הקדמה: דער חשבון פונעם הקדוש ברוך הוא מיט מלך אשור
אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייט דער נביא אריבער פון דער תוכחה אויף ישראל צום חשבון פונעם הקדוש ברוך הוא מיט מלך אשור אליין. ביז איצט האבן מיר געלערנט אז אשור איז נישט מער ווי א "שבט אפי" - א שטעקן אין דער האנט פונעם הקדוש ברוך הוא צו מוסר'ן דערמיט די פעלקער און ישראל. איצט באשרייבט דער נביא די גאווה פון סנחריב, דעם ענטפער וואס דער נביא ענטפערט אים, דעם מפלה פון זיין לאגער, און די ישועה פון ישראל און זייער תשובה. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויטן ביאור פונעם מלבי"ם.
"אפקוד על פרי גודל לבב מלך אשור"
וְהָיָ֗ה כִּֽי־יְבַצַּ֤ע אֲדֹנָי֙ אֶת־כׇּל־מַֽעֲשֵׂ֔הוּ בְּהַ֥ר צִיּ֖וֹן וּבִירוּשָׁלָ֑͏ִם אֶפְקֹ֗ד עַל־פְּרִֽי־גֹ֙דֶל֙ לְבַ֣ב מֶלֶךְ־אַשּׁ֔וּר וְעַל־תִּפְאֶ֖רֶת ר֥וּם עֵינָֽיו׃ - און עס וועט זיין, ווען דער אויבערשטער וועט פארענדיגן זיין גאנץ ווערק אויפן בארג ציון און אין ירושלים, וועל איך רעכענען אויף די פירות פון דער גאווה פונעם הארץ פון מלך אשור, און אויפן פראכט פון זיינע געהויבענע אויגן.
ווען דער הקדוש ברוך הוא וועט פארענדיגן אלעס וואס ער האט געהאט אין פלאן צו טון דורך מלך אשור - צו שטראפן יעדן וואס האט מורד געווען אין אים יתברך - דעמאלט וועט ער זאגן גענוג צו די צרות פון די פעלקער. און ווען וועט דאס זיין? "בהר ציון ובירושלים". ווען סנחריב וועט קומען אייננעמען הר ציון, דארט וועט זיך ענדיגן דער חשבון פונעם הקדוש ברוך הוא מיט אים. און דעמאלט "אפקוד על פרי גודל לבב מלך אשור" - איך וועל אים שטראפן אויף די מעשים וואס זענען ארויסגעוואקסן און האבן געפרוכפערט פון זיין הארצנס גרויסקייט, דאס הייסט זיין גאווה. ווארום דער אויבערשטער האט אים דאך נישט באפוילן אומצוברענגען מעכטיגע פעלקער און זיי מבטל זיין פון דער וועלט, נאר בלויז "לשלול שלל ולבוז בז", כדי זיי זאלן תשובה טון. און אזוי אויך "על תפארת רום עיניו" - וואס ער פלעגט זיך בארימען מיט זיינע הויכע אויגן און זיין גאווה, און האט נישט געוואלט מודה זיין אז ער איז נישט מער ווי א שבט און א שטעקן אין דער האנט פונעם אויבערשטן, נאר האט צוגעשריבן די גאנצע כוח צו זיך אליין.
"בכוח ידי עשיתי ובחכמתי כי נבונותי"
כִּ֣י אָמַ֗ר בְּכֹ֤חַ יָדִי֙ עָשִׂ֔יתִי וּבְחׇכְמָתִ֖י כִּ֣י נְבֻנ֑וֹתִי וְאָסִ֣יר ׀ גְּבוּלֹ֣ת עַמִּ֗ים וַעֲתֽוּדֹתֵיהֶם֙ שׁוֹשֵׂ֔תִי וְאוֹרִ֥יד כַּאבִּ֖יר יוֹשְׁבִֽים׃ - ווייל ער האט געזאגט: מיט דער כוח פון מיין האנט האב איך דאס געטאן, און מיט מיין חכמה ווייל איך בין פארשטענדיג, און איך האב אראפגענומען די גרענעצן פון פעלקער, און זייערע פארמעגנס האב איך גערויבט, און איך האב אראפגעווארפן ווי א גיבור די איינוואוינער.
דער מלבי"ם ערקלערט: פאר א מלחמה דארף מען צוויי זאכן - כוח און גבורה פון איין זייט, און עצה און תחבולה פון דער צווייטער זייט, אזוי ווי עס שטייט "עצה וגבורה למלחמה". און ביידע זענען נויטיג: אויב מען פארמאגט פילע תחבולות אבער אין דער צייט פונעם קאמף האט מען נישט קיין כוח, וועט מען נישט מנצח זיין; און אויב מען האט אסאך כוח אן קיין טאקטיק, וועט מען אים בייקומען מיט א תחבולה. מלך אשור האט זיך גערימט אז ער האט ביידע זאכן צוזאמען, און ער דארף מער נישט האבן די הילף פונעם אויבערשטן. קעגן דער גבורה האט ער געזאגט "בכוח ידי עשיתי" - איך האב נישט געדארפט קיין שום גאט זאל מיר העלפן. און קעגן די תחבולות האט ער געזאגט "ובחכמתי כי נבונותי".
און וואס איז דער חילוק צווישן חכמה און תבונה? דער מלבי"ם חזר'ט איבער דעם יסוד אין פילע ערטער, און בפרט אין ספר משלי: חכמה איז א זאך וואס ווערט מקובל פון אויבן, בעת תבונה איז פארשטיין איין זאך פון דער צווייטער (דבר מתוך דבר) - לאגישע היקשים, שכל און ארויסנעמען מסקנות. "והחכמה מאין תמצא" - די חכמה מוז דער מענטש מקבל זיין פון אים יתברך, "מפיו דעת ותבונה", ווייל חכמה זענען די זאכן וואס נאר דער שכל אלוקי נעמט ארום, און מען באקומט זיי דורך א נביא און דורך מתן תורה. תבונה איז וואס דער מענטש אנטוויקלט דערנאך פון די יסודות פון דער חכמה וואס ער האט מקבל געווען. און אויף דעם זאגט מלך אשור: "בחכמתי" - און אויב דו וועסט פרעגן, צי האסטו דען באקומען די חכמה פונעם גאט? אויף דעם ענטפערט ער "כי נבונותי" - איך האב אליין פארשטאנען פון זיך אליין, איך דארף נישט מקבל זיין קיין חכמה פון אלוקים, איך בין דערצו דערגאנגען דורך מיין אייגענער התבוננות.
און איצט לייגט ער אויס זיין באזונדערע חכמה: "ואסיר גבולות עמים". די מלכים וואס זענען געווען פאר מיר האבן איינגענומען א לאנד און איבערגעלאזט אירע איינוואוינער אויף זייער ארט, און מיט דעם האבן זיי צוגעברענגט אז פריער אדער שפעטער וועלן יענע פעלקער רעבעלירן קעגן זיי - ווייל זיי זיצן דאך ביי זיך אינדערהיים, אויף זייער אייגן שטח, זיי קענען די טאפאגראפיע, זיי ווייסן וואו צו אנטלויפן און וואו זיך צו באהאלטן. אזוי ווי מיר זעען אויפשטאנדן אין די אראבישע לענדער היינטיגע צייטן, און גיי נעם איין היינט עזה. איך, זאגט מלך אשור, האב זיך נישט געפירט מיט זייער נארישקייט: איך האב פארטריבן די פעלקער פון זייער לאנד און באזעצט אנדערע פעלקער אויף זייער פלאץ - איך האב געברענגט די כותים קיין ארץ ישראל, און די עשרת השבטים האב איך געפירט קיין כותה, עווא און ספרוויים. און מיט דעם האב איך פארזיכערט אז זיי וועלן נישט אראפווארפן מיין יאך פון זיך.
און נישט בלויז דאס: "ועתודותיהם שושתי" - איך האב צוגענומען פון זיי אפילו די רעכט צו טענה'ן אויף ווייטער אויף זייער לאנד "דאס לאנד איז געווען אונזערס". איך האב זיי אויסגעמישט איינע מיט די אנדערע, אז עס זאל זיי נישט בלייבן קיין שום רעכט פאר דער צוקונפט. און נאך מער: "ואוריד כאביר יושבים" - איך האב זיך נישט באגנוגנט מיט גלות'ן א פאלק פון איין פלאץ צום צווייטן, נאר אפילו די וואס האבן געוואוינט אינעם לאנד שוין לאנגע יארן, האב איך אראפגעברענגט פון זייער פלאץ און זיי פארטריבן צו אן אנדער ארט. און מיט דעם האב איך פארזיכערט אז אלע פעלקער זאלן זיין אונטערווארפן אונטער מיר צו מס עובד, און זיי זאלן נישט קענען אראפנעמען מיין יאך פון זיך.
"ותמצא כקן ידי" - א נעסט וואס האט זיך נישט געשיצט
וַתִּמְצָ֨א כַקֵּ֤ן ׀ יָדִי֙ לְחֵ֣יל הָעַמִּ֔ים וְכֶֽאֱסֹף֙ בֵּיצִ֣ים עֲזֻב֔וֹת כׇּל־הָאָ֖רֶץ אֲנִ֣י אָסָ֑פְתִּי וְלֹ֤א הָיָה֙ נֹדֵ֣ד כָּנָ֔ף וּפֹצֶ֥ה פֶ֖ה וּמְצַפְצֵֽף׃ - און מיין האַנט האָט געפֿונען ווי אַ נעסט דעם עשירות פֿון די פֿעלקער, און ווי מען קלײַבט צונויף פֿאַרלאָזטע אייער האָב איך די גאַנצע ערד צונויפֿגעזאַמלט, און עס איז נישט געווען קיינער וואָס זאָל רירן אַ פֿליגל, עפֿענען דאָס מויל, אָדער שרײַען און ציפּצירן.
דער מלבי"ם עקלערט: אַן אַכזריות'דיקער מלך וואָס באַזיגט מלוכות האָט געוויינטלעך שוועריקייטן אויסצורויבן זייערע אוצרות, און ער דאַרף פֿירן פֿיל מלחמות ביז ער קומט צו זיי צו. און דערווײַל פּאַסירן צוויי זאַכן: ערשטנס, דאָס באַזיגטע לאַנד גיט אויס ריזיקע הוצאות פֿאַר דער מלחמה, און ווי מער די מלחמה שלעפּט זיך, בלײַבט צום סוף ווייניקער געלט - עס רינט אויס טראָפּן נאָך טראָפּן. און צווייטנס, אין משך פֿון דער לאַנגער צײַט שמוגלען זיי אַרויס דאָס גאָלד און זילבער און באַהאַלטן עס, מען צעשפּרייט די אוצרות אין אַנדערע ערטער - "באַנקן אין שווייץ" - און דערנאָך איז שווער זיי צו געפֿינען. אָבער בײַ מיר, זאָגט סנחריב, איז נישט אַזוי געווען: "ותמצא כקן ידי" - מיין האַנט האָט דערגרייכט דעם חיל און דעם עשירות פֿון די פֿעלקער ווי אַ מענטש וואָס געפֿינט אַ נעסט וואָס דער פֿויגל זיצט דערויף איבער די יונגע פֿייגעלעך. זיי זענען געווען רואיק און זיכער, און מיט איינמאָל האָב איך זיי געפֿאַנגען, סײַ דעם פֿויגל און סײַ די גאָלדענע אייער אין מיין האַנט, און איך האָב נישט געדאַרפֿט קיין סך צײַט.
און נאָך מער: בדרך הטבע, ווען אַ מענטש קומט צונעמען די יונגע פֿייגעלעך, קעמפֿט דער פֿויגל קעגן אים מיט זײַנע שוואַכע כוחות - מיט די פֿליגלען, מיט די נעגל און מיטן שנאָבל. אָבער "וכאסוף ביצים עזובות כל הארץ אני אספתי" - איך האָב צונויפֿגעזאַמלט דאָס פֿאַרמעגן פֿון דער גאַנצער ערד ווי איינער וואָס קלײַבט צונויף פֿאַרלאָזטע הפֿקר'דיקע אייער, וואָס די מאַמע געפֿינט זיך גאָרנישט אין נעסט. אַפֿילו די מינדסטע מלחמה האָט מען נישט געפֿירט קעגן מיר; איך בין געקומען, גענומען אַלץ, דאָס זילבער און דאָס גאָלד, די יונגע פֿייגעלעך און די אייער, אָן שום שלאַכט. "ולא היה נודד כנף" - דער שטייגער פֿון אַ פֿויגל איז צו קעמפֿן מיט די פֿליגלען און פֿאַרטרײַבן זײַנע שׂונאים, און קיינער האָט נישט גערירט קיין פֿליגל קעגן מיר. "ופוצה פה" - דער פֿויגל בײַסט מיטן שנאָבל, און קיינער האָט נישט געעפֿנט דאָס מויל צו בײַסן. "ומצפצף" - ווען עס זענען נישטאָ קיין פֿליגלען און קיין שנאָבל, שרײַט מען כאָטש; און אַפֿילו אַ שרײַער איז אויך נישט געווען. איך בין געקומען אויף דער מאַכט פֿון אַ רואיק און זיכער פֿאָלק און לאַנד, איך האָב זיי גענומען מיט שטאַרקייט און זיי אַלע פֿאַרטריבן אין גלות, און קיינער האָט נישט געקעמפֿט און אַפֿילו נישט אויפֿגעהויבן אַ קול פֿון אַ געשריי, צוליב מיין ריזיקער גבֿורה. און רש"י טײַטשט פֿאַרוואָס דער פּסוק פֿירט ווײַטער אויס מיט דער לשון "נודד כנף פוצה פה ומצפצף": ווײַל היות ער האָט געגליכן דאָס באַזיגטע לאַנד צו אַ פֿויגל, ציט ער ווײַטער מיטן זעלבן משל.
"היתפאר הגרזן על החוצב בו" - דער ענטפֿער פֿונעם נבֿיא
הֲיִתְפָּאֵר֙ הַגַּרְזֶ֔ן עַ֖ל הַחֹצֵ֣ב בּ֑וֹ אִם־יִתְגַּדֵּ֤ל הַמַּשּׂוֹר֙ עַל־מְנִיפ֔וֹ כְּהָנִ֥יף שֵׁ֙בֶט֙ וְאֶת־מְרִימָ֔יו כְּהָרִ֥ים מַטֶּ֖ה לֹא־עֵֽץ׃ - צי זאָל זיך די האַק באַרימען קעגן דעם וואָס האַקט מיט איר? צי זאָל די זעג זיך גרייסן קעגן דעם וואָס שאָקלט איר? ווי אַ שטעקן וואָלט געשאָקלט דעם וואָס הייבט אים אויף, ווי אַ שטעקן וואָלט אויפֿגעהויבן דעם מענטש כאילו ער איז נישט קיין האָלץ!
דאָ ענטפֿערט דער נבֿיא דעם מלך פֿון אַשור. צי קען דען זײַן אַז די האַק זאָל זיך באַרימען קעגן דעם וואָס האַקט מיט איר? טאַקע, די האַק איז אַ גוואַלדיק שטאַרקער כּלי, אָבער צי קען זי ברעכן און האַקן פֿון זיך אַליין? ווען נישט די האַנט וואָס הייבט איר אויף, וואָלסטו עפּעס געבראָכן אַליין? דו זאָגסט "איך בין אַ גרויסע האַק" - ריכטיק, אָבער עס איז דאָ איינער וואָס האַלט דיך און נוצט דיך. ביסט דאָך בלויז אַ כּלי אין דער האַנט פֿונעם קדוש ברוך הוא, וואָס ער איז דער וואָס האָט דיך אויפֿגעהויבן און דיר געגעבן כּוח.
און פֿאַרוואָס לייגט ער צו "אם יתגדל המשור על מניפו"? דערקלערט דער מלבי"ם: בײַ אַ האַק איז נאָך דאָ אַ געוויסע טענה. װײַל נאָכדעם וואָס מען הייבט איר אויף, בײַם אַראָפּפֿאַלן האַקט זי שוין מיט איר אייגענעם כּוח - איר שווערע וואָג אַליין איז גענוג איר אַראָפּצושלעפּן און צעברעכן דאָס וואָס געפֿינט זיך אונטן. קען די האַק זאָגן: דאָס אויפֿהייבן האָסטו געטאָן, אָבער דאָס אַראָפּגיין און צעברעכן האָב איך געטאָן. אַזוי טענה'ט סנחריב: דער אָנהייב איז פֿונעם קדוש ברוך הוא, אָבער דעם סוף האָב איך געטאָן. דערויף זאָגט אים דער נבֿיא: דו ביסט נישט קיין האַק, נאָר אַ זעג! די זעג שניידט בלויז ווען מען שלעפּט איר פֿאָראויס און צוריק, און אין דעם מאָמענט וואָס די האַנט רוהט - הערט די זעג אינגאַנצן אויף צו אַרבעטן, און זי האָט גאָר קיין אייגענעם כּוח נישט. צי קען מען זיך פֿאָרשטעלן אַז די זעג זאָל זיך גרויסן קעגן דעם וואָס שלעפּט איר? און אַ זעג וואָס שניידט צעדער-ביימער - אַלץ ווערט געטאָן בלויז דורכן קדוש ברוך הוא, און דו ביסט נישט מער ווי אַ כּלי אין זײַן האַנט.
"כהניף שבט ואת מרימיו" - אַ קל וחומר אַז עס איז נישטאָ קיין אָרט פֿאַר אַ ווײַטערדיקער טענה: נישט בלויז וואָס די האַק טענה'ט אַז זי אַרבעט פֿון זיך אַליין, נאָר זי באַוועגט נאָך דעם וואָס האַלט איר! כּביכול זאָגט די זעג: זעט איר די האַנט גיין פֿאָראויס און צוריק? איך בין דער וואָס באַוועגט זיך, און ממילא ריר איך די האַנט. זעט איר די האַנט הייבן די האַק? איך האָב באַשלאָסן זיך אויפֿצוהייבן, און די האַנט האָט זיך אויפֿגעהויבן נאָך מיר. קען דען זײַן אַזאַ זאַך? "כהניף שבט ואת מרימיו" - נישט גענוג וואָס דער שטעקן שאָקלט זיך אַליין, נאָר ער שאָקלט נאָך דעם וואָס הייבט אים אויף! דאָס איז סנחריב'ס טענה: נישט בלויז אַז איך בין זעלבשטענדיק און טו פֿון מיין אייגענעם כּוח, נאָר איך האָב אין זיך דעם כּוח צו צווינגען די גבֿורה העליונה צו טאָן לויט מיין ווילן.
"כהרים מטה לא עץ" - און נאָך מער פֿון דעם: צי קען דער שטעקן זיך אויפֿהייבן און זאָגן אַז ער איז נישט קיין האָלץ? האָלץ איז אַ גשמיות'דיקער חפץ, אָן קיין חיות און אָן שום אייגענער כּוח פֿון פּעולה. דו נעמסט זיך אַ גדולה און זאָגסט: איך בין נישט קיין האָלץ אָן חיות, איך האָב יאָ אין זיך חיות, איך בין אַ שטעקן וואָס איז בכּוח זיך אַליין אויפֿצוהייבן. און דאָס איז וואָס ער האָט געזאָגט "איך בין אַ גאָט" און נישט קיין מענטש, "איך וועל גלײַך זײַן צום אויבערשטן" (אדמה לעליון). צי קען דען אויפֿן געדאַנק קומען אַז אַ טויט שטיק האָלץ זאָל טענה'ן אַז ער האָט אין זיך חיות?
און מיט דעם, זאָגט דער מלבי"ם, האָט ער פֿאַרגרעסערט זײַן נאַרישקייט אין פֿיר זאַכן. ערשטנס, ער האָט געקופֿערט דערין וואָס זײַן גאַנצער כּוח און זײַנע מעשׂים זענען פֿונעם אויבערשטן, און האָט געטענה'ט אַז זײַן כּוח איז זעלבשטענדיק. צווייטנס, ער האָט אויך געקופֿערט דערין אַז דער אָנהייב פֿונעם כּוח און דער ממשלה איז פֿונעם אויבערשטן - ווײַל אַ מענטש קען זאָגן "איך בין באַשאַפֿן געוואָרן דורכן אויבערשטן, אָבער איצט האַנדל איך פֿון זיך אַליין", און ער האָט געקופֿערט אַפֿילו אינעם אָנהייב. און די דאָזיקע צוויי זאַכן זענען אַרײַנגערעכנט אין "אשור שבט אפי ומטה הוא בידם זעמי": פֿון פֿריִער אָן ביסטו גאָרנישט מער ווי אַ שטעקן, און אויך שלאָגסטו בלויז דעם וועמען מען הייסט דיר. דריטנס, ער האָט געמיינט אַז ער האָט דעם כּוח צו באַזיגן אַפֿילו דעם אל אלים. און פֿערטנס, ער איז געוואָרן אַזאַ נאַר, אַז ער האָט פֿאַרגעסן אַז ער איז אַ מענטש פֿלייש און בלוט און האָט געזאָגט "אדמה לעליון".
"במשמניו רזון" - דער מפלה פֿון אשור פֿון אינעווייניק און פֿון דרויסן
לָ֠כֵן יְשַׁלַּ֨ח הָאָד֜וֹן יְהֹוָ֧ה צְבָא֛וֹת בְּמִשְׁמַנָּ֖יו רָז֑וֹן וְתַ֧חַת כְּבֹד֛וֹ יֵקַ֥ד יְקֹ֖ד כִּיק֥וֹד אֵֽשׁ׃ - דעריבער וועט דער הער, ה' צבֿאות, שיקן אַ מאָגערקייט אין זײַנע פֿעטע קערפּערס, און אונטער זײַן כּבֿוד וועט ברענען אַ פֿלאַם ווי דאָס ברענען פֿון אַ פֿײַער.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער כוח און די פראכט פון א קעניגרייך קומען פון צוויי זאכן. דאס ערשטע - דער אינעווייניגסטער כוח: וויפיל גיבורים עס זענען דא דערין, און וויפיל גבורת הנפש און שטארקייט עס איז פאראן אין אירע מענטשן. דאס צווייטע - דער דרויסנדיגער כבוד: די ריבוי העם און דער עשירות. און דא פארגלייכט דער נביא די קעניגרייך פון אשור צו א מענטש, וואס אין די טעג פון זיין גבורה פארמאגט ער אן אינעווייניגסטן כוח - ער איז פעט און שטארק, און ער פארמאגט א דרויסנדיגן כבוד - זיין עשירות און זיינע פילע קינדער. און זייער מפלה וועט קומען אין צוויי שטאפלען: קודם וועט צעשטערט ווערן דער אינעווייניגסטער כוח, און דערנאך אויך דער עשירות און די גרויסקייט.
"ישלח במשמניו רזון" - דער אויבערשטער בטל'ט אפ זייער אינעווייניגסטן כוח, און דאס קומט צו זיי פון זיך אליין און נישט צוליב א דרויסנדיגער סיבה. אזוי ווי מאגערקייט, אז ווען א מענטש ווערט מאגער און פארלירט וואג, איז עס נישט ווייל איינער האט עפעס ארויסגעזויגט פון אים, נאר די אינעווייניגסטע אברים פארדייען די פעטנס: ווען מען ברענגט נישט אריין קיין נייע פעטנס פון אינדרויסן, עסט דער קערפער דאס פעטנס וואס ליגט אין אים און פארוואנדלט עס אין ענערגיע, און אזוי ווערט דער מענטש מאגער. אזוי אויך וועט דער אינעווייניגסטער כוח פון אשור בטל ווערן פון זיך אליין, ווי א קערפער וואס עסט אויף זיך אליין. און א צווייטע זאך - אויך דער דרויסנדיגער כבוד, דער עשירות און די גדולה וואס זיי פארמאגן אין די אויגן פון די פעלקער, וועט בטל ווערן, נאר דאס וועט קומען דורך א דרויסנדיגער סיבה: אזוי ווי א מענטש וואס א פייער האט אויסגעבראכן און פארברענט זיינע פארמעגנס, זיין פארמעגן און זיין הויז, און אויף איין מאל האט ער פארלוירן זיין גאנצע גדולה. און דעמאלט וועט נישט בלייבן פאר דער מלוכה נישט קיין גבורה און אינעווייניגסטע פעסטקייט, און נישט קיין דרויסנדיגער כבוד און עשירות.
"ותחת כבודו" - די בגדים זענען דער כבוד פונעם מענטש
נאך א רמז ליגט דא, זאגט דער מלבי"ם, אויפן פייער וואס איז אראפגעקומען פון הימל און האט פארציט זיין לאגער. און די זאך ווערט ערקלערט לויט דעם וואס רש"י ברענגט פון די רייד פון חז"ל. די גמרא דערציילט אז רבי יוחנן פלעגט רופן זיינע בגדים "מכבדותי" (מיינע מכבדים), ווייל דורך דעם בגד באקומט דער מענטש כבוד. און דאס איז א מציאות: אויב א מענטש קומט אריין מיט א קורצער הויז און א לייבל, און דערנאך קומט אריין דער זעלבער מענטש אליין מיט א רעקל, א שניפסל און א פיינעם פארטפעל - דאס ערשטע מאל וועט מען קוקן אויף אים מיט זלזול, און דאס צווייטע מאל מיט כבוד און אפשאצונג, כאטש מען קען אים גארנישט.
און א מעשה איז געווען, מען דערציילט אויפן אבן עזרא, אז ער איז אמאל געקומען צו א פלאץ ווי אן ארימאן און מען האט אים געזעצט ביים טיש פון די ארימעלייט, און אן אנדערס מאל איז ער געקומען מיט שיינע, חשוב'ע בגדים און מען האט אים געזעצט ביים טיש פון די רבנים און די חשוב'ע לייט. ער איז דארט געזעסן אין א קעניגליכן מאנטל מיט ברייטע, לאנגע ארבל, און מען האט אים דערלאנגט א טעלער זופ - האט ער גענומען זיין ארבל און עס אריינגעטונקט אין דער זופ אנטרונקען דעם מאנטל. האט מען אים געפרעגט: וואס טוט איר? האט ער זיי געזאגט: איך בין דא געווען צוויי וואכן צוריק און מען האט מיך געזעצט צווישן די ארימעלייט, און היינט האט מען מיך געזעצט אויבנאן. וואס האט זיך געטוישט? די שיינע בגדים. אויב אזוי, פאר וועמען קומט באמת צו עסן - פאר מיר צי פאר די בגדים? ווען עס וואלט געקומען פאר מיר, וואלט איר מיך דאך צוויי וואכן צוריק אויך מכבד געווען. נאר מיינע בגדים קומט דער כבוד, זאלן זיי טרינקען די זופ.
און פון דא, דרך אגב, איז א טעם צו די הלכות צניעות אז פרויען זאלן נישט גיין מיט ביליגע קליידער. עס זענען פאראן וואס פרעגן: פארוואס גייען ביי פרומע יידן די פרויען מיט מכובד'יגע קליידער, און ווען מען גייט דורך אין בני ברק זעט עס שטענדיג אויס ווי שבת, בשעת אויף אנדערע פלעצער גייט מען אין דזשינס און אין פשוט'ע בגדים. און דער הסבר איז פשוט: דאס איז נישט קיין היתר זיך אנצוטון מיט צו חשוב'ע בגדים, נאר א מכובד'יגער בגד שטעלט אוועק א דיסטאנץ, בעת וואס א טריקא און דזשינס שאפן א געפיל פון נאענטקייט. און פון די וועגן פון צניעות איז אז די פרוי זאל טראגן א בגד וואס שאפט א דערווייטערונג און נישט קיין בגד וואס שאפט א קירוב. זעט מען דאך אז דער כבוד איז תלוי אין די בגדים.
און דאס איז דער טייטש "ותחת כבודו יקד יקוד כיקוד אש". וויאזוי זענען סנחריב און זיין חיל געשטארבן? זייער נשמה איז פארברענט געווארן און זייער קערפער איז געבליבן גאנץ - און זייערע בגדים זענען געבליבן גאנץ. "תחת כבודו", אונטער זיינע בגדים, דארט האט געברענט א ברענענדיג פייער; די בגדים זענען דאך מכבד דעם מענטש, און בלויז אינעווייניג איז פארברענט געווארן ווי א שריפת אש. און א מדרש אגדה ברענגט רש"י: דא האט דער אויבערשטער באצאלט פאר די קינדער פון שם דעם כבוד וואס שם האט אפגעטון פאר זיין פאטער ווען ער האט צוגעדעקט די ערווה פון נח, ווי עס שטייט "ויקח שם ויפת את השמלה". כלל ישראל האט זוכה געווען בזכות דעם צו דער מצוה פון ציצית, צו א טלית; און סנחריב מיט זיין חיל, וואס זענען אויך געווען פון די אייניקלעך פון שם, האבן זוכה געווען אז "תחת כבודו יקד יקוד" - אז זייערע בגדים זאלן בלייבן גאנץ און נישט פארברענט ווערן. און וואס איז דער כבוד דערפון? ווייל דאס פארברענען פון די בגדים איז א מיאוס'ע און פארשעמטע מיתה. עס שטייט "וברור לו מיתה יפה" - אז אפילו איינער וואס איז נתחייב געווארן מיתה אין בית דין הרג'עט מען אים נישט מיט קיין פארשעמטער מיתה וואס איז פול מיט יסורים און ניוול פונעם קערפער, בלוט און וואונדן און פלעקן. אזוי אויך דא האט דער אויבערשטער אויסגעוועלט פאר זיי א שיינע מיתה: זייער קערפער איז געבליבן גאנץ און נאר זייער נשמה איז פארברענט געווארן, אלס שכר פאר יענעם מעשה.
"והיה אור ישראל לאש" - א ישועה אין דער צייט און א ישועה בזכות
וְהָיָ֤ה אֽוֹר־יִשְׂרָאֵל֙ לְאֵ֔שׁ וּקְדוֹשׁ֖וֹ לְלֶהָבָ֑ה וּבָעֲרָ֗ה וְאָכְלָ֛ה שִׁית֥וֹ וּשְׁמִיר֖וֹ בְּי֥וֹם אֶחָֽד׃ - און דאס ליכט פון ישראל וועט ווערן צו א פייער, און זיין הייליגער צו א פלאם, און עס וועט ברענען און פארצערן זיינע דערנער און זיינע שטעכער אין איין טאג.
דער מלבי"ם ערקלערט: די ישועה פון כלל ישראל פון צרות איז תלוי אין צוויי זאכן. דאס ערשטע - די צייט: פאר יעדער צרה איז דא א באגרענעצטע צייט, און ווען די צייט לויפט אויס מוז די צרה אפגעטון ווערן. עס איז נישטא קיין צרה אן א שיעור, און פונקט ווי נאך יעדער נאכט קומט עווענטועל דער טאג, אזוי נאך יעדער צרה קומט די ישועה; די שאלה איז נאר ווען. און דאס צווייטע - פארבעסערן די מעשים: מיר וועלן פארבעסערן אונזערע מעשים און ממילא וועט די צרה אפגעטון ווערן. און דאס איז דער ענין פון "זכו - אחישנה, לא זכו - בעיתה". אויב דו וועסט אויסלייטערן דיינע מעשים און טוישן דיינע וועגן, קענסטו שוין היינט אוועקנעמען די צרה; און אויב מען האט נישט זוכה געווען - ציט זיך די צרה נישט אויף אייביג, נאר די ישועה וועט קומען בעיתה, אין איר באשטימטער צייט.
און דא, ביי דער ישועה פון סנחריב, זענען ביידע זאכן צוזאמענגעקומען. מצד דער צייט - איז שוין געקומען דער סוף פון דער נאכט, און דאס איז "והיה אור ישראל", דאס ליכט פונעם פרימארגן וואס שיינט פאר ישראל. און דאס דאזיגע ליכט וואס שיינט פאר אונז, דאס אליין וועט ווערן א פייער פאר סנחריב. דאס הייסט, עס איז דא נישט בלויז א רעטונג פאר אונז בשעת ער קערט זיך צוריק גאנצערהייט צו זיין לאנד, נאר דאס וואס לייכט פאר אונז - דאס פארברענט אים. און מצד די מעשים: אין יענעם דור זענען זיי געווען צדיקים, און זיי האבן נאך צוגעלייגט צדקות צוליב דער באלאגערונג וואס סנחריב האט געלייגט אויף זיי, און דאס איז "וקדושו ללהבה" - דורך די באזונדערע זכותים פון ישראל וועט דער פייער אינעם לאגער פון אשור גרעסער ווערן. וואס א פלאם איז גרעסער פונעם פייער: דער פייער איז נידעריג און דער פלאם איז הויך, און דורך דעם וועט דער נס נתפרסם ווערן ווייט אוועק און זיין מפלה וועט זיין קענטיג פאר אלע פעלקער. קומט אויס אז אונזער התקדשות און פארריכטן אונזערע מעשים פועל'ן צוויי זאכן: זיי פארמערן אונזער זכות צו דער ישועה, און זיי פארגרעסערן די מפלה פון סנחריב פון א פייער צו א פלאם. און צוליב דעם "ובערה ואכלה שיתו ושמירו" - דאס פייער און דער פלאם וועלן פארצערן זיינע דערנער, וואס דאס איז דער פשוט'ער לאגער, און ממילא וועט קומען די ישועה פאר ישראל אין יענער צייט.
"וכבוד יערו וכרמלו" - דער פאל פון די שרים און די גיבורים
וּכְב֤וֹד יַעְרוֹ֙ וְכַרְמִלּ֔וֹ מִנֶּ֥פֶשׁ וְעַד־בָּשָׂ֖ר יְכַלֶּ֑ה וְהָיָ֖ה כִּמְסֹ֥ס נֹסֵֽס׃ - און דעם כבוד פון זיין וואַלד און זיין פרוכטבאַר פעלד, פון נפש ביז פלייש וועט ער פאַרטיליקן, און עס וועט זיין ווי דאָס צעגיין פונעם פאָן-טרעגער.
אויב פריער האָט ער גערעדט וועגן "שיתו ושמירו", די דערנער, וואָס דאָס איז דער המון עם און דער פּשוטער מחנה, גייט ער איצט איבער צו רעדן וועגן די שרים, די יועצים און די גיבורים, וואָס זיי זענען די חשוב'ע און זיי זענען בבחינת יער און כרמל. דער וואַלד (יער), זאָגט דער מלבי"ם, איז שטאַרקער, און דער כרמל איז חשוב'ער, און דאָס איז אַ משל אויף די שרים און די יועצים. און "מנפש ועד בשר יכלה": אין אַ וואַלד וואָס ברענט ווערן די גזעים (שטאַמען) נישט פאַרברענט ביז גאָר נאָר ווערן פאַרברעקלט, און נאָר די צווייגן און דער שפּיץ גייען אויף אין פלאַמען - ווייל די נפש הצומחת ווערט פאַרברענט צוערשט. און אינעם נמשל: דער מחנה וועט צעפאַלן ביז עס וועט נישט בלייבן אין אים קיין רוח חיים, אַז די מלוכה און די הנהגה וועלן בטל ווערן פון זיי, אָבער דער גוף, דאָס הייסט די פּריוואַטע מענטשן, עקזיסטירט נאָך. און דערפאַר לייגט ער צו "מנפש ועד בשר יכלה" - נישט נאָר די הנהגה און די חשוב'ע שרים, נאָר אויך די פּריוואַטע מענטשן, אַלעמען וועט ער פאַרטיליקן.
"והיה כמסוס נוסס" - ערקלערט דער מלבי"ם: אויך דער נוסס, דאָס איז סנחריב, וועט צעגיין. און פאַרוואָס הייסט ער נוסס? ווייל ער טראָגט דעם נס עמים צום קריג. "נס" איז אַ הויכער שטעקן, אַ מוט וואָס מען הענגט דערויף דעם פאָן, ווי דער לשון "שאו נס ציונה"; זיי פלעגן אַרויסגיין אין קריג מיט אַ הויכן שטעקן און אַ פאָן אין שפּיץ פאָראויס. און "מסוס" איז אַ זאַך וואָס צעגייט. קומט אויס אַז אויך דער טרעגער פונעם נס און דער פאָן אַליין וועט צעגיין צום סוף.
און רש"י ערקלערט אַ ביסל אַנדערש: וויבאַלד ער האָט זיי פאַרגליכן צו ביימער פונעם וואַלד, האָט ער פאַרגליכן זייער פורענות צו אַ ווערעם וואָס עסט אויף די ביימער פונעם וואַלד. און עס איז באַקאַנט אַז בית יעקב זענען פאַרגליכן געוואָרן צו אַ תולעת, שאין כוחם אלא בפיהם (זייער כוח איז בלויז אין מויל). דער ווערעם איז קליין און קיינער רעכנט זיך נישט מיט אים, אָבער אַ קליינער ווערעם קען אומװאַרפֿן אַ מעכטיקן בוים; עס זענען דאָ גאַנצע הייזער געבויט פון האָלץ וואָס מען עוואַקואירט זייערע איינוואוינער ווייל קליינע ווערים און מוראַשקעס האָבן זיי צעגעסן, און מען פאַראָרדנט אַז ס'איז דאָ אַ סכנת התמוטטות. לויט רש"י איז "נוסס" דער ווערעם, און "מסוס" איז דאָס וואָס ווערט צעמאלן און אָפּגענאָגט דורך אים - דער ווערעם וועט אייך צעמאָלן און צענאָגן ביסלעכווייַז ביז עס וועט גאָרנישט בלייבן פון אייך. און מען קען זאָגן אַז עס ליגט דערין אויך אַ רמז אויפן אופן פון זייער טויט: דער בוים וואָס דער ווערעם עסט אויף פון אינעווייניג זעט אויס גאַנץ, און מען מערקט גאָרנישט ביז ער פאַלט פּלוצים צוזאַמען; אַזוי אויך זיי - נשרפה נשמתם וגופם קיים, זייער נשמה איז פאַרברענט געוואָרן בשעת זייער גוף איז געבליבן גאַנץ.
"ונער יכתבם" - צען זענען געבליבן
וּשְׁאָ֥ר עֵ֛ץ יַעְר֖וֹ מִסְפָּ֣ר יִהְי֑וּ וְנַ֖עַר יִכְתְּבֵֽם׃ - און די איבערגעבליבענע ביימער פון זיין וואַלד וועלן זיין אַ צאָל, און אַ יינגל וועט זיי קענען אויפשרייבן.
"ושאר עץ יערו" - די ווייניקע וואָס וועלן איבערבלייבן פון דעם גאַנצן ריזיקן וואַלד וואָס ער וועט ברענגען קעגן יהודה. "מספר יהיו" - מען וועט זיי קענען ציילן, און אַזוי ווייט אַז "נער יכתבם": אַ קליין יינגל קען נישט שרייבן אַ סך און אויך נישט ציילן אַ סך, און זיי וועלן זיין אַזוי ווייניק אַז אַ קינד וועט זיי קענען ציילן. ווי דער אויסדרוק וואָס מיר נוצן היינט: מען קען זיי ציילן אויף איין האַנט. און רש"י ברענגט די דרשת חז"ל: וויפיל זענען געבליבן פון זיי? צען. וואָס ס'איז נישטאָ קיין קליינער וואָס קען נישט שרייבן אַ קליינע יו"ד - אַ קאָמפּליצירטע אות איז אים שווער צו שרייבן, אָבער אַ פּינטל, אַ קליינע שטריך, קען ער שוין. און וויפיל זענען איבערגעבליבן? אַ צאָל וואָס אַפילו אַ קינד קען שרייבן, וואָס דאָס איז יו"ד - צען.
"להישען על מכהו" - דער סוף פון דער פאַלשער משענת
וְהָיָ֣ה ׀ בַּיּ֣וֹם הַה֗וּא לֹא־יוֹסִ֨יף ע֜וֹד שְׁאָ֤ר יִשְׂרָאֵל֙ וּפְלֵיטַ֣ת בֵּֽית־יַעֲקֹ֔ב לְהִשָּׁעֵ֖ן עַל־מַכֵּ֑הוּ וְנִשְׁעַ֗ן עַל־יְהֹוָ֛ה קְד֥וֹשׁ יִשְׂרָאֵ֖ל בֶּאֱמֶֽת׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאָג, עס וועט מער נישט ווייטער אָנשפּאַרן דער איבערבלייב פון ישראל און די פליטים פון בית יעקב אויף דעם וואָס האָט אים געשלאָגן, און ער וועט זיך אָנשפּאַרן אויף דעם אויבערשטן, דעם הייליקן פון ישראל, באמת.
אין יענעם טאָג, ווען זיי וועלן זען די מעכטיקע שטאַרקייט פונעם השם יתברך, וועלן זיי מער נישט ווייטער אָנשפּאַרן אויף זייער שלאָגער (מכהו). און מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל דעם חילוק צווישן "ישראל" און "יעקב": ישראל איז לשון שררה, און רעדט וועגן די גרויסע און חשוב'ע; יעקב איז לשון עקב (די פּיאַטע), און רעדט וועגן דעם אונטערשטן טייל, דעם נידעריקערן טייל פונעם פאָלק. און אַזוי אויך איז דאָ אַ חילוק צווישן "שאר" און "פליטה": שאר זענען די וואָס בלייבן אויף זייער אָרט, און פליטה זענען די וואָס אַנטלויפן און ווערן פאַרטריבן צו אַן אַנדער אָרט. און לויט דעם זענען "שאר ישראל" שבט יהודה, וואָס זענען נאָך איבערגעבליבן דאָ און זענען נישט פאַרגלאָנקט געוואָרן אין גלות; און "פליטת בית יעקב" זענען די עשרת השבטים, וואָס זענען געווען אויף אַ נידעריקערער מדריגה ווי יהודה ווייל זיי האָבן געדינט עבודה זרה דורכאויס דעם גאַנצן וועג, און זיי זענען שוין גלות געגאַנגען, פאַרטריבן געוואָרן און אַנטלאָפן.
און פאַרוואָס וועלן זיי זיך מער נישט אָנשפּאַרן אויף מכהו? ווייל מיר האָבן דאָך געזען וועמען זיי זענען געגאַנגען רעקרוטירן אַלס הילף - אשור, ארם, די אומות העולם - און וואָס איז געווען זייער סוף? די זעלבע פעלקער אַליין האָבן זיי געשלאָגן און זיך אָפּגערעכנט מיט זיי. נישט גענוג וואָס זיי האָבן נישט צוגעשטעלט די סחורה און נישט באַשיצט אויף זיי פון זייערע פיינט, נאָר נאָכדעם וואָס זיי האָבן צוגענומען פון זיי דאָס גאַנצע געלט און גאָלד, זענען זיי געקומען און זיי אַליין געשלאָגן. און דער נביא ברענגט אַ משל וואָס דריקט אויס ביידע זאַכן צוזאַמען: דער שטעקן (המטה). פון איין זייט איז ער אַ משענת, אַ שטיצע - "ההולך נשען על מטהו"; און פון דער צווייטער זייט איז דאָ אַ "מטה חובלים", אַז דער זעלבער שטעקן אַליין איז מסוגל צו שלאָגן. און דאָס איז גענוי וואָס ס'האָט פּאַסירט מיט אייך: איר האָט גענומען אַ משענת וואָס איז פאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ מטה חובלים, און די משענת האָט אייך געשלאָגן.
"ונשען על ה' קדוש ישראל באמת" - מען וועט זיך אָנשפּאַרן אויף דער אמת'ער משענת, אויפן הקדוש ברוך הוא, קדוש ישראל, וואָס עם ישראל הייליקט און דערהויבט זיין נאָמען. און דאָס וואָרט "באמת" ווערט געטייטשט אויף צוויי זייטן. איינס: אַז ער איז אַן אמת'ע משענת, און נישט ווי יענע שטיצן פון אַ געקניקטער ראָר (קנה רצוץ), וואָס ווען אַ מענטש שפּאַרט זיך אָן דערויף גייען די שטעכערס אַריין אין זיין האַנטפלאַך. און דאָס צווייטע: אַז דער אמת גייט צוריק אויף אונדז - ווען דו וועסט זיך אָנשפּאַרן און בטחון האָבן אינעם השם באמת, וועט ער דיר זיין אַ משענת; אָבער אויב "בפיו כיבדוני ולבם רחק ממני", אַז דו בעטסט בלויז פון אים שוץ און דערנאָך טוסטו ווי ס'פאַרגלוסט זיך דיר - אין דעם וועט ער דיר נישט זיין קיין משענת. נאָר דער וואָס שפּאַרט זיך אָן אויפן השם מיט זיין גאַנצן האַרצן באמת, וועט דער השם אים באַשיצן און ראַטעווען.
שְׁאָ֥ר יָשׁ֖וּב שְׁאָ֣ר יַעֲקֹ֑ב אֶל־אֵ֖ל גִּבּֽוֹר׃ - דער איבערבלייב וועט זיך אומקערן, דער איבערבלייב פֿון יעקבֿ, צום שטאַרקן ג-ט.
"שאר ישוב" - די פליטי חרב וואָס וועלן דאָ איבערבלייבן פֿון יהודה און פֿון ישראל. און מען זאָל נישט זאָגן אַז בלויז אַ טייל פֿון זיי וועלן זיך אומקערן, נאָר "שאר יעקב", וואָס נעמט אַרײַן אויך די פּשוט'ע און נידעריקע צווישן זיי - אַלע וועלן זיך אומקערן "אל אל גיבור": זיי וועלן זען די גבורה פֿונעם אויבערשטן און וועלן נתפעל ווערן, און דאָס וועט אויפוועקן אין זייער האַרץ דעם רצון זיך אומצוקערן און זיך באַשיצן אין שאָטן פֿון השם יתברך.
"כליון חרוץ שוטף צדקה"
כִּ֣י אִם־יִהְיֶ֞ה עַמְּךָ֤ יִשְׂרָאֵל֙ כְּח֣וֹל הַיָּ֔ם שְׁאָ֖ר יָשׁ֣וּב בּ֑וֹ כִּלָּי֥וֹן חָר֖וּץ שׁוֹטֵ֥ף צְדָקָֽה׃ - וואָרום אפֿילו אויב דײַן פֿאָלק ישראל וועט זײַן ווי דער זאַמד פֿונעם ים, וועט בלויז אַן איבערבלייב פֿון אים זיך אומקערן; דער באַשלאָסענער אונטערגאַנג וועט פֿאַרשוועמט ווערן דורך צדקה.
לכאורה איז דאָס אַ פֿאַרשטאָקטער פסוק, וואָס ענטהאַלט עטלעכע אויסדרוקן וואָס עס איז נישט קלאָר זייער שייכות איינער צום צווייטן. און דער מלבי"ם שטעלט אים אויס אַזוי: "ישראל, עמך כחול הים; כי אם יהיה שאר ישוב בו - צדקה שוטף כליון חרוץ". דאָס הייסט: דו ישראל, דײַן פֿאָלק איז גרויס און פֿילצאָליק ווי דער זאַמד פֿונעם ים, און אפֿילו אויב נאָך דער גלות פֿון מלך אשור וועט נישט איבערבלייבן נאָר אַ קליינער שאר - אַזוי ווי עס שטייט געזאָגט אויף סנחריב "ושאר עץ יערו" אַז עס זענען געבליבן ווייניק - זאָלסטו וויסן, זאָגט דער אויבערשטער אין דער נבואה, "ישוב בו", זיי וועלן זיך נאָך אומקערן. און אין וואָס פֿאַר אַ זכות? אינעם זכות פֿון "צדקה שוטף כליון חרוץ": די צדקת מעשיהם, דאָס וואָס זיי וועלן פֿאַרבעסערן זייערע מעשים און טאָן צדקה ומשפט און זיך אומקערן צום אויבערשטן, דאָס וועט פֿאַרשוועמען דעם כליון חרוץ - דעם גאָר פֿולשטענדיקן און אומבאַרירלעכן אונטערגאַנג וואָס וואָלט פֿאַר זיי געדאַרפֿט קומען חס ושלום. די צדקה מבטל'ט די גזירה, און דורך דעם וועט דער שאר זיך נאָך אומקערן מיט אַ גאולה שלמה צום הייליקן לאַנד.
כִּ֥י כָלָ֖ה וְנֶחֱרָצָ֑ה אֲדֹנָ֤י יֱהֹוִה֙ צְבָא֔וֹת עֹשֶׂ֖ה בְּקֶ֥רֶב כׇּל־הָאָֽרֶץ׃ - וואָרום אַ פֿאַרטיקע און באַשלאָסענע פֿאַרניכטונג טוט דער האַר, ה' צבאות, אין מיטן פֿון דער גאַנצער ערד.
און וועסטו פֿרעגן: דער הקדוש ברוך הוא האָט דאָך שוין נגזר געווען אַ כליון, און די גזירה איז "נחרצה" - באַשלאָסן, פֿעסט, געענדיקט און באַשטימט, און אויב אַזוי איז דאָס דאָך שוין נאָך דעם גזר דין, און ווי קען דער הקדוש ברוך הוא ענדערן זײַן גזירה? אויף דעם זאָגט דער נביא: דער אויבערשטער ענדערט נישט זײַן גזירה, די גזירה בלײַבט - ער ענדערט בלויז די אַדרעס. "כי כלה ונחרצה ה' צבאות עושה" - די גזירה וועט מקוים ווערן, אָבער "בקרב כל הארץ", אויף די גוים וואָס לעסטערן דאָס עם ה'. און עם ה' וועט צום סוף געראַטעוועט ווערן.
"אל תירא עמי יושב ציון מאשור"
לָכֵ֗ן כֹּֽה־אָמַ֞ר אֲדֹנָ֤י יֱהֹוִה֙ צְבָא֔וֹת אַל־תִּירָ֥א עַמִּ֛י יֹשֵׁ֥ב צִיּ֖וֹן מֵאַשּׁ֑וּר בַּשֵּׁ֣בֶט יַכֶּ֔כָּה וּמַטֵּ֥הוּ יִשָּֽׂא־עָלֶ֖יךָ בְּדֶ֥רֶךְ מִצְרָֽיִם׃ - דעריבער, אַזוי האָט געזאָגט דער האַר, ה' צבאות: האָב נישט קיין מורא, מײַן פֿאָלק וואָס וואוינט אין ציון, פֿון אשור; מיטן שטעקן וועט ער דיך שלאָגן, און זײַן שווערן שטעקן וועט ער אויפֿהייבן אויף דיר אין דעם שטייגער פֿון מצרים.
און דעריבער לאָזט זיי דער נביא וויסן: הגם די אַנדערע פֿעלקער ציטערן פֿאַר סנחריב, וואָס האָט אָנגעוואָרפֿן זײַן שרעק און פחד אויף אַלע פֿעלקער, און הגם די עשרת השבטים האָבן מורא פֿון אים ווײַל זיי זענען פֿאַרטריבן געוואָרן דורך אים - דו, מײַן פֿאָלק וואָס וואוינט אין ציון, וואָס ביסט געבליבן אין ציון, און אינעם דור פֿון חזקיהו זענען געווען צדיקים, קעגן דיר וועט ער גאָרנישט קענען טאָן. נאָר וואָס דען? "בשבט יככה". דערקלערט דער מלבי"ם: די קלעפּ פֿון אַ שבט זענען נישט געפֿערלעך, ווײַל אַ שבט איז אַ ווייכער שטעקן, אַזוי ווי דער לשון "חושך שבטו שונא בנו"; אָבער דער מטה - דאָס זענען שווערע ייסורים און אַ גרויסער ווייטיק. און ער זאָגט דיר: איר דאַרפֿט זיך נישט זאָרגן, עס וועט נישט זײַן מער ווי אַ קלאַפּ פֿון אַ שבט אַליין. "ומטהו ישא עליך בדרך מצרים" - וואָרום ווי מיר האָבן געזען אין ספר מלכים און מיר וועלן אויך זען ווײַטער, איז סנחריב געווען געצוואונגען אַראָפּצוגיין און מלחמה האַלטן קעגן תרהקה מלך כוש, און דער אויבערשטער האָט דאָס אַזוי אָנגעדראייט כּדי ער זאָל ברענגען פֿון דאָרטן אַלע אוצרות וואָס ער האָט איינגענומען און זיי זאָלן אַלע אַרײַנפֿאַלן אין אונדזערע הענט. און ווען ער איז אַוועקגעגאַנגען האָט ער צו זיי געזאָגט: מיינט נישט אַז איך בין אַוועק, איך וועל זיך נאָך אומקערן און אײַך אײַננעמען. און דאָס איז "ישא עליך" - ער וועט אויפֿהייבן אויף דיר דעם מטה מיט אַ סטראַשאונקע: ביז איצט האָסטו בלויז געזען אַ שבט, אָבער וואַרט, דער מטה וואַרט נאָך אויף דיר. און דער נביא זאָגט אים: האָב נישט קיין מורא פֿון די דאָזיקע סטראַשאונקעס.
כִּי־ע֖וֹד מְעַ֣ט מִזְעָ֑ר וְכָ֣לָה זַ֔עַם וְאַפִּ֖י עַל־תַּבְלִיתָֽם׃ - וואָרום נאָך אַ גאָר קליינע ווײַלע און דער צאָרן וועט אויסגיין, און מײַן כּעס וועט זײַן אויף זייער פֿאַרדאָרבנקייט.
"מזער" - ווייניק; דאָס הייסט נאָך אַ ביסל צײַט, ווייניקע טעג. "וכלה זעם" - מײַן צאָרן אויף אײַך וועט זיך ענדיקן. וואָרום אשור איז דאָך "שבט אפי", און דער שטעקן אין זײַן האַנט איז "זעמי", און ער האָט גאָר קיין אייגענע כוח נישט נאָר ער איז אַ שטעקן אין דער האַנט פֿון השם יתברך אָנצושרעקן ישראל זיי זאָלן תשובה טאָן. און דער אויבערשטער זאָגט: דער דאָזיקער זעם, וואָס איז דער שטעקן מיט וועלכן איך האָב געשלאָגן די פֿעלקער - וועט פֿאַרטיק ווערן, און עס וועט כביכול מער נישט זײַן קיין שטעקן אין מײַן האַנט צו שלאָגן. "ואפי" - אָבער דער חרון אף וועט נאָך אַלץ נישט אויסגיין, און אויף וועמען וועט ער זײַן? נישט אויף די באַשעפֿענישן פֿון דער וועלט (בני תבל), נאָר "על תבליתם". דערקלערט דער מלבי"ם אַז "תבליתם" איז מלשון תבל, וואָס דאָס איז אַ לשון פֿון תועבה, ווי עס שטייט "תבל עשו, שניהם יומתו", וואָס איז דאָרט געזאָגט געוואָרן אויף זנות און תועבה. דאָס הייסט: מײַן צאָרן וועט בלײַבן אויף די תועבות פֿון די לײַט פֿון אשור, און איך וועל זיך נאָך רעכענען מיט זיי.
"כמכת מדין בצור עורב"
וְעוֹרֵ֨ר עָלָ֜יו יְהֹוָ֤ה צְבָאוֹת֙ שׁ֔וֹט כְּמַכַּ֥ת מִדְיָ֖ן בְּצ֣וּר עוֹרֵ֑ב וּמַטֵּ֙הוּ֙ עַל־הַיָּ֔ם וּנְשָׂא֖וֹ בְּדֶ֥רֶךְ מִצְרָֽיִם׃ - און דער אייבערשטער צבאות וועט אויפוועקן אויף אים א שמיץ ווי די מכה פון מדין ביים פעלז פון עורב, און זיין שטעקן וועט זיין אויפן ים, און ער וועט עס אויפהייבן אויפן וועג פון מצרים.
דער אייבערשטער וועט אויפוועקן אויף אשור א שמיץ, פונקט ווי ער האט געשלאגן מדין ביים צור עורב. און ביי מדין ווערט געברענגט אז זיי האבן זיך גע'הרג'עט איינער דעם צווייטן פון דעם שרעק פון השי"ת וואס איז געפאלן אויף זיי, זיי זענען אריינגעפאלן אין א בהלה און ס'איז געווען א שווערד איש ברעהו, און זייערע שרים זענען שפעטער אנטלאפן און זענען געהרג'עט געווארן. אזוי אויך וועט פאלן אויפן לאגער פון אשור אז זיי וועלן הרג'ענען איינער דעם צווייטן; און ווער האט געהרג'עט סנחריב אליין? זיינע אייגענע קינדער האבן אים דערשלאגן מיטן שווערד, ממש ווי די מכה פון מדין בצור עורב.
"ומטהו על הים" - און דערנאך וועט ער אויפוועקן אויף אים דעם שטעקן פונעם אייבערשטן. און וואו האבן מיר געזען דעם מטה השם אין קראפט? ווען מ'האט געשלאגן אויפן ים, און דאס איז געטאן געווארן נאר דורך אים יתברך. אזוי אויך דא, דער סיום המלאכה וועט געטאן ווערן דורך זיין האנט - דורכן מלאך וואס האט פארברענט דעם לאגער פון אשור מיט א שריפת נשמה וגוף קיים. "ונשאו בדרך מצרים" - א לשון מליצה: דער מלך אשור גייט יעצט אראפ קיין מצרים, און ווען ער וועט צוריקקומען וועט ער מיטברענגען מיט זיך אויפן ים-וועג דעם שטעקן פון מצרים. די מכות וואס די מצריים האבן געכאפט ביים ים מיטן מטה, וועלן אים באגלייטן אויפן וועג צוריק, און די זעלבע מכות וועט ער באקומען דא.
"וחובל עול מפני שמן"
וְהָיָ֣ה ׀ בַּיּ֣וֹם הַה֗וּא יָס֤וּר סֻבֳּלוֹ֙ מֵעַ֣ל שִׁכְמֶ֔ךָ וְעֻלּ֖וֹ מֵעַ֣ל צַוָּארֶ֑ךָ וְחֻבַּ֥ל עֹ֖ל מִפְּנֵי־שָֽׁמֶן׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, זיין לאסט וועט אראפגענומען ווערן פון דיין פלייצע און זיין יאך פון דיין האַלדז, און דער יאך וועט צובראכן ווערן צוליב דעם שמן.
"יסור סובלו" - די לאסט וואס איר טראגט פונעם מלך אשור, דאס איז דער שטייער וואס איר מוזט אים צאלן. און נאך מער, עס איז דא זיין יאך אויף אייך, וואס איר זענט אונטערטעניג אונטער אים און זענט נישט זעלבסטשטענדיג. "וחובל עול מפני שמן" - און דער מלבי"ם ערקלערט אויפן שטייגער פון א משל פונעם אקס: דער יאך איז ווי א גאפל וואס ליגט אויפן האלדז פונעם אקס, און צו דעם בינדט מען צו די מחרשה אדער דעם וואגן. אויב דער האלדז פונעם אקס איז צו דיק און פעט, דרוקט דער שמאלער יאך אויף אים און צוברעכט זיך און קען גארנישט זיצן אויף אים. כביכול זאגט מען צו אים: דו, מלך אשור, ווילסט ארויפשטעלן דיין יאך אויפן האלדז פון חזקיהו - נאר זיין האלדז איז צו פעט און דיין יאך איז צו קליין, און עס וועט נישט ארויפגיין אויף אים נאר עס וועט זיך צעפאלן. און וואס איז יענער פעטער האלדז? די פילע זכותים וואס חזקיהו פארמאגט, ווי מיר וועלן באלד דערמאנען. און אזוי איז תמיד דער דרך פונעם נביא צו רעדן מיט מעטאפארן און מליצישע משלים, ווי מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן פסוק מיטן שטעקן פונעם שטיץ וואס איז אויך דער מטה החובלים, און מיטן שטעקן וואס ער וועט ברענגען פון מצרים.
און חז"ל דרש'ענען דערין נאך דרשות, און רש"י ברענגט זיי. איינס: "וחובל עול" - דער יאך פון סנחריב, "מפני שמן" - צוליב חזקיהו, וואס איז געווען באקוועם און איינגענעם פאר זיין דור ווי בוימל. ווען מ'וויל זאגן אויף א מענטש אז ער איז א נוח זאגט מען אז ער איז ווייך ווי בוימל אדער ווי פוטער; און ווען מ'וויל זאגן אז א מענטש איז שווער, זאגט מען אז ער איז הארט ווי אן ארז, אז מ'קען זיך מיט אים נישט א עצה געבן און יעדער זאך איז שווער מיט אים. און דער פסוק זאגט אז דער הארטער יאך וועט צעבראכן ווערן צוליב דעם שמן - דער ווייכער, דאס הייסט חזקיהו, וועט זיך מתגבר זיין אויפן הארטן, וואס דאס איז דער יאך פון סנחריב.
און נאך א ביאור: "מפני שמן" - צוליב דעם שמן פון חזקיהו וואס האט געברענט אין די בתי כנסיות און אין די בתי מדרשות, וואס ער האט זיי אוועקגעזעצט עוסק צו זיין בתורה. און ווי חז"ל זאגן: מ'האט געזוכט פון גבת ביז אנטיפרס, און פון דן ביז באר שבע, און מ'האט נישט געפונען קיין תינוק ותינוקת וואס זענען נישט געווען בקי אין הלכות טומאה וטהרה - און דאס זענען פון די שווערסטע הלכות, און עס רעדט זיך פון קינדער פון זיבן, אכט און צען יאר. און פון וואו איז דאס געקומען? פון חזקיהו המלך, וואס האט מקרב געווען יעדן איינעם צו עבודת השם. דאס דאזיגע אויל פון חזקיהו, דאס איז וואס האט צובראכן דעם יאך פון סנחריב. און דארט ווערט געברענגט אז ער האט אריינגעשטאכן א שווערד אינעם בית המדרש און געזאגט: ווער עס לערנט נישט תורה זאל דערשטאכן ווערן מיטן שווערד. און דאס איז נישט געווען קיין צוואנג, נאר אזוי האט ער זיי געזאגט: סנחריב ווארט אינדרויסן, און ער האט שוין פארענדיגט זיין ארבעט מיט די עשרת השבטים; צי ווילט איר די זעלבע תוצאות? אייער איינציגער וועג איז צו עוסק זיין בתורה. דערפאר האט ער אריינגעשטאכן א שווערד אינעם בית המדרש און זיי געזאגט: די דאזיגע שווערד איז די שווערד פון סנחריב, און אויב איר וועט נישט לערנען תורה וועט זי אייך דערגרייכן. נישט אז איך וועל אייך חלילה הרג'ענען, נאר וויסט זיך אז א שווערד פליט העכער אייערע קעפ, און בלויז דער וואס איז עוסק בתורה איז זוכה ניצול צו ווערן דערפון.
דער מסע הכיבוש: די שרעק פון די שטעט אקעגן דער רואיגקייט פון ירושלים
בָּ֥א עַל־עַיַּ֖ת עָבַ֣ר בְּמִגְר֑וֹן לְמִכְמָ֖שׂ יַפְקִ֥יד כֵּלָֽיו׃ - ער איז געקומען אויף עַיַּת, ער איז אריבערגעגאנגען דורך מִגְרוֹן, אין מִכְמָשׂ לאזט ער איבער זיינע געווער.
איצט באשרייבט דער נביא ווי דער מלך אשור קומט מיט א גוואלדיגן כוח און אלע זענען צעגאנגען פון שרעק פאר אים און זענען אריינגעפאלן אין א ציטער - אויסער ציון און ירושלים, וואס האבן פון אים אפגעלאכט און אים אויסגעשפעט און פאראכט, ווייל זיי האבן געוואוסט אז זייער כוח איז מיט זיי, "ואנחנו בשם ה' אלוקינו נזכיר", און זיי האבן גארנישט וואס מורא צו האבן פאר אים. און קוקט אויף זיין ריזיגן כוח: "בא על עית", און "עבר במגרון" - נעמען פון ערטער, און קיינער האט נישט מלחמה געהאלטן קעגן אים. "למכמש יפקיד כליו" - דארט האט ער איבערגעלאזט זיינע פילע געווער כדי גרינגער צו מאכן זיין לאסט.
עָֽבְרוּ֙ מַעְבָּרָ֔ה גֶּ֖בַע מָל֣וֹן לָ֑נוּ חָֽרְדָה֙ הָרָמָ֔ה גִּבְעַ֥ת שָׁא֖וּל נָֽסָה׃ - זיי זענען אריבערגעגאנגען דעם דורכגאנג, אין גבע האבן זיי איבערגענעכטיגט, די רמה האט געציטערט, גבעת שאול איז אנטלאפן.
פון דארט זענען זיי אריבערגעגאנגען דעם מעבר און האבן גענעכטיגט אין גבע, וואו עס געפינט זיך דער שן הסלע פון מכמש פון איין זייט. און דעמאלט איז זיין אנקומען באקאנט געווארן פאר אלע איינוואוינער פונעם לאנד, פאר די נאענטע און פאר די ווייטע, ביז אפילו די איינוואוינער פון רמה זענען אריינגעפאלן אין א גרויסן ציטער, און גבעת שאול איז געלאפן זיך ראטעווען פון שרעק פארן דערנענטערנדיגן סנחריב.
צַהֲלִ֥י קוֹלֵ֖ךְ בַּת־גַּלִּ֑ים הַקְשִׁ֥יבִי לַ֖יְשָׁה עֲנִיָּ֥ה עֲנָתֽוֹת׃ - הייב הויך אויף דיין שטימע בת גלים! שפיץ אן די אויערן, לישה! וויי צו דיר, ארימע ענתות!
דער נביא באפעלט פאר בת גלים זי זאל שרייען מיט א הויכן קול, ביז אפילו ליש זאל זיך צוהערן, און אויך ענתות די באדויערנסווערטע - אז יעדער איינער זאל הערן.
נָֽדְדָ֖ה מַדְמֵנָ֑ה יֹשְׁבֵ֥י הַגֵּבִ֖ים הֵעִֽיזוּ׃ - מדמנה איז אנטלאפן, די איינוואוינער פון גבים האבן פארזאמלט זייער פארמעגן זיך צו ראטעווען.
און וואס מעלדט ער זיי? אז מדמנה האט שוין באוויזן צו אנטלויפן, און די איינוואוינער פון גבים האבן "העיזו" - ווי דער לשון פון "שלח העז את מקנך", אז זיי האבן איינגעזאמלט זייער גאנצן פארמעגן און עס אנטלאפן צו א זיכערן ארט, כדי די האנט פונעם שונא זאל עס נישט אנרירן.
ע֥וֹד הַיּ֖וֹם בְּנֹ֣ב לַעֲמֹ֑ד יְנֹפֵ֤ף יָדוֹ֙ הַ֣ר בַּת־צִיּ֔וֹן גִּבְעַ֖ת יְרוּשָׁלָֽ͏ִם׃ - נאך היינטיגן טאג וועט ער זיך אפשטעלן אין נוב, ער שאקלט מיט זיין האנט קעגן דעם בארג פון בת ציון, דאס בערגל פון ירושלים.
קעגן דער גאנצער אומגעהויערער בהלה וואס האט ארומגענומען אלע ארומיגע שטעט, קומט ער און זאגט: הר בת ציון, דאס איז ירושלים, ווינקט מיט דער האנט צו אלע אנטלאפענע און פליטים פון די ארומיגע שטעט, ווי איינער זאגט - פארוואס לויפט איר אוועק? פון וואס האט איר מורא? "עוד היום בנוב לעמוד" - נאך היינט וועט ער שטעקן בלייבן אין נוב און דארט פארבלייבן. און דאס ווארט "לעמוד" ערקלערט דער מלבי"ם אינעם זין ווי "עמד הנגע בעיניו", "ותעמוד מלדת", דאס הייסט אז די זאך הערט אויף און ווערט אפגעשטעלט. נאך היינט וועט זיין מארש זיך אפשטעלן אין נוב, און ער וועט נישט דערגרייכן ביז אהער.
און רש"י ברענגט אז דעם גאנצן וועג האט ער זיך "נתלבט" כדי אנצוקומען נאך היינט קיין נוב. און "נתלבט" אין לשון חז"ל באדייט ער האט זיך געמוטשעט און געפלאגט, ווי "כמה לבטנו בדרך" - און נישט ווי דער היינטיגער באנוץ פונעם ווארט וואס באדייט א ספק. דאס הייסט, ער האט זיך געפלאגט און געיאגט זיינע גאנצע חיל און רעגימענטן כדי אנצוקומען און שטיין אין נוב נאך יענעם זעלבן טאג, ווייל זיינע אצטגנינים האבן אים געזאגט: אויב דו וועסט מלחמה האלטן מיט איר היינט - וועסטו איר אייננעמען, און זיין מזל צייגט אויף דערפאלג אין יענעם טאג. און ווען ער איז אנגעקומען קיין נוב, אויסגעמוטשעט און אפגעסאפעט ווי נאר זיי זענען אנגעקומען, האט ער זיך געשטעלט, געקוקט און געפרעגט: וואו איז ירושלים? האבן זיי אים געוויזן: אט דארט. האט ער געזאגט: דאס איז עס? דאס איז דאך בסך הכל א געגנט! האבן זיי אים געזאגט: ניין, דאס איז די פראבלעמאטישע ירושלים וואס מאכט דעם גאנצן רודער. האט ער אנגעהויבן שאקלען מיט די הענט מיט גרויס גאווה: צי אויף אזא שטאט האב איך אויפגערודערט די אלע מיליטערן? עס וואלט דאך געווען גענוג איין באטאליאן, און פארוואס האב איך מיטגעברענגט די גאנצע ארמיי און דאס גאנצע מיליטער - צוליב דעם קליינעם דארף? האט ער זיי געזאגט: נעכטיגט דא די נאכט, און מארגן "ישליך בה איש אבנו" - יעדער זאל ווארפן א שטיין און דאס וועט זיין גענוג. און חז"ל שילדערן די הונדערטער טויזנטער וואס זענען געקומען מיט אים, וואס האבן אויסגעטריקנט דעם ירדן מיט זייערע טריט - א געוואלדיגע ארמיי. און ער האט געזאגט: פאר דעם האב איך געמאכט דעם גאנצן טומל? די ארגינעלע ירושלים איז דאך געווען בלויז עטליכע קוואדראט-קילאמעטער, נאך ווייניגער ווי די מויער וואס רינגלט היינט ארום די אלטשטאט. און אויף דעם שאקלט ער מיט דער האנט: וואס איז דאס "הר בת ציון גבעת ירושלים", אזא קליין בערגל, און קעגן דעם בין איך אזוי געלאפן?
"מסעף פארה במערצה" - דאס אויסהאקן פונעם אשור'ישן וואלד
הִנֵּ֤ה הָאָדוֹן֙ יְהֹוָ֣ה צְבָא֔וֹת מְסָעֵ֥ף פֻּארָ֖ה בְּמַעֲרָצָ֑ה וְרָמֵ֤י הַקּוֹמָה֙ גְּדוּעִ֔ים וְהַגְּבֹהִ֖ים יִשְׁפָּֽלוּ׃ - אט האקט דער האר ה' צבאות אפ די שיינע צווייגן מיט שרעקליכער קראפט, און די הויכגעוואקסענע ווערן אפגעהאקט, און די הויכע וועלן דערנידערט ווערן.
"הנה האדון" - וואס אלע צבאות זענען אין זיין האנט, ה' צבאות, ער וועט מאכן א נס למעלה מן הטבע אונטערצוברענגען דעם דאזיגן ריזיגן וואלד פון מחנה סנחריב. "מסעף" באדייט איינער וואס האקט אפ ביימער פונעם וואלד. און דער שטייגער פון איינעם וואס האקט אפ ביימער כדי זיי צו נוצן, איז צו אנהייבן פון די נידעריגערע און פשוט'ערע ביימער, און ערשט דערנאך גייט ער צו די וויכטיגע און גרויסע - דאס איז ווען מען וויל נישט פארניכטן דעם וואלד, נאר האקן מיט אן ארדענונג. אבער דער וואס קומט צו משחית זיין הייבט אן פונקט פארקערט, פון די גרעסטע און חשוב'סטע. און דאס איז וואס עס שטייט: קודם "יסעף פארה", די הויכע צווייגן וואס געבן שיינקייט און פאר צום בוים. און מיינט נישט אז ער וועט זיי שערן מיט א מזמרה, מיט וואס מען שניידט אויף א שיינעם אופן אז די קרוין פונעם בוים זאל האבן א שיינע געשטאלט, נאר "במערצה" - אויף אן אופן פון אינגאנצן פארניכטן. און דער מלבי"ם ערקלערט אז "מערצה" איז א שווער און שטארק אייזערנע כלי וואס מען פלעגט דערמיט שלאגן שטארק אינעם בוים און אים צוברעכן מיט כוח, און דאס לשון איז מלשון "עריץ" און שטארקער מאכט. און "פארה" זענען די פרוכט פונעם בוים און זיין העכסטער טייל, וואס דינען ווי א פאר און ווי א הוט אויף זיין קאפ, ווי דער לשון פון "פורה דרכתי לבדי".
"ורמי הקומה גדועים" - אינעם צווייטן שלב וועט ער אראפהאקן די הויכשטאקיגע ביימער, וואס זענען העכער פון די איבעריגע ביימער פונעם וואלד. און דערנאך וועט ער אריבערגיין צו די וואס זענען נידעריגער פון זיי, וואס זענען נישט קיין רמי קומה נאר בלויז הויך - "והגבוהים ישפלו", ביז עס וועלן נישט איבערבלייבן נאר די קליינע און נידעריגע שיחים.
וְנִקַּ֛ף סִֽבְכֵ֥י הַיַּ֖עַר בַּבַּרְזֶ֑ל וְהַלְּבָנ֖וֹן בְּאַדִּ֥יר יִפּֽוֹל׃ - און די געפלאכטענע צווייגן פונעם וואלד וועלן אפגעשניטן ווערן מיט אייזן, און דער לבנון וועט פאלן דורך אן אדיר.
און צום סוף וועט ער אפשניידן מיט אייזן אפילו די גאנצע געדעכטע צווייגן פונעם וואלד, סיי די צווייגן און סיי די שטעמער. אויב ביז איצט האט ער גערעדט פון די הויכע, די געהויבענע און די שטארקע, זאגט ער דא אז ער וועט אלעס אויסראטן און גארנישט איבערלאזן - סיי די נידעריגע, און סיי דאס געוועב פונעם וואלד וואס פלאכט זיך אונטן, ביז דער גאנצער לבנון וועט פאלן. און דער נמשל איז: אנפאנג וועלן פאלן די שרים און די גיבורים, און צום סוף וועלן פאלן אויך די שוואכע און דאס גאנצע פאלק אינאיינעם. און "וניקף" איז א לשון פון אפשניידן און ברעכן, אזוי ווי "כנוקף זית", און עס קומט פונעם לשון נוגף ווי מ'האט שוין אמאל מסביר געווען - "אין אדם נוקף אצבעו מלמטה עד שמכריזין עליו מלמעלה", דאס הייסט ער באקומט א קלאפ, און אזוי ווי דער לשון "הנה אנכי נוגף את כל גבולך בצפרדעים".
"והלבנון באדיר יפול" - זאגט רש"י: דורך א מלאך וועלן זיי פאלן. און נאך א ביאור אויף "אדיר": בזכות פון חזקיהו, וואס ער איז געווען דער אדיר און דער הערשער איבער ישראל, ווי עס שטייט "והיה אדירו ממנו". און אזוי ווי רש"י טייטשט "כיסו תהומות... צללו כעופרת במים אדירים" - זיי זענען דערטרונקען געווארן אין וואסער, און ווער? די אדירים, דאס זענען די מצריים. אזוי אויך דא "באדיר יפול": דורך אן אדיר, א שטארקער מענטש און א מושל איבער ישראל, און בזכות פון חזקיהו - וועלן בסוף פאלן סנחריב און אלע זיינע חילות.
לסיכום:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל ווערט אנטפלעקט דער גרויסער יסוד: סנחריב איז נישט מער ווי א גארזן און א זעג אין דער האנט פונעם וואס האקט דערמיט, בעת ער האט מייחס געווען פאר זיך אליין אן אייגענעם כח, א חכמה וואס קומט נישט פון הימל, און אפילו א מעגליכקייט כביכול בייצוקומען די גבורה העליונה - און אין די דאזיגע פיר שטופעס פון נארישקייט איז זיין פסק-דין פארחתמ'עט געווארן. הקדוש ברוך הוא מבטל'ט זיין אינעווייניגסטן כח מיט "במשמניו רזון" און זיין דרויסנדיגן כבוד מיט "יקד יקוד כיקוד אש", ביז עס וועלן נישט איבערבלייבן נאר א געציילטע צאל וואס א יונגל קען זיי פארשרייבן. און לעומת זה שטייט די ישועה פון ישראל, וואס קומט סיי מצד דער צייט - "והיה אור ישראל" - און סיי מצד די מעשים - "וקדושו ללהבה", וואס זייער צדקות שווענקט אוועק דעם כליון חרוץ. פון דעמאלט אן וועלן זיי זיך מער נישט אנלעהנען אויף זייער שלאגער, נאר אויף ה' קדוש ישראל באמת, און דער פעטער האלדז פון חזקיהו, זיין שמן וואס ברענט אין די בתי מדרשות, דאס איז וואס צוברעכט דעם עול פון סנחריב: דער וואלד פון אשור ווערט אפגעשניטן, פון די הויכע ביימער ביז די געדעכטע צווייגן, "והלבנון באדיר יפול" - דורך א מלאך און בזכות פון חזקיהו.