ישעיהו פרק י"ז. דער פריערדיקער פרק האָט זיך פאַרנומען מיט מואב, אונדזער פרק וועט זיך פאַרנעמען מיט דמשק און מיט אפרים. משא דמשק, אָט ווערט דמשק מוסר מעיר און וועט זיין מעי מפלה. זאָגט דער נביא, קומט לאָמיר זען דעם חילוק וואָס איז דאָ צווישן דמשק און צווישן אפרים. דמשק איז לגמרי חרוב געוואָרן, און ממילא מוסר מעיר. מוסר מעיר מיינט מען האָט זי אַרויסגענומען פון ווערן נאָך גערעכנט אין דעם חשבון פון די שטעט. מען רעכנט שוין נישט דמשק פון די שטעט, נאָר אין וועלכן חשבון רעכנט מען זי? והייתה מעי מפלה. מען רעכנט זי צווישן די עיים. וואָס איז דאָס עיים? אַ חרוב און וויסט אָרט. דמשק רעכנט מען שוין נישט אין דער צאָל שטעט, נאָר מען רעכנט און מען חשבט זי אין דער צאָל עיים, הייזער וואָס האָבן איבערגעלעבט אַן איינפאַל, וואָס האָבן איבערגעלעבט אַן ערדציטערניש, אַלץ וואָס איז דאָרט אויפגעקומען איז געוואָרן עיים. דהיינו, גאַנץ דמשק, וואָס עס איז דאָ געזאָגט אין דער נבואה, וועלן דאָרט די הייזער פאַלן, דאָס אָרט וועט זיין וויסט, קיין מענטש וועט נישט קענען קומען וווינען דאָרט. מוסר מעיר והייתה מעי מפלה. עס וועט האָבן אַזאַ מפלה אַז מען וועט זי רעכענען ווי עיים פון פאַלנדיקע הייזער.
עזובות ערי ערוער לעדרים תהיינה ורבצו ואין מחריד. אָבער ערי ערוער, דאָס זענען די שטעט פון אפרים, וואָס זענען שוין עזובות. עזובות שוין פון לאַנג, די כוונה איז זייט מען האָט פאַרטריבן די צען שבטים, וועלן זיי אויך האָבן אַ פאַל, אָבער זיי וועלן נישט זיין אַזוי וויסט. נאָר בלויז לעדרים תהיינה. די כוונה, עס איז נישט לגמרי וויסט, שאָף וועלן נאָך קענען פאַשען דאָרט. לעדרים תהיינה. און אַז דו זאָלסט נישט מיינען אַז שאָף וועלן דאָרט פאַשען נאָר אויף צייטן, נאָר ורבצו ואין מחריד. די כוונה די שאָף וועלן דאָרט ליגן בקביעות, פאַרוואָס? ווייל באמת וועט דאָרט נישט זיין קיין רעה חיות, עס וועט נישט זיין קיין איינפאַל פון הייזער.
איצט פאַרוואָס פאַרבינדט דאָ דער נביא די מפלה פון דמשק מיט דער מפלה פון אפרים? וואָס איז דער קשר צווישן זיי? מיר האָבן געזען לעיל אַז ארם און אפרים האָבן זיך צוזאַמענגעבונדן צו קומען מלחמה האַלטן קעגן יהודה. און דעריבער קומט ער און זאָגט, ביידע וועלן האָבן אַן ענלעכן איינפאַל, ביידע וועלן פאַלן דורך סנחריב. בלויז דער איינפאַל פון ארם, דמשק, וועט זיין שווערער, אַז דאָרט וועט זיין ממש עיי חרבות. לעומת זאת דער איינפאַל פון אפרים, וועט נאָך דאָס אָרט זיין לעדרים תהיינה ורבצו ואין מחריד.
ונשבת מבצר מאפרים וממלכה מדמשק ושאר ארם ככבוד בני ישראל יהיו נאום השם צבאות. ונשבת מבצר מאפרים. מיר געדענקען אַז אפרים האָבן געמיינט צו באַקומען הילף און סיוע פון ארם. זיי האָבן זיך געווענדט צו רצין, יאָ? און פקח בן רמליהו, זיי האָבן געמיינט אַז דער מלך ארם, רצין מלך ארם וועט העלפן פקח בן רמליהו צו דער מלכות ישראל, די צען שבטים, כדי צו קומען מלחמה האַלטן קעגן אחזיה, קעגן חזקיה. און ער לאָזט וויסן ונשבת מבצר מאפרים. דהיינו ווען דמשק וועט פאַלן, דעמאָלט וועט דער מבצר, וווּ אפרים האָבן געמיינט זיך צו באַפעסטיקן, דער כח וואָס אפרים זענען געגאַנגען זיך אָנצולענען אויף אים, און דאָס איז דמשק, ווערן נשבת. דער דאָזיקער כח וועט אויפהערן. דמשק איז געווען אַ שטאָט פון מבצר און משגב פאַר אפרים, און זיי, אין דעם רגע וואָס זיי וועלן פאַלן, דעמאָלט וועט דער דאָזיקער מבצר כביכול נישט זיין ווער עס זאָל זיי באַשיצן, נישט זיין ווער עס זאָל זיי ראַטעווען. וממלכה מדמשק, דהיינו די ממלכה וועט אויפהערן פון דמשק און פון גאַנץ ארם. פאַרוואָס וועלן זיי זיין ענלעך? ושאר ארם ככבוד בני ישראל. דער רעשט ארם וועלן זיין ענלעך ווי עס איז געווען מיט דעם כבוד פון בני ישראל. וואָרעם בני ישראל וואָס זענען אפרים, זייער כבוד איז דערנידעריקט געוואָרן דורך דעם וואָס סנחריב איז געקומען און האָט זיי פאַרטריבן. און אויב אַזוי, וויסט אײַך דמשק, אַן ענלעכע צוקונפט וואַרט אויף אײַך. אויך אײַער כבוד און אויך אײַער גאַנצע ממלכה וועט אויפהערן ווי דער כבוד איז דערנידעריקט געוואָרן, ככבוד בני ישראל וואָס זענען אפרים, אַזוי וועט אויך זיין אײַער כבוד, אויך אײַער כבוד וועט דערנידעריקט ווערן.
פון דעם שטאַפל אָן הייבט ער אָן נבואה זאָגן בלויז אויף אפרים. והיה ביום ההוא ידל כבוד יעקב ומשמן בשרו ירזה. ידל די כוונה מלשון מידלדל, עס וועט זיך פאַרמינערן דער כבוד פון יעקבס עשירות. ווי באַוווּסט, יעקב קומט צו סימבאָליזירן דעם מצב פון ישראל אין אַ נידעריקערער דרגה, לעומת ישראל וואָס קומט אויסצודריקן דעם מצב פון ישראל אין אַ העכערער דרגה, לשון שררה. יעקב לשון עקב, לשון עקבה. און נישט נאָר דאָס, ומשמן בשרו ירזה. משמן בשרו די כוונה זיינע לייט, די שטאַרקע, די וואָס שטעלן אויף די ממלכה, זיי וועלן זיין מתי מספר. לשון רזון.
והיה כאסוף קציר קמה וזרועו שיבולים יקצור, והיה כמלקט שיבולים בעמק רפאים. איצט וועט ער באַשרייבן די דריי גלויות וואָס זיי זענען פאַרטריבן געוואָרן דורך סנחריב. און דעמאָלט זאָגט ער אונדז אַזוי, אין דער ערשטער גלות וועט דאָס זיין ענלעך כאסוף קציר קמה. ווי איינער וואָס זאַמלט אַ שניט פון אַ פעלד וואָס שטייט פול מיט זייערע תבואה. דאָס הייסט, דער נמשל איז, דאָס לאַנד איז געווען גאַנץ באַזעצט, ווי איינער וואָס זאַמלט אַ שניט ווען דאָס גאַנצע פעלד איז אין זײַן תבואה. אין דעם צווייטן מאָל וואָס ער וועט קומען, וזרועו שיבולים יקצור. ער איז ענלעך ווי איינער וואָס שנײַדט צעשפּרייטע זאַנגען, דאָס איז נישט קמה, נישט אַ פעלד וווּ די גאַנצע תבואה איז דאָ פול, נאָר צעשפּרייטע זאַנגען דאָ און דאָרט, נאָך דער ערשטער גלות זענען שוין נישט געבליבן פיל, דאָס לאַנד איז געווען ליידיק. און דעם דריטן מאָל, והיה כמלקט שיבולים בעמק רפאים. מלקט שיבולים בעמק רפאים די כוונה אַן אָרעם אָרט, וווּ עס זענען געוואַקסן נאָר ווייניק זאַנגען. ווער עס קומט זיי איינצוזאַמלען, קען זיי נישט זאַמלען מיט אַ סערפ און האַק. וואָס וועסטו גיין שנײַדן אַ בודדע זאַנג? האָסט נישט קיין ברירה נאָר צו גיין און זיי זאַמלען מיט די הענט. און דעריבער זאָגט ער שוין נישט יקצור, נאָר כמלקט שיבולים, זאַמלט זיי און קלייבט זיי איינציקווייז בעמק רפאים. עמק רפאים דאָס איז אַן אָרט וואָס קיינער גייט נישט זייען דאָרט, אַן אָרט וואָס איז וויסט. אַזוי אויך דעם דריטן מאָל ווען ער איז געקומען אַהער, דעמאָלט האָט ער שוין נישט געפֿונען נאָר איינציקע.
דער מלבי"ם זאָגט אויף דעם דאָזיקן פסוק איז דאָ נאָך אַ ביאור אין אַ וועג פון מליצה. והיה כאסוף קציר, כביכול אַזוי וועט זיין דער איינזאַמלען קמה. פירוש הדבר, קמה איז די תבואה וואָס איז פאַרבונדן צו דער ערד. מען וועט איינזאַמלען די קמה, וואָס איז די תבואה פאַרבונדן צו דער ערד, מיט דער זעלבער גרינגקייט מיט וועלכער מען זאַמלט דעם קציר. וואָס איז קציר? קציר דאָס איז אָפּגעשניטענע תבואה. די אָפּגעשניטענע תבואה איז דאָך גרינג צו זאַמלען, דו גייסט נאָר, הייבסט אויף, נעמסט. לעומת זאת קמה איז זי אויסגעוואַקסן, שווערער צו זאַמלען, דו דאַרפסט נאָך אַ פעולה פון שנײַדן. אַזוי זאָגט ער וויסט דיר אַז ווען עס וועט קומען אַהער דער אויב כדי צו נעמען דאָס לאַנד פון אפרים, די צען שבטים, והיה כאסוף קציר קמה. ווי מען זאַמלט אַ קציר, אַזוי וועט ער זאַמלען קמה. און נישט נאָר דאָס, וזרועו, דהיינו אויך מיט בלויז זײַן אָרעם, אָן אַ סערפ, אָן אַ האַק, וועט ער שנײַדן די זאַנגען אָן זיך צו מיד ווערן אין גאַנצן. און מיט אַלעם דעם, והיה כמלקט שיבולים, וועט ער אַלץ אָפּשנײַדן אָן צו לאָזן קיין זאַך. ווי אַ מענטש וואָס קומט קלייבן זאַנגען בעמק רפאים, אַז עמק רפאים דאָס איז אַן אָרט וווּ מען קען נישט שנײַדן דאָרט מיט אַ האַק, נאָר מען קלייבט איינציקווייז, אַזוי אויך וועט ער נישט לאָזן קיין זאַך. וואָס וויל ער זאָגן? אַז אַפילו וואָס שבט אפרים זענען איצט ווי אַ קמה וואָס איז אײַנגעוואָרצלט אין לאַנד, און דעמאָלט זאָגסטו אַה, אַזאַ גרויס פאָלק, צען שבטים אײַנגעוואָרצלט דאָ, ווער וועט זיי קענען נעמען זיי אַראָפּנעמען פון דאַנען? זאָגט ער וויסט דיר, דער מלך אשור וועט זיי זאַמלען מיט אַזאַ גרינגקייט, ווי מען זאַמלט אָפּגעשניטענע תבואה. און נאָך אַ זאַך, ער וועט נישט דאַרפן, וואָס איך האָב דיר געזאָגט אין אָנהייב, זרועו שיבולים יקצור, ער וועט אַפילו נישט דאַרפן שנײַדן מיט שנײַד־כלים, ער וועט נישט באַדאַרפן קיין האַק, ער וועט נישט באַדאַרפן קיין סערפ, נאָר כמלקט שיבולים. מלקט שיבולים נעמט מען אַרויס מיט דער האַנט, ווי איך האָב געזאָגט. אַזוי אויך וועט ער זיי זאַמלען ווי אַ מענטש וואָס וואָס מען רופֿט מיט זײַן האַנט, אָן אַ צורך צו אַ האַק און סערפ, אָן אַ צורך צו קלי קרב, ער וועט זיי כובש זײַן מיט אַ גרויסער גרינגקייט. דאָס איז בעצם אַ נבואה אויף דעם איינפאַל פון אפרים, אויף וואָס זיי זענען געגאַנגען זיך צוזאַמענבינדן מיטן מלך ארם כדי מלחמה צו האַלטן קעגן יהודה.
ונשאר בו עוללות כנוקף זית. שניים שלושה גרגרים בראש אמיר. ארבעה חמישה בסעיפיה פורייה, נאום השם אלוהי ישראל. ונשאר בו עוללות כנוקף זית. אויך די עוללות, וואָס געוויינטלעך פלעגט מען זיי בכוונה לאָזן פאַר די אָרעמעלייט, מחמת די עוללות דאָס איז וואָס מען לאָזט ווי מתנות עניים, די בודדע ווײַנטרויבן, זאָגט ער דיר אויך דאָס וועט נישט זיין אַזוי פיל. ונשאר בו עוללות כנוקף זית. דהיינו וויפֿל איז דאָס? דאָס איז ווייניק. בראש אמיר, די כוונה איז דאָס בעסטע, וועלן זיין נאָר צוויי דריי. דאָס איז וואָס וועט בלייבן. ובסעיפים, וואָס איז דאָס סעיפיה ארבעה וחמישה? סעיפיה דאָס איז שוין די צווײַגן וואָס צווײַגן זיך אָפּ פון דעם שטאַם אַליין, אַז דאָרט געוויינטלעך אין די צווײַגן זענען דאָ מער פירות, דעמאָלט וועלן זיין פיר און פינף. דהיינו וואָס ער וויל זאָגן, אויך וואָס סנחריב וועט דאָ לאָזן סוף כל סוף, וועלן זיין געציילטע, וועלן זיין בודדע. איצט לייגט אָפּ אַכט, ער שרייבט דאָ ונשאר בו עוללות כנוקף זית. וואָס איז דער חילוק צווישן נשאר און נותר? מיר האָבן דערקלערט אין דער פאַרגאַנגענהייט אַז נותר דאָס איז ווען איך נעם, וואָס איך האָב נישט גענומען ווערט גערופֿן נותר. לעומת זאת נשאר דאָס איז וואָס איך האָב בכוונה תחילה באַשלאָסן צו לאָזן. דאָס לאָז איך, דאָס ווערט גערופֿן נשאר. אָבער לעומת זאת אויב איך האָב גענומען אַלץ און עס זענען דאָ עטלעכע וואָס איך האָב נישט באַמערקט און נישט גענומען זיי, רופֿט מען דאָס נותר. נותר דאָס בלייבט תמיד פון זיך אַליין, לעומת נשאר וואָס לאָזט זיי בכוונה. אַזוי וועט ער דאָ לאָזן בכוונה עטלעכע כדי מען זאָל ווײַטער באַאַרבעטן דאָס לאַנד, לכורמים וליוגבים. וויפֿל וועלן זיי זיין? זאָגט ער דיר מתי מספר, מעט מזעיר. דער אמיר וואָס שטייט דאָ געשריבן דאָס איז געוויינטלעך דער קאָפּ פון בוים. פאַרוואָס ווערט דאָס גערופֿן אמיר? עס שטייט את השם, השם האמירך היום, האָט דיך דערהויבן. אַזוי ערשטנס איז דאָס לשון חשיבות, צווייטנס איז דאָס לשון גובה, מחמת דאָס איז אין קאָפּ פון בוים. אַזוי איז ער חשוב ווייל וואָס עס געפֿינט זיך אין דער צמרת באַקומט די מערסטע זון, ממילא איז ער אויסגעקאָכט אויפֿן בעסטן אופֿן. נאָך אַ זאַך ער איז אויך הויך, און דעריבער ווערט דאָס גערופֿן אמיר. סעיפים, ווי מיר האָבן דערקלערט, דאָס זענען די דינע צווײַגן וואָס גייען אַרויס פון די גראָבע צווײַגן און זיי טראָגן די פירות, און די סעיפים דאָ ווערן גערופֿן מלשון סעיף פון דער זאַך אַליין, אַ זאַך וואָס צווײַגט זיך אָפּ פון דער זאַך אַליין.
איצט וואָס שייך צו די זיתים, שרייבט ער כנוקף זית. וואָס איז נוקף? אַזוי מסביר דער מצודת ציון נוקף דאָס איז מלשון כריתה, ווי ונקף סבכי היער. אָבער איך מיין לדעתי אַז נוקף פאַרבינדט זיך מער צו נוגף. יאָ? ווי מיר זאָגן לא נוקף אצבע. וואָס מיינט מען לא נוקף אצבע? דאָס איז אַן אויסדרוק וואָס פיל טועה זיך אין דעם. עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס מיינען לא נוקף אצבע די כוונה איז נישט גרייט צו העלפן אין קיין זאַך. דאָס איז אַ שיבוש, נישט דאָס איז די באַדייטונג. נוקף אצבע, רש"י זאָגט נוקף ווי נוגף. אין אדם נוקף אצבעו מלמטה עד שמכריזים עליו מלמעלה. מסביר רש"י נוקף ווי נוגף. קיין מענטש באַקומט נישט קיין קלאַפּ אין פֿינגער, עס גייט אים נישט אַרויס קיין טראָפּן בלוט פון זײַן פֿינגער, ביז מען מכריז איז אויף אים מלמעלה. אַזוי קומט אַרויס אויב אַזוי אַז נוגף דאָס איז לשון הכאה. ווער עס ווייסט ווי מען מוסקט זיתים? ווי מען נעמט אַראָפּ פֿון בוים די זיתים? קלעפּ, מען גיט קלעפּ אויף די צווײַגן און זיי פאַלן. אָדער מען שאָקלט דעם בוים און דעמאָלט דורך דעם פאַלן זיי. אין אַן אָרט וווּ עס איז שווער צו שאָקלען דעמאָלט גיט מען פשוט קלעפּ אויפֿן בוים, און דורך דעם פאַלן די זיתים. אַזוי לויט דעם קען מען דאָ מסביר זײַן כפשוטו, ונשאר בו עוללות כנוקף זית. נוקף ווי נוגף זית, מלשון קלאַפּן דעם זית כדי אַראָפּצוואַרפֿן פון אים די פירות.
ביום ההוא ישעה האדם על עושהו ועיניו אל קדוש ישראל תראינה. זאָגט דער מלבי"ם, אין יענער תקופה צווישן די עובדי אלילים זענען געווען צוויי כתות. איין כת האָבן לגמרי געלייקנט די מציאות פון דעם בורא, אַלץ האָבן זיי צוגעשריבן צו די אלילים. זיי פלעגן זאָגן דער אליל איז דער בורא, ער איז דער יוצר, ער טוט אַלץ, פון אים איז אַלץ. עס איז געווען אַן אַנדער כת וואָס דוגמאות פֿאַר איר געפֿינען מיר פיל אין תנ"ך, אַז זיי האָבן געגלייבט אַז עס איז דאָ אַ בורא עולם, נאָר האָבן געזאָגט השם איז אלוהי האלוהים, ער איז למעלה איבער אַלעמען, אָבער מיר קענען נישט שאַפֿן אַ קשר מיט אים ווייל ער איז גבוה מעל גבוה, און ממילא שאַפֿט ער נישט קיין קשר מיט נידעריקע מענטשן ווי מיר, און דעריבער איז אונדזער וועג זיך צו ווענדן דווקא דורך די כוכבים, די מזלות, שרי הטבע, אַלע יענע אלילים וואָס זיי זענען בעצם די ממוצעים צווישן אונדז און צווישן אים, און זיי האָט דער קדוש ברוך הוא געשטעלט ווי פּקידים כדי פֿון זיי זאָלן מיר באַקומען דעם שפע. אַזוי איז געווען די תפיסה, און דאָס איז געוויינטלעך געווען די מער מקובל'דיקע תפיסה. איצט קומט ער און זאָגט, וויסט דיר, אין יענעם טאָג וועלן די צוויי כתות בטל ווערן. קעגן דער ערשטער כת וואָס ער האָט געזאָגט אַז זיי זענען בעצם אַזעלכע וואָס האָבן געגלייבט אַז דער אליל איז אַלץ, עס איז נישטאָ קיין בורא לעולם נאָר דער אליל איז בורא העולם, אַזוי זאָגט ער ביום ההוא ישעה האדם על עושהו. דער מענטש וועט זיך ווענדן און דערקענען אַז עס איז דאָ אַן אלוה וואָס האָט אים געמאַכט, דאָס איז דער בורא, נישט דער אליל האָט אים געמאַכט, ווייל זיי גלייבן דאָך אַז דער אליל איז אַלץ. אָבער נאָך איז דאָ אַן אָרט צו טראַכטן ווי די צווייטע כת, ריכטיק, דער בורא האָט אים געמאַכט, אָבער ער וויל אַז מיר זאָלן שאַפֿן אַ קשר מיט די אלילים, מיט די כוכבים און מזלות. זאָגט ער אַפילו וואָס השם האָט אים געמאַכט, וויסט דיר, דער קדוש ברוך הוא איז משגיח אויף אים. וווּ זעסטו דאָס? אויך, דאָס איז וואָס ער זעצט פאָר, ועיניו אל קדוש ישראל תראינה. די כוונה איז זײַנע אויגן צו קדוש ישראל, ער גלייבט אין דער השגחת השם, עס וועט קומען אַ מצב וואָס עס וועלן מער נישט זיין אַזעלכע וואָס גלייבן אַז די השגחה פֿון דעם קדוש ברוך הוא רוט שוין נישט אויף אונדז, נאָר דער קדוש ברוך הוא באַשעפֿטיקט זיך נישט מיט די נידעריקע באַשעפֿענישן וואָס זענען די בני אדם און זיי זענען איבערגעגעבן אין דער האַנט פֿון די כוכבים און מזלות, נישט. נאָר עיניו אל קדוש ישראל תראינה, ער וועט גלייבן אין דער השגחת השם, אַז השם אַליין איז משגיח און נישט דורך אמצעים. און דאָס איז וואָס ער זאָגט קדוש ישראל. קדוש ישראל קומט אָנצוּווײַזן אויף דער השגחה פרטית מיוחדת וואָס קומט אויסצודריקן דעם דיבוק וואָס מיר האָבן מיט השם יתברך. קדוש ישראל, ווי, פאַרוואָס פאַרבינדט זיך השם צו אונדז? ווייל אתה קדוש ושמך קדוש, און דאָס פאָלק ישראל אויך זענען קדושים, בכל יום יהללוך סלה. דאָס איז כביכול אַ בשותפות'דיקער אויסדרוק פאַר אונדז און פאַר השם יתברך, וואָס קומט אָנצוּווײַזן דעם דיבוק, דעם חיבור צווישן אונדז און צווישן השם. דאָס פאָלק ישראל ווערט גערופֿן קדושים און דער קדוש ברוך הוא ווערט גערופֿן קדוש. דהיינו דאָס זאָגט אַז מיר האָבן אַ חיבור. פֿון וואַנען האָבן מיר בכלל אַ תואר פֿון קדוש? נאָר ווייל מיר האָבן זיך פֿאַרבונדן צום קדוש ברוך הוא. אַזוי איז דאָס וואָס ער זאָגט, מיר וועלן קומען צו אַזאַ מצב וואָס נישט נאָר דער מענטש וועט נישט גלייבן אַז דער אליל האָט אים געמאַכט, נאָר ער וועט אויך וויסן אַז קדוש ישראל, השם יתברך אַליין, איז דער וואָס איז משגיח, ער איז דער וואָס ווייסט וואָס קומט פאָר מיט דעם מענטש אין יעדן געגעבענעם רגע און צו אים איז ראוי צו דאַווענען.
דער מלבי"ם זאָגט, עס שטייט ביום ההוא ישעה האדם על עושהו ועיניו אל קדוש ישראל תראינה. וואָס איז דער חילוק צווישן לשעות און צווישן לראות? זאָגט דער מלבי"ם, לשעות די כוונה איז אַרומצוקערן דעם גאַנצן גוף. אויב דו רופֿסט מיך, קען איך קוקן אויף דיר און איך קען פֿון דער אַנדערער זייט מיט מײַן גאַנצן גוף זיין געקערט צו דיר. ווען איך שעה זיך צו דיר, דעמאָלט איז מײַן גאַנצער גוף געקערט צו דיר. לעומת ראייה, וואָס דאָס איז בלויז אַ זען מיט די אויגן. איצט לאָמיר לייגן אַכט, זאָגט דער מלבי"ם, תמיד וואָס עס שטייט ראה, דעמאָלט שטייט ראה את, אָדער ראה ב', אָבער קיינמאָל שטייט נישט ראה אל. מיר האָבן נישט געפֿונען אַן אויסדרוק ראה אל. אָדער ראה אל הבית, ראה אל האנשים, אָדער ראה את הבית, אָדער ראה את האנשים, אָבער דו זאָגסט נישט ראה אל. זאָגט דער מלבי"ם, און דאָ שטייט דיר ועיניו אל קדוש ישראל תראינה. אל קדוש ישראל תראינה, מען זעט אל. וואָס איז דער ביאור פֿון דער זאַך? זאָגט דער מלבי"ם, דעריבער מוזן מיר מסביר זײַן אַז ווען עס רעדט זיך פֿון אַ זאַך וואָס איז נשגב, אַ זאַך וואָס ווערט נישט אויפֿגענומען אין דעם אויג פֿון פֿלייש נאָר וואָס מען רופֿט אַ רוחניות'דיק אויג, אין דעם איז יאָ שייך צו זאָגן לראות אל. און דאָס איז וואָס ער שרייבט, עיניו אל קדוש ישראל תראינה. די כוונה זײַנע אויגן וועלן צוקוקן צו קדוש ישראל. אַזוי ווי די דאָזיקע זאַך איז נישט שייך זי צו משיג זײַן מיטן אויג, נישט שייך צו זען השם, אַזוי דעריבער די כוונה זײַנע אויגן וועלן זיך נייגן צו קדוש ישראל, צו השם יתברך און נישט צו אלוהי נכר.
ולא ישעה אל המזבחות מעשה ידיו, ואשר עשו אצבעותיו לא יראה, והאשרים והחמנים. און מער וועט ער זיך נישט ווענדן צו די מזבחות מעשה ידיו, וואָס ביז היינט האָט ער מקריב און מקטיר געווען אויף זיי. ואשר עשו אצבעותיו די אלילים, זיי וועט ער שוין נישט זען, די אשרים און די חמנים. זאָגט דער מלבי"ם, דלתות הכתוב מקבילות. מיר האָבן דערקלערט אין דער פאַרגאַנגענהייט וואָס מיינט דלתות הכתוב מקבילות. אין איוב ניצט דער מלבי"ם פיל אויס די דאָזיקע שיטת הקריאה אין תנ"ך. דלתות הכתוב מקבילות פירוש הדבר, אויב עס איז דאָ אַ פסוק א' וואָס נעמט אַרײַן אין זיך א' און ב', און פסוק ב' נעמט אַרײַן אין זיך אויך אַ משפט וואָס נעמט אויך אַרײַן א' און ב', דעמאָלט וויסט דיר אַז דער חלק א' פֿון פסוק א', זײַן המשך דאָס איז חלק א' פֿון פסוק ב'. און חלק ב' פֿון פסוק א', זײַן המשך דאָס איז חלק ב' פֿון פסוק ב'. און דעמאָלט דאַרפֿסטו כביכול לייענען דאָס צוזאַמען. און דעמאָלט לאָמיר איצט זען ווי דאָס זעצט זיך בײַ אונדז. פסוק ז' און פסוק ח', בײַ זיי איז דלתות הכתוב מקבילות. איך וועל זיי לייענען און נאָך דעם וועלן מיר זען ווי אַזוי זיי זענען מקביל. ביום ההוא ישעה האדם על עושהו ועיניו אל קדוש ישראל תראינה. דאָס זענען צוויי חלקים. פסוק ח', ולא ישעה אל המזבחות מעשה ידיו, איין חלק, ואשר עשו אצבעותיו לא יראה והאשרים והחמנים. און דעמאָלט וועלן מיר דאָס לייענען אַזוי: ביום ההוא ישעה האדם על עושהו, ולא ישעה אל המזבחות מעשה ידיו. דאָ אויף וועמען רעדט ער דאָך האָבן מיר דערקלערט? אויף דער ערשטער כת, יענע וואָס האָבן געלייקנט די מציאות השם, האָבן געמיינט אַז די אלילים טוען אַלץ. און דעמאָלט וואָס? זיי פלעגן אים מאַכן מזבחות פֿאַרן אליל. זיי האָבן זיך געווענדט צו אים, זיך געווענדט צו אים די כוונה איז נאָר צו אים אַליין האָבן זיי זיך געווענדט. ביום ההוא ישעה האדם על עושהו, לא ישעה אל המזבחות מעשה ידיו. דער סוף פֿון דעם פֿריערדיקן פסוק, ועיניו אל קדוש ישראל תראינה. איצט רעדט ער אויף יענע וואָס האָבן געגלייבט אַז עס איז דאָ השם בורא עולם, אָבער ער האָט זיך געווענדט און געזען כביכול דעם אליל אַז כביכול דער אליל איז דער פּקיד וואָס דאַרף אים אַראָפּברענגען דעם שפע. אַזוי זאָגט די דאָזיקע כת, די צווייטע כת וואָס איז מודה אין דער מציאות השם, נאָר לייקנט די השגחה, אַזוי האָבן זיי געגלייבט אַז דער פסל דאָס איז אַן אמצעי צווישן אונדז און צווישן השם יתברך, אַזוי האָבן זיי אים נישט געמאַכט קיין מזבחות, ווייל השם איז דאָך יוצר שמיים וארץ, וואָס וועל איך מאַכן מזבחות פֿאַרן אליל? אָבער על כל פנים ווען ער האָט געעבודה, דעמאָלט דאַרף ער דעם אליל פֿאַר זיך, ווייל ער דאַרף דעם פּקיד. דהיינו אויב דו פֿרעגסט אים אין וועמען גלייבסטו? זאָגט ער דיר אין השם. אָבער ווען איך עבוד השם דאַרף איך דעם פּקיד קעגן זיך, איך דאַרף דעם אליל קעגן זיך. דעריבער האָבן זיי געשטעלט די אלילים קעגן זיך אין דער שעה וואָס זיי האָבן געעבודה און זיך געבוקט אין זייערע בתי עבודה זרה. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, ועיניו אל קדוש ישראל תראינה, ער וועט אים נישט שטעלן קיין אליל קעגן זיך כדי צו שטיין פֿאַר אים זיך צו בוקן, נאָר עיניו אל קדוש ישראל תראינה, ואשר עשו אצבעותיו לא יראה. דעם אליל וואָס ער שטעלט קעגן זיך, וואָס זײַנע פֿינגער האָבן געמאַכט וואָס ער איז כביכול דער פּקיד ווי מיר האָבן דערקלערט, אים וועט ער נישט זען, אַזוי ווי ער וועט דאָך גלייבן מיט אַן אמונה שלמה אין דער השגחת השם, אַזוי ממילא וועט נאָר השם זיין קעגן זײַנע אויגן.
זאָגט דער מלבי"ם, וואָס איז דער חילוק צווישן מעשה ידיו און צווישן עשו אצבעותיו? אויף די מזבחות זאָגט ער מעשה ידיו, אויפֿן אליל זאָגט ער עשו אצבעותיו. זאָגט דער מלבי"ם, מעשה אצבעותיו פּרטלט אויס וואָס דער מענטש טוט אַליין אָן אמצעים. לעומת זאת מעשה ידיו דאָס קען זיין אַז מײַן אַרבעטער האָט געמאַכט. דאָס ווערט נאָך אַלץ גערופֿן מעשה ידיו. אָבער מעשה אצבעותיו, אויך היינט אין אויסדרוק, דאָס האָב איך מיט מײַנע צען פֿינגער געמאַכט. וואָס מיינט מען צו זאָגן? דער אַרבעטער? איך אַליין. דאָס איז וואָס ער וויל זאָגן. די אלילים האָבן זיי געמאַכט מעשה אצבעותיהם. אַזוי נישט נאָר וואָס צו די מזבחות וואָס דאָס איז מעשה ידיו, וואָס צו דעם וועט ער זיך נישט ווענדן, נאָר אַפילו דעם אליל וואָס דאָס האָט ער געמאַכט מיט זײַנע פֿינגער, וואָס דאָס ווײַזט אויף עפּעס אַ מער חשוב'ע זאַך כביכול בײַ זיי, מיט אַלעם דעם, אויך דאָס וועט ער נישט זען.
ביום ההוא יהיו ערי מעוזו כעזובת החורש והאמיר אשר עזבו מפני בני ישראל והייתה שממה. ביום ההוא, זעצט פאָר און זאָגט נבואה אויף אפרים און זאָגט, יהיו ערי מעוזו, די שטעט וואָס זענען די שטאַרקע פֿון אפרים, ערי מעוזו מלשון מעוז, כעזובת החורש והאמיר. וואָס איז דאָס עזובת החורש והאמיר? עס איז געווען אין הר אפרים אַ וואַלד. דאָס איז דערמאָנט אין ספר יהושע, אַז די בני אפרים זענען געקומען צו יהושע און האָבן אים געזאָגט אַז מיר זענען אַ פֿיל פֿאָלק און דאָס אָרט וואָס מיר האָבן איז אונדז נישט גענוג פֿאַר אונדזער שבט. ווער עס וויל וועט קענען דאָס הערן אין די שיעורים וואָס מיר האָבן אויף ספר יהושע. דאָרט קומען זיי און באַקלאָגן זיך אַז דאָס אָרט איז זיי נישט גענוג. זאָגט זיי יהושע, אָט זעסטו, דו האָסט אַ באַרג, אין דעם באַרג איז דאָ אַ וואַלד, און ביראתו, די כוונה איז גיי אַרויף צום וואַלד, האַק פֿון דאָרט אָפּ די ביימער, וועסטו האָבן אַן אָרט צו זיצן. אָבער זיי האָבן נישט געקענט פֿאַרטרייבן דעם כנעני. דער כנעני האָט געהאַט אַ שליטה אויפֿן וואַלד ווייל רכב ברזל לו. יענע וואָס זענען געזעסן אין וואַלד זענען געווען שטאַרק. איצט האָבן די כנענים עזבו און פֿאַרשטאַרקט דעם וואַלד. פֿון וועלכן לשון איז דאָס עזבו? לייגט אַכט, דאָס איז נישט מלשון לעזוב, נאָר מלשון לחזק. ווי עס שטייט ויעזבו את ירושלים עד החומה. וואָס איז די כוונה? די כוונה צו פֿאַרשטאַרקן די זאַך, נישט די כוונה מלשון עזיבה. יאָ? אָדער ווי מען זאָגט מעזיבה, וואָס די כוונה איז די באַדעקונג וואָס מען מאַכט צו פֿאַרשטאַרקן דעם דאַך. אַזוי דאָ עזבו די כוונה פֿאַרשטאַרקט. אַזוי ביום ההוא יהיה ערי מעוזו כעזובת החורש והאמיר, ווי די כנענים האָבן פֿאַרשטאַרקט דעם חורש און דעם אמיר מפני בני ישראל, אשר עזבו מפני בני ישראל, זיי האָבן פֿאַרשטאַרקט דעם וואַלד מפני בני ישראל כדי אַז בני ישראל זאָלן נישט כובש זײַן, זיי האָבן פֿאַרשטאַנען אַז זיי האָבן פּלענער צו כובש זײַן דעם חורש און זייער וואַלד. והייתה שממה. דהיינו דער עזובה און דער דאָזיקער כח וואָס דאָס איז דער מבצר וואָס אנשי הכנעני האָבן דאָרט געמאַכט, איז געוואָרן שממה פֿון אירע יושבים. אַזוי אויך וועלן זיין ערי מעוזו, וואָס איצט מאַכן און פֿאַרשטאַרקן די בני אפרים מפני די אויבים, זאָגט ער וויסט דיר, אויך דאָס סוף כל סוף וועט זיין שממה. אויך דאָס וועט זיין חרוב. דהיינו וואָס עס איז געווען פֿאַרן פריזי יושב ההר לפנים, אַז דאָרט סוף כל סוף האָבן מיר זיי כובש געווען און עס איז געוואָרן שממה, וויסט אײַך אפרים, אַזוי וועט אויך זיין בײַ אײַך. ווי איר האָט כובש געווען און בײַם כנעני איז געוואָרן שממה, אַזוי וועלן אויך אײַך כובש זײַן און בײַ אײַך וועט זיין שממה. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, ביום ההוא יהיו ערי מעוזו, די שטעט וואָס ער פֿאַרשטאַרקט, כעזובת החורש והאמיר אשר עזבו מפני בני ישראל, ווי די כנענים האָבן פֿאַרשטאַרקט דעם חורש און דעם אמיר מפני בני ישראל אַז זיי זאָלן נישט קומען זיי כובש זײַן, אַזוי ווי דאָרט והייתה שממה, אַזוי וועט אויך בײַ אײַך אפרים איצט זיין שממה.
כי שכחת אלוהי ישעך וצור מעוזך לא זכרת, על כן תטעי נטעי נעמנים וזמורת זר תזרענו. כי שכחת, כי שכחת אלוהי ישעך. דהיינו האָסט פֿאַרגעסן השם יתברך וואָס איז אלוהי ישעך מאז ומעולם, האָסט אים פֿאַרגעסן לגמרי. וצור מעוזך לא זכרת. און אויך וואָס איצט איז השם יתברך צור מעוזך, ער איז איצט דער פֿעלדז און דער מעוז אין וועלכן דו ווערסט באַשיצט, אין וועלכן דו ווערסט געראַטעוועט, דעם דאָזיקן מבצר זעסטו דאָך איצט פֿאַר דײַנע אויגן, עס קען נישט זיין אַז דו זאָלסט פֿאַרגעסן, איך קען פֿאַרגעסן וואָס איז געווען פֿאַר 20 יאָר, איך קען נישט פֿאַרגעסן וואָס איז איצט פֿאַר די אויגן. און דעריבער צור מעוזך לא זכרת. לא זכרת די כוונה האָסט נישט געוואָלט געדענקען, האָסט נישט געוואָלט עס אַרויפֿברענגען אויף דײַן האַרצן. וואָס איז די כוונה פֿון די ווערטער? זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן שכחת און צווישן לא זכרת. וואָס איז דער חילוק צווישן שכחה און צווישן אי זכירה? זאָגט דער מלבי"ם, דער חילוק איז אַזוי. שכחת דאָס איז אַ מענטש וואָס האָט פֿאַרגעסן. לא זכרת מיינט האָט געטאָן פעולות כדי נישט צו געדענקען. וואָס מען רופֿט האָט געטאָן פעולות כדי צו פֿאַרגעסן מאַכן. אַ דוגמה, ולא זכר שר המשקים את יוסף. דאָס איז געווען אין דעם פֿאַרברעך פֿון שר המשקים, ער האָט זיך אָנגעשטרענגט כדי נישט צו געדענקען. און נאָך דעם וישכחהו, באמת. אין אָנהייב האָט ער זיך אָנגעשטרענגט דערפֿאַר, אָבער נאָך דעם איז דאָס שוין פֿון זיך אַליין באמת אין סוף האָט ער פֿאַרגעסן. און דעריבער קומט ער און זאָגט, כי שכחת אלוהי ישעך. וואָס השם האָט אונדז געראַטעוועט אין דער פאַרגאַנגענהייט, דערפֿאַר דאַרף מען באמת אַ שטאַרקן זכרון כדי צו געדענקען. אַזוי דאָס האָבן מיר פֿאַרגעסן. פֿאַרגעסן, האָבן מיר דערקלערט, דאָס איז באמת, אַזוי איז געשען, מיר האָבן פֿאַרגעסן. לעומת זאת צור מעוזך, וואָס השם באַשיצט אונדז איצט, וואָס השם איז איצט אין דער בחינה פֿון אַ צור פֿאַר אונדז, קען מען נישט זאָגן אויף דעם שכחתי. וואָס האָב איך פֿאַרגעסן? דאָס איז קעגן דיר. וואָס האָסטו פֿאַרגעסן? נאָר דאָס איז לא זכרת. לא זכרת מיינט דו טוסט מעשים כדי צו פֿאַרגעסן מאַכן דאָס וואָס דער קדוש ברוך הוא היט אײַך איצט, דאָס וואָס השם איצט באַשיצט אײַך.
על כן תטעי נטעי נעמנים וזמורת זר תזרענו. איצט גיט ער אַ משל און אַ מליצה צו אַ מענטש וואָס האָט אַ נטע נעמן, אַ שיינער נטע ביותר. נעמן דאָס איז מלשון נעים, נעימות. יאָ? אַ נטע מיוחד ביותר האָט ער. תטעי נטעי נעמנים. און דעם דאָזיקן נטע ביסטו געגאַנגען מרכיב זײַן אין אים אַ זמורת זר. זמורת זר תזרענו. פֿון וואַנען ווייסן מיר אַז די כוונה איז דאָ מרכיב צו זײַן? זאָגט דער מלבי"ם, תמיד אין לשון הקודש אויף זרעים, אויף תבואה, קומט לשון זריעה. לעומת זאת אויף ביימער וועט קיינמאָל נישט קומען לשון זריעה, נאָר וואָסער לשון? נטיעה. ביימער זייט מען נישט, ביימער פֿלאַנצט מען. אָבער, זאָגט דער מלבי"ם, אויב דו וועסט געפֿינען לשון זריעה אויף אַ בוים, וויסט דיר זײַן פירוש הרכבה. מרכיב זײַן. מען נעמט, עס איז דאָ איין בוים, מען נעמט אַ זמורה פֿון אַן אַנדער בוים און מען איז מרכיב אים אין אַ קיים'דיקן בוים, דאָס איז נטיעה. מען מאַכט אַ שניט און מען לייגט אַרײַן און מען בינדט, יאָ, דאָס ווערט גערופֿן, דאָס ווערט גערופֿן זריעה אין ביימער. אָן דעם וועסטו נישט געפֿינען מער לשון זריעה וואָס איז שייך אין ביימער. און דעריבער זאָגט דער מלבי"ם, על כן תטעי נטעי נעמנים. דו האָסט געהאַט אַ נטע נעמנים, מיוחד ביותר. און וואָס ביסטו געגאַנגען מרכיב זײַן אין אים? עס שטייט דאָ זמורת זר תזרענו. לשון זריעה. זריעה האָבן מיר געזאָגט איז נישט נטיעה, נאָר די כוונה איז מרכיב צו זײַן. וואָס ביסטו געגאַנגען מרכיב זײַן אין אים? זמורת זר. זמורת זר די כוונה איז אַ דבר אחר, אַ מין אחר, מער נידעריק, שלעכט, אַ זאַך וואָס וועט נאָר משחית זײַן זײַן שיינקייט, זײַן הדר פֿון דעם נטעי נעמנים. וואָס וויל ער זיי דורך דעם משל זײַן? איר האָט אַ צור מעוז, איר האָט אַ אלוהי מרום, און איר פאָלק ישראל, בני אל חי. וואָס זײַט איר געגאַנגען טאָן? מרכיב זײַן אַ זמורת זר. וואָס זײַט איר געגאַנגען בני אפרים? צו נעמען אײַך אַנדערע אלילים. צו נעמען אַ זמורת זר און מרכיב זײַן זי, פֿלאַנצן, זייען זי אין אײַך. צו נעמען אַנדערע פֿעלקער און זיך אָנצולענען אויף זיי, אַנשטאָט צו פֿאַרשטאַרקן אײַער ביטחון אין השם יתברך.
ביום נטעך תשגשגי ובבוקר זרעך תפריחי, נד קציר ביום נחלה וכאב אנוש. חוץ פֿון דעם וואָס דו ביסט געגאַנגען טאָן אַ מעשה פֿון נאַרישקייט, צו גיין פֿאַרבינדן אַ מין זר און שלעכט אויף אַ נטע נעמנים, נאָך ביסטו געגאַנגען זיך משתדל זײַן צו אײַלן דעם וואַקסן און דעם אײַנוואָרצלען מיט דעם, כדי עס זאָל תיכף פרה ורבה זײַן און וואַקסן. ביום נטעך תשגשגי, דעם זעלבן טאָג וואָס דו האָסט אים געפֿלאַנצט, תיכף אין דער פֿרי זרעך תפריחי, אין דער פֿרי דערנאָך ווערסטו שוין מצפה, מצפה אַז ער זאָל שוין בליען, אַז ער זאָל זיין גרויס. דהיינו האָסט זיך אַזוי פֿיל באַשעפֿטיקט מיט דעם, ביז שוין כביכול פֿרימאָרגן ברענגט ער שוין אַרויס בלומען, ברענגט ער שוין אַרויס אַ בלי. אָבער אַלנפֿאַלס זאָגט ער, נד קציר ביום נחלה וכאב אנוש. דהיינו וויסט דיר, זאָגט זיי השם צו כביכול אפרים, איר וועט נישט מצליח זײַן אין אײַערע מעשים. דעם זרע וואָס דו האָסט געזייט, וועסטו נישט זוכה זײַן צו שנײַדן. פאַרוואָס? ווייל דער קציר וועט וואַנדערן פֿון דיר. נד קציר, ער וועט וואַנדערן, ביום נחלה. נחלה, דער מלבי"ם מסביר, פיל מפרשים מסבירן נחלה דאָס איז די כוונה מלשון חולי. אָבער דער מלבי"ם מסביר אַז נחלה דאָס איז מלשון נחל עבר על נפשנו. וואָס איז דאָס נחל עבר על נפשנו? לשון נחל. נחל עבר על נפשנו. אַזוי זאָגט ער נד קציר ביום נחלה. די כוונה עס וועט וואַנדערן פֿון דיר קציר, וועסט נישט זוכה זײַן צו שנײַדן וואָס דו האָסט געמאַכט, ווען עס וועט קומען אַ טאָג ווען אַ נחל פֿון געוואַלדיקע וואַסערן וועט אָפּשווענקען דעם גאַנצן קציר. און אויב דער שטראָם וועט קומען אויך צו דיר, וועסטו האָבן אין דעם כאב אנוש. כאב אנוש די כוונה איז אַ שווערע קרענק, אַ מכה אנושה, די כוונה איז אַ מכה שווער ביותר. וואָס איז דער נמשל? דער נמשל איז איר זײַט געגאַנגען בעטן הילף פֿון אַנדערע פֿעלקער. און נישט סתם געגאַנגען בעטן הילף, נאָר נאָך האָט איר זיי געזאָגט קומט גיך, קומט גיך. דאָס איז כביכול אַ זמורת זר וואָס איר זײַט געגאַנגען פֿלאַנצן אין אײַך, אַנשטאָט זיך צו ווענדן צו השם, ווענדט מען זיך צו אַנדערע פֿעלקער און נאָך אײַלט מען זיי, ביום נטעך תשגשגי, בבוקר זרעך תפריחי, אַז זיי זאָלן קומען גיך אַז עס זאָל שוין בליען. אָבער ער זאָגט וויסט אײַך, דאָס וועט אײַך נישט העלפֿן. ווייל ווען איר וועט דאַרפֿן זײַן הילף, וואָס וועט זיין? אויך אים וועט אָפּשווענקען דער נחל. ווער איז דער נחל? עס וועט קומען סנחריב און וועט אויך אײַך פֿאַרטרייבן, אויך ארם אויף וועלכן איר בני אפרים לענט זיך אָן, אויך אײַך וועט ער פֿאַרטרייבן. קיר יגלה אתכם לחלח, חבור, נהר גוזן. יענע וואָס איר לענט זיך אויף זיי אָן און שפראָצט זייער ישועה גיך, וועט דער נחל אָפּשווענקען אויך אײַך און אויך זיי. אַזוי אַז סוף כל סוף וועט איר נישט האָבן פֿון זיי קיין תועלת. עס שטייט דאָ ביום נטעך תשגשגי. וואָס איז דער פירוש תשגשגי? פֿון וועלכן לשון איז דאָס תשגשגי? זאָגט דער מלבי"ם, מיר קענען דאָס אין לשון הקודש, לשגשג. אָבער באמת דאָס איז אַן אויסדרוק וואָס דערשײַנט נישט פֿיל אין תנ"ך. פֿון וועלכן לשון איז דאָס תשגשגי? עס שטייט, עס איז דאָ אַן אויסדרוק גערופֿן ישגה. ישגה די כוונה איז ירבה. יאָ? יגדל, ירבה. יאָ? כארז בלבנון ישגה, יגדל, ירבה. איצט וויסט תמיד אַ כלל אין לשון הקודש, ווען אַ זאַך פֿאַרטאָפּלט מען איר פועל, ווײַזט דאָס אויף ריבוי. אַזוי אַז עס שטייט ישגה, דאָס איז יגדל. תשגשג, נאָך אַ מאָל, נאָך אַ מאָל ש"ג. נאָך אַ מאָל ש"ג דאָס זאָגט נאָך, ירבה ויוסיף וירבה. תמיד וואָס מען לייגט צו אַ זאַך דאָס זאָגט פֿיל. גל דאָס איז איינס. גלגל דאָס חזרט זיך, גל נאָך גל, אָדער חזרט און דרייט זיך אַרום. אָדער ווי עס איז דאָ כרכר, יאָ? כרכר מלשון כרכרה, מלשון לכרכר. כר האָבן מיר געזאָגט דאָס איז אַ שליח, אַ לויפֿער. און כרכרה דאָס איז לויפֿט, לויפֿט, לויפֿט. די כוונה איז שפרינגט, שפרינגט, שפרינגט. דאָס איז די כוונה. אַזוי אויך אין יעדן לשון, פץ און פוצץ, יאָ? אַזוי דער זעלבער רעיון. קץ דעם בוים און קצץ, האָט געמאַכט פֿון אים קליינע שטיקלעך. תמיד ווען מיר פֿאַרטאָפּלען די זאַך, ווײַזט דאָס אויף ריבוי פֿון דער זאַך אַליין. אַזוי דאָ זאָגט ער ביום נטעך תשגשגי, דו וועסט וואַרטן צו זען ווי ער שפראָצט און וואַקסט, באַלד נאָך דעם זעלבן טאָג, און פֿרימאָרגן וועסטו וועלן אַז שוין דער דאָזיקער זרע זאָל שוין אַרויסברענגען בלומען. אָבער די דאָזיקע האָפֿענונג וועט סוף כל סוף נישט מקוים ווערן. איצט זאָגט ער דאָ וכאב אנוש. זאָגט דער מלבי"ם, אנוש דאָס איז ווי אנושה מכותיה. און דאָס שליסט זיך אויך צו מיטן פועל אנוש. אנוש דאָס איז מלשון אנושיות, יאָ? אַ מכה אנושה, די כוונה איז אַ מכה נישט מענטשלעך. דאָס איז די כוונה מכה אנושה. דהיינו ווען אַ מענטש שלאָגט מיט אנושיות, מיינט מען צו זאָגן ער שלאָגט מיט עדינות, יאָ? מען וויל זאָגן דער דאָזיקער מענטש האָט אַ צלם אנוש, ער האָט רחמים, ער האָט, ער פֿירט זיך נישט מיט אכזריות, אַ צלם אנוש. איצט לכאורה אויב אַזוי מכה אנושה דאַרף זיין אַ מכה מיט רחמים. פאַרוואָס איז דאָס פֿאַרקערט? ווייל דאָס איז פֿון די הפוכה'דיקע פעלים. עס זענען דאָ הפוכה'דיקע פעלים, ווי סקלו מאבן. די כוונה איז פֿון איין זייט אָדער לסקול באבנים, צו שלאָגן מיט שטיינער, אָדער לסקל את האבנים, זיי אָפּצורוימען. אָדער תבואתי תשרש. עס איז דאָ איין מעגלעכקייט אַז די כוונה איז להשריש, גיט וואָרצלען אין דער ערד, אָדער מלשון משרש, וואָרצלט אויס די זאַך. ווי קלס און לקלס. אויך, מען קען זאָגן לשים אותו ללעג וקלס, וואָס דאָס זאָגט לשון ביזיון, און פֿון דער אַנדערער זייט עלינו להדר לעלה ולקלס, וואָס דאָס איז די כוונה לשון שבח. דאָס זענען הפוכה'דיקע פעלים. אַזוי אויך דאָ כאב אנוש, פֿון איין זייט אנוש ווײַזט אויף אנושיות און רחמים, פֿון דער אַנדערער זייט אנוש דאָס וויל זאָגן חסר אנושיות, אַ שווערער כאב ביותר וואָס אַ בן אנוש איז נישט מסוגל צו מאַכן אַזאַ כאב.
הוי המון עמים רבים כהמות ימים יהמיון, ושאון לאומים כששאון מים כבירים ישאון. רש"י מסביר, אַ מידה וואָס גייט איבער אַלע דורות. אַ בייטש וואָס ישראל ווערן דורך איר געשלאָגן, איר סוף איז געשלאָגן צו ווערן. דעריבער די נביאים וואָס זאָגן נבואה פֿון פורענות פֿאַר ישראל דורך די אומות, לייגן צו נאָך דעם דעם פורענות פֿון דער אומה וואָס האָט געשלאָגן ישראל דורך איר. זאָגט רש"י, דו וועסט זען עפּעס אַ קביעות'דיקן וועג אין די דברי הנבואה. די נביאים זאָגן נבואה עפּעס אַ שווערע נבואה אויף עם ישראל, אויב זיי וועלן זיך אָפּנייגן פֿון וועג אָדער אַז זיי האָבן זיך אָפּגענייגט פֿון וועג, און תיכף דערנאָך וועסטו זען אַ נבואה אויף די אומות. וואָס איז דער דאָזיקער אויסגלייך? זאָגט ער דאָס איז פשוט. די שווערע נבואה פֿאַר עם ישראל וועט קומען דורך אַ געוויסער אומה. דערנאָך זאָגט ער דיר, אָבער וויסט דיר, די דאָזיקע אומה וואָס האָט דאָ געדינט ווי אַ בייטש, די דאָזיקע בייטש וועט אין סוף צעבראָכן ווערן. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, הוי המון עמים רבים כהמות ימים יהמיון, ושאון לאומים כששאון מים כבירים ישאון. דהיינו סוף כל סוף וועלן די דאָזיקע פֿעלקער סוף כל סוף פאַלן און צעבראָכן ווערן. דאָס איז על פי רש"י. דער מלבי"ם מסביר, מיר האָבן געזען אין דעם פֿריערדיקן פסוק אַז ביום נחלה וכאב אנוש. האָט דער מלבי"ם מסביר געווען אַז עס וועט קומען אַ נחל וואָס וועט אָפּשווענקען דעם גאַנצן דאָזיקן קציר, וועלן זיי האָבן כאב אנוש. דאָ רעדט ער בעצם אויף אפרים, אויף די צען שבטים, וואָס זיי זענען ווי מיר האָבן געזאָגט געגאַנגען און געפֿלאַנצט אַ זמורת זר, זיך משדך געווען מיט נשים נוכריות. ער האָט געזאָגט עס וועט זיין אַ נחל וואָס וועט זיי אָפּשווענקען. און איצט מסביר ער אונדז וואָס וועט זיין דער טבע פֿון דעם נחל וואָס ער האָט דערמאָנט אין דעם פֿריערדיקן פסוק. ער זאָגט דיר דער נחל וואָס וועט זיי אָפּשווענקען דאָס וועט זיין המון עמים רבים, אַז דער דאָזיקער המון איז ענלעך כהמות ימים. ווי אַ ים וואָס ברומט. וואָס דאָס איז דער מחנה פֿון סנחריב. דער מחנה סנחריב וועט קומען און וועט פֿאַרטרייבן די צען שבטים. און ער איז דער נחל וואָס שווענקט אָפּ דעם קציר פֿון יענער הרכבת כלאיים וואָס מיר האָבן דערקלערט אַז שבט אפרים, די כוונה די צען שבטים, זענען געגאַנגען און זיך פֿאַרבונדן מיט די אומות, עס איז דאָ געווען כלאיים, אַ זמורת זר. עס וועט קומען סנחריב און וועט זיי פֿאַרטרייבן. און דער דאָזיקער מחנה וואָס וועט קומען אויף זיי, אַ מחנה פֿון גויים, וועט זיין שאון. דהיינו פֿון איין זייט וועט ער האָבן אַ ריבוי פֿון כמות, און דאָס איז וואָס ער זאָגט כהמות ימים יהמיון. פֿון וועלכן לשון איז דאָס המיה? מיר וועלן דאָס תיכף דערמאָנען מער בפרטות, די כוונה איז מלשון רעש, ברומט. המיה. אַ צווייטע זאַך, ריבוי האיכות. דאָס וועט זיין שאון לאומים. דאָס וועט נישט זיין סתם נאָר המיה, שאון דאָס איז שוין פֿיל מער פֿון המיה, דאָס איז שוין אַ ממשות'דיקער רעש. שאון לאומים. וואָס איז דער חילוק און פאַרוואָס לגבי ימים האָט ער געשריבן יהמיון, לגבי לאומים כששאון מים כבירים? וואָס איז דער חילוק צווישן זיי? זאָגט דער מלבי"ם, אין לשון הקודש דאַרף מען וויסן עס איז דאָ אַ חילוק צווישן עמים און צווישן לאומים. עם דאָס ווײַזט אויף אַ קיבוץ פֿון מענטשן וואָס האָבן אַ ממשלה. גוי לעומת זאת, דאָס ווײַזט אויף אַ קיבוץ פֿון מענטשן אויך אָן אַ ממשלה. אָבער אויב עס רעדט זיך פֿון אַ עם, עם דאָס זאָגט אויך זיי האָבן אַ פֿאַראייניקטן שלטון. וואָס איז אַזוי דער פירוש פֿון לאום? לאומים? זאָגט דער מלבי"ם, לאומים דאָס זאָגט אַז זיי האָבן אַן אחדות מצד זייער דת. איצט לייגט אַכט, עמים קען זיין עטלעכע באַזונדערע עמים, אָבער זיי זענען איין לאום. אויב לדוגמה נעמען מיר אַלע עמי ערב, זיי זענען באַזונדערע עמים אָבער זיי זענען איין לאום, און דאָס איז דת האסלאם. בעצם פֿאַראייניקט דער לאום פֿיל עמים אונטער דער זעלבער דת. אַזוי איצט דאָס איז נישט מצד דער ממשלה, זיי האָבן נישט איין מלך, נאָר בלויז מצד דער אמונה אַז זייער אמונה איז איינע. און אויב אַזוי לאומים נעמט אַרײַן מער פֿון עמים. ווייל עמים האָב איך איצט געזאָגט נעמט אַרײַן פֿיל פֿון עמי ערב, דאָס איז פֿיל עמים, אָבער איין לאום. אַזוי ווען איך זאָג אַ וואָרט לאומים דאָס נעמט אַרײַן עמים פֿיל מער רבים. ווי אויב איך וועל זאָגן אמעריקע און ענגלאַנד, האָב איך גערעדט אויף צוויי עמים, אָבער איך האָב גערעדט אויף איין לאום, ווייל אויך אמעריקע און אויך ענגלאַנד די דת המשותפת פֿאַר זיי דאָס איז די דת פֿון דער נצרות. אַזוי לאומים נעמט אַרײַן מער פֿון עמים. איצט זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן המון און צווישן שאון. המון דאָס איז די געוויינטלעכע המיה. און דעריבער ווערן פֿיל מענטשן גערופֿן המון, ווייל ווען דו געפֿינסט זיך לעבן פֿיל מענטשן איז דאָ אַ רויש, אַ המיה, דער קול פֿון די רייד, המון. דאָס ווערט גערופֿן המיה. לעומת זאת שאון דאָס איז אַ נישט געוויינטלעכער רעש. דאָס איז אַ רעש וואָס איז פֿיל מער פֿון סטאַנדאַרט. דער המון דאָס איז די געוויינטלעכע המיה אין יעדן אָרט וווּ עס איז דאָ אַ קיבוץ מענטשן. אָבער ווען עס איז דאָ שאון דאָס זאָגט אַ רעש פֿיל מער גרויס פֿון דעם סטאַנדאַרט'ן און געוויינטלעכן רעש. רבים און כבירים, זאָגט דער מלבי"ם, רבים דאָס איז אַזעלכע וואָס זיי זענען רבים אין כמות, עס זענען דאָרט דאָ פֿיל מענטשן. כבירים דאָס זאָגט אַז ער איז געוואַלדיק מצד דער איכות. די איכות פֿון אים איז פֿיל מער גרויס, פֿיל מער שטאַרק. אַזוי איצט לאָמיר זען און מדקדק זײַן. כי המון עמים רבים. מיר האָבן דערקלערט אַז עמים דאָס איז ווייניקער פֿון לאומים. און דעריבער ווען עס זענען דאָ עמים רבים דעמאָלט איז דאָ המון. המיה, רעש, נישט צו גרויס, ווייל המיה האָבן מיר געזאָגט דאָס איז אַ נישט גרויסער רעש. כהמות ימים יהמיון. אָבער ושאון לאומים, לאומים האָבן מיר שוין געזאָגט דאָס נעמט אַרײַן פֿיל מער. לאומים דאָס נעמט אַרײַן די גאַנצע דת. אַזוי דאָס זאָגט אויב אַזוי אַז דאָס נעמט אַרײַן אויך עטלעכע עמים רבים. אַזוי די לאומים זיי מאַכן שוין אַ שאון. שאון דאָס זאָגט אַ רעש פֿיל פֿיל מער גרויס. אַזוי דאָס איז נישט כששאון מים רבים, נאָר דאָס איז כששאון מים כבירים ישאון. וואָס מיר האָבן געזאָגט כביר דאָס איז מער פֿון רב. כביר דאָס זאָגט אויך מצד דער איכות פֿיל פֿיל פֿיל מער שטאַרק. כששאון מים כבירים ישאון. דאָס וועט זיין דער נחל אויף וועלכן דער נביא האָט גערעדט אין דעם פֿריערדיקן פסוק, אַז ביום נטעך תשגשגי ובבוקר זרעך תפריחי, אָבער נד קציר ביום נחלה וכאב אנוש. אין יענעם טאָג וועט קומען אַ שווענקנדיקער נחל וואָס וועט אָפּשווענקען אַלץ. ווער וועט זיין דער דאָזיקער נחל? המון עמים רבים ושאון מים כבירים.
לאומים כששאון מים רבים ישאון, וגער בו ונס ממרחק, ורודף כמוץ הרים לפני רוח וכגלגל לפני סופה. איצט ווענדט ער זיך צו אשור. ער זאָגט דאָס איז אשור, וואָס ער וועט קומען ווי מיר האָבן געזאָגט ווי אַ שווענקנדיקער נחל, ער וועט פאַלן מיט זײַן גאַנצן מחנה. יענע לאומים ישאון, זיי וועלן ברומען, אָבער עס איז דאָ אַ קול מים רבים וואָס איז מער שטאַרק פֿון זיי. קול מים אדירים, אדיר במרום השם. מים אדירים מער שטאַרק פֿון דעם מחנה אשור. וגער בו, אויף וועמען וועט השם גערן? אויף יענעם שאון, יענער שאון וואָס אשור מאַכט, די לאומים רבים, דעם געוואַלדיקן רעש וואָס זיי מאַכן ווען זיי קומען כובש זײַן די צען שבטים, ממרחק, פֿון זײַן מעון קודשו, וגער בו ונס ממרחק. השם וועט אויף אים גערן. און ער וועט אַנטלויפֿן מיט אַ כלימה וווּהין? קיין נינוה. ווייל מיר וועלן דאָך זען אַז זײַנע קינדער, שרעצר, יאָ? די קינדער פֿון סנחריב זענען געגאַנגען און אים נאָכגעיאָגט און אים דערהרגעט. אסרחדון, האָבן אים דערהרגעט. דאָס הייסט סוף כל סוף וועט ער אַנטלויפֿן. פֿון וועמען אַלעם וועט ער אַנטלויפֿן? פֿון אַלע די אדיר'ע וואַסערן פֿון השם יתברך. ממרחק וועט השם קומען און השם וועט אויף אים גערן. ורודף, עס וועט דאָ זיין אַ מצב אַז ער וועט זיין נאָכגעיאָגט דורך דער גערה פֿון השם. ווי וואָס וועט ער זיין נאָכגעיאָגט? זאָגט אויף דעם דער נביא, ורודף כמוץ הרים לפני רוח וכגלגל לפני סופה. זאָגט דער מלבי"ם, רוח דאָס איז אַ געוויינטלעכער ווינט. סופה דאָס איז אַ ווינט פֿיל מער שטאַרק. איצט מוץ פֿליט דורך דעם ווינט. אָבער דער גלגל פֿליט נישט נאָר דורך דעם ווינט נאָר דרייט זיך אויך פֿון זיך אַליין. לאָמיר זיך פֿאָרשטעלן לדוגמה אַז איצט פֿון באַרג רירט זיך אָראָפּ עפּעס אַ גלגל פֿון דערנער. אַזוי מצד עצמו דרייט ער זיך ווייל ער גייט אַראָפּ אין באַרג, און מצד דער אַנדערער זייט איז אויך דאָ אַ ווינט אַזוי לויפֿט דאָס אים פֿיל מער גיך. און דעריבער גייט ער דאָ בהדרגה. ורודף כמוץ הרים לפני רוח. אין אָנהייב וועט ער זיין נאָכגעיאָגט ווי מוץ וואָס אין בערג לפני הרוח. און מער פֿון דעם, וכגלגל, אַז אַ גלגל דרייט זיך שוין פֿון זיך אַליין, און נישט סתם אַ ווינט וועט זיין נאָר עס וועט זיין אַ סופה, אַ סופה וואָס איז פֿיל מער גרויס פֿון אַ ווינט. וואָס וויל ער דאָ צולייגן? אַז חוץ פֿון דעם וואָס דער מלך אשור וועט אַנטלויפֿן פאַרוואָס? ווייל השם יאָגט אים נאָך, ווייל השם שלאָגט אין אים, וועט ער אין סוף נאָכגעיאָגט ווערן דורך זײַנע לייט און מדינה און זײַנע קינדער וועלן אים שלאָגן מיטן שווערד. און דאָס איז וואָס ער זאָגט דיר, אַז נישט נאָר וואָס ער וועט זיין נאָכגעיאָגט דורך השם יתברך, נאָר אויך כגלגל לפני סופה, מצד עצמו כביכול, פֿון זײַן אומה וועלן אים שוין דערהרגען, חוץ פֿון דעם ווינט און דער סופה וואָס השם וועט אים נאָכיאָגן.
לעת ערב והנה בלהה, בטרם בוקר איננו. זה חלק שוסינו וגורל לבוזזינו. און זעצט פאָר און זאָגט, וואָס וועט זיין מיט יענעם אשור? לעת ערב והנה בלהה. ער פֿאַרגלייכט אים צום פחד וואָס עס איז דאָ פֿון די שדים בעת ערב. ווי באַוווּסט אַ מאָל זענען שדים געווען זייער מצוי און עס איז געווען פֿון זיי אַ שרעקלעכער פחד. אַזוי זאָגט ער לעת ערב והנה בלהה. זאָגט דער מלבי"ם, די שדים בלילה זענען זיי מבהיל זייער. אָבער ווען עס קומט דער טאָג, פּלוצלינג אַ ליכט, פֿאַרטיק, עס איז נישטאָ קיין זאַך. די שדים האָבן נישט קיין שליטה בײַ טאָג. אַזוי לעת ערב והנה בלהה, בטרם בוקר איננו. אָבער עס קומט אָן דער בוקר און יענע שדים ווערן שוין צעגאַנגען און עס איז נישטאָ קיין זאַך, גלייך ווי עס איז נישט געווען. וואָס איז דאָס די דאָזיקע בלהה? זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ פסוק אין איוב, תצעידהו למלך בלהות. זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן בלהה און צווישן בהלה. בלהה דאָס קומט אויסצודריקן די כוחות פֿון די מזיקים, די כוחות פֿון די שדים, וואָס זיי זענען מבהיל דעם מענטש. ווי לחמי רשף, קטב מרירי, זיי זענען ממונה אויפֿן שאול, אויפֿן גיהנום. זאָגט דאָס שאַפֿט אַ פחד און אַ בעתה בײַם מענטש. בהלה דאָס איז אַ געוויינטלעכע בהלה. בלהה דאָס זאָגט פֿון וועגן די דאָזיקע שדים, וואָס זיי שאַפֿן אַ שרעקלעכן בעלה בײַם מענטש. איצט דער עיקר זמן פֿון זייער שליטה ווי מיר האָבן געזאָגט, דאָס איז בלילה. תשת חושך ויהי לילה, בו תרמוש כל חיתו יער. וואָס איז דאָס חיתו יער? יענע כוחות טומאה. דאָס איז דער זמן פֿון זייער שליטה. ווען עס קומט אָן דאָס אור הבוקר ווי מיר האָבן געזאָגט, ווערן זיי צוריק צו אפס. און איצט על פי זה זאָגט דער מלבי"ם, ער גיט אַ משל און אַ מליצה צום מחנה אשור. ווען איז דער מחנה אשור אָנגעקומען קיין ירושלים? בלילה, ריכטיק? זיי האָבן געזאָגט מאָרגן אין דער פֿרי נעמען אַ יעדער פֿון אונדז אין אַ צי־צאַ אַראָפּ די חומה פֿון ירושלים און מיר זענען זי כובש. האָט ער געזאָגט וואָס, דאָס איז ירושלים וואָס איך האָב געבראַכט אַזוי פֿיל חילות כדי זי כובש צו זײַן? זיי זענען געקומען בלילה. אָבער בלילה ווי מיר האָבן געזאָגט קומט אָן דער בוקר, אַלע די שדים און דער פחד אַלץ פֿאַרלאָזט. עס איז נישטאָ קיין פחד שדים בײַם בוקר. זאָגט אויך דאָ, די דאָזיקע מזיקים בלילה איז זייער כח פֿאַרלאָשן. איז אָנגעקומען דער בוקר, פֿאַרטיק, זיי האָבן נישט געזען קיין זאַך. וואָס איז געשען? עס איז געקומען אַ מלאך השם אין מחנה אשור, האָט געשלאָגן 180 טויזנט ראשי חילות. אַזוי כאָטש לעת ערב והנה בלהה, עס איז געווען אַ שרעקלעכער פחד ווען ער איז געקומען און האָט דאָ באַלעגערט אַרום ירושלים. אָבער בטרם בוקר איננו. נאָך איידער עס איז אָנגעקומען דער בוקר זענען זיי שוין פֿאַרשוווּנדן, איננו, פגרים מתים. זה חלק שוסינו וגורל לבוזזינו. דאָס איז וואָס עס קומט זיי צו אונדזערע שוסים, און דאָס איז דער גורל, ווי גורלי ונחלתי, וואָס עס קומט זיי צו אונדזערע בוזזים. וואָס איז דער חילוק צווישן חלק און צווישן גורל, צווישן שוסינו און צווישן בוזזינו, און פאַרוואָס צו שוסינו קומט חלק און צו בוזזינו קומט גורל? זאָגט דער מלבי"ם, עס איז דאָ אַ חילוק צווישן חלק און צווישן גורל. חלק דאָס זאָגט, אויב איך זאָג האָסט אַ חלק אין דער ירושה. דאָס איז גלייך ווי עס קומט דיר נישט און איך האָב דיר געגעבן? נישט. נאָר דאָס קומט דיר. די ירושה קומט דיר. נאָר וואָס? ווי קבע איך וואָס קומט דיר? מען מאַכט אַ חלוקה. דאָס ווערט גערופֿן חלק. חלק פירושו וואָס עס קומט דיר, אָבער די חלוקה קבעט וואָס עס קומט דיר, וואָסער חלק פונקט קומט דיר. לעומת זאת גורל, אַ מענטש איז זוכה אויך אין עפּעס וואָס עס קומט אים נישט. פֿאַלט אים אין גורל קען זיין אַ גרויסער חלק, מער פֿון זײַן חלק, מער פֿון וואָס עס קומט אים, דאָס איז אים געפֿאַלן אין גורל. אין גורל קען זיין אַז ער וועט באַקומען מער פֿון וואָס זײַן חלק דער אמת'ער. לדוגמה אין ירושה קען נישט זיין אַז דו וועסט באַקומען מער פֿון דײַן חלק. אויב דײַן חלק איז איינס פֿערטל, דעמאָלט וועט די חלוקה קבעה וואָסער איינס פֿערטל דו וועסט באַקומען, אָבער דאָס וועט לעולם זיין איינס פֿערטל. לעומת זאת אין גורל קען זיין אַז עס וועט דיר פֿאַלן אין גורל עפּעס פֿיל מער פֿון וואָס עס קומט דיר. דאָס איז דער חילוק צווישן חלק און צווישן גורל. זאָגט דער מלבי"ם, עס איז אויך דאָ אַ חילוק צווישן שוסה און צווישן בוזז. און דעם דאָזיקן ביאור ברענגט דער מלבי"ם אין נאָך עטלעכע ערטער. זאָגט דער מלבי"ם, דער בוזז, האָט ער איין ענין, דאָס איז צו פֿאַרגרעסערן זײַן פֿאַרמעג. וויל נעמען ביזה. לעומת זאת פלשתים שוסן די גרנות. וואָס איז דאָס זיי שוסן די גרנות? זיי זענען געקומען צו שסה'ן, די כוונה איז נישט צו נעמען פֿאַר אַ רווח, נאָר צו פֿאַרטיליקן, צו קאַליע מאַכן, משחית צו זײַן. און דעריבער איז שוסה מער שלעכט פֿון בוזז. ווייל בוזז, אויב ער האָט נישט קיין מעגלעכקייט צו נעמען, דעמאָלט וועט ער לאָזן. ער איז נישט געקומען צו פֿאַרטיליקן און קאַליע מאַכן, ער איז געקומען, וואָס ער קען נעמען, וואָס ער קען נישט נעמען וועט ער לאָזן. לעומת זאת דער שוסה, ריכטיק, קען זיין אַ חלק נעמט ער, אָבער וואָס ער קען נישט נעמען אַלץ, וועט ער חרוב מאַכן און קאַליע מאַכן, ווייל דאָס איז בעצם זײַן עיקר מגמה. קומט אַרויס אויב אַזוי אַז דער שוסה איז מער שלעכט פֿון דעם בוזז. אַזוי זאָגט ער, די שוסים, דאָס איז יענע וואָס זייער כוונה איז משחית צו זײַן, זיי זענען רעי לב, יענע וואָס זענען געקומען משחית צו זײַן עם ישראל, די שוסים, דאָס איז חלק שוסינו. וואָס זיי וועלן באַקומען דאָס איז דער חלק וואָס קומט זיי באמת. עס קומט זיי על פי זייער מידה, עס קומט זיי על פי זייער רוע לב, דאָס איז חלק. ווי מיר האָבן דערקלערט אַז אין חלק באַקומסטו וואָס עס קומט דיר. עס קומט זיי דער דאָזיקער איינפאַל. וגורל לבוזזינו. אָבער בוזזינו, אַפילו וואָס זיי זענען נישט באמת קיין צוררים אונדז, נאָר זייער גאַנצע מטרה איז צו זייער הנאה, עס איז דאָ געלט קומט ער. מיט אַלעם דעם וועלן זיי אויך זיי באַקומען דעם דאָזיקן עונש. כאָטש דאָס וועט נישט זיין ממש קומען זיי מידה במידה, אָבער דאָס איז גורל. גורל ווי מיר האָבן דערקלערט קען זיין אַז דו באַקומסט מער פֿון וואָס עס קומט דיר. בוזזינו וועלן דאָ באַקומען קען זיין מער פֿון וואָס עס קומט זיי, די כוונה אין עונש. דער עונש וועט זיין מער פֿון וואָס עס קומט אים, ווייל דאָס איז גורל. אָבער לשוסינו, יענע וואָס זענען געקומען מתוך רוע לב נאָר צו פֿאַרטיליקן, זיי האָבן באַקומען זייער חלק וואָס קומט זיי מידה במידה ממש.