קאפיטל י"א אין ישעיהו באשעפטיגט זיך אינגאנצן מיטן באשרייבן מלך המשיח און ימות המשיח: זיינע גייסטיקע מעלות, די ענדערונג וואס וועט פארקומען אין דער נאטור פון דער וועלט, און דער קיבוץ גלויות וואס וועט נאכפאלגן דערנאך. אין דעם טייל וועלן מיר עוסק זיין פונעם פינפטן פסוק און ווייטער: פון דער באשרייבונג פונעם צדק און דער אמונה וואס זענען צוגעקלעבט צום משיח, דורך דעם וואונדערליכן בילד פון די חיות וואס וואוינען אינאיינעם, ביז צום קיבוץ פון נדחי ישראל און נפוצות יהודה פון די פיר עקן פון דער ערד.
וְהָיָה צֶדֶק אֵזוֹר מׇתְנָיו וְהָאֱמוּנָה אֵזוֹר חֲלָצָיו׃ - און גערעכטיקייט וועט זיין דער גארטל פון זיינע לענדן, און די אמונה דער גארטל פון זיינע לייטערן.
דער מלבי"ם לייגט אויס אז דער נביא קומט באשרייבן אז דער צדק און די אמונה וועלן נישט זיין ביים משיח בלויז אן אויסערלעכער קנין, נאר אזוי ווי אן אזור - דאס הייסט א גארטל. אזוי ווי דער גארטל איז צוגעקלעבט צו די לענדן און צו די חלציים, אזוי וועלן דער צדק און די אמונה זיין כביכול א חלק פון זיין גוף, צוגעקלעבט צו אים און וועלן זיך נישט שיידן פון אים אין קיין שום מצב.
און פארוואס טוט דער נביא פארגלייכן דווקא דעם צדק צום גארטל פון די מתניים? ווייל צדק איז אן ענין פון בין אדם לחברו, און בין אדם לחברו איז א זאך וואס איז קענטיק פאר יעדן. מען זעט צי א מענטש איז ערליך מיט די מענטשן צי נישט, מען זעט זיין אויפפירונג. דעריבער איז דער צדק מיט וואס דער משיח וועט זיך פירן "אזור מתניו" - דער גארטל וואס איז אויף די בגדים, וואס איז אפן און זעבאר פאר יעדנס אויג.
ווידעראום די אמונה, וואס זי איז אן ענין פון בין אדם למקום, ווערט פארגליכן צו "אזור חלציו". די חלציים, ערקלערט דער מלבי"ם, זענען דער אינעווייניגסטער פלאץ אונטער די בגדים, און ער ברענגט דערצו ראיות פון די פסוקים: "חרבו מצומדת על מותניו" - די מתניים זענען דער אויסערלעכער טייל; "כל גבר ידיו על חלציו כיולדה" - די חלציים זענען די אינעווייניגסטע; און אזוי אויך "בנך אשר יצא מחלציך" - עס רעדט זיך פון אינעווייניג און נישט פון אינדרויסן.
און פארוואס ווערט די אמונה פארגליכן צום אינעווייניגסטן גארטל אונטער די קליידער? דא ברענגט דער מלבי"ם א וואונדערבארע זאך בשם דעם חובת הלבבות אין שער העבודה: דער תנאי פון א מאמין השלם איז אז זיין באהאלטענע עבודה זאל זיין פיל מער פון זיין נגלה. מיר זענען נאך ווייט פון דעם, און הלוואי זאלן מיר זוכה זיין צו אנקומען צו דעם אז אונזער תוכו זאל זיין כברו. אבער דער מאמין השלם - זיין אינעווייניג איז פיל מער פון זיין דרויסן. ווען מען קוקט אויף אים פון אינדרויסן זעט ער אויס אין א געוויסער מדרגה, אבער אויב וועסטו אריינקוקן טיף אינעווייניג וועסטו זען צו וואספארא מעלות ער איז דערגאנגען, אז אלץ וואס מען זעט פון אינדרויסן איז כאין וכאפס קעגן דעם וואס ער באהאלט. ער מגלה טפח ומכסה אלפיים.
און דא איז דאס פלאץ צו דערציילן: מען האט אמאל געפרעגט דעם גאון הרב אלישיב זצ"ל, וואו זענען היינט די צדיקים נסתרים? עס איז דאך דא אין יעדן דור ל"ו צדיקים נסתרים. אמאל איז געווען מאטעלע דער בעל עגלה אדער יענקעלע דער וואסער טרעגער, וואס נאך זיין פטירה טרעפט מען ביי אים זעק מיט כתבי קבלה און עס ווערט קלאר אז ער איז געווען אן אדם ענק און קיינער האט נישט געוואוסט פון אים - א בעל עגלה וואס האט געקענט בעל פה דעם גאנצן ש"ס און האט איבערגעראשט מיט זיין גאונות. וואו איז דאס היינט? זענען דען דער שוסטער אדער דער בנין-ארבעטער טאקע אין אזעלכע מדריגות? האט ער זיי געענטפערט: היינט זענען נישטא אזעלכע צדיקים נסתרים, נאר די צדיקים הנגלים זענען אויך די צדיקים הנסתרים. ווייל ווען דו זעסט דעם צדיק, דאכט זיך דיר אז דו קענסט זיין גדלות, אבער אויב וואלסטו געוואוסט וואס ער באהאלט, וואלסטו פארשטאנען אז דו קענסט אפילו נישט קיין קצה קצהו דערפון. וואספארא אינעווייניגסטע עבודת ה' ער פארמאגט וואס דו זעסט בכלל נישט - ווען דו וואלסט דאס געזען, וואלסטו געשטאנען פארגאפט פאר התפעלות. קומט אויס אז דער צדיק הנגלה זעט דיר אויס אין א געוויסער מדריגה, אבער זאלסט וויסן אז ער באהאלט אין זיך א צדיק נסתר פיל גרעסער.
דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "והיה צדק אזור מתניו" - דער אויסערלעכער חלק, פון בין אדם לחברו, וואס איז קענטיק פאר יעדן; "והאמונה אזור חלציו" - דער חלק פון בין אדם למקום, וואס וועט זיין אינעווייניג און באהאלטן. וויפיל דו וועסט נאר וויסן אויפן משיח, וועסטו נישט באמת וויסן וואס זיין אמת'ע גייסטיקע שטארקייט איז; זי וועט בלייבן ביי דיר א זאך וואס איז פארבארגן.
וְגָר זְאֵב עִם־כֶּבֶשׂ וְנָמֵר עִם־גְּדִי יִרְבָּץ וְעֵגֶל וּכְפִיר וּמְרִיא יַחְדָּו וְנַעַר קָטֹן נֹהֵג בָּם׃ - און דער וואלף וועט וואוינען מיטן שעפסל, און דער נמר וועט ליגן מיטן ציגעלע, און דאס קאלב און דאס לייבעלע און דאס געפעטע פיך וועלן זיין צוזאמען, און א קליין קינד וועט זיי פירן.
דער נביא באשרייבט יענע תקופה: אפילו דער וואלף, און אפילו דער נמר וואס ער איז דער שטארקסטער און דרייסטער פון די חיות, וועלן נישט שעדיגן. דער נמר וועט רוען מיטן ציגעלע - און דאס ציגעלע איז דאס יונגע זויג-קינד, דאס שוואכסטע און קלענסטע פון די באשעפענישן - און ער וועט אים גארנישט טון. און עס וועט אין דעם נישט זיין קיין שום חידוש וואס וועט ברענגען א פארוואונדערונג, נאר "ועגל וכפיר ומריא יחדיו": פונקט ווי היינט גייט דער גרויסער אקס צוזאמען מיט די קליינע קעלבער און קיינער וואונדערט זיך נישט פארוואס ער צעטרעט זיי נישט, אזוי וועט זיין דער מצב אז דאס קאלב וועט גיין צוזאמען מיטן כפיר און מיט די לייבן. און ווער וועט זיי פירן? "ונער קטון נוהג בם" - א קליין קינד וועט זיי פירן און ער וועט נישט מורא האבן און זיך נישט שרעקן פון זיי.
און בדרך צחות: עס איז אמאל געווען א גן חיות וואס האט געמאכט אן אויסשטעלונג לכבוד ימות המשיח, "וגר זאב עם כבש". מ'האט אריינגעלייגט אין איין שטייג א וואלף מיט א שעפסל, און מענטשן זענען געקומען און זיך שטארק באוואונדערט. האט איינער געפרעגט דעם מנהל פונעם גן חיות: זאג מיר, וואס איז די שיטה? וויאזוי ארבעט עס? האט ער אים געזאגט: גאנץ פשוט, מען טוישט יעדן טאג דאס שעפסל.
דער רד"ק שטעלט זיך דא אפ אויף אן אינטערעסאנטער זאך. ער שרייבט אז אין די ימות המשיח וועט זיך איבערבייטן דער טבע פון די חיות און בהמות, און זיי וועלן צוריקקערן צו דעם וואס עס איז געווען ביי תחילת הבריאה און אין תיבת נח - אז דער לייב פלעגט אמאל עסן גראז. און פון וואו נעמט זיך דער באווייז אז די לייבן און אלע טוֹרפים זענען געווען עסער פון גראז און גרינצייג? קוק נאר אריין: ווען נח איז ארויסגעגאנגען פון דער תיבה זענען דאך בכלל נישט געווען קיין בעלי חיים אויף דער וועלט, אויסער די שְׁנַיִם שְׁנַיִם וואס ער האט אריינגענומען אין דער תיבה און די שִׁבְעָה שִׁבְעָה פון די טהור'ע בהמות פון וועלכע ער האט געדארפט מקריב זיין קרבנות. פון וואס האבן זיך דעריבער אלע טורפים געשפייזט? און נאך מער: אינעווייניג אין דער תיבה זענען אלע חיות טורפות געווען א גאנץ יאר - וואס האבן זיי געגעסן יענע גאנצע יאר? צו זאגן אז זיי האבן אויפגעגעסן די אנדערע חיות איז דאך אוממעגליך, ווייל די בעלי חיים האבן נישט געדינט אין דער תיבה און עס איז דארט נישט געווען קיין פריה ורביה, און אויב וואלטן די טורפים אויפגעגעסן אנדערע חיות וואלט דאך יענער מין אינגאנצן אונטערגעגאנגען! על כרחך אז דאס עסן וואס נח האט אריינגעברענגט פאר די בעלי חיים - פירות און גרינצייג - איז אויך געווען די שפייז פון די טורפים.
דער רד"ק ברענגט א מעגליכקייט אז דערפאר האט מען אנגעזאגט פאר נח אריינצונעמען שבעה שבעה פון די טהור'ע בהמות, כדי זיי זאלן זיין פאר דער שפייז פון די טורפים; אבער דאס איז דאך זייער שווער צו פארשטיין, ווייל ווי לאנג קענען דען די פאר שבעה שבעה קלעקן פאר אלע טורפים אין דער תיבה - א חודש? דאס קען דאך נישט אויסהאלטן קיין לאנגע צייט. מוז מען על כרחך צוקומען צום אויספיר צו וועלכן דער רד"ק קומט, אז זיכער האבן די טורפים לכתחילה געגעסן גראז. און דאס איז וואס ער זאגט: אין די ימות המשיח וועט זיך איבערבייטן זייער טבע און צוריקקומען צו ווי עס איז געווען ביי תחילת הבריאה, אז די טורפים וועלן מער נישט רייסן און טרפ'נען די בעלי חיים לעבן זיי, נאר זיי וועלן צוריקקומען צו עסן גראז, ווי מיר וועלן זען אינעם קומענדיגן פסוק.
אבער דער רד"ק ברענגט נאך א הסבר: עס זענען דא מפרשים וואס לערנען אז דאס אלעס איז א משל. דער וואלף, דער טיגער (נמר), דער בער און דער לייב זענען א משל אויף די רשעים וואס דרוקן און בארויבן די שוואכע, אזוי ווי די חיות טורפות רייסן די שוואכע חיות אונטער זיי; און דאס שעפסל, די קו, דאס קאלב און דאס ציגעלע זענען א משל אויף די ענווי ארץ, וואס דער רד"ק האט מבאר געווען אין די פריערדיגע פסוקים אז זיי ווערן צעטראטן אונטער דער האנט פון די עריצים. און דער נביא קומט זאגן אז אין די ימות המשיח וועט זיין שלום אויף דער ערד און מען וועט נישט שלעכטס טון איינער דעם צווייטן, און אפילו די בעלי זרוע וואס טרעטן אויף די שוואכע וועלן זיי מער נישט שעדיגן.
נאר דער רד"ק פרעגט אויף דעם פירוש: שפעטער שטייט דאך "לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קדשי", און דאס מיינט דאך בלויז אין ארץ ישראל; בעת וואס דער שלום צווישן די שטארקע און די שוואכע וועט דאך זיין אויף דער גאנצער וועלט און נישט בלויז אין ארץ הקודש, ווייל עס שטייט דאך "וכתתו חרבותם לאתים וחניתותיהם למזמרות, לא ישא גוי אל גוי חרב ולא ילמדו עוד מלחמה", און עס שטייט "ונכרתה קשת מלחמה", און אויף משיח שטייט "ודבר שלום לגוים". אויב אזוי איז שווער צו זאגן אז נאר אין הר קדשי וועלן די שטארקע נישט שעדיגן די שוואכע, ווען אויף דער גאנצער וועלט וועלן דאך שוין מער נישט זיין קיין מלחמות!
און דרך אגב, ווער עס געדענקט: אינעם אפמאך אפצושטעלן די קריגעריי צווישן אמעריקע און רוסלאנד איז געווען א סעיף פון פארניכטן באליסטישע ראקעטן. דער טיטאניום אין זיי איז געווען א טייערער מאטעריאל, און מען האט עס גענוצט פאר אלערליי זאכן, אריינגערעכנט טייערע פעדערס וואס מ'האט אויסגעארבעט פונעם מעטאל פון די מיסילס. האט איינער געזאגט דערויף בדרך הלצה, אז עס איז ביי זיי מקוים געווארן די נבואה "וכתתו חרבותם לעטים" (פעדערס)... נאר באמת שטייט דארט "לאִתִּים", מלשון אַן אֵת (א גראב-אייזן, א שפאדל).
און דערפאר איז דער רד"ק מסיק: דאס ריכטיגע איז אז דער טבע פון די חיות וועט זיך נישט בייטן און זיי וועלן ווייטער עסן פלייש ווי פריער, נאר דער קדוש ברוך הוא פארזיכערט אז די חיות רעות וועלן נישט שעדיגן אין גאנץ ארץ ישראל - "לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קדשי". און פארוואס? "כי מלאה הארץ דעה את ה'". ווייל ווען האט דען א חיה רעה א שליטה אויפן מענטש? ווען ער פארקריכט פון וועג און טוט נישט דעם רצון ה'. האבן חז"ל געזאגט: אין חיה רעה שולטת באדם עד שנדמה לה כבהמה (א חיה רעה קען נישט הערשן איבער א מענטש סיידן ער זעט אים אויס ווי א בהמה). נורא נוראות! אויב א לייב האט צעריסן א מענטש, איז א סימן אז דער לייב האט דא געזען אן אייזל און נישט קיין מענטש. ווייל ווען ער וואלט געזען א מענטש, איז דאך פארהאן דער "שם ה' נקרא עליך ויראו ממך", און די בהמה וואלט באופן טבעי מורא געהאט פון אים. און טאקע געפינען מיר פילע מעשיות ביי גדולי ישראל וואס זענען געווען אין א גוב אריות (א גרוב מיט לייבן) און זיי האבן זיי נישט גערירט, ווי דניאל און זיינע חברים. און וויבאלד מלאה הארץ דעה את ה' און יעדער מענטש וועט זיין א ירא שמים און א גרויסער מענטש, וועט קיין שום חיה אים נישט קענען שעדיגן, און דאס איז וואס עס איז צוגעזאגט געווארן "והשבתי חיה רעה מן הארץ" - אפילו אויב א חיה רעה וועט אדורכגיין אין לאנד, וועט זי גארנישט שעדיגן. קומט אויס לסיכום לויטן רד"ק, אז ביי די חיות וועט בלייבן זייער נאטירליכער טבע צו עסן פלייש, און דער שינוי וועט זיין אז זיי וועלן מער נישט רייסן און נישט שעדיגן: עס וועט נישט פאסירן אז א מענטש זאל איבערלאזן זיין שאף און א לייב זאל עס צערייסן, אדער א מענטש זאל גיין אויפן וועג און א וואלף זאל אים באפאלן.
וּפָרָה וָדֹב תִּרְעֶינָה יַחְדָּו יִרְבְּצוּ יַלְדֵיהֶן וְאַרְיֵה כַּבָּקָר יֹאכַל־תֶּבֶן׃ - און א קו מיט א בער וועלן פאשען צוזאמען, צוזאמען וועלן רוען זייערע קינדער, און א לייב וועט ווי א רינד עסן שטרוי.
און אויב וועסטו פרעגן וואס וועלן דען עסן די חיות הטורפות - דערויף קומט דער דאזיגער פסוק. דער מלבי"ם טייטשט: דער בער וועט פאשען אויפן פעלד און וועט נישט דארפן כאפן קיין רויב. און אויך זייערע קינדער וועלן אויפוואקסן אינאיינעם און וועלן זיך נישט שלאגן צווישן זיך; די קעלבלעך פון דער קו און די יונגע בערעלעך וועלן ליגן צוזאמען כאילו זיי וואלטן געווען איין מין. און אויב וועסטו זאגן, ביים בער איז דאך נישט אזא גרויסער חידוש, ווייל אפילו היינט רייסט דער בער נישט בלויז נאר ער עסט אויך פירות און האניג - דערויף לייגט דער פסוק צו "ואריה כבקר יאכל תבן": אפילו דער לייב, וואס זיין גאנצע שפייז היינט איז בלויז פלייש, וועט לעתיד לבוא עסן שטרוי. לויטן מלבי"ם זענען די זאכן כפשוטם, אז דער טבע פונעם לייב וועט זיך איבערבייטן. אבער לויט ווי מיר האבן פריער געזען אינעם רד"ק, איז די כוונה אלס משל: ער מיינט נישט צו זאגן אז דער לייב וועט ממש אנהייבן עסן שטרוי, נאר אז דער לייב וועט מער נישט רייסן און טרפ'נען; און וואס וועט ער יא עסן? אויב מ'וועט טרעפן א נבלה וועט ער עס אויפעסן, אבער צו גיין רייסן און הרג'ענען מענטשנס בהמות, און כל שכן הרג'ענען מענטשן - דאס וועט מער נישט פאסירן, ווייל יעדער איינער וועט דאך זיין א צדיק.
און נאך א ביאור ברענגט דער רד"ק בדרך משל: דער לייב, דער בער און די שלאנג זענען א משל אויף די שלעכטע אומות. "ופרה ודוב תרעינה" - זיי וועלן זיך מער נישט פארנעמען מיט יאגן און פייניגן כדי צו טייטן, נאר זיי וועלן בלויז פאשען, דאס הייסט זיי וועלן זיך אפגעבן נאר מיט עבודת השי"ת און נישט מיט די הבלי עולם הזה. און דאס איז דער המשך פונעם פסוק: "כי מלאה הארץ דעה את ה'".
אגב, איז דא דא אן אינטערעסאנטע באמערקונג פונעם רד"ק, וואס איז שווער צו פארשטיין ביזן סוף: דער רד"ק שרייבט אז "דֹב" וואס שטייט דא איז לשון נקבה, אזוי ווי עס שטייט "ותצאנה שתים דובים"; און פונקט ווי די קו איז די נקבה קעגן דעם אקס, אזוי איז דא דער בער די נקבה. "ופרה ודב תרעינה יחדו ירבצו ילדיהן" - די קו וואס איז די מוטער און דער בער וואס איז די מוטער, און זייערע קינדער וועלן ליגן צוזאמען. און וואס עס איז שווער צו פארשטיין לויט דעם: אויב דער דוב איז די נקבה, וויאזוי ווערט אנגערופן דער זכר און וואס איז זיין נאמען?
וְשִׁעֲשַׁע יוֹנֵק עַל־חֻר פָּתֶן וְעַל מְאוּרַת צִפְעוֹנִי גָּמוּל יָדוֹ הָדָה׃ - און א זייגקינד וועט זיך שפילן ביים לאך פונעם פתן, און אויפן לאך פונעם צפעוני וועט דאס אפגעוואוינטע קינד אויסשטרעקן זיין האנט.
אפילו דער נחש, אויף וועמען עס ליגט א קללה נאך זינט דעם חטא פון אדם הראשון, "ואיבה אשית בינך ובינה" - מיט דעם אלעם "ושעשע יונק על חור פתן". און נישט נאר וואס דער נחש וועט נישט גיין שעדיגן בכוונה, נאר אפילו "על מאורת צפעוני גמול ידו הדה".
וואס מיינט "מאורת"? דער מלבי"ם טייטשט מלשון אורה און ליכטיקייט. דאס גיפט פונעם נחש ברענט, און ווי מען געפינט "נחש שרף ועקרב" - דער שרף הייסט אזוי ווייל זיין גיפט ברענט; דער בייס פונעם שלאנג ברענט ממש, און ברענגט אן אויפהיצונג פונעם גוף ווי א שריפה. און א זאך וואס ברענט איז אויך א זאך וואס לויכט. דעריבער זאגט דער נביא: "ועל מאורת צפעוני" - אין זיין גיפט וועט בלויז בלייבן דאס לויכטן, אבער קיין ברענען וועט עס שוין נישט מאכן. און דער צפעוני איז אסאך שווערער און ערגער פונעם געווענליכן נחש.
און ער לייגט נאך צו: "גמול ידו הדה". "יונק" איז א קינד וואס זייגט נאך, און "גמול" איז איינער וואס איז שוין אפגעוואוינט פון זייגן, ווי דער לשון "כגמול עלי אמו". מען וואלט געקענט מיינען אז דאס וואס דער יונק שפילט זיך ביים לאך פונעם פתן איז נישט קיין וואונדער, ווייל ער האט דאך נישט קיין שכל און ער שטעקט אריין זיין האנט אינעם שלאנגס לאך פון אומפארשטאנד. דעריבער זאגט דיר דער פסוק: אפילו דער גמול, וואס איז שוין אפגעוואוינט פון מילך און ער האט שוין פארשטאנד און ווייסט וואס ער טוט - אויך ער "על מאורת צפעוני ידו הדה". און וואס מיינט "הדה"? ערקלערט דער מלבי"ם מלשון הד (אן אפקלאנג): ווען א מענטש רעדט צו די בערג באקומט ער צוריק אן הד, אן אפקלאנג וואס קערט זיך צוריק. "ידו הדה" - ער וועט אויסשטרעקן זיין האנט און זי צוריקציען, נאכאמאל און נאכאמאל, עטליכע מאל, אן קיין שום מורא.
דער רד"ק ברענגט דא דעם תרגום יונתן, וואס טייטשט "מאורת צפעוני": "חיזו גלגלי עיני חיווי חורמן" - דער אויסקוק פון די אויגן-עפל פונעם מערסט געפערליכן נחש (חיווי - נחש, חורמן - צפעוני). "מאורת" לויט דעם איז מלשון מאור עיניים. און דער רד"ק ערקלערט די ווערטער פונעם תרגום: ווען דער נחש געפינט זיך אין זיין לאך, זעט דאס קינד פון אינווייניג זיינע אויגן; און די אויגן פונעם נחש, אזוי ווי די אויגן פון א קאץ, פינקלען און לויכטן. דאס לאך איז פינצטער, און דאס קינד זעט דארט ווי צוויי לאמפן אדער צוויי ליכט, ווי צוויי לייכטנדיגע טייערע שטיינער, און די זאך אינטערעסירט אים און ער וויל אריינשטעקן זיין האנט - און דאך וועט דער נחש אים נישט שעדיגן.
און דער דריטער פשט איז דער פירוש פון רש"י, און דאס איז דער אנגענומענער אפטייטש ביי אונז היינט: "ומנחם פתר בו לשון נקב וחורי עפר", ווי "אור כשדים", "באורים כבדו ה'" - א לשון פון לעכער און היילן. און לויט דעם איז "מאורת צפעוני" ענליך צו "חור פתן": דאס לאך וואו דער נחש באהאלט זיך, וואס מען רופט היינט א מאורה. קומט אויס אז עס זענען דא דריי פירושים: מלשון אור - ליכטיקייט (דער מלבי"ם), מלשון מאור עיניים (תרגום יונתן און דער רד"ק), אדער מלשון מאורה - א לאך (רש"י).
לֹא־יָרֵעוּ וְלֹא־יַשְׁחִיתוּ בְּכׇל־הַר קׇדְשִׁי כִּי־מָלְאָה הָאָרֶץ דֵּעָה אֶת־יְהֹוָה כַּמַּיִם לַיָּם מְכַסִּים׃ - זיי וועלן נישט שעדיגן און נישט פארדארבן אויף מיין גאנצן הייליגן בארג, ווייל די ערד וועט זיין פול מיט דער קענטעניש פונעם אויבערשטן, אזוי ווי דאס וואסער פארדעקט דעם ים.
די רייסנדע חיות, וואס זייער שטייגער איז צו טאן שלעכטס און צו פארדארבן, וועלן נישט שעדיגן און נישט פארדארבן. און וואס איז דער חילוק צווישן להרע (שלעכטס טאן) און להשחית (פארדארבן)? ערקלערט דער מלבי"ם: דער וואס טוט שלעכטס פאר א צווייטן טוט דאס פאר זיין אייגענער הנאה, בשעת ווען דער משחית - ווי מען רופט היינט א "משחית" - טוט דאס אן קיין שום הנאה, סתם צו צערייסן, צוצונעמען און שעדיגן. דעריבער, ווען א לייב רייסט א הערש ווערט דאס אנגערופן להרע, ווייל ער טוט דאס פאר זיין הנאה. און דער נביא זאגט: נישט נאר וואס די רייסנדע חיות וועלן נישט שעדיגן צוליב עסן, נאר זיי וועלן אפילו נישט פארדארבן - אזוי ווי דער פתן און דער נחש, וואס חז"ל זאגן אז מען פרעגט אים: וואס פארא הנאה האסטו ווען דו בייסט? ער בייסט דאך נישט כדי צו עסן; דער לייב וויל פלייש און דערפאר רייסט ער, אבער דער נחש בייסט און אסאך מאל באשעפטיגט ער זיך בכלל נישט מיטן שטיק פלייש נאר גייט ווייטער אויף זיין וועג.
"בכל הר קדשי" - אין דעם גאנצן ארץ הקודש. "כי מלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים" - די הכרה אינעם אויבערשטן וועט זיך אזוי פארשפרייטן, אז אפילו די רייסנדע חיות וועלן שפירן אז עס איז געקומען א נייע צייט אויף דער וועלט, די צייט פונעם תיקון; און כאטש זיי פארמאגן נישט קיין שכל, דאך וועט די זאך זיין בבחינת "כמים לים מכסים".
און וואס איז דער טייטש פונעם ווארט "ים"? עס איז איבערראשנד, אבער די כוונה איז נישט אויף דאס וואסער אליין. דער רד"ק שרייבט אז "ים" מיינט די גרוב אין וועלכער דאס וואסער געפינט זיך, און א ראיה דערצו איז פונעם "ים" וואס שלמה המלך האט געמאכט - צי האט דען שלמה געמאכט דאס וואסער? ער האט דאך געמאכט די גיגית (דעם בעקן). אויב אזוי איז "ים" די פארטיפונג אין וועלכער דאס וואסער ליגט. און לויט דעם פארשטייט מען דעם פסוק: אזוי ווי דאס וואסער דעקט איבער די גאנצע גרוב, דעם גאנצן טאל אין וועלכן דער ים געפינט זיך, און ס'איז נישט פאראן דארט קיין איין פונקט אן קיין וואסער און נישטא קיין שום פלאץ וואס איז נישט נאס געווארן - אזוי אויך, זאגט דער מלבי"ם, וועט די דעה את ה' איבערדעקן אלעס, ביז אפילו דער חומר פון די בעלי חיים, וואס מצד זיין טבע איז ער בכלל נישט גרייט פאר השכלה און פארמאגט נישט קיין דעת, וועט נשפע ווערן דערפון; די דעה את ה' וועט זיך אויסשפרייטן אויך אויף זיי, און אפילו זיי וועלן טוישן זייער טבע צום גוטן, "לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קדשי".
וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא שֹׁרֶשׁ יִשַׁי אֲשֶׁר עֹמֵד לְנֵס עַמִּים אֵלָיו גּוֹיִם יִדְרֹשׁוּ וְהָיְתָה מְנֻחָתוֹ כָּבוֹד׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, דער ווארצל פון ישי וועלכער שטייט ווי א פאן פאר די פעלקער, צו אים וועלן גוים זוכן, און זיין רוה וועט זיין כבוד.
"שורש ישי" איז מלך המשיח וואס איז דערמאנט געווארן אינעם ערשטן פסוק: "ויצא חוטר מגזע ישי ונצר משרשיו יפרה". און וואס איז א "נס"? א הויכער שטאנג אויף וועלכן מען הענגט די פאן, כדי צו רופן די פעלקער צו א קאמף אדער צו אנדערע ענינים. לכתחילה, ווען מלך המשיח וועט זיך אנטפלעקן, וועט ער שטיין "לנס עמים" - כביכול ער רופט אלע פעלקער צו קומען מלחמה האלטן קעגן אים, ווייל אין אנהויב וועט עס נישט געפעלן פאר די אומות אז עס איז דא א מלך פון כלל ישראל וואס הערשט און זיין ממשלה איז איבער אלעם. אלע פעלקער וועלן גערופן ווערן צו דער פאן ארויסצוגיין אין מלחמה קעגן אים, און דאס איז מלחמת גוג ומגוג. אבער וויסן זאלסטו - "אליו גוים ידרושו": צום סוף וועלן אלע אנערקענען אז ער איז דער אמת'ער גואל.
"והיתה מנוחתו כבוד" - זיין רוה וועט נישט זיין ווי די רוה פון א פשוט'ן מענטש אדער ווי די רוה פון א מלך וואס איז נישט חשוב, וואס קיינער מאכט זיך נישט די מיה מלחמה צו האלטן קעגן אים; פארקערט, ער וועט זיין אזוי חשוב אז אין אנפאנג וועלן אלע קומען קעמפן קעגן אים, און ווען ענדליך וועלן אלע אננעמען זיין מלכות וועט דאס זיין אן אומגעהויערער כבוד, וואס ווייזט אז ער האט מצליח געווען קעגן אלע יענע מלכים און די יד ה' איז אים געשטאנען צו הילף.
און לאמיר באמערקן דעם לשון: "לנס עמים" און נאכדעם "אליו גוים ידרושו". מיר האבן שוין מסביר געווען אז א "עם" איז גרעסער פון א "גוי", ווייל א עם האט א מלכות און א מסודר'דיגע מלוכה, בעת א "גוי" איז בלויז א צונויפגעקליבענער געמיש פון שבטים אן קיין מסודר'דיגע מלוכה. אין סאמאליע זענען פאראן גוים; אין בריטאניע און אין די פאראייניגטע שטאטן איז דא אן ארדענטליכע מדינה און זיי ווערן אנגערופן א עם. און דער פסוק קומט לערנען: אפילו די גוים, די וואס פארמאגן נישט קיין מסודר'דיגע מלכות און ווערן פאררעכנט פאר מער אומגעבילדעט, אויך זיי וועלן צום סוף אנערקענען אין דער מלכות פונעם גואל וואס קומט ארויס פון שורש ישי.
וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא יוֹסִיף אֲדֹנָי שֵׁנִית יָדוֹ לִקְנוֹת אֶת־שְׁאָר עַמּוֹ אֲשֶׁר יִשָּׁאֵר מֵאַשּׁוּר וּמִמִּצְרַיִם וּמִפַּתְרוֹס וּמִכּוּשׁ וּמֵעֵילָם וּמִשִּׁנְעָר וּמֵחֲמָת וּמֵאִיֵּי הַיָּם׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, וועט דער אויבערשטער ווידער א צווייט מאל אויסשטרעקן זיין האנט אפצוקויפן דעם איבערגעבליבענעם טייל פון זיין פאלק, וואס וועט איבערבלייבן פון אשור, און פון מצרים, און פון פתרוס, און פון כוש, און פון עילם, און פון שנער, און פון חמת, און פון די אינזלען פונעם ים.
און ווען איז געווען דאס ערשטע מאל וואס דער אויבערשטער האט אויסגעשטרעקט זיין האנט אפצוקויפן זיין פאלק? ביי גאולת מצרים. און די צוקונפטיגע גאולה וועט זיין "כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות" - אזוי ווי יענע גאולה וואס איז געווען פול מיט ניסים ונפלאות. און דעמאלט, נאכדעם וואס אלע וועלן אנערקענען אין דער אמת'דיגקייט פונעם גואל, וועט זיין דער קיבוץ גלויות פון אשור, פון מצרים, פון פתרוס וכו', אזוי ווי ביי דער ערשטער גאולה.
וְנָשָׂא נֵס לַגּוֹיִם וְאָסַף נִדְחֵי יִשְׂרָאֵל וּנְפֻצוֹת יְהוּדָה יְקַבֵּץ מֵאַרְבַּע כַּנְפוֹת הָאָרֶץ׃ - און ער וועט אויפהייבן א פאן פאר די פעלקער, און וועט איינזאמלען די פארשטויסענע פון ישראל, און די צעשפרייטע פון יהודה וועט ער צונויפנעמען פון די פיר עקן פון דער ערד.
"ונשא נס לגוים" - ווי געזאגט, איז דער נס דער הויכער שטאנג אויף וועלכן מען הענגט די פאן, און דא איז דאס א רוף צו אלעמען צו קומען נאך מלך המשיח צום קיבוץ גלויות. און דער פסוק מאכט א חילוק צווישן צוויי ערליי: "נדחי ישראל" און "נפוצות יהודה". נפוצות יהודה זענען די וואס זענען היינט צעשפרייט אין יעדן ווינקל פון דער וועלט - ווארום יעדער וואס מיר פארמאגן היינט איז שבט יהודה און בנימין, א ביסל פון שבט לוי און גאר א קליין ביסל פון די איבעריגע שבטים - דאס איז דער כלל ישראל וואס איז אונז באקאנט, צעווארפן אין יעדן פונקט פונעם גלאבוס. לעומת זה זענען דא די נידחים, וואס מיר ווייסן נישט וואו זיי זענען, און זיי געפינען זיך אין פארשטויסענע ערטער. דאס זענען די עשרת השבטים, וואס זענען געווען ממלכת ישראל אין שומרון, קעגן יהודה און בנימין וואס מיר זענען זייערע אייניקלעך. די נידחים וועט ער "איינזאמלען" - ווייל מען דארף זיי נישט צונויפנעמען פון באזונדערע פלעצער, זיי זענען שוין צוזאמען יענער זייט פונעם נהר סמבטיון און הינטער די הרי חושך, נאר זיי זענען פשוט פארשטויסן פון זייער מקום; אבער "נפוצות יהודה" - די אידישע תפוצות וואס מיר קענען - זיי וועט ער "צונויפנעמען פון די פיר עקן פון דער ערד".
וְסָרָה קִנְאַת אֶפְרַיִם וְצֹרְרֵי יְהוּדָה יִכָּרֵתוּ אֶפְרַיִם לֹא־יְקַנֵּא אֶת־יְהוּדָה וִיהוּדָה לֹא־יָצֹר אֶת־אֶפְרָיִם׃ - און עס וועט אָפּגעטאָן ווערן די קנאה פֿון אפרים, און די פֿײַנט פֿון יהודה וועלן פֿאַרשניטן ווערן, אפרים וועט נישט מקנא זײַן יהודה, און יהודה וועט נישט דריקן אפרים.
אין דער פֿאַרגאַנגענהייט זענען געווען פֿאַר מלכות יהודה צוויי מינים קעגנערס. דער ערשטער - קנאת אפרים: אפרים זענען נישט געווען קיין פֿאַרביסענע פֿײַנט צו יהודה, נאָר זיי האָבן זיי מקנא געווען צוליב דער מלוכה. מיר האָבן געזען עטלעכע מאָל אַז עס איז געווען שווער פֿאַר אפרים צו צוקוקן ווי די מלוכה געפֿינט זיך אין די הענט פֿון שבט יהודה, און זיי זענען עטלעכע מאָל געקומען מלחמה האַלטן מיט זיי וועגן דעם. דער צווייטער - צוררים, דאָס זענען די פֿעלקער וואָס זענען געקומען קעמפֿן קעגן זיי און זיי דריקן. און דער נביא זאָגט: לעתיד לבוא וועט די קנאה פֿון אפרים אָפּגעטאָן ווערן, און אויך די פֿײַנט פֿון יהודה - די פֿעלקער - וועלן פֿאַרשניטן ווערן. דאַן וועט קלאָר זײַן פֿאַר יעדן: "אפרים לא יקנא את יהודה". און פֿאַרוואָס פֿלעגט יהודה דריקן אפרים? ווײַל אפרים האָבן מורד געווען אין מלכות בית דוד, אַזוי ווי שבע בן בכרי וואָס האָט מורד געווען אין מלכות בית דוד און יהודה איז געווען געצוואונגען אים צו באַלאַגערן. און אויף לעתיד וועט יהודה נישט דאַרפֿן באַלאַגערן אפרים, ווײַל אפרים וועט נישט מקנא זײַן יהודה און וועט מקבל זײַן זײַן מלכות אויף זיך, און ממילא וועט יהודה נישט דאַרפֿן קעמפֿן קעגן אים כדי ארויפֿצוצווינגען זײַן מלכות מיט כוח הזרוע.
און חז"ל דרשענען דאָס אויף די צוויי קומענדיקע משיחים: משיח בן דוד און משיח בן יוסף. אפרים וועט נישט מקנא זײַן יהודה און יהודה וועט נישט דריקן אפרים, און ביידע וועלן פֿירן די מלכות ישראל ביד רמה אָן קיין שום קנאה צווישן זיך. מיר ווייסן דאָך אַז די מערסט פֿאַרפּלאָנטערטע רעגירונג איז אַן אחדות־רעגירונג, ווײַל ווען צוויי זיצן צוזאַמען קריגן זיי זיך די גאַנצע צײַט. אָבער ביי ביאת המשיח וועט זײַן אַזאַ שלום, אַז צוויי ראָשי מלוכה - משיח בן יוסף און משיח בן דוד - וועלן פֿירן די מלוכה מיט צדק און יושר דורך אַ חלוקת סמכויות, ווײַל ווי באַקאַנט איז דער ענין פֿון משיח בן יוסף די גאולה הגשמית און פֿון משיח בן דוד די גאולה הרוחנית, און קיינער וועט נישט אַרײַנרעדן אינעם צווייטנס תחום - נישט מיט קנאה, נישט מיט שנאה און נישט מיט צרות.
דער מלבי"ם דערקלערט דאָ, אַז אין די כתובים געפֿינען מיר דרײַ מינים קנאה. עס איז פֿאַראַן אַ מענטש וואָס איז מקנא אַ צווייטן: פֿאַרוואָס יענער האָט אַן אמט און איך נישט, פֿאַרוואָס האָט מען אים געגעבן און נישט מיר. אַזאַ קנאה וועקט נישט אויף אין אים קיין פֿײַנטשאַפֿט, נאָר ער טוט זיך בלויז באַדויערן פֿאַרוואָס יענער האָט זוכה געווען צו אַ מעלה וואָס ער האָט נישט; און אַזאַ קנאה קומט שטענדיק מיט דער אות בי"ת: "ותקנא רחל באחותה". עס איז פֿאַראַן אַ קנאה וואָס אַ מענטש איז מקנא לכבוד פֿון יענעם - ווי קענסטו אים אַזוי טאָן, איך נעם זיך אָן פֿאַר זײַן כבוד; און דאָס קומט מיט דער אות למ"ד: "קנא קנאתי לה'", און אויך ווי משה רבינו האָט געזאָגט צו יהושע ווען אלדד ומידד האָבן מנבא געווען אין מחנה: "המקנא אתה לי". און די דריטע - אַ מענטש וואָס איז מקנא זײַן חבֿר כדי אים שלעכטס צו טאָן, און דאָס קומט מיט דעם וואָרט "את": מקנא אותו.
און וואָס איז דער חילוק צווישן "לקנא את" און "לצרור"? צורר - ווײַל דו האָסט מיר אַמאָל געטאָן שלעכטס, אָדער ווײַל איך האָב דיך פֿײַנט, און צוליב דעם פֿײַניק איך דיך. אָבער מקנא - אַז איך האַלט אַז די מעלה וואָס דו האָסט קומט מיר, און ווען דו האָסט באַקומען די מעלה נעמט דאָס אַוועק פֿון מיר און טוט מיר וויי, דעריבער בין איך מקנא דיך. און דאָס איז דער טײַטש פֿון "אפרים לא יקנא את יהודה": וויבאַלד דעמאָלט וועלן אפרים וויסן אַז די גדולה געהערט פֿאַקטיש צו יהודה, וועלן זיי נישט פֿילן אַז מען האָט צוגענומען פֿון זיי עפּעס וואָס באַלאַנגט צו זיי, און נישט אַז די זאַך פֿאַרמינערט פֿון זייער כבוד, און ממילא וועלן זיי זיי נישט מקנא זײַן.
וְעָפוּ בְכָתֵף פְּלִשְׁתִּים יָמָּה יַחְדָּו יָבֹזּוּ אֶת־בְּנֵי־קֶדֶם אֱדוֹם וּמוֹאָב מִשְׁלוֹחַ יָדָם וּבְנֵי עַמּוֹן מִשְׁמַעְתָּם׃ - און זיי וועלן פֿליִען אויפֿן אַקסל פֿון די פלשתים מערב־צו, צוזאַמען וועלן זיי רויבן די בני קדם, אדום און מואב וועט זײַן וווּ זיי שטרעקן אויס זייער האַנט, און בני עמון וועלן זיך אונטערטאָן אונטער זייער געבאָט.
"ועפו" - זיי וועלן פֿליִען מיט גיכקייט צום אַקסל און דער זײַט פֿון די פלשתים, "ימה" - דאָס הייסט צו גיין מלחמה האַלטן מיט די פלשתים וואָס זיצן אין מערב; און פלשתים זענען די פּאַלעסטינער. "יחדו יבוזו את בני קדם" - די וואָס זענען אין מזרח. "אדום ומואב משלוח ידם" - די האַנט פֿון ישראל וועט זיך אויסשטרעקן ביז אדום און מואב, און ביז אַהין וועט זיך אויסברייטערן זייער רשות. "ובני עמון משמעתם" - אויך בני עמון, וואָס זענען אינעם געגנט פֿון הײַנטיקן ירדן, וועלן זיך בייגן אונטער זייער באַפֿעל און וועלן זיך נישט קעגנשטעלן קעגן דער מלוכה פֿון מלך המשיח.
וְהֶחֱרִים יְהֹוָה אֵת לְשׁוֹן יָם־מִצְרַיִם וְהֵנִיף יָדוֹ עַל־הַנָּהָר בַּעְיָם רוּחוֹ וְהִכָּהוּ לְשִׁבְעָה נְחָלִים וְהִדְרִיךְ בַּנְּעָלִים׃ - און ה' וועט פֿאַרטריקענען דעם צונג פֿונעם מצרים־ים, און ער וועט אָנשטרעקן זײַן האַנט אויפֿן טײַך מיט דער מעכטיקייט פֿון זײַן ווינט, און ער וועט אים צעשלאָגן אויף זיבן שטראָמען, און מאַכן מעגלעך דורכצוגיין מיט שיך.
"והחרים ה' את לשון ים מצרים" - הקדוש ברוך הוא וועט אויסדאַרן און פֿאַרטריקענען דעם לשון פֿונעם ים נעבן מצרים, כדי די פֿאַרטריבענע אין ארץ מצרים זאָלן קענען דאָרט אַריבערגיין. "והניף ידו על הנהר" - דאָס איז דער נהר פרת; "בעים רוחו" - מיט דער שטאַרקייט פֿון זײַן ווינט, כביכול וועט ער פֿאַרטריקענען דעם נהר פרת כדי עס זאָלן קענען קומען די פֿאַרפֿאַלענע אין ארץ אשור. "והכהו לשבעה נחלים" - אַקעגן יענע זיבן ערטער וואָס ער האָט דערמאָנט אין פסוק י"א: מצרים, אשור, פתרוס, כוש, עילם, שנער, חמת און איי הים; די טײַכן אין יענע ערטער וועט ה' שלאָגן און זיי אָפּשפּאַרן ווי מיט שיך, כדי זיי זאָלן נישט פֿליסן מיט זייערע וואַסערן, און דאַן וועלן אַלע יענע גולים קענען אַריבערגיין אויפֿן טרוקענעם און צוריקקומען פֿון זייער גלות־לאַנד.
וְהָיְתָה מְסִלָּה לִשְׁאָר עַמּוֹ אֲשֶׁר יִשָּׁאֵר מֵאַשּׁוּר כַּאֲשֶׁר הָיְתָה לְיִשְׂרָאֵל בְּיוֹם עֲלֹתוֹ מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם׃ - און עס וועט זײַן אַ געבאַנטער וועג פֿאַרן איבערבלײַב פֿון זײַן פֿאָלק וואָס וועט בלײַבן פֿון אשור, אַזוי ווי עס איז געווען פֿאַר ישראל אין דעם טאָג פֿון זייער אַרויפֿגיין פֿון לאַנד מצרים.
דורך דעם וואס דער אויבערשטער וועט אויסטריקענען דעם לשון פון ים מצרים, און וועט הייבן זיין האנט אויפן טייך פון אשור, און וועט צעשלאגן די זיבן טייכן - פון דעם אלעם וועט געשאפן ווערן א מסילה, א געבאנטער וועג פאר די איבערגעבליבענע פון זיין פאלק וואס וועלן בלייבן פון אשור, "כאשר היתה לישראל ביום עלותו מארץ מצרים". וואס אויך דארט זענען מיר געגאנגען אויף א מסילה אינמיטן ים אויף דער טרוקעניש נאכדעם וואס דער אויבערשטער האט אויסגעטריקנט ים סוף, און אזוי אויך האט ער אויסגעטריקנט דעם ירדן ביים אריינגיין אין לאנד. אזוי אויך לעתיד לבוא וועט דער קדוש ברוך הוא אויסטריקענען די טייכן און די ימים און וועט פאר אונז אויספלאסטערן אן אויסגעטראטענעם און געבאנטן וועג, און עם ישראל וועט ארויסגיין פון גלות במהרה בימינו אמן.
אין די דאזיגע פסוקים שילדערט ישעיהו די געשטאלט פון מלך המשיח און זיין וועלט. קודם זיינע מעלות: דער צדק ווי דער גארטל פון זיינע לענדן, אפן און אנטפלעקט פאר יעדן אין ענינים פון בין אדם לחבירו, און די אמונה ווי דער גארטל פון זיינע חלצים, אינערלעך און פארבארגן, ווי דער תנאי פונעם פאלקאמען מאמין וואס זיין פנימיות איז גרעסער פון זיין גלוי. דערנאך די שילדערונג פונעם שלום אין דער בריאה: א וואלף מיטן שעפעלע, א לעמפערט מיטן ציגעלע, און א עופעלע וואס שפילט זיך ביים לאך פונעם גיפטיגן שלאנג - סיי אויב כפשוטו אז דער טבע פון די חיות וועט צוריקקערן צו איר פריערדיגן צושטאנד אזוי ווי ביים אנהייב פון דער בריאה און אין תיבת נח (ווי דער רד"ק איז מדייק פון דער שפייזונג פון די חיות אין דער תיבה), און סיי אויב די כוונה איז אז די חיות וועלן גארנישט שעדיגן, ווייל "אין חיה רעה שולטת באדם עד שנדמה לה כבהמה", און אין דער צייט ווען די ערד וועט זיין פול מיט דעת ה' וועט די חיה נישט האבן קיין שום שליטה. און צום סוף די גאולה אליין: דער שורש ישי וואס אלע פעלקער שטעלן זיך קעגן אים און צום סוף וועלן אלע קומען פרעגן און פארלאנגען צו אים, דער קיבוץ פון נדחי ישראל און די צעשפרייטע פון יהודה, דער ביטול פון דער קנאה צווישן אפרים און יהודה און די פאראייניגונג פון די צוויי משיחים, און א געבאנטע מסילה פאר די וואס קערן זיך צוריק פונעם גלות ווי אין די טעג פון אונזער ארויסגיין פון ארץ מצרים.