בלשאצר, און פֿון דעם וואָס דער בוגד האָט פֿאַרראָטן און איז געגאַנגען רופֿן די גאַנצע מחנה פֿון די שונאים אַז זיי זאָלן קומען אַהער, "וְהַשּׁוֹדֵד שׁוֹדֵד" - מיט דעם כּוח קומט איצט דער רויבער, דאָס חיל פֿון פרס, וואָס קערט זיך צוריק צו רויבן און קעמפֿן ווידער קעגן בבל.
"עלי עילם צורי מדי" - דער וואַכער שילדערט די רייד פונעם בוגד: גיי אַרויף, עילם, קעגן בבל! ער לאַדט איין עילם, פרס און מדי אַרויפצוגיין אויף בבל, ווײַל מיר האָבן שוין געלייזט פֿאַר אײַך די פּראָבלעם און אומגעבראַכט דעם מלך. "צורי מדי" - האָט נישט קיין מורא פֿון בלשאצר און זאָרגט זיך נישט פֿאַר אים. "כל אנחתה השבתי" - יענע גאַנצע קרעכץ און שרעק וואָס איז געווען פֿאַר די בבליים, די גאַנצע מורא און שרעק, האָב איך אָפּגעשטעלט. איר דאַרפֿט זיך גאָרנישט זאָרגן, איר וועט מער נישט האָבן קיין מורא פֿון זיי, בלשאצר איז געהרג'עט, איר דאַרפֿט נאָר קומען און איבערנעמען די מלוכה.
פסוק ג: אַ חלחלה ווי די ווייען פֿון אַ יולדה
עַל־כֵּן מָלְאוּ מָתְנַי חַלְחָלָה צִירִים אֲחָזוּנִי כְּצִירֵי יוֹלֵדָה נַעֲוֵיתִי מִשְּׁמֹעַ נִבְהַלְתִּי מֵרְאוֹת׃ - דערפֿאַר זענען מײַנע לענדן פֿול געוואָרן מיט ציטער, ווייען האָבן מיך אָנגעכאַפּט ווי די ווייען פֿון אַ יולדה, איך בין צעטומלט פֿונעם הערן, איך בין דערשראָקן פֿונעם זען.
רש"י ערקלערט אַז דאָס איז דער נביא, וואָס איז אַ רחמן, און ער קרעכצט אויף דעם חורבן פֿון די אומות. און רש"י אַליין ברענגט אַז לויט דעם פשוט'ן פּשט זאָגט דער נביא די קינה ווי גלײַך בבל קלאָגט, און ער דינט פֿאַר איר ווי אַ מויל - נישט אַז ער טוט זיך באַדויערן אויף איר מפלה, נאָר אַז ער גיט אַן אויסדרוק צו איר קרעכץ און איר ווייטיק. אָבער דער מלבי"ם באַײַטשט אַז דאָס גאַנצע איז אַ המשך פֿון די ווערטער פֿונעם שומר און דעם וואַכער וואָס זעט די דאָזיקע זאַכן, און ער ווערט פֿאַרציטערט פֿון דער פּלוצעמדיקער שווערער שמועה אַז די פֿײַנט קומען אײַננעמען בבל: "על כן מלאו מותני חלחלה".
און נישט נאָר דאָס, נאָר "צירים אחזוני כצירי יולדה". די צירים ווערן אַזוי אָנגערופֿן לויט ווי די גמרא זאָגט, אַז אַ פֿרוי אין איר מוטערשויס האָט צירים אַזוי ווי טירן, און ווען אַ פֿרוי געבערט ווערט כביכול די טיר געעפֿנט. דאָס הייסט: ס'איז בײַ מיר געוואָרן אַזעלכע ווייען, אַזאַ צער און אַזאַ ווייטיק. דאָס איז געווען די צווייטע שטופֿע. און דערנאָך "נעוויתי משמוע נבהלתי מראות" - "עווה" איז מלשון בלבול און טירוף, איך האָב באַקומען אַ טירוף הדעת פֿון דעם וואָס איך האָב געזען, ביז איך בין נישט געווען ביכולת צו הערן, און אַלע כוחות פֿונעם גוף זענען פֿאַרקרימט און צערודערט געוואָרן. און נישט נאָר דאָס, נאָר איך בין אַזוי דערשראָקן געוואָרן אַז איך בין אַפֿילו נישט געווען ביכולת צו זען. אַזוי שילדערט דער וואַכער דעם פּחד וואָס האָט אים אָנגעכאַפּט ווען ער האָט געזען די שונאים צוריקקומען.
פסוק ד: פֿון אַ גרויסער שמחה צו אַ גרויסער חרדה
תָּעָה לְבָבִי פַּלָּצוּת בִּעֲתָתְנִי אֵת נֶשֶׁף חִשְׁקִי שָׂם לִי לַחֲרָדָה׃ - מײַן האַרץ איז פֿאַרבלאָנדזשעט, אַ שוידער האָט מיך דערשראָקן, די נאַכט פֿון מײַן באַגער האָט ער מיר פֿאַרוואַנדלט אין אַ ציטער.
"תעה לבבי" - נאָך אַ ירידה און בהלה בײַם וואַכער, ביז זײַן גאַנצער גוף איז אינגאַנצן בטל געוואָרן און דער כוח החיות אין אים איז פֿאַרלאָשן געוואָרן. און מער פֿון דעם: "פלצות בעתתני" - פלצות איז ווי אַ פּלאַצונג, ווי אַלע סטרונעס פֿונעם גוף און אַלע בלוט-רערן וואָלטן געפּלאַצט, ווי דער גאַנצער גוף האָט זיך צעפֿאַלן.
און פֿאַרוואָס? "את נשף חשקי שם לי לחרדה". דער מלבי"ם ערקלערט: "חשקי" איז מײַן רצון, און אים האָט ער "נשף", דאָס הייסט פֿאַרקרימט און אַוועקגערוקט פֿון זײַן אָרט. "נשף" איז פֿונעם אַראַמישן אויסדרוק "שף מדוכתיה" - עס איז אַראָפּגעשפּרונגען און זיך גערירט פֿון זײַן אָרט. און אַזוי אויך נשף הלילה הייסט "נשף", ווײַל דער טאָג איז אַרויס און די נאַכט איז אַרײַן, ער האָט פֿאַרלאָזט זײַן אָרט און אַן אַנדערער איז געקומען אויף זײַן אָרט. און די גמרא זאָגט אַז עס איז פֿאַראַן אַ נשף יום און עס איז פֿאַראַן אַ נשף לילה, און אויך נשף היום הייסט אַזוי ווײַל די נאַכט איז אַריבער, שף מדוכתיה, האָט פֿאַרלאָזט איר אָרט און דער טאָג איז געקומען. אַזוי אויך דאָ, "נשף חשקי" - יענער חשק וואָס איך האָב געהאַט פֿריִער, האָט דער שרעקלעכער פּחד וואָס איז אַריבער אויף מיר אים אָפּגערוקט פֿון מיר.
און דער מלבי"ם פֿירט אויס אַ יסוד אין דעם מענטשנ'ס נפש: ווען עס קומט צום מענטש אַ זאַך פֿון חרדה, ברענגט עס אים אַ גרויסע בהלה. אָבער אויב עס קומט צו אים אַ זאַך פֿון חרדה אין דער צײַט ווען ער געפֿינט זיך אין אַ גרויסער שמחה, איז די בהלה און דער פּחד זיבנפֿאַכיק, ווײַל דאָס טאָפּלט דעם שגעון און דעם תמהון דורך דעם וואָס דער גוף און זײַנע חושים ווערן פּלוצעם אַריבערגעוואָרפֿן פֿון דער ששון צום גרויסן פּחד, ביז דער מענטש געפֿינט זיך אין אַ מין צושטאַנד פֿון בלבול און ווייסט נישט צי ער איז אין אַ שמחה צי אין אַ שרעקלעכן פּחד. און דאָס איז די גרעסטע בהלה.
און דער רד"ק ערקלערט "את נשף חשקי": יענע נאַכט האָט דאָך בלשאצר געמאַכט אַ נשף און אַ משתה, אַלע זענען פֿריילעך, און פּלוצעם אין איין מאָמענט האָט זיך יענער נשף חשקי פֿאַרוואַנדלט אין אַ שרעקלעכער חרדה. די פֿריילעכסטע צײַט איז פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין דער מערסט דערשראָקענער און שוידערלעכער צײַט. און אין אַזאַ מצב הייבט אַ מענטש אָן צו פֿאַנטאַזירן און זען צל הרים כהרים, און זען שרעקלעכע און דערשרעקנדיקע זאַכן, מחמת זײַן נפש ווערט פֿאַרוואָרפֿן אין איין רגע פֿון אַ גרויסער שמחה צו אַ גרויסער בהלה און אַ ריזיקן פּחד.
פסוק ה: צווישן דעם טיש און דעם שילד
עָרֹךְ הַשֻּׁלְחָן צָפֹה הַצָּפִית אָכוֹל שָׁתֹה קוּמוּ הַשָּׂרִים מִשְׁחוּ מָגֵן׃ - מען גרייט דעם טיש, מען שטעלט די וואַך, מען עסט און מען טרינקט; שטייט אויף, איר שׂרים, שמירט אָן דעם שילד מיט בוימל.
זאָגט דער מלבי"ם: דאָ שילדערט דער מליץ אַ מענטש וואָס איז געוואָרן משוגע, וואָס ער שפּרינגט פֿון שרעק צו גרויס שׂמחה, און פֿון גרויס שׂמחה צוריק צו שרעק, און אַלע זענען אין אַ בהלה, און די צוויי פֿאַנטאַזיעס צוזאַמען ברענגען אים אַ גוואַלדיקע איבערקערעניש. דערפֿאַר רופֿט ער אויס "ערוך השולחן" - גרייט צו דעם טיש און די סעודה, און פֿון דער אַנדערער זײַט "צפה הצפית" - זײַ גרייט, האַלט אַן אויג און קוק גוט, ס'איז דאָ אַ מלחמה. און דערנאָך קערט ער זיך ווידער אום און רופֿט אויס "אכול שתה" - ס'איז דאָ אַ באַל, ס'איז דאָ שׂמחה, און גלײַכצײַטיק פֿון דער אַנדערער זײַט "קומו השרים משחו מגן" - ס'איז דאָ אַ קאַמף. דאָס איז אַ הין-און-הער וואָס קומט פֿון דעם פּחד און ציטערניש וואָס איז אַרײַנגעפֿאַלן אינמיטן דער שׂמחה, און דער מענטש קען זיך נישט געפֿינען דאָס אָרט און איז אינגאַנצן צומישט.
וואָס באַטײַט "משחו מגן"? דערקלערן די מפרשים, אַז זייער שטייגער איז געווען ווען מען איז אַרויס אין מלחמה אָנצושמירן דעם שילד מיט בוימל, כּדי אָפּצוגליטשן פֿון אים די פֿײַלן און שווערדן וואָס קלאַפּן אָן אין אים. און דאָס איז אויך דער פּרוש פֿון דעם וואָס שטייט בײַ יהונתן: "מגן גיבורים נגעל". וואָס מיינט הגעלה בלשון הקודש? "שורו עיבר ולא יגעיל" - יגעיל מיינט ער שפּײַט אויס, הגעלה באַטײַט אויסשפּײַען, אויסשפּײַונג. און דערפֿאַר "מגן גיבורים נגעל" באַטײַט אַז דער בוימל וואָס איז געווען אײַנגעזאַפּט אינעם שילד און האָט געדאַרפֿט באַשיצן אַז ער זאָל נישט אײַננעמען די פֿײַלן - איז אַרויסגעגאַנגען און פֿאַרלוירן געוואָרן, און ממילא האָט די פֿײַל געקענט דורכשניידן דעם שילד און די שווערד אים צעהאַקן, און דורך דעם איז געקומען די מפלה. קומט אויס אַז דער אויסדרוק "משוח בשמן" דריקט אויס דעם שטאַרקן שילד וואָס דער בוימל איז נאָך אויף אים. און רש"י ברענגט נאָך אַ ביאור אויף "צפה הצפית": מען זאָל אויפֿשטעלן די מנורה, ווײַל בײַ יענער משתה האָט מען אויפֿגעשטעלט די מנורות, וואָס די מנורות זענען געווען אַ סימן פֿון וויכטיקייט און אַ סימן פֿאַר מלכים, ווײַל אַזוי איז געווען זייער שטייגער.
פסוק ו: דער צווייטער צופה
כִּי כֹה אָמַר אֵלַי אֲדֹנָי לֵךְ הַעֲמֵד הַמְצַפֶּה אֲשֶׁר יִרְאֶה יַגִּיד׃ - וואָרום אַזוי האָט גאָט צו מיר געזאָגט: גיי שטעל אויף דעם וואַכפּאָסטן, וואָס ער וועט זען זאָל ער זאָגן.
דאָ שילדערט דער נביא דעם צווייטן צופה, וואָס שטייט אויפֿן וואָרט פֿון הקדוש ברוך הוא, און ער איז דער "מצפה" וואָס שטייט און וואַרט ווען ס'וועט שוין קומען די מפלה פֿון בבל, און ווען יענע שילדערונגען אין פּרקים י"ג און י"ד וועלן מקוים ווערן למעשה.
רש"י טײַטשט ווער איז יענער מצפה: הקדוש ברוך הוא האָט געזאָגט צו ישעיהו, אין דער צוקונפֿט וועט איינער פֿון דײַנע תלמידים קלאָגן אויף מײַנע מדות וועגן דער לאַנגער רואיקייט פֿון בבל - ער וועט קומען מיט אַ טענה: רבונו של עולם, פֿאַרוואָס איז בבל נאָך אַלץ רואיק, עס זענען דאָך דאָ האַרבע נבואות אויף איר, פֿאַרוואָס נעמסטו זיך נישט אָן פֿון איר? און ווער איז ער? דאָס איז חבקוק, וואָס האָט געזאָגט "על משמרתי אעמודה ואצפה לראות מה ידבר בי", און ער האָט געצויגן אַ ראָד און זיך געשטעלט דערין און געזאָגט: איך ריר זיך נישט פֿון דאַנען ביז הקדוש ברוך הוא וועט זיך אָננעמען פֿון בבל. האָט הקדוש ברוך הוא געזאָגט צו ישעיהו: שטעל אויף יענעם מצפה און פֿאַרזיכער אים פֿון מײַנעטוועגן, אַז ער זאָל שטיין אויף זײַן וואַך, און וואָס ער וועט זען בײַ דער מפלה פֿון בבל זאָל ער דערציילן. כּביכול ווענדט ער זיך צו אים: אָט יעצט נעם איך זיך אָן פֿון בבל, און איך וויל ער זאָל שילדערן די זאַכן, אַז אַזוי ווי איך האָב צוגעזאָגט, אַזוי האָב איך צום סוף מקוים געווען.
דער מלבי"ם, ווי דערמאָנט, גייט נישט אַרײַן אין אַ ספּעציפֿישן מענטש, נאָר ער שילדערט וואָס דער בבלישער צופה זעט און דעם פּחד און שוידער וואָס האָט אים אָנגענומען, און וואָס דער אידישער צופה זעט, וועלכער וואַרט אַז די נבואה זאָל מקוים ווערן און ס'זאָל קומען די מפלה פֿון בבל. און דער מלבי"ם מאַכט אַ חילוק צװישן אַ "מצפה" און אַ "צופה": אַ צופה איז אַ מענטש וואָס גרייט זיך אָן צו זען וואָס ס'גייט קומען אין דער צוקונפֿט, און די זאַך וואָס ער קוקט דערויף איז נאָך נישט קעגנאיבער זײַנע אויגן און ער וואַרט, אַזוי ווי "צופה נתתיך לבית ישראל". אָבער אַ "מצפה" איז דער וואָס האָט אַ האָפֿענונג צו זען אַ געוויסע זאַך, אַזוי ווי "ואני בה' אצפה", "בוקר אערוך לך ואצפה" - ער האָט אַ האָפֿענונג צו דער זאַך.
פסוק ז: בלויז אַ פּאָר רײַטער
וְרָאָה רֶכֶב צֶמֶד פָּרָשִׁים רֶכֶב חֲמוֹר רֶכֶב גָּמָל וְהִקְשִׁיב קֶשֶׁב רַב־קָשֶׁב׃ - און ער האָט געזען אַ רײַטוואָגן, אַ פּאָר רײַטער, אַ רײַטער אויף אַן אייזל, אַ רײַטער אויף אַ קעמל, און ער האָט זיך צוגעהערט מיט גרויס אויפֿמערקזאַמקייט.
דער מצפה שטייט אַ לאַנגע צײַט אויף דער וואַך און האָפֿט צו זען ווען בבל וועט שוין פֿאַלן. און ווען ס'קומט די צײַט פֿון דער בשׂורה, וואָס זעט ער? ער האָט געמיינט אַז ער וועט זען שווערע כּוחות, פֿיל פֿעלקער אַרום וואָס קומען מלחמה האַלטן, אָבער אַנשטאָט דעם זעט ער אַ געשפּאַן פֿון צוויי רײַטער, אַ רײַטער אויף אַן אייזל און אַ רײַטער אויף אַ קעמל. צוויי רײַטער, איינער אויף אַן אייזל און איינער אויף אַ קעמל. איז דען מעגלעך אַז פֿון דעם זאָל אַרויסוואַקסן די מפלה פֿון בבל? וואָס ער האָט נישט פֿאַרשטאַנען איז, אַז די צוויי זענען די צוויי שׂרים וואָס זענען אַנטלאָפֿן יענע נאַכט פֿון בבל און זענען געלאָפֿן צום מלך פֿון פּרס אים צו מעלדן: קום צוריק, מיר האָבן דיר געעפֿנט דעם וועג. זיי זענען די וואָס האָבן געהרג'עט בלשאצר, און זיי זענען געווען די מפלה פֿון בבל.
און פֿאַרוואָס "רכב חמור רכב גמל"? ווײַל אַזוי איז דער שטייגער פֿון אַנטלאָפֿענע. אַ מענטש וואָס גרייט זיך צו, שטעלט אָן וועגענער, פֿערד, און אַלץ וואָס פֿאָדערט זיך, אָבער ווער ס'אַנטלויפֿט אין איין רגע - ער זעט אַן אייזל, שפּרינגט ער דערויף און אַנטלויפֿט; ער זעט אַ קעמל, שטײַגט ער דערויף און אַנטלויפֿט. ער האָט נישט קיין צײַט צו זוכן קיין געשפּאַן ווי עס דאַרף צו זײַן. "והקשיב קשב רב קשב" - ער הערט און זעט ווי די אַנטלאָפֿענע לאָזן הערן אַן אויפֿמערקזאַמע שטימע, גלײַך ווי זיי זאָגן: פֿון אונדז וועט אַרויסגיין די בשׂורה פֿונעם סוף פֿון בבל, מיר זענען די מבשׂרים.
פסוק ח: עומד בייטאג און ניצב ביי די נעכט
וַיִּקְרָא אַרְיֵה עַל־מִצְפֶּה אֲדֹנָי אָנֹכִי עֹמֵד תָּמִיד יוֹמָם וְעַל־מִשְׁמַרְתִּי אָנֹכִי נִצָּב כָּל־הַלֵּילוֹת׃ - און ער האט אויסגערופן ווי אן אריה: מיין האר, אויפן וואכטורם שטיי איך תמיד בייטאג, און אויף מיין וואך בין איך געשטעלט אלע נעכט.
און דעמאלט טראכט ער צו זיך: מיין האפענונג איז פארפאלן. איך האב געהאפט צו זען דעם פאל פון בבל, און אנשטאט דעם זע איך איינעם אויף אן אייזל און איינעם אויף א קעמל. שטייט ער און שרייט ווי אן אריה: רבונו של עולם, "אנוכי עומד תמיד יומם ועל משמרתי אנוכי ניצב כל הלילות" - וואו איז די הבטחה וואס דו האסט צוגעזאגט? איך שטיי דא אזוי לאנג, און דאס איז וואס איך זע?
איז דער מלבי"ם מדייק: ביים מצפה שטייט "עומד", און ביים משמר שטייט "ניצב". און דער חילוק, ווי מיר האבן שוין געזען עטליכע מאל אין דעם ביאור פונעם מלבי"ם: "עומד" מיינט בלויז אז ער זיצט נישט, בשעת "ניצב" באדייט איינער וואס שטארקט זיך אויף זיין פלאץ, א פעסטע שטעלונג, מיט כוח און שטארקייט. דערפאר ביים מצפה, וואו ער קוקט נאר ארויס צו זען עפעס, שטייט עומד. אבער ביים משמר, וואו ער היט אז שונאים זאלן נישט קומען, און ער איז גרייט צו קעמפן קעגן זיי - דארט שטייט ניצב.
און רש"י ווי זיין שטייגער טייטשט אז די נבואה פון ישעיהו איז געקומען צו טרייסטן חבקוק'ן, וואס דער הקדוש ברוך הוא זאגט אים: אט דאס אויף וואס דו האסט אזוי שטארק געווארט, קומט יעצט אן. "ויקרא אריה" - דאס איז חבקוק, וואס האט געצויגן א קרייז און זיך געשטעלט אינעווייניג און געזאגט: איך שטיי און בין ניצב און איך ריר זיך נישט פון דאנען. און א רמז דערויף, ווייל "אריה" איז בגימטריא חבקוק. און כביכול ווענדט זיך צו אים דער נביא און טרייסט אים אין דעם ענין.
פסוק ט: נפלה נפלה בבל אין איין רגע
וְהִנֵּה־זֶה בָא רֶכֶב אִישׁ צֶמֶד פָּרָשִׁים וַיַּעַן וַיֹּאמֶר נָפְלָה נָפְלָה בָּבֶל וְכָל־פְּסִילֵי אֱלֹהֶיהָ שִׁבַּר לָאָרֶץ׃ - און אט קומט דא א רייט-וואגן מיט מענטשן, א פאר רייטער; און ער האט זיך אנגערופן און געזאגט: געפאלן, געפאלן איז בבל! און אלע געצנבילדער פון אירע געטער האט ער צעבראכן צו דער ערד.
דער צופה שטייט און זאגט: רבונו של עולם, וואס זע איך דא? איך שטיי בייטאג און בין ניצב אלע נעכט, און פאר וואס? "הנה זה בא רכב איש צמד פרשים" - דאס איז דער פאל פון בבל וואס דו האסט צוגעזאגט? וועט דאס חרוב מאכן די מעכטיגע קעניגרייך פון בבל? אבער בשעת ער שרייט אזוי צום אויבערשטן, כאפט ער זיך פלוצלונג אז ער הערט קולות, און וואס שרייען זיי? "נפלה נפלה בבל". די זעלבע רייטער פונעם אייזל און קעמל קומען צום מלך פון פרס און שרייען צו אים: געפאלן איז בבל, קום און באזיג די שטאט, בלשאצר איז געהרג'עט געווארן.
און וואס וויל דער נביא דערמיט ארויסברענגען? אז דער פאל פון בבל וועט געשען אין איין רגע, אין איין סעקונדע. טראכט נישט אז ס'וועט זיין א באלאגערונג, און ס'וועלן קומען פיל פעלקער, און ס'וועלן זיין מלחמות. נישט אזוי. איין רגע זעט ער א רייט-וואגן און רייטער און פרעגט: וואס איז דאס, וואו איז דא דער פאל? און א סעקונדע שפעטער מעלדט מען: מ'האלט שוין נאכדעם, בבל איז אפגעמעקט געווארן, נפלה בבל. פרס קומט צוריק און נעמט איין בבל ווי מ'זאגט שפאצירנדיג, אן קיין נויט אין מלחמות און אן קיין קאמפן. איין מינוט פריער איז אזא זאך אפילו נישט ארויפגעקומען אויפן געדאנק, און א סעקונדע שפעטער איז שוין נישטא מער קיין בבל. דאס איז די נבואה וואס דער נביא באקומט פונעם אויבערשטן: דער מפלה פון בבל וועט קומען פלוצלונג אין איין רגע.
פסוק י: מדושתי ובן גורני
מְדֻשָׁתִי וּבֶן־גָּרְנִי אֲשֶׁר שָׁמַעְתִּי מֵאֵת ה' צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל הִגַּדְתִּי לָכֶם׃ - מיין געדראשענער און קינד פון מיין שייער, וואס איך האב געהערט פון ה' צבאות אלקי ישראל, האב איך אייך דערציילט.
זאגט זיי דער נביא: אין דער דאזיגער נבואה זאג איך אייך פאר ווי אזוי דער פאל פון בבל וועט זיך אנהייבן, און ווי אזוי מ'וועט מאכן א קשר קעגן זייער הער בלשאצר. אבער די הריגות און דעם אומקום וואס דאס מיליטער פון פרס און מדי וועט אנמאכן אין בבל, ווי אזוי מ'וועט זיך נוקם זיין אין זיי און זיי אויסשלאגן - דאס באשרייב איך אייך נישט דא, ווייל דאס האב איך שוין באשריבן אין פרקים י"ג און י"ד, וואו ס'איז פאראן א פרטיות'דיגע שילדערונג ווי שווער דער מפלה פון בבל וועט זיין.
און יענע נבואה רופֿט דער נביא אָן "מדושתי ובן גורני": די נבואה אין וועלכער איך האָב נביאות געזאָגט אויף דער דישה וואָס דער אויבערשטער וועט צעדרעשן בבל. דישה איז דאָס וואָס מען פֿלעגט טאָן צו דער תבואה כדי אָפּצוזונדערן דאָס שטרוי פֿון די ווייץ: מען לייגט אַראָפּ דעם מורג חרוץ אויפֿן ווייץ, דער אָקס שלעפּט אים, און דאָס איז אַ זייער שווערער ברעט וואָס רײַבט די תבואה אויף דער ערד און צעטיילט דעם מוץ פֿון די קערנער, און דערנאָך וואַרפֿט מען עס אין ווינט (זורים ברוח). און דאָס איז אַ מליצה'דיגער אויסדרוק פֿאַר דער שטאַרקסטער קלאַפּ, ווײַל דישה איז אַ פֿאָליקע צעקוועטשונג, ווי ס'שטייט "תדוש הרים ותדוק וגבעות כמוץ תשים". דאָס הייסט: אַז דער אויבערשטער וועט צעדרעשן בבל און איר אומברענגען מיט אַ פֿולשטענדיגן חורבן, און דאָס האָב איך אײַך שוין פֿון לאַנג פֿריִער אָנגעזאָגט אין די פֿריִערדיגע נבואות. און "בן גורני" - פּונקט ווי דער גורן וואָס מען קלײַבט צונויף צו אים און מען דרעשט דאָרט, אַזוי וועט דער הקדוש ברוך הוא זיי צונויפֿנעמען און צעדרעשן, און ווי עס שטייט דאָרט "במורג חרוץ חדש בעל פיפיות", וואָס עס האָט שאַרפֿע שפּיצן און ער דרעשט די תבואה אויף אַ פֿולקאָמען אופֿן.
פסוקים יא-יב: משא דומה - מפלת אדום
פֿון דאָ גייט דער נביא אַריבער צו אַ גאָר נײַער נבואה, וועגן דעם פֿאַל פֿון אדום. און מיר האָבן שוין פֿריִער גערעדט אַז די חלוקה פֿון די פרקים איז אַ קריסטליכע חלוקה, און פֿון מקור איז אין אידישקייט גאָרנישט פֿאַראַן קיין חלוקה פֿון פרקים, נאָר בלויז פרשיות פתוחות און סתומות, אָן קיין נומערן און אָן קיין סימנים פֿון פרקים, און מיר האָבן שוין מסביר געווען פֿריִער פֿון וואַנען יענע חלוקה שטאַמט און וויאַזוי זי איז אַרײַנגעקומען אין אונדזער תנ"ך. און ווען מען וואָלט ווען געטיילט די פרקים כדבעי, וואָלט דאָ געדאַרפֿט אָנהייבן אַ נײַער פרק, ווײַל דאָ גייט דער נביא אַריבער צו רעדן וועגן אַן אַנדער אומה.
מַשָּׂא דּוּמָה אֵלַי קֹרֵא מִשֵּׂעִיר שֹׁמֵר מַה־מִּלַּיְלָה שֹׁמֵר מַה־מִּלֵּיל׃ - די נבואה וועגן דומה: צו מיר רופֿט מען פֿון שעיר: וואַכטער, וואָס איז געשען אין דער נאַכט? וואַכטער, וואָס איז געשען בײַ נאַכט?
זאָגט דער מלבי"ם אַז די דאָזיקע משא איז באַזירט אויף וואָס דער נביא עובדיה זאָגט: "אם גנבים באו לך אם שודדי לילה", "עד הגבול שלחוך כל אנשי בריתך". און דאָרטן האָט דער מלבי"ם מבאר געווען, אַז אדום זענען אַרויס פֿון די גרענעצן פֿון זייער לאַנד צו מלחמה האַלטן מיט די שונאים, נאָכדעם וואָס מען האָט זיי אָפּגענאַרט און געזאָגט אַז עס איז פֿאַראַן אַ מלחמה און ס'איז כדאי זיי זאָלן אַרויסגיין קעמפֿן, און ס'זענען דאָרט געווען יועצים וואָס האָבן פֿאַרפֿירט אדום זיי אַרויסצושלעפּן צום קאַמף. און ווען אדום איז אַרויס פֿון זײַן לאַנד, זענען די שונאים אַרײַן אינעם לאַנד און האָבן עס פֿאַרכאַפּט מיט גרינגקייט. בקיצור: מען האָט אים אונטערגעשטעלט אַ פּאַסטקע. און דעריבער פֿאַרגליכט זיי עובדיה צו גנבים און נאַכט-רויבערס, וואָס קומען אַרײַן מיט ליסט אָן דעם בעל הבית'ס וויסן.
און ער לייגט צו, אַז זיי האָבן געגזל'ט און גע'גנב'עט פֿון זיי מער ווי געוויינטלעכע גנבים און רויבער. ווײַל דער גנב האָט דאָך נישט קיין צײַט, ער נעמט בלויז וואָס ער זעט אָפֿן פֿאַר די אויגן און זוכט ווי צו אַנטלויפֿן, און ער האָט נישט קיין צײַט צו זוכן אין באַהאַלטענע זאַכן און אין פֿאַבאָרגענע ערטער (חוץ אויב דער בעל הבית איז אַוועקגעפֿאָרן אויף אַ וואָך, און דאַן האָט דער גנב אַ ליידיגע הויז און אַ פֿרײַע וואָך). אָבער בײַ אדום זענען זיי נישט געווען ווי געוויינטלעכע גנבים, נאָר זיי האָבן צוגענומען אויך דאָס וואָס איז געווען אין די באַהעלטענישן און אין די פֿאַרהוילענע ערטער, און האָבן גערויבט סײַ בײַ טאָג און סײַ בײַ נאַכט. און אויף דעם שטייט "איך נחפשו עשיו נבעו מצפוניו" - מען האָט געזוכט און געגראָבן, און אַפֿילו די מערסט פֿאַבאָרגענע אוצרות האָט מען צוגענומען פֿון עשיו.
אויף דעם יסוד גיט דער נביא איבער זײַן נבואה: "אלי קורא משעיר" - און שעיר דאָס איז אדום. דער וואַכטער וואָס מען האָט געשטעלט צו היטן דאָס לאַנד ווערט געפֿרעגט: "שומר מה מלילה, שומר מה מליל" - וואָס איז דאָרט געוואָרן אין שעיר, וואָס איז געשען אין יענער שרעקליכער נאַכט ווען מען איז באַפֿאַלן שעיר?
אָמַר שֹׁמֵר אָתָה בֹקֶר וְגַם־לָיְלָה אִם־תִּבְעָיוּן בְּעָיוּ שֻׁבוּ אֵתָיוּ׃ - דער וואַכטער האָט געזאָגט: עס איז געקומען דער פֿרימאָרגן און אויך די נאַכט; אויב איר ווילט פֿרעגן, פֿרעגט; קערט זיך אום און קומט.
ענטפֿערט דער וואַכטער: מיינט נישט אַז דער שונא איז געקומען ווי אַ גנב בײַ נאַכט און אַנטלויפֿט גלײַך מיט דער ליכטיקייט פֿונעם פֿרימאָרגן, ווײַל דער גנב דרייט זיך דאָך נישט בײַ טאָג צוליב זײַנע פֿחדים און שרעק. ס'איז נישט אַזוי; "אתה בוקר וגם לילה", און דער שונא געפֿינט זיך נאָך אַלץ דאָרט און פּלינדערט און רויבט. און פֿאַרוואָס זוכט איר דעם שונא אינדרויסן פֿון לאַנד? "אם תבעיון בעיו שובו אתיו" - אויב איר זוכט דעם שונא, קערט זיך אום און קומט צוריק צו אײַער לאַנד און דאָרט וועט איר אים געפֿינען. אדום זענען אַרויס פֿון זייער לאַנד דורך דער פֿאַרפֿירונג און זוכן וואו דער שונא איז, זאָגט זיי דער וואַכטער: דער שונא גראָבט שוין בײַ אײַך אין שטוב און האָט שוין צוגענומען אַפֿילו די באַהאַלטענע אוצרות; קערט זיך אום צו אײַער אָרט און איר וועט געוואויר ווערן אַז אין דער צײַט וואָס איר זענט פֿון דאַנען אַרויסגעגאַנגען, איז דער שונא אַרײַנגעקומען אַהער און ער פּלינדערט אײַער פֿאַרמעגן.
און רש"י טײַטשט אויפֿן דרך הדרוש: "אמר שומר" - דאָס איז דער הקדוש ברוך הוא, וואָס ווענדט זיך צו כלל ישראל און זאָגט: "אתה בוקר" - עס איז אין מײַן מעגלעכקייט צו מאַכן פֿאַר אײַך איצט אַ פֿרימאָרגן, דאָס הייסט צו ברענגען די גאולה; "וגם לילה" - און אין מײַן האַנט איז אויך די נאַכט וואָס איך האָב באַשטימט פֿאַר עשיו, ער זאָל אײַך פּײַניקן און מאַטערן, ווײַל די נאַכט שטעלט מיט זיך פֿאָר דינים און שוועריקייטן. און אין וואָס איז דאָס תלוי? "אם תבעיון בעיו" - אויב איר וועט בעטן און מתפלל זײַן צו פֿאַרגיכערן דעם קץ; "שובו אתיו" - טוט תשובה און דורך דעם וועט קומען דער קץ הגאולה. און דאָס איז דער לימוד: ס'איז נישט דער עיקר צו שרײַען "רבונו של עולם שיק משיח" - הגם דאָס איז אויך געוואַלדיג און אויך דאָס דאַרף מען - נאָר דער עיקר איז צו ענדערן די מעשים, שובו אתיו.
פסוק יג: משא בערב
מַשָּׂא בַּעְרָב בַּיַּעַר בַּעְרַב תָּלִינוּ אֹרְחוֹת דְּדָנִים׃ - די נבואה וועגן ערב: אין וואַלד אין אַראַביע וועט איר נעכטיגן, איר קאַראַוואַנען פֿון דדנים.
די נבואה איז אויף דעם מפלה פון בני קדר, וואס ישעיהו זאגט אויף זיי א נבואה אז זיי וועלן פאלן אין די הענט פון סנחריב. "אורחות דדנים" - קארוואנען (שיירות) פון בני דדן, וואס איז אן אומה וואס פלעגט רייזן דורך לאנד קדר. און בני קדר, די אראבער, זענען געווען מכניסי אורחים, און די דדנים פלעגן נעכטיגן ביי זיי. זאגט צו זיי דער נביא: פון יעצט אן, ווען קדר איז חרוב געווארן דורך סנחריב, האט איר שוין מער נישט ווער ס'זאל אייך ארייננעמען און ווער ס'זאל אייך געבן ווי צו נעכטיגן, און איר וועט מוזן שלאפן אין די וועלדער - "ביער בערב תלינו".
און דער מלבי"ם ברענגט נאך א פירוש, אז די רייד זענען געוואנדן צו בני ערב אליין און נישט צו די אורחים וואס קומען צו זיי: איר בני ערב וועט נעכטיגן אין וואלד ווען איר וועט זיין אין גלות. ווען איר וועט פארטריבן ווערן אין גלות דורך סנחריב, וועט איר נעכטיגן אין די וועלדער און גיין אין "אורחות דדנים", אין די וועגן וואס די וואנדערנדע בני דדן פלעגן גיין; אזוי אויך וועט איר וואנדערן און גיין אין גלות דורך סנחריב.
און פאר וואס קומט זיי די דאזיגע שווערע נבואה? זאגט רש"י: איך האב געזען וואס איר האט געטאן ווען אשור האט פארטריבן מיין פאלק אין גלות. בני ישראל פלעגן בעטן פון די שובים וואס פירן זיי אין וועג: נעמט אונז דורך בני ישמעאל, זיי זענען בני דודנו, זיי וועלן אונז העלפן און ביישטיין און רחמנות האבן אויף אונז. אבער איר פלעגט ארויסגיין און נעכטיגן אין וואלד אויפן וועג וואו די שיירות גייען דורך, און נישט נאר וואס איר האט נישט געזארגט פאר זיי און נישט געהאלפן אייערע ברידער, פאר בני ישראל וואס זענען פארטריבן געווארן דורך סנחריב, נאר איר האט זיי נאך געגעבן אויפגעבלאזענע זעקלעך (נודות נפוחים), ווי מ'וועט זען ווייטער: מ'האט זיי געברענגט געזאלצענע פיש וואס מאכן דארשטיג און טרוקענען אויס דעם האלז, און דערנאך האט מען זיי געברענגט אויפגעבלאזענע ליידיגע לעדערנע פלעשער און זיי אריינגעלייגט אין מויל, און די לופט איז אריין אין זיי און האט זיי געהרג'עט, און דורך דעם האבן זיי אויסגעהויכט די נשמה. דערפאר איז פאראן א שווערע נבואה קעגן זיי: אזוי ווי ישראל האבן גענעכטיגט אין וואלד, אזוי אויך וועט איר נעכטיגן אין וואלד, און אויפן וועג פון אורחות דדנים וועט איר גיין אין גלות דורך סנחריב, פונקט ווי אייערע ברידער בני ישראל זענען געגאנגען אין גלות.
פסוק יד: לקראת צמא התיו מים
לִקְרַאת צָמֵא הֵתָיוּ מָיִם יֹשְׁבֵי אֶרֶץ תֵּימָא בְּלַחְמוֹ קִדְּמוּ נֹדֵד׃ - אנטקעגן דעם דארשטיקן ברענגט וואסער, איר איינוואוינער פון לאנד תימא, מיט זיין ברויט זאלט איר באגעגענען דעם וואנדערער.
לויטן מלבי"ם זענען די רייד געזאגט געווארן צו די איינוואוינער פון לאנד תימא: דורך אייער לאנד וועלן דורכגיין די פליטים פון קדר, די אראבער פון וועמען מיר האבן גערעדט, און איר זאלט זיי אנטקעגנקומען מיט וואסער. און די זאכן ווערן ערקלערט אויף א דרך מליצה: אין תימא איז וואסער געווען בנמצא, ווייל תימא איז געווען א טאל, א נידעריגער ארט וואו וואסער איז פאראן, און אויב אזוי האט איר מיט לייכטקייט געקענט ברענגען וואסער פאר די וואס זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד. און נאך מער, ווייל בני קדר אליין זענען דאך שטענדיג געווען מכניסי אורחים, און יעדער וואס איז אנגעקומען צו זיי פלעגן זיי געבן ברויט און שפייז, איז דאך זיכער געווען פאסיג אז מ'זאל זיי כאטש אנטקעגנקומען מיט וואסער.
און לויט רש"י, ווי מיר האבן ערקלערט, גייט די נבואה אויף זיי, אויף בני קדר: פארוואס זענט איר נישט אנטקעגנגעקומען מיט וואסער פאר בני ישראל וואס זענען געגאנגען אין גלות און זענען דורכגעגאנגען אייער וועג, און אנשטאט דעם האט איר זיי געברענגט אויפגעבלאזענע לעדערנע פלעשער, און יענער האט אריינגעלייגט דעם פלאש אין מויל און דורך דעם האט ער אויסגעהויכט די נשמה. "לקראת צמא התיו מים" - איר האט געדארפט ברענגען וואסער פארן דארשטיגן פאלק, און איר אנשטאט דעם זענט זיי געווען צום אומגליק.
און נאך א זאך זאגט זיי דער אויבערשטער: ווען ישמעאל איז דאך געווען דארשטיג, בשעת ער איז פארטריבן געווארן דורך אברהם, ער צוזאמען מיט הגר, וואס האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן? ער האט אנטפלעקט פאר הגר א באר מים. "לקראת צמא התיו מים" - צי האב איך דען נישט אזוי געטאן פאר אייער פאטער ישמעאל, אז ווען ער איז געווען דארשטיג האב איך אים אנטפלעקט א קוואל וואסער? אבער איר, ווען כלל ישראל, בני דודיכם, גייען דורך אייער וועג, גיט איר זיי אפילו נישט קיין וואסער צו טרינקען, און נישט נאר דאס, נאר איר מאכט זיי נאך מער דארשטיג און ברענגט צו זייער טויט.
פסוק טו: בורחים מפני החרב
כִּי־מִפְּנֵי חֲרָבוֹת נָדָדוּ מִפְּנֵי חֶרֶב נְטוּשָׁה וּמִפְּנֵי קֶשֶׁת דְּרוּכָה וּמִפְּנֵי כֹּבֶד מִלְחָמָה׃ - ווארום צוליב שווערדן האבן זיי געוואנדערט, צוליב אן אויסגעשטרעקטער שווערד, און צוליב אן אנגעצויגענעם בויגן, און צוליב דעם שווערן לאסט פון מלחמה.
און בפרט אז זיי זענען דאך נישט געגאנגען שפאצירן און זענען נישט געגאנגען פאר מסחר, נאר צוליב דעם וואס די שווערד האט זיי נאכגעיאגט, די שווערד פונעם שונא. און קעגן דער שווערד איז נישט געווען מעגליך זיך צו שטעלן, "חרב נטושה" - אז איבערן גאנצן לאנד איז די שווערד געווען אויסגעשפרייט, און ס'איז נישט געווען מעגליך צו בלייבן אויפן ארט, און זיי האבן נישט געהאט קיין ברירה נאר איבערצולאזן זייער לאנד און צו וואנדערן. "ומפני קשת דרוכה" - זיי זענען געווען מלומדי קשת און עס האט זיי גארנישט געהאלפן, ווייל דער שונא איז געקומען מיט אן אנגעצויגענעם בויגן, דאס הייסט א בויגן גרייט צו שיסן. "ומפני כובד מלחמה" - און מיט דעם אלעם האבן זיי געקעמפט; מיינט נישט אז זיי האבן תיכף פארלאזט און זענען אנטלאפן, נאר זיי זענען אנטלאפן צוליב דעם כובד המלחמה וואס איז געווען אזוי שווער. און ווען א מענטש אנטלויפט צוליב דעם שווערן דרוק פון דער מלחמה, נאכדעם וואס ער האט פרובירט צו קעמפן און איז געווען געצוואונגען צו אנטלויפן, איז דאך נאך מער פאראן פלאץ צו שוינען און האבן רחמנות אויף אים. דאס איז דאך נישט קיין מענטש וואס איז ארויסגעגאנגען פאר מסחר אדער ארויס אויף א שפאציר, וואס מ'קען צו אים זאגן 'זארג דיך אליין פאר דיין עסן'. אדרבה, איר האט געדארפט העלפן און זארגן פאר זיי, און אנשטאט דעם זענט איר געגאנגען און אויסגעדארשט און אויסגעהונגערט זיי.
פסוקים טז-יז: בעוד שנה כשני שכיר
כִּי־כֹה אָמַר אֲדֹנָי אֵלָי בְּעוֹד שָׁנָה כִּשְׁנֵי שָׂכִיר וְכָלָה כָּל־כְּבוֹד קֵדָר׃ - וואָרום אַזוי האָט דער אייבערשטער געזאָגט צו מיר: אין נאָך אַ יאָר ווי די יאָרן פֿון אַ שׂכיר (אַ געדונגענעם אַרבעטער), וועט פֿאַרגיין דער גאַנצער כּבֿוד פֿון קֵדָר.
און דעריבער איז דאָס זייער שטראָף, אַזוי איז מיר איבערגעגעבן געוואָרן אין נבואה פֿונעם אייבערשטן. און וואָס מיינט "בעוד שנה כשני שכיר"? אַ יאָר סתם קען זײַן אַ יאָר מיט אַ פֿערטל, אַ יאָר מיט צוויי חדשים, צי אַ יאָר מיט אַ חודש און צוויי טעג. אָבער אַז מען זאָגט אַ יאָר "כשני שכיר", מיינט מען ווי אַ שׂכיר וואָס איז געדונגען געוואָרן צו אַרבעטן בײַם בעל הבית, וואָס ער אַרבעט מיט אים ביז דער לעצטער סעקונדע וואָס מען האָט אָפּגעשמועסט, און ווען די צײַט ענדיקט זיך לייגט ער אַוועק די כּלים, גייט אַהיים און פֿאָדערט זײַן געלט. שני שׂכיר זענען פּינקטלעך און אויסגערעכנט; מען זאָגט נישט "נישט קיין חילוק, אַ יאָר צי אַ יאָר מיט אַ חודש". דעריבער "בעוד שנה כשני שכיר" - פּונקט אין נאָך אַ יאָר, "וכלה כל כבוד קדר", זייער גאַנצער כּבֿוד וועט פֿאַרגיין, וואָס סנחריב וועט קומען און זיי פֿאַרטריבן אין גלות.
וּשְׁאָר מִסְפַּר־קֶשֶׁת גִּבּוֹרֵי בְנֵי־קֵדָר יִמְעָטוּ כִּי ה' אֱלֹהֵי־יִשְׂרָאֵל דִּבֵּר׃ - און דער איבעריקער צאָל פֿון די בויגנשפּאַנער, די גִבּורים פֿון די בני קֵדָר, וועלן ווערן ווייניק, וואָרום ה' דער גאָט פֿון ישׂראל האָט גערעדט.
און אויך די צאָל גִבּורים וואָס דער שׂונא וועט איבערלאָזן בכּוונה תּחילה, כּדי זיי זאָלן זײַן זײַנע מלחמה-לײַט און זיך צושטעלן צו אים און ווערן אַ טייל פֿון זײַן אַרמיי - אויך זיי וועלן ווערן ווייניק. און פֿאַרוואָס? ווײַל דער אייבערשטער האָט אַזוי גוזר געווען אויף זיי, פֿאַרן פֿאַרשאַפֿן צער און שלעכטס פֿאַר ישׂראל, "כי ה' אלוהי ישראל דיבר".
און דאָס וואָס עס שטייט דאָ "ושאר", דערקלערט דער מלבי"ם אַז די כּוונה איז אויף דעם וואָס דער שׂונא לאָזט איבער בכּוונה. ווײַל לויט לשון הקודש, ווי מיר האָבן פֿריִער מסביר געווען, איז פֿאַראַן אַן אונטערשייד צווישן "שאר" און "נותר": "נותר" איז דאָס וואָס בלײַבט איבער פֿון זיך אַליין - איך האָב גענומען וואָס איך האָב געוואָלט, און וואָס איז געבליבן איז בלויז אַן איבעריגס. אָבער "שאר" איז דאָס וואָס מען לאָזט איבער בכּוונת תּחילה. און דעריבער "ושאר מספר קשת גיבורי בני קדר ימעטו" - אויך דאָס וואָס סנחריב וועט איבערלאָזן בכּוונה תּחילה, גִבּורי קשת וואָס זאָלן זיך צושטעלן צו אים און ווערן אַ טייל פֿון זײַן אַרמיי, אויך זיי וועלן ווערן ווייניק, זאָלסט נישט מיינען אַז זיי וועלן האָבן אַ קיום. און דאָס אַלץ איז ווײַל אַזוי האָט דער אייבערשטער גוזר געווען אַלס שטראָף פֿאַר דעם וואָס זיי האָבן פֿאַרשאַפֿט צרות פֿאַר ישׂראל.
צום סך-הכּל:
דער קאַפּיטל טיילט זיך אין דרײַ נבואות. די ערשטע (פּסוקים א-י) איז "משׂא מדבר ים" אויף בבֿל, אין וועלכער דער נבֿיא מאָלט אויס צוויי וואַכפּאָסטנס: דער בבֿלישער וואַכפּאָסטן, וואָס זעט פֿון דער מויער שטויב פֿונעם מדבר, און דערוויסט זיך אַז דער פֿאַררעטער האָט פֿאַרראָטן און די רויבער פֿון פּרס קומען צוריק, און ווערט אָנגעגריפֿן מיט אַ ציטערניש, וועען, שרעק און צעטומלטקייט, ווײַל די חרדה קומט אויף אים אינמיטן דער שׂמחה פֿון בּלשאַצרס באַנקעט - וואָס דאָס פֿאַרדאָפּלט די בהלה זיבנפֿאַך; און דער ייִדישער וואַכפּאָסטן, וואָס קוקט אַרויס אויף דעם מפלה פֿון בבֿל, וואָס ער זעט בלויז "רכב חמור רכב גמל" און פֿאַרשטייט נישט, ביז ער הערט "נפלה נפלה בבל" - אונדז צו לערנען אַז דער מפלה פֿון בבֿל וועט קומען אין איין מאָמענט, אָן קיין באַלעגערונג און אָן קיין מלחמות. די צווייטע נבואה (יא-יב), "משׂא דומה", איז וועגן אדום וואָס מען האָט מיט אַ ליסט פֿאַרטריבן פֿון איר לאַנד און זי איז אויסגעראַבעוועט געוואָרן סײַ בײַ טאָג און סײַ בײַ נאַכט, און על דרך הדרש: "אתה בוקר וגם לילה" - די בחירה ליגט אין אונדזערע הענט, און "שובו אתיו" - מיט תּשובֿה פֿאַרגיכערט מען דעם קץ. און די דריטע נבואה (יג-יז), "משׂא בערב", איז וועגן דעם מפלה פֿון בני קֵדָר דורך סנחריב, מידה כּנגד מידה פֿאַר דעם וואָס זיי זענען נישט אַקעגנגעקומען מיט וואַסער און מיט ברויט צו די פֿאַרטריבענע ייִדן אין גלות, און האָבן זיי גאָר געפּײַניקט מיט דאָרשט און זיי געטויט; און פּונקט אין נאָך אַ יאָר ווי שני שׂכיר וועט פֿאַרגיין זייער גאַנצער כּבֿוד, און אַפֿילו די גִבּורים וואָס וועלן איבערגעלאָזט ווערן בכּוונה תּחילה וועלן ווערן ווייניק, ווײַל ה' דער גאָט פֿון ישׂראל האָט גערעדט.